Skip to main content

Full text of "Philippi Melanthonis Opera quae supersunt omnia"

See other formats 


THE    LlBRARt 

BRIGHAM  YCUNG  U    iVERSITX 

PROVO,  UTAH 


Digitized  by  the  Internet  Archive 
in  2011  with  funding  from 
Brigham  Young  University 


http://www.archive.org/details/philippimelantho23mela 


C  0  RP  U  S 
REFORMATORUM 


'  P  0  S  T 

CAROL.  GOTTL  BRETSCHNEIDERIM, 

PHILOS.  ET  THEOL.  DOCTOREM  ETC 
E  D  I  D  I  T 

HENRICIIS  ERNESTIIS  BINDSEIL, 

PHILOS.    DOCTOR, 

BIBLIOTT^ECAE    REGIAE    ACADEMIAE    FRIDLRICIANAE    HALENSIS     CUM    VITEBERGENSI    CONSOCIATAE 

PRAEFECTUS     SECUNDARIUS, 
SOCICTATIS  GERMANICAE  ORIENTALIS,  HISTORICO-THEOLOGICAE  UPSIENSIS,  ET  INSTITUTI  AFRICANI  PARISIENSIS  SODALIS. 


VOIUMEK  XXIIL 


BRUNSVIGAE 
APUD    C.    A.    SCHWETSCHKE    ET    FILIUML 

(M.  BRIIH.) 

1855. 


BRIC 

KUVO, 


LIBRI  PHILIPPI  MELANTHONIS 

IN  QUIBUS  DOGMATA  DOCTRINAE  CHRISTIANAE  EXPOSUIT. 


YOLUIVIEN  XXIII. 

« 

n.   EXAMEN  EORUM, 

QUI  AUDIUNTUR  ANTE  RlTUftl  PUBLICAE  ORDINATIONIS ,    QUA  COMMENDATUR  EIS 

MINISTERIUM  EVANGELII. 


EXAMEN  ORDINANDORUM  GERMANICE. 


Prolegomena  p.  XXI.— XXXIV. 


^cr  Drbinanbeu  Qxamtn, 
2Bic  e^  In  bcr  5tird)en  ju  SBittcmbcvg  gebraud^t  iviib. 


pag. 
X^eife  ober  ©titcfe  ber  ^trc^etiorbnung     .     .      XXXV  sqq. 
93om  erften  «Stucf,  neniUct),  bon  berSere  .     .    XXXVII  — 
33on   bnterfdjeiD  G^riftlirfjer  Sere,   ijnb  ^eibnifdjer 
Sfletigion,  tnb  an^crer  @ecten     ....  XL. 

35om  ©ottlic^en  einigen  2Befen XL  sq. 

aSon  ben  breien  Q3erfonen  in  ber  ©ott^eit     .  XLI  sqq. 

93on  «ercintgung  beiDer  Staturn  in  6^ri[io,  ber  au^ 


»S- 


paj 

ber  Sungfrawen  gcBorn  tft XLIII  sq. 

93on  cnterfd)ei&  S^rtftlidjcr  anruffitng,  i^nb  ^etbni- 

fd}er  anruffung XLIV  — 

93on  ber  crfci^affung  atler  Greatitren    .     .     .         XLV. 

93om  fatl  ber  erPen  2J?enfd;en XLV  sq. 

93on  ©unb,  Grbfunb,  bnb  «trcftidjen  fitnben         XLVI  sqq. 
93on  ®ottIid}etu  etpigctu  ®de§,   l»nb  Xtou  tjnterfc^eib 


XI 


XII 


t>et  je^en  ®e6ot,  bnb  ttt  anbetn  ©efe^  In  SKofc, 
tjon  ben  1'euitifc^en  Geremonten  bnD  burgerlirben 

ijefe^en —  XLVIII.  — 

93on  tinterfcfceib  bee  ®efe|e6  sjnb  beS  ^uanged)  —  XLIX  sqq. 
93on  ijergebung  ber  fiinben,  unb  reie  ber  3J(enfd)  fiir 
®ott  gerecljt  wirb,   bm6   beS  .&@0iJKi)'l   (S^rifti 

iciUen,  burc^  glau6en —  LII  — 

06  biefe  SRere  red)t  ifl,  Qlflein  burc^  giauOen  wer* 

ben  tcir  gered^t? —  LIV  — 

93on  tnterfc^eio  ber  Cere  in  ipnfern  ^irrfjen  in  bte= 

fem  -Jlrticfel;  onb  ber  23evflUc^en  faifrtKn  lere  —  LVIII  sq. 
06  bie  'JBepftlidjc  i^ere  redjt  feS^,  Dal  ein  3D?enfc^  fitr 
tonb  fitr  in  jweiuel  6[ei6en  fol,  06  er  oerge6ung 

t)a6e  »nb  ®ott  gefellig  feij? —  LX  sqq. 

aSon  guten  itercfen. 

QBe(d)e  roercE  fol  man  t^un?  .     ,     —  LXIII. 
5ffiie  gcfaden  fle  ®ott?.     .     .     .     —  LXIII  sq. 
93(ei6t  auct)  fiiuo  in  ben  Jpeiligen  oDer  6eferten  in 

bitfem  te6en? -— LXIV  — 

9[Be(d)e  SCiuD  fioffen  ben  t)eiligen  ®eifi  au6,  baS  ber 
SWenfd)  anterum^   in   ©ottee   jorn  Sjnb   in   per* 
bamnig  feit,  fo  er  nid}t  6eteret  reirb?.     .     —  LXIV  sq. 
ibon  Deu  ©acramenten. 

33on  ber  lauffe —  LXV  — 

06  bie  iungen  ^inblin  foden  getaufft  rcer* 

Den —  LXV  sq. 

a3on  beg  ^(S9«3Rin  (S^rifti  »46enbmol,  rcoS 


pag. 

mon  bo  reic^e,  bnb  woju  mon  efl  em^ 

pfa^en  fol —  LXVI  sq. 

aSon  onterf(^eib   beS  redjten  6rauc^S  sjnb 

mi§6raucb§ —  LXVII  — 

2Barum6  bie  a3epft(ic^'e  opffermefS ,  bamit 
fle  uerge6ung  ber  frtnDen  uerPienen  n:o(-^ 
(en,  vnted)t  inib  a65Ut^un  ifi     —  LXVIII   — 
aSon  ber  '-Beferung  ober  Poenitenfia  ...     —  LXX  — 
^ion  ber  'il6fo(utioa  onD  ®(au6en    "  —  LXXI  sq. 
^on    ben    fiirnemfteu    fa(fd)en    leren   ber 
23epftlid)en ,    in   biefem  Q(riife(  bon  ber 

Poenitentia —  LXXIII  sq. 

Sag  (S^riftlic^e  Jtirc^e   fel;,    miD   \vo   fie   fei;,    »nb 

burd;  ipe(cl)e  jeidjen  (xe  ju  erfennen  fe^.     —  LXXV  sq. 
9Baruui6  Die  6^rifi(ic(^e  SXitd^e  onter  DoS  (^reu^  ge= 

(egtfe^\ynbijomtrot'tDer6etrit6ten(Sl;riften  —  LXXVI  sq. 

qSom  ®e6et ~  LXXXIII  — 

33onanruffungbergeftor6enen>§ei(igen.  LXXXVIII  sqq. 
5Con  beu  (Acrtmonien,  Die  i?on  menfd)eit  in  ber  itir* 

d)en  georDnet  ftnb -  XC  sq. 

23on  (il)ri|l(id)ev  3rci()trit _  XCII  — 

33om  (*)e|t§  2)Jofe,  mt)  Oon  ijnterfdjeib  ber  breier  tei( 

iin  ti'efe§ —  XCII  sqq. 

aSom  (S()eflanb \     .     .     .    —  XCVI  sqq. 

5Bon  (S()ege(u6beu.     ...;.—  XCIX  — 

^on  @d)ivagerfd)aften     ....    —        CI  — 

aSon  njettlidjer  06erfeit —     CIV  — 


B. 
EXAMEN  ORDINANDOKUM  LATINE. 

Prolegomena  p.     ^XI  srjq. 

Examen  Ordin  andorum. 


Prooeniium 

De  Deo 

De  Lege  Morali 

De  Peccato 

De  Libero  Arbitrio 

De  lustlticatione  ...... 

De  Bonis  Operibus 

De  Peccato  Blasphemlae  . 

De  Ecclesia 

De  Baptismo 

Errores  Anabaptlstarum 
De  Poeuiteuiia 


1  sq. 

2  sqq. 

8  — 
11  — 
14  — 
16  ~ 
33  — 
35  sq. 
37  sqq. 
40  — 
43   — 

4(;  — 

53   — 


De  Fide 

De  Coena  Donilnl 

De  Invocalione,  Precatione,    et  Gratiarum 

actioiie ,     .      .      . 

Quare  Ecclesia  sublecta  est  cruci?      .     . 

Loci  consolationum 

De  Chrisiiaiia  Liiiertate 

Ap[»en(iix    I.    Responsio    de    Controverslis 

Stiincari ... 

Appendix  II.    Veiba  Anibrosii   in  epistola 

priore  ad  Timotheum    .... 


50 

sqq 

61 

— 

67 



75 

78 

81 

87 

101 

•q. 

XIII 


XIV 


m.     CATECHESIS  PUERILIS. 


Prolegoniena  p.  103 — 114. 
Brentii  praefatio  p.  113 — 116. 
Melanthonis  praefatio  p.  115  sq. 


Catechesis  puerilis. 


Prooemium      .  .... 

Decalogus  .     .  .... 

De  primo  Praecepto  . 

De  securido  Praecepto 

De  tertio  Praecepto   . 

De  qunrto  Praecepto 

De  quinto  Praecepto 

De  sexto  Praecepto  . 

De  septimo  Praecepto 

De  octavo  Praecepto 

De  reliquis  duobus  Praeceptis 


p.  117. 

—  117  sqq. 

—  117  — 

—  126  — 

—  131  — 

—  137  — 

—  157  — 

—  160  — 

—  163  — 

—  171  — 

—  175. 


De  Evangelio 


De  fine p.  176. 

De  usu  Legis —  176  sq. 

_  177  — 

De  lustificatione —  178  — 

De  Bonis  Operibus .     .     .     .     ,     .     .     .  —  180  sqq. 

De  Sacramentis  .  —  183   — 

De  Poenitentia —  186  sq. 

De  Absolutione —  188. 

De  Confessione -  —  188. 

De  Satisfactione —  189. 

De  Coena  Domini —  190  sqq. 


IV.     ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI 

complectens   ordine  doctrinam  Ecclesiae  Dei  fideliter  recitatum. 

Prolegoniena  p.   193 — 196. 

Enarratio    Symboli  Nicpini. 


Prooemium P*  197  sqq. 

Symbolum  ISiceiiuni —  209. 

Primus  Articulus  Symboli  Niceni  de  Deo  —  209  sqq. 

De  Splritu  sancto —  230   — 

Secundus  Articulus  de  creatioiie     ...   —  238   — 

De  causa  peccati,  et  de  contingentia    ,  —  246  — 

De  creatione  homiuis !  —  254  — 

De  lapsu  priinorum  parontum ,  et  peccato 

originis —  258  — 

De  peccato  iu  renalis —  268  — 

De  peccalls  actualibus —  270  — 

De  libero  arbitiio —  273  — 


De  Lege. 


Divisio  legum - . 

De  legibus  uaturalibus  .... 

De  Decalogo 

Secunda  Pars  Symboli 

De  discrimine  Legls  et  Evauee- 
lii 

Quid  sit  Lex  moralis    .... 

Quid  sit  Evangelium 

De  causis  impulsivis  et  finalibus, 
quare  Mediator  sit  Deus  et 
homo 


290 

— 

293 

sq. 

294 

sqq 

297 

335 

sqq 

33G 



330 

sq. 

—  337 


338  sqq. 


XV 


XVI 


V.    EXPLICATIO 

•  Prolegomena  p.  347 — 354. 

Expllcatio  S 

De  Deo , p.  355  sqq. 

De  Patre —  359. 

,  De  Filio      ....;.-._  359. 

De  Spiritu  sancto     .     .      .      p.  360.   376  sqq. 

De  duabus  uaturis  in  Christo     .    p.  368. 

Modi  praesentiae  Dei    .     .     .     .  —  368  sqq. 

De  proprictatibus  naturarum  in 
Christo  et  de  communicatione 
idioniatum —   370    — 

De  duplici  discrimine  personarum  —  381   — 
De  creatione —  383  sqq. 

De  contingentia  et  causa    peccati  —  389  — 

De  creatione  hominis     ....  —   397   — 

De    lapsu  primorum  [larentum  et 

de  peccato  originis    ....  —  400  — 

Ubi  sit  peccatum —  403  — 

De  Lege —   408  — 

De  libertate    voluntatis    humanae    seu  de 

libero  arbitrio —   430  — 

De  Evangtlio —  440  — 


SYMBOLI  NICENI. 


ymboli   Niceni. 


De  lustificatione 

De  vocabulo  Gratiae      .     .     .     . 

De  vocabulo  Fidei 

De    nova   obedientia   seu  de  bonis  operi- 

bus 

De  discrimine  peccatorum 

Responsio  ad  argumentaj  quae  confra  do- 

ctrinam  de  iustitia  iidei  opponuntur. 
Propositiones    de  discrimlne    verae  Eccle- 

siae  Dei  a  caeteris  sectis  seiungendae. 

De  appellationibus  Filii  Dei 

De  Sjiirilu  sancto     ........ 

De  creation-e .....  .     .     .     . 

De  causa  peccati  et  de  contingentia    . 
De  Iil)ero  arbitrio ,    seu   de  viribus  huma- 

nae  voluntatis 

De  Lege  divina '.     . 

De  usibus  Legis  moralis    .     . 

Decalogus 

De  peccato 


p.  448  sqq. 

—  452  — 

—  454  — 

—  461  — 

—  478  — 

—  479  — 

—  495  — 

—  515  — 

—  521  — 

—  529  ~ 

—  532  — 

—  538  — 

—  547  — 

—  550  — 

—  555  — 

—  5G2  — 


VI.     DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VEKBI  DEI. 


Prolegomena  p.   585 — 594. 

De  Ecclesia  et  de  autoritate  verbi  Dei. 

De  Ecclesia p.  595  sqq.  i  De  autoritate  verbi  Dei 

De  ecclesiasticis  scriptoribus  vetustis  .     .  —  GIO  — 


p.   632  sqq. 


VIL  DOCTRINA  DE  POENITENTIA, 

ideo    repetita    ut    praestigiae    de    satisfaction  ibus    recens   excogitatae  a  quibusdam  Sophi- 

stis    r  efu  tarentur. 


Prolegomena  p.  643 — 046. 


De     Poeniten  tia. 


Prooemium p.  647  sqq.      De  Confessione p.   653   «qq. 

De  CoDtritione —  649  —        De  Satisfactione —    657  — 


XVII 


XVIII 


VIII.  DEFENSIO  CONIUGH  SACERDOTUM  PIA  ET  ERUDITA.  ^ 

Prolegomena  p.   667 — 672. 

De  coniugio  Sacerdotum  p.  673  eqq. 


IX.     REFUTATIO  ABUSUUM  COENAE  DOMINI. 


Prolegomena  p.   693  sq. 


Refutatio  abusuum  Coeua  DojniDi. 


De    usu     integri    Sacramenti    corporis    et 

sanguinis  Christi p.  695  sqq. 

Coutra  privatam  Mi.ssam —  707  — 


Responsio  ad  argumenta,  quae  obii- 

cinntur  de  sacrificio  Missae.     .    p.  712  sqq. 
De  Missa  theatrica —  717  — 


APPENDIX. 

De  potestate  et  primatu  Papae,  et  de  potestate  et  iurisdictione  Episcoporum. 

Recensio  Editionum  p.  721 — 724. 

Scriptum    in  Conventu  Sclimalcaldensi    propositum  a  Theologis,    qui   ibi  adfuerunt, 
contra  Schwenkfeldium,  Sebastianum  Francum  et  nonriuUos  errones  alios, 

Mense  Martio,  Anno   1540. 

Recensio  Editionum  p.  723  sq. 

De  Eucharistia  non  administranda,  nisi  adsint  quibus  ea  (fistribuatur. 

Recensio  Editionum  p.   725  sq. 

I 

X.   SENTENTIAE  VETERUM  ALIQUOT  SCRIPTORUM  DE  COENA 

DOMINX 

Prolegomena  p.  725— 730. 

Sententiae  veterum  aliquot  scriptorum  de  Coena  Domini  p.  731   sqq. 


MELANTH.  OPER.  VOL.  XXIII. 


93 


XIX  XX 

XL  SENTENTIAE  EX  SACRIS  SCRIPTURIS  COLLECTAE 

quae  docent  praecipuum  cultum  Dei  esse,  promovere  Evangelium. 

Prolegomena  p.  753. 

Sententiae  ex  S.  Scripturis  collectae,  qiiae  rlocent  praecipuum  cultuin  Dei  esise,  promovere  Evange- 
lium  p.  754. 


Nota.  Ne  ]ectores  huius  Corporis  editorem  inronsfantiae  consilii  accusent  ob  annotaliones  criticas  in 
hoc  Volumine  omissas,  monendi  sunt,  has  non  ex  editoris  vohnitate,  sed  ex  bibliopolae  ius- 
su  esse  praetermissas,  ut  maior  librorum  Meianlh(Tni8  numerus  in  eo  possit  exhiberi.  '' 


11.    PHIL.  MEL.    EXAMEN  EORUM 

QUI  AUDIUNTUR  ANTE  RITUM  PUBLICAE  ORDINATIONIS,   QUA  COM- 

MENDATUR  EIS  MIMSTERIUM  EVANGELIL 

Hunc    Hbnini    auctor   prlmum    vernaculd    Ungud   scripsit,    deinde   eum  latine  retexuit,   quapropter 
ulraque  lingua  hoc  loco  recudendus  est. 

A. 
EXAMEN  ORDINANDORUM  GERMANICE. 

Hoc  Examen  vernacula  lingua  a  Melanthone  perscriptum  primum  exhibetur  in  hocce  libro: 

*  «^irftjenorbniing:  j  5Bte  c?  nrt  (^(irifindjer  ?ere,  I  retcf)ung  ber  «Sacrament,  Drbinatton  ber  |  3)ienet  be8  (fuan* 
gelij,  orbenlidien  6e=  (  reuionien,  in  ben  Jlircl^en,  a?ijttatt=  \  on,  Gonfiftorio  iniD  ©rfiulen,  j  *3m  «^er^og* 
tt)umb  ^u  Weffetns  |  tniri]  etc.  oeT^atten  rtirt».  [  (Tnsigne  minus  Ducis  Megapolitani)  2Bittc6ercj.  |  1552. 
(Duae  lineae  asterisco  signntae  rubro  colore  exprfssae  sunt.)  —  (In  fine:)  ©etrucft  ju  ^iT>itteberg,  | 
burd)  J^anS  i»ufft.  |  %\\  jarT  1552.  .34  plagg.  litt.  %—^,  a  — I  sign.  136  foll.  nnni.,  4.  (fol.  l^»  cont. 
Insigne  maius  Diicis  Megapolitani;  fol.  2^  —  4''  med.  S?orrfbe;  fol.  5'  inciplt  Fornuila  sacrorum 
Ecclesiae  Megapolitanae  sic  inscripta:  ^ircftenorbnung :  @o  in  bnfern,  3oI)an  -JUbrec^tg,  i>on  @otteS  gnas 
Den  >§er|09en  ju  2)?ecfe(nfcurg.  f^^ifRfu  ju  SBenben,  (Srauen  ju  ©njertn,  ber  ?ant»e  Sloftocf  fcnb  iStargarb 
^errn,  j^iirftentbumen  bnb  ^anben  fol  fjet^alten  reerben  •  fol.  5'"^  —  6''  init.  Prooemium  et  dispositio  huius 
Fornnilae;  fol.  6''  —  64*^  aSoiu  erften  @titcf,  nemUcb  »on  bvV  Cere,  in  qua  parie  (fol.  V>  med.  —  64''  ) 
exbibptur  ^ramen  ber  Orbinanben;  fol.  65*  —  78*  3)a§  anber  3:etl.  23on  erlialtitng  beS  iprebigam^tg, 
ober  Ministerij  Euangclici';  fol.  78''  —  123'^  init.  5)a6  brltte  leil.  Q3on  orbnung  bcr  i?ection  S)nb  (>}t' 
fang  in  Den  .fiird^en;  fol.  123''  mcd.— 130''  mcd.  Ta§  bierDe  Teil  l^on  crt)altung  6f;riflUd}er  <Sd?uIen  s?nb 
©tubien;  fol.  131*  —  136^  rned.  3)a6  fiinffte  leit:  33on  »nterl)a(tung  »nb  @c^u§  ber  ^Pajiorn,  ^rebicantcn 
bnb  \Jegenten,  in  ber  9?niuerfttet  tinb  anbern  ©d;ulen  (in  cuius  fine  Clausula  addita  est;  fol.  \^Q^  coo- 
tinet  Lufftii  typographi  Tnsigne :  Gladium  erectum  duobus  anguibus  circumvolutum).  *) 


')  Hunc  librum  rarum  ipse  possideo. 

33" 


XXIII  PHIL   MEL.  SCRIPTA  D0G31ATICA.  XXIV 

Praeter  hauc  Ed.  eodetn  anno  prodiit  haecce: 

—  —  (idem  Index,  omisso  Insigni)  SBitteberg,  gebrucft  burrfj  ^anS  Sufft,  1552.  4.*) 

Hae  duae  Editt.  inde  a  principio  usque  ad  fol.  16''  omnlno  inter  se  congruunt;  at  fol,  17*  eo  diffe- 
runt,  quod  pro  verbis  (lin.  3 — 13.):  „93nP  tiefeS  foUen  unr  mit  glouben  anneinen,  3)aS  ong  t)iej"eS  gercisnc!)  gegeben 
wirb,  t>mb  beS  >&^rrn  (5^ri|^i  njillen ,  on  Onfer  berCiienft,  onD  nidjt  »m6  beS  ®efe§e3  otier  i^nferer  recrcf  n.Hllen.  2)iefer  groffc 
Xrofi,  ifi  ton  *2lDam8  jeiten  in  ber  firrt)en  ge^retigt  rcorDen,  nart)  tiem  bie  rcunDerbarUd^e  iJfrl^eiffung  (Die  juuor  feine  (Irea' 
tur  genjufi  l^at)  geoffenbaret  iff,  2)er  Sraroen  @amen  jnirb  bor  3d:Iangen  ben  fopff  ;;er'retten.  Q5nD  Durd)  Diefen  Iroit ,  finb 
5tbam  »nb  ^ma  an^  bem  ercigen  toDc,  errettet  njorDen."  quae  in  Ed.  1.  undftirn  lineas  explent,  in  altera  Ed.  prolixior 
expositio  legitur,  quae  non  sohim  integrum  fol.  17*,  sed  etiam  partem  folii  l^*"  explet.  Cetera  omnia  verbis 
quidem  (perpaucis  exceptis)  linearumque  divisione  iu  utraque  Ed.  consentiunt,  at  usque  ad  fol.  61**  paginarum 
divisione  differunt.  **) 

Huius  libri  Ed.  recognita  prodiit  a.   1554.: 

J^ircbenorbnung :  wie  e8  mit  6|rifiUd)er  lere,  reid?ung  ber  ©acrament,  Orbination  —  3m  ^er^ogttjumb  ju 
SWecteinburg  gel^alten  reirb.     SBittemberg  1554.     36  plagg.    4.***) 

Haec  Ed.,  in  cuius  titulo  eiusqne  parte  aversa  Insigne  aeque  ac  in  illa  Ed.  2.  deest,  maxima  ex 
parte  cum  illis  duabus  prioribns  Editt,  congruit,  a  quibus  fere  <'0  tantuni  differt,  qnod  in  Examine  Ordinandorura 
fol.  9  sqq,  in  doctrina  de  Deo  quaestiones:  2Bie  fol  nun  tie  Q.n>i"fonen  iinterfd;eiDen  ?  5lBarumb  fot  man  DreJ)  CSJott» 
li^c  ^erfonen  erfennen  u.  f.  ro. ?  et  33on  tnterfdKib  Gferiftltder  anruffimq  unD  Der  ^etDnifdjen,  accuratius  uberiusque  hic 
dissolvajtur  et  pro  una  quaestione  huic  capiti  proxime  praecedcnte :  9Belte  *4^erfoii  ift  menfrb  trorDen  ?  in  hac.Ed. 
proponuntur  hae  duae:  QBeldje  ^erfon  ift  menfd)  irorDen?  (ad  quam  h.  1.  brcvius  respondefur)  et  SBarumb  ifl  Det 
(Son  ©otteS  genant,  QBort?  praeterea  fol.  33.  in  doctrina  de  coena  Domini  nonnulla  verl>a  niutata  sunt,  atque  fol. 
127''  Inserta  est  adnionitio:  cine  93erma^nung  j^u  ben  icirDiiien  ^errn  ^X^aftoren,  Da^  fte  Dag  'i^olcf  »on  Den  (J^egeliibOen 
oft  Sfjriftlid)  erinncrn  njoUen.  Denique  in  tertia  parte  addilus  est  titulus  „  ^3on  ©^egeliibDcn  onb  serbotenen  (SJraben 
ber  ei>c."  t) 

Heshusii  cura  hic  liber  in  iinguam  Saxouiae  inferioris  translatus  est  cum  hocce  titulo: 

.Kcrcfcnorbeninge:  roo  i?bt  mit  S^riftl^fer  >}ere  ic.  3m  ^ertod)bome  t^o  9)?ecfelenbord)  k.  ge^olben  werbt.  1557. 
(SJcbriicfct  t^^o  Otoftocf  b^  «ubo«i(^  2)iefe.  ff) 

In  hac  interpretatione  nonnulla,  inprimis  de  dlsciplina  ecc!esiastica  sunt  mutata. 

Denique  a  lohanne  Fredero  in  latinam  linguam  translatus  prodiit  a.   1562.  sic  inscriptus: 

Liber  continens  doctrinam,  administrationem  satTamentorum,  ritiis  ec.clesiasticos^  formam  ordinatio- 
nis,  Consistorii,  Visitationis  et  scho/arum  in  ditione  --  ductim  Megap.  —  a  io.  Fredero  in  tati- 
nam  linguam  conversus.     Francofurti  1562.  8. 


*)  Utraque  huius  anni  Editio  in  Riblioth.  acad.  Mep^apolit,  assen-atiir;   ana  haruin  Kdiit.  etiam  in  Bililioth.  senat.  Norimh.  esU 

**)  Haec  utriusque  Editionis  diversitas  accuratius  exposita  est  a  lul-  Wiffjrers  in  tractatu  sic  inscriplo:  ,,*-J3eitracj  ^ur  (5)cfd)id)te 
ber  niefleiiburi]ifd)tn  Jlirdjenorbnuncjfu ,  vcii  Pem  ''tJi-ofcffor  Dr.  ^ulina  ffiii^ciertf  ^u  3f?oftpd",  qui  exstat  in  I.  3af)rfiii(^er  unb 
SiQfjresiberic^t  be^  ^cvein^  fiir  meficnbiircjifAe  ®efd)idite  u\\\)  Slltertfjunieifuube,  ^erau«<i)egeben  von  ®.  (S.  5-  i*'f''^  ""b  3B. 
®.  S3ct)er,  ©erretdren  tee  SJcreinS.  XVIII.  ^al^rgang  (©c^ipcrin,  185;J.  8.)  p.  180  —  186. 

•**)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat,  Norimb.  invenitur. 

t)  Conf.  Wiggers  I.  1.  p.  180  sq.  183.  atque  Kichteri  Prolepomena  huic  Formulae  prafinissa  in  1.  3)ie  evangelifi^cn  Jtfrtien-- 
orbuungen  be^  fcc^gjef^nten  3ii^r^unbert^.  Tom.  11.  (2Bcimar  18i6.  4.)  p.  115. 

tf)  Hanc  interpretationem  anno  1560.  repetitam  esse  Neftelbladtius  in  succ.  notitid  p.  127.  affert,  quae  vero  repeiitio  a  Wig- 
gersio  1.  1.  p.  184.  valde  addubitatur. 


XXV  II.    EXAMEN  ORDINANDORUM.  XXVI 

Haec  Foriniila  ex  Ed.  anni  1552.  denuo  edita  est  ab  Aemilio  Ludovico  Richlero  io  1.  3)le 
ei^ancielif(f)eti  Jlir*fnori?nunflen  beg  fed)g5et)nten  3n^rt}unt)ert3,  Tom.  II.  (OBeimar  1846.  4.)  p.  115  — 128.  Nr.  XCH., 
oniisso  tamen  integro  Melanlhonis  Examlne  Ordinandorum;  nam  p.  IIG  sq.  post  prooemium,  huius  primae  partis 
sola  inscriptio  et  adn.otatio  iu  eius  fine  annexa  sic  exhibentur:  „33om  erften  @tucf,  nemltd)  l^on  ber  ?ere. "  QJJelan» 
cl)t^on8  Exanien  ordinandorum.  —  „5)iefe  Grinncrunc}  Dnt)  ^lnleitung  ifl  albie  gefe^t,  bamit  bte  Orbtnnnben  tmb  anbere  roif» 
fet:,  rro  tion  t^a^  ©ranien  ffirnemiict)  c|e{)nlten  itirb"  etc.  —  In  Indice  I.  „*13erjetct)nt§  ber  ,Sird)enorbnungen"  editor  (1.  1. 
Tom.  II.  p.  510.)  huic  Formulae  Megapolitanae  anni  1552.  praeter  alia  haec  adnotavit:  „»rortUc^  irieber^ott  in 
aBittenb.  1557,  \?iegni^  1594." 

De  huius  Formulae  Megapolitanae  auctore  Richterus  1. 1.  T.  II.  p.  115.  in  Prolegomenis  haec  refert:  „SRa(^ 

aiubtoff,  meftenb.  6efd).  Xt).lU,  93D.  1,  @.  131.,  ©c^rober,  e»ang.  mdlenh.  35&.  I,  @.  135.  ift  ber  @ntn)urf  biefrr  fur 
bie  norbbeutfd)en  l*anbe8fird)cn  fet)r  roid)tig  genjorbenen  v<lird^en--Orbnung  auf  aSefel^t  be§  ^er^ogg  3ot;ann  *2l(bred)t  burc^  ben 
Oioftocfer  ^rofeffor  3o^ann  'iturifaber,  bte  (Supertntenbenten  3ot)ann  OtieBting  unb  3oad)im  ^ioffiop^agug 
unb  ben  &elDprebiger  @rnft  Oiot^mnnn  »erfa§t  unb  i)on  SKetand)t^on  begutac^tet  rcorben,  ber  einige,  TOierco-t^t  au§er* 
n)efentlid)e  'ilenberungen  unb  ^u^ix^c  gemad)t  t)aben  foQ  (f.  auct)  ffiiggevg  meftenb.  Jlird?engeft&.  <B.  12G.).  !Da§  jeboc^ 
ber  '2lnt^eit  be§  te^tern  ein  gro§erer  genrefen  fei,  ge^t  barau§  t)eroor,  bnf  ba§  )jon  it;m  t^erru&renle  Examen  ordinandorum 
l^ier  juerft  erfd^eint,  unb  bnjj  bie  con  i^m  i?erfn§te  f.  g.  SBtttenberger  SReformation  ^um  ©runbe  getegt  ifi.  5tud)  fprid)t  bafiir 
bie  befonbere  It)eitnnt)me,  mit  roetd^er  9*.?etnnd)t^on  gernbe  biefer  ^ird,^en=Drbnung  in  feinen  SBrtefen  gebentt:  Corp,  Ref.  T, 
VII.  p.  1007.  1016^  1032.  1033.  T.  VJII.  p.  32.  2)e§t)nI6  ift  berfetbe  friit)er  oft  gernbeju  atS  33erfaffer  fce^eid^net  rcor* 
ben,  5.33.  ioon  0«a?«(/er  Epit.  hist.  eccl.  Tubing.  1602.  p.  614.  ijon  Wla\<i),  93eitr.  jur  @efc^.  mertnjCirbiger  33itc^er 
<S.  135.  u.  0." 

Huius  Formulae  Megapolitanae  Editio  anni  1554.  Integra  repetita  est  in  hacce  Fcrmula: 

Jlird)enorbnung:  QBie  eS  mit  6f)riftttdE)er  Sere,  reid)ung  ber  @acrament,  Drbinntion  ber  2)iener  beS  ©uangetii, 
orDentUd)en  (Seremonien,  in  ber  ^ird)en,  93ifttntion,  (J.onftftorio  t>nb  (Sd)uten,  ju  Sfiitteberg  i;nb  in  ettici)en 
^bur  t>nb  ^iirftf ntt;um ,  «gierrfcbafften  t>nb  (Stebte  ber  5tu3§6urgifc6en  6onfeffion  toerrcanb ,  get;atten  roirb. 
2Bitte6erg:  (^Jebrucft  burd)  ^nnS  l^ufft.  1559.  144  foll.  4.  quae  iterum  ibidem  per  eundem  recusa  est 
annis  1565.  et  1566.  4.*) 

Fraeterea  ex  huius  Formulae  Megapolitanae  Editionibus  anni  1552.  aut  anni  1554.  Examen  Ordi- 
nandorum  etiam  in  alias  quasdam  eiusmodi  Formulas  receptum  est,  nenipe 

a)  ex  Editt.  anni  1552.  in  hasce: 

1.  in  Formulam  sacrorum  Palatinam  anni  1554.  sic  inscriptam: 

^ird?en=Orbnung.  2Bte  eg  mit  ber  G^rlfttidjen  tere,  ^eUigen  (aacramenten ,  ionb  (Eeremonien,  in  meine§  (Sncbi» 
gen  >&errn,  ^errn  Ott^ainridjei,  5|3fat§grauen  bei?  Ot^ein,  «^er^ogen  in  0libern  t>nb  Obern  33a5)rn  etc.  Siirflen* 
t^umb,  get)alten  rcirbt.  (iJebrurft  ^u  0Jttrnberg  burd?  3ot)an  tiom  33erg,  fnb  93tric^  0iereber.  M.D.LIIII.  142 
foll.  4.     Haec  Formula  in  parte  extrema  Examen  Ordin.  ei.:hibet.  **) 

2.  in  Formulam  sacrorum  Leiningianam  anni  1566.  sic  inscriptam: 

.Rird)enorbnung,  3Bie  eS  mU  ber  G^riftti^en  )3e^rc,  raic^ung  ber  ©acrament,  orbentid^en  Geremonicn,  er^attung 
(S^rtfttic^er  @c^ulen,  Orbination  ber  2)iener  bel  (Suangetij,  oud^  anbern  bcr  ^irc^cn  notnjcnbigen  fiucfen,  3nn 


•)  Ricliterns  1.  1.  Tom.  II.  p.  222.  Nr.  CX.  huic  Formnlae  haec  adscripsit:  „@in  Slbbnicf  ber  59tecflcnb.  Jt.-D.  na*  ber  2lud- 
flabc  «on  1554.  (9lr.  XCII.),  n.'cld)cv  »on  biefcr  niir  barin  abtecic^t,  ta^  btc  Scrmabnung  vion  fcen  (Sf;cgelubbcn  (f.  0/;  in  ba3 
Granien  fccr  Drfcinanben  531.  6-1  ff.  cingcnicft,  unb  ba^  bie  (Svirabnunci  bev  •^cr^^ogc  ron  3)?c(flenbiirfl ,  531.  135.  bcv  iMu^g.  tj. 
1554.,  gefiv'cben  ift.  iDic  53cranlaifung  ^a  bicfcr  SBictcvbolung  bcv  Stccflcnb.  ^.--O.  bat  unjircifelbaft  bcv  Uinfianb  gcgebcn, 
ba^  bie  le^tvc  in  iDcitcn  .Sreifcn  ©iihiang  gcfitnbcn  battc.  2)agcgcn  bcrid;tet  ®rap  iiu  (Soang.  Oioftoct  ©.  317  f . ,  iWelan? 
d)tbon  {)Cihi  an  fccn  Sufafecn  ^ju  bcv  nicbevfdrf)f.  Uebcrfc^ung  «on  1557.  2In(!op  gcnonimen  unb  be^balb  bic  crvl.  2tuegabe  niit 
»crdnbevtcm  S^itel  wevanftaltet.  2)iefe  cvfd)icn  wicbcvbott  in  bcn  3.  1565.  unb  i566.  in  bemfelben  govmat  nnb  bct  bemfelbtn 
ajevlcgcv."    Hulns  libri  KdiUo  anai  1565.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  invenitur. 

*)  Vide  1.    T>ie    et>angelif*en  JtivJ)enorbnungen   bt«  XVI.    SnbvbunbertS,   beraugg.   »on  Sltmil.  fiubn?.  fl?i*ter.    Tom.  11.    p.  146. 
Nr.  XCVH. 


XXVII  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  XXVIII 

trnfer  5P^i(i^^-  Sfletnl^artS ,  i)nb  Sorgen,  ©rauen  ju  Setntngen,  ^errn  ju  SBefierSurg,  bnnb  ®cl)auniBurg,  k. 
©rajf  bnb  ^errfdjajften  gefcattcn  irerben  fo(.  ©ebrurft  inn  beS  «§.  Sfletci^g  gre^ftatt  SBormbS ,  beO  ^lnt^on^o 
6ortol?§,  Anno  M.D.LXVI.  97  foll.  4.^ 

Huius  eniin  Fornuilae  plurima  capita,  teste  Richtero  1.  1.  T.  II.  p.  288.,  ex  Formula  Megapolitana 
anni   1552.  et  Wurtembergensi  anni  1553.  conscripta  sunt. 

b)  Ex  Fonnulae  Megapolitanae  Edltione    annl    1554.     Examen  Ordinand.   repetitum    est  io  prima  parte 
Fonnulae  sacrorum  Palatinae  anni  1557.,  quae  liunc  habet  titulum: 

.^trrfjenorbnung ,  QBte  eS  mit  ber  (Sl;rtftenUchen  lecr,  9Ratrf?unge  ber  l).  @acramenten,  Drbinatton  ber  biener  beeS 
(SuangeUj  tmb  orDenlirf^en  (Seremonien,  (S^rljaltung  SI;riftIirf}er  <Srf)uIen  »nt>  @tubien,  au:I)  anberer  ber  Jlirc^en 
notrcenbtgen  «Stiicfen  k.  3n  93nfer  SBoIffgangg  s^on  @.  ®.,  ^lJfal^graueng  be^  9fl6ein,  tgtfrgogeiiS  tn  33alKrn, 
!onb  (SrauenS  ^u  ajelben^  gurj^ent^umb    gel)atten  rcerben  fott.     '^Jlnno  M.  D.  LVII.   IV  et  156  foll.  Fol. 

item  in  ceteris  quatuor  huius  Forraidae  Editionibus,    quae  illam  priorem  annis  1560  —    1600.  secu- 

tae  sunt.  *) 

Hoc  Examen  Melanthonis  cum  prooemio  ex  illius  Formulae  Megapolitanae  Editione  anni  1554.  etiam 
seiunctim  edituni  est  cum  hocce  litulo: 

5)er  Orbi*  |  nanben  ©ramen,  rcte  |  e§  in  ber  5D?ecEeI6urgifrf)ett  [  .ffirrfiienorbnung  ge=  ]  faffet  ifi.  |  5Bittef:>erg.  | 
©ebrucft  t)urrf)  J&an§  Sufft.  |  1554.  15  plagg.  litt.  51—^3.  sign.,  119  foll.  nnm.,  ult.  fol.  all)um,  8.  min. 
(foi.  2*^  orditur  ab  inscrlptione:  J^er  £)ri)inanben  (Framen,  9Bie  eS  in  i^er  -0Jecffl6urgifrf)en  .tirrfienorDnung 
gefaffet  ift,  quam  secpiivur  prooemium;  fol.  8*^  extr.  incipit  Exameo  ipsiini  a  quaestione :  JBaS  ift  'oxu 
terfcfceib  l>er  (SI;riftIiri}cn  S^ere,  imb  an^erer  >Secten,  «^eionifit^en  ,  3)Jaljomettfrf;en  ctc?  fol.  111''  —  119» 
cont.  S?ermanung  ju  ben  rcirDigen  ^errn  ^'aftorn  in  atlen  Jiirc^en,  t)aS  fte  ta§  93oIcE  t!on  ben  Gf^^egelufeben 
offt  e^riftlicl;  erinnern  reoUen;  fol.  119''  —  120''  vacant).**) 

Haec  Ed.  eadem  continet,  quae  in  illius  Formulae  Editione  a.  1552.,  quam  solan».  in  manibus  habeo, 
inde  a  fol.  5^  usque  ad  fol.  64"'  leguntur,  et  eo  tantum  ab  illa  differt,  quod  loco  inscriptloiiis  ^irrfjenorbnung: 
©0  in  onfern,  3oIian  ^llbrerfjtS  —  5iirftentt)umen  tnb  l^anben  fot  gct;alten  rcerbcn."  exhibetur  in*;cii|)tio :  3)er  OrDinanben 
G'ramen,  2Bie  e§  in  ber  5Jfecfel(nirgtfrf)en  Jiirrf)enorbnung  gefaffet  ift,  et  in  fine  ex  illius  Formulae  Ed.  a.  1554.  Admo- 
uitio  ad  Pastores  adiuncta  est,  quae  in  Ed.  a.  1552.  nondum  invenitur. 

Huius  Examinis  auctorem  Melanthonem  esse,  iutelligitur  ex  hisce  Editt.,  in  quil)us  eius  nomen  est 
adscriptum : 

2)er  I  Drbtnanben  |  ©ramen,  rcie  e§  in  |  ber  ^irc^en  ^u  9Bittem=  |  6erg  ge6raurf)t  |  n^irb .  |  (SJpfrf^rieBen  |  burrf) 
^frrn  q3^ili^  a«etan.  I  SBtttemterg  |  (Sebrucft  burrf?  ^anS  1'ufft.  |  1558.  15  plagg.  litt.  Ql~q^  sign.,  120 
foll.  num.  8.  min.  (fol.  2^  orditur  ab  inscripticnc;  5)er  DrbinanPen  (framen,  9Bie  e^  in  Der  .ftirrfjen  ,^u 
SBittemfcerg  geOraurfjt  reirb;  fol.  8''  extr.  legitur  prinia  Exarainis  quaestio:  SCBas  ift  i^nterfrf^eiD  etc. ;  fol. 
102''  —  110*  med.  cont.  95ermanung  ju  ben  ^irCigen  ^errn  a^aftorn  etc;  fol.  110''  —  120^  9Son 
weTttirf)er  Oberfett;  fol.   120''  vacat.)***) 

(Idcm  Index)  SBtttemBerg  1559.   15  plagg.  8.  f) 


*)  Coii!'.  Hitiileras  1.  I.  T.  II.  p.  194.  Nr.  C\Ul\  ubi  in  Prolcgomenis  de  Iniius  Formulae  fontibus  et  ceteris  Edi(t.  liaec  re- 
fert:  „3)ie  GuclUn,  av.e  welcf^en  fie  ci.»fd)ci'ft  ift,  fiiib  bic  3Werflenb.  na*  bev  Jflec.  vcn  155t.  unb  bie  2Biirttfnib.  v>.  1553. 
Stug  ber  evilern  entlet^ut  fte  bie  (^inttjcilung  in  fiinf  S^^cile.  Qim  ^lveit?  2lugiv  crfd^ien  tm  3.  1560.;  eiue  trittc  fur  bie 
Sanbe  betS  @r.  Submic)  ;u  ©tctbcra  (f.  3eitfuct)g,  @tclb.  .<lirct)enf)ifi.  ©.  60  ff.)  ju  Urfcl  im  ^.  1563;  einc  vierte  im  3. 
1570.  untev  ben  JF)erv  ^bilii^V  l'ub>vig  uub  Sc^ann;  einc  filnfte  im  3.  1600  ^u  {^rauFf.  8.  fiir  ben  bem  .fterj.  tSarl  (bem 
jiingften  @cf)ne  Dce  i^cx^.  aBoIfgana)  ,^ui]cfaUeucn  Zl}dl  bcv  f)intern  ®raffd^aft  ©vonfjcini.  iDtc  Uvfacf)e  biefev  aQiebetf;cIungett 
Wav  bie  jpcite  a^cvbreituui^,  trctd)e  bie  St.^D.  auct)  in  anbern  ^dntevn  gcfunben  ^atte."  etc. 

**)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 

***)  Haec  Ed.  ia  Bibliotli.  ducali  Coburg.  et  in  meis  libris  est. 

t)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  asservatur. 


XXIX  n.  EXAMEN   ORDINANDORUM.  XXX 

2)er  !  Drbiimntien  \  (i^ramen,   rcie   eS   in   ber  j  ^irci;en   ju  SSittemberg  |  gebrauc()t  ttirb.  |   ©efrt^rieben  bur^  | 
^crrn   ^ijiii^.  Welan.  j  (Omainentum  typogr.)  1562.    —    (In  fine:)  ©ebrucft  ju  Siiena  Curd)  |  (5t;riftian 
afjoDimjerS  |  (irben.     15  plagg.  litt.  '}l — ^  sign.,  120  foll.  num.,   quorum  ult.  pag.  vacat,  8.  min.*) 

__,_  (Idem  Index  ac  Ed.   1558.)  ©ittemberg  gebrucft  burcfe  ^anS  ^u^t  1572.  15  plagg.  8.  min.**) 

(Idem  Index)  ©ebrutft  ju  l^eip^ig  Dur*  3ac.  ©errealbt.  s.  a.   12  plagg.  8.***) 

Hae  quatuor  Editt,  annorum  1558—1572.  maxima  ex  parte  cum  illa  anni  1554.  congruunt,  et  tan- 
tum  hisce  ab  ea  diflerunt: 

1.  fol.  a^  — 8''  init.  in  Catalogo  capitum  a)  additis  numeris  foliorum,  in  quibus  singula  capita  or- 
diuntnr;  b)  inserti.^  bis  tribus  capitibus:  a)  duobus :  „Q3om  @ebet"  et  „98on  anrufuui.;}  ber  geftorbenen 
^eiU.ie:i"  post  caput:  ^arumb  bie  Cit^riftlidie  Jtird^e  initer  ^aS  (5reu§  getegt  fea ,  bnb  i)om  troft  ber  betrii6« 
ten  (5l;riften.  (S)  tertio:  „3Son  (Sljegeliibben"  post  caput  antepenult. :   „33om  6'^eftanb." 

2.  fol.  82'*  med.  —  84''  med.  post  precationem  ad  lesum  Christuni  addita  est  precatio  ad  Spiritum 
sanctum :  ,'d  (Stciger,  allmecljtiger  «^eiliger  ®eift,  —  ijon  inegen  be§  Wittkx^  »nferg  ^(Jrrn  3i;efu  (S^rifti, 
5tmen." 

3.  fol.  102»'  —  IIO^  cont.  aSermanung  ju  ben  SKirbigen  ^errn  qSaftorn  etc,  fol.  110'^  —  l^O''  33on  tcelt* 
licber  Cberfeit;  quae  in  Ed.  1554.  ordine  inverso  exhibentur,  illic  enim  fol.  lOl''  med.  —  111*  le- 
gitur  cap.  5Son  njettlid^er  Dberfeit,   et  fol.  111''  —  IIO''  aSermanung  ju  ben  )cirbigcn  «§errn  ^aflorn  etc. 

Hoc  Examen  ex  Editiorie  anni  1558  vel  1559.  recusum  est  in  s?ptem  Editionibus  Germanici  Cor- 
poris  doctrinae  christianae  I\Jisnici  seu  Philippici  annorum  1560  —  1588.,  quas  in  Vol.  XXII.  p.  35  —  42.  re- 
censui,  ul)i  libruni  ^enbtarticfel  6I)riftIicl;er  l^ere  subsequitur,  iisdem  verbis  inscriptum.  Praeterea  cura  Breit- 
hauptii  a.   1701.  repetitum  est  cum  hocce  titulo: 

Tter  I  Or?inanben  |  Examen,  |  !Darinnen  bie  @umma  6!^rift=  j  licber  Sel^re  begriffen,  aflen  ©ottfurrb»  I  ttgen 
nu§(id)  unD  notf)tvenbig  ju  |  rciffen.  |  (5jefcl)rieben  burd)  |  ^n.  Philipp.  Melanchthon.  |  3e|o  lion  neuen  jun; 
2)rucf  beforl^ert  \  i^on  |  3oad)im  3uft  93reitf)au^t/  D.  |  mit  einer  93orrebe,  |  betreffenb  j  bie  ^inberungen  roa^- 
rer  |  Jiiditigfeit  jum  ^>reDigamt,  j  unb  mit  angef)angten  2J?agbeburgtf^en  Consi-  |  storial-Edict  bon  SBerets 
tung  jum  |  Exaniine.  |  <§afle,  bel^  (S^f^riftopl)  ^nbr.  B^itlf'"/  I  Vinvo.  3Sud)br.  1701.  13  Vo  pl«igg'  IHt.  a — c, 
%  —  S  (c'/,j  plag.)  sign.,  prinia  20  foll.  non  num.,  166  pagg.  num.,  1  pag.  alba,  4  foll.  non  num., 
ult.  fol.  albuni,  8.  (fol.  a  2»  —  c  ^*'  Breitfiaupfii  QSorrebe;  pag.  1 — 166.  3)er  Orblnanben  (?ramen,  voxt 
eS  in  rer  ^irdjen  ^u  SBitteberg  ge^alten  rcirb;  subseq.  pag.  vacat;  fol.  S  4 — 7  cont.  @einer  (5t;ur*5urHI. 
T)urd)Iaucbt.  ju  9?rantienburg,  k.  ©ndbigfte  93erornung,  9BcId)ergeftaIt  ftc!^  bie  Candldati  Ministerii  im  •^er' 
^ogt^umb  2Jfagbebnrg,  jum  Examine  bereiten  foQen;  fol.  S  8  vacat.).  f) 

(Idem  Index)  .^afle  1704.  8.tt) 

In  lingiiam  Saxoniae  infeiioris  et  Pomerauiae  translatum  legitur  in  Corporc  doctrinae  Saxonico  a. 
1561.  et  Fomeranico  a.  1565.,  quae  in  Vol.  XXII.  p.  643—648.  descripsi.  In  priore,  ubi  fol.  CCCLXXVI'' 
orditnr,  sic  iiiscriptum  est:  3)er  Ori:inanben  ©ramen,  ^lfe  l)bt  ^n  ber  Jlerden  t^o  9Bitten:berge  gebrufet  rcert.  (tinitur 
fol.  CCCCXVni"  med);  in  posteriore  iisdem  verbis  inscriptum  incipit  fol.  273''  et  finitur  fol.  302''.  In  utroque 
Corpore  Locos  theologicos  subsequitur. 


*)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  acad.  Gotting.  et  in  meis  libris  est. 

**)  Hanc  Ed.  ipse  possideo. 

***)  Haec  Ed.  olim  in  Bibiiotli.  senat.  Norimb.  erat. 

f)  Hanc  Ed.  ex  Bibiioili.  aoad.  Halens.  et  Orplianotr.  Hal.  in  manibus  Iiabeo;  etiam  in  Biblioth.  ducali  Gothana,  acad.  Gotting. 
et  senat.  Norlinb.  servatur. 

tf)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  Orphanotr.  Halens.  olim  erat. 


XXXI  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  XXXII 

Prjusquam  ad  Examen  germanicum  denuo  edendum  progredlmui',  recensendus  est  liber  illi  Examini 
germanico  ab  ipso  Melanthone  edito  simillimus  et  ex  eo,  nonnullis  mutatis,  recusus,  cum  hocce  titulo : 

*  SD?anuaI  ober  |  *^anbt6uc^(tn,  2)arin«  |  nen  bte  furnembfte  <§eu6tarti(fel  ber  |  irar^ufftii^en  (E^riilUdjen  i?ere, 
in  Sraije  |  »nb  ^lntrcort  geftetlet  fetnb,  geme^rt,  |  ©onbcrltrt?  mit  einer  notik]en  Sragc  »nb  |  flarer  93nterricl)* 
tuni]  »on  ben  graben  ber  |  ©ijjfd^afft  t)nb  ©djrcagerfcbafft,  |  TOcldie  im  ^re^en  bcrbos  |  ten  feiiiti.  |  *Philip. 
Meiant.  |  ©etrucft  ju  grantffurbt  |  am  Wla^n,  Ui)  $eter  Sraubad?,  |  nad)  ber  ©ehurt  g^rifti  |  M.  D.  LV. 
3ar.  (Huius  tituli  lineae  asterisco  notatae  et  in  tribus  extremis  verba  „5rancffur&t  am  SJfai^n"  et 
„®e6urt  Sl;rif}i"  atque  anni  numerus:  M.D.LV.  rubro  colore  expressi  sunt)  HV^  plagg.  litt.  51 — ^ 
(^  %  plag-)  sign.,  prima  8  foll.  ncn  num.,  220  pagg.  num.,  8.  min.  (fol.  %  l^  —  5*  Hartmanni 
Beyeri  epistola  dedicatoria  gernianice  scripta  ad  Elisabetham  Comitissam  Erpachianam  data  Fran- 
cofurti  in  fine  anni  1553.;  fol.  Ql  5*^  —  8''  Index  capitum:  SRegifter  ber  ^itrticfel  Dicfeg  QBiidjlins;  pag. 
1_4.  |_foI.  35  P  —  2"]  «Borrebe;  p.  5—205.  [fol.  93  3--'  —  O  7^]  2)ie  ^eubtarticfel  ber  njar^apgen 
e^rif^IidKn  Sere  in  grage  bnb  ^lntrcort  gcfteOet;  p.  206  —  220.  |fol.  O  7^  —  qj  e^J  @in  ^Scrmanung  ju 
ben  *Paftorn  t>nb  ^rebigern,  ba§  fle  ta^  95oIcE  bon  ben  (S^cgelubten  offt  (J^riftlid)  crinnern  njoQcn.).*) 

Huic  Editioni  alia  praecessit  fere  sic  inscripta:  33^il.  9)JcIanc^t^on§  ^eilfameS  9)JanuaI  ber  ^cubtarticfcl 
^riftUc^er  Sere.     Sranffurt  a.  9)?.  1554.  8.,  quae  in  Biblioth.  ducali  Gothana  asservatur. 

Uti'aque  Editio  non,  ut  Strobelius  in  Bibliotheca  Melanchthoniana  illi  Editioni  anni  1555.  adscripsit, 
„est  versio  Examinis  theol.  ab  Hartmanno  Beyero  confecta,"  sed  repetitio  Examinis  a  Melanlhone  lingua  verua- 
cula  scripti,  at  aliquatenus  ab  editore  mutati.  Ipse  editor  in  epistola  dedirat.  de  hoc  libro  refert  haecce:  ^QSn* 
tcr  bicfclbigen  93ud)er,  fo  bie  «Summa  linB  fiirnemftc  ■^lrticfel  be§  (5t;riftlid;cn  ©laubcnei  begreiffen,  gctiort  aud>  bi§  93iid;Iin  beS 
«&errcn  $t;ilip))i  SlWelantl^onig,  ireld^S  cr  alS  ein  »ntcrriri;tung,  fur  bie,  fo  jum  ^rcDigam^jt  bcciifl^en,  C^raminirt  ijnb  orDinirt 
foUen  TOcrDen,  ^at  gefteUet,  2BeId)6  id;  bafclbfl  l^er  gcnomen,  mit  mcl;r  fragcn,  i?mb  bcr  cinfaltigen  rciUcn,  tmterfcbeiCen ,  ijnb 
in  ein  bcfonberS  93fid)Iin  \)ah  ^rucfcn  taffcn,**)  '^ab  foId)c§  fciner  anbern,  on  aUein  ber  meinung  get^an,  taS  nicbt  allein  bie 
5)3farr^err,  fonber  auc^  bie  ^aupudtter,  bnD  ein  jeglid^cr  einfaltiger  fiir  [xcb  foIdjS  fauffen,  t»nb  al8  ein  ^cilfamS  >§anbbiicbUrt 
oUjeit  bei)  fid?  tragen,  lefcn,  t)nb  bic  ^eubtarticfel  6I;ri|tIic^cr  l^ere  njol  faffen,  jm  gemcin  ijnb  bcfant  mad;en  moge.'  AbEx- 
amine  germanico  illico  recudendo  fere  his  diflfert: 

1.  Inscriptio  3)er  Drbinanbeu  ©ramen  etc.  cum  sequenti  partitione  in  Beyeri  libro  desunt. 

2.  Subsequentia  „93om  crfien  ©Iticf,  nemlicb,  ijon  bcr  Ccre"  usque  ad  finem  Indicis  capitum  varie  mutata 
sunt  atque  diverso  ordine  h.  I.  exhibentur.  Index  enim  capitum ,  qui  illic  sine  inscriptione,  poste- 
riore  loco  datur,  hic  praecedit  insrriptus:  SRcgifter  ber  ^ilrticfcl  biefeS  ©LicblinS,  et  praeterea  etiani  quas 
dam  ex  parte  capitum  titulis  ab  illo  differt.  Principium  vero  „93om  erften  <Stitcf,  nemlid?  t)On  ber  ieve" 
usque  ad  verba :  „tnb  (Sonfeffto,  bie  bem  .Reifer  ju  ^tug^purg,  Qtniio  1530.  t?berantn:ortet  ift"  h.  1.  Indicem 
sequuntur  inscripta:  „9?'orrebc".  Pro  verbis  autem ,  quae  illic  verba  modo  laiidata  sequuutur,  „2)iefer 
Ccrc  fumma  —  bem  23oIrf  gutc  anleitung  gibt."  h.  I.  praefationi  adiuncta  sunt  haecce:  „  3)erfelbigen  i*erc 
(Summa  ift  i)ie  orbenlidj  bnb  ycrjicnbUc^  in  fotgenbe  Sragc  >?nb  Qtntivort  gefaffet,  lueld^e  ben  (Siufaltigen  gute 
onteitung  gibt." 

3.  Verba,  quae  illic  Indicem  capitum  sequuntur:  „95on  bicfen  notigcn  fragen  fot  man  bie  Orbinanben  ^oren, — 
5tudj  ftnb  bicfe  fragen  in  ber  93ifitation  jn  rcpctirn,  be^  ben  ^JajtoribuS,  t>nb  bei)  benSeutcn."  hic  omissa  suot. 

4.  Loco  Quaestionis,  quae  illis  verbis  illic  proxime  annexa  est:  „3Ba8  ifl  tintcrfdjeib  ber  6^riftlicbcn  ;?ere, 
iinb  anberor  Scctcn,  J^eibnifdjcn ,  aJJatjometifd^en?  ctc",  h.  1.  pag.  5.  haec  leguntur:  „3)ie  ^eubtarticfel  Der 
tt)arl)afftigen  StiriftUcbcn  Sere  in  ^ragc  i?nb  ^ilntrcort  geftcUet.  I.  QSon  bnterfd?ciD  S^riftUdjcr  iJcrc  unD  ^ciPnU 
fd;er  Oicligion,  tmb  onbern  @ecten.     1.  Sragc.     9Ba8  ifi  t>nterfd}cib  ber  6^riftlid?en  i?cre  »nD  anberer  6ectcn?" 

5.  Sequentia  cipita  fere  iisdem  verbis  (paucis  mutatis,  aut  omissis,  aut  adiectis)  hic  repetita  sunt,  at 
saepe  eo  differunt,  quod  a  Beyero  quaedam  inscriptiones  quaestionesque   insertae    (conf.   locus  epi- 


*)  Hunc  librum   ex  Biblioth.  senal.  Hamburg.  in  manibus  habeo;    etiam  in  Biblioth.  acad.  Vratislav.  et  senat.  Norimb.  exstat. 

**)  Ex  his  verbis   „in   cin  befonbecg  ^Bucbtin  t;a6  Srnrfen  lajTen"   apparere  videtur,    Editori    non  Examen    separatim  a.   1554. 
editum,  sed  Formulam  sacrorum  Megapolitanam,  cuius  prima  pars  est,  ob  oeulos  esse  versatara. 


XXXIII  n.    EXAMEN  ORDINANDORUM.  XXXIV 

stolae  dedlcatoriae  supra  allatus)  aut  paulo  mutatse  sunt,  ut  pro  subsequenti  quaestione:  „5CBie  fol 
man  ©ott  erfemien?  h.  I.  leguntur:  „11.  53om  ©ottlidien  elnigen  rcefen,  »nb  brel}en  5)3erfonen  in  ber  ®ott^eit. 
1.  5rai]e.  2Bie  fol  man  @ott  erfennen?  Paulo  post  quae.:^tio:  „2Darnmb  ifl  tcx  (Son  ©otteS  ficnant,  SJBort? 
^rftlictj  farumb  —  Onl)  fol  t»iefe3  aOeS  bleifilcj  betractjt  roert^en.  "  h.  I.  ioterpositis  quaestionis  ver- 
bis  disiuiicta  est  in  has  duas:  „5.  ^rage.  5Barumb  ifi  ber  >5on  ®otteS  genant,  UBort?  Qlntifort.  (SrftUc^ 
barumb,  —  bnb  SJcenfcblid,'  natur  an  flc^  genomen  l)at.  6.  ^rage.  SCBarumb  ift  Ca8  SCBort  a)?enfcl)  rcorbcn?  ^nU 
njort.  GfrftUd)  ^atten  Qicam  tmti  «^&eua  —  bnl)  t)ie  5?iebe  im  ®on  gegen  ong  etenben  9Kenfrf)en  fleiffig  betrac^t  wer» 
ben."  Subsequens  inscriptio:  „93on  i.mterfd)eit  6t;riftlid)er  anruffung,  t>nb  ber >&eibnifd)en."  h.  1.  sie  mutata 
est:  „7.  iSrage.  2Ba8  ift  fiir  ein  t>nterfd;eib  jn:ifd)en  (S^riftUc^er  anriiffung  ijnD  ber  ^eibnifc^en?"  etc, 

6.  Duo  capita  extrema  „a3ermanung  ju  ben  ^irbigen  J^errn  ^^aftorn"  etc.  et  „9Son  wettlid^cr  Oberfeit,"  hic 
eodem  ordine  inverso  exhibentur,  quo  in  Examinis  Ed.  anni  1654.  supra  descripta  extant;  priori  enim 
loco  hic  legitur  caput  „93on  5Betttic^er  Oberfeit/'  posteriore  autem  ,,(£in  aSermanuug  5U  ben  ^.^aftovn"  etc. 

Haec  de  consensu  ac  diversitate  horum  librorum  sufficiant,  quippe  ex  quibus  elucet,  Beyerum  non- 
nulla  quidem  io  sua  editione  nmtasse,  maximam  vero  purteni  ex  Melanthonis  libro  germanico  iisdem  verbis  in 
eam  recepisse. 

Hoc  Examen  a  Melanthone  lingua  vernacula  scriptum  hoc  loco  recuditur  ex  Editione  Witebergensi 
anni  1558. 


MELANTH-  OPEB.  TOL.  XXm. 


• 


2)er  Orbiuonben  ^ramen, 

tt)ie  eg  in  ber  ^irc^en  ju  SBittemberg  gebraud^t  n?irb. 


(£§riftlid)e  ifirdKnovbnung  fte^et  fiirnemlic^  in  funff 
ftu(fen. 

(Srftlid),  in  ))flan^ung  »nb  erfentni^  ber  einigen, 
ttarf)af[tigen ,  ewii]en  xedjUn  lere  be^  ©uangolii,  2)ie 
®ott  gnebiglid)  t)pn  anfang,  fur  onb  fur  feiner  i^ircben, 
mit  gewiffen  3^ugniffen  geoffenbaret  ttnb  befoi)len  t)at. 
SBnb  in  rec^tem  braud)  ber  ©acrament,  wie  ber  @on  ©ot- 
teS  fprid)t,  5[Kattf)ei  um  le^ten,  3ir  follt  fte  leren  ^alten 
alle^  bag  id)  eu(^  geboten  ^ab.  3tem,  tt>er  mict)  liebet, 
ber  bewa^ret  meine  9tebe,  t)nb  mein  33ater  nnrb  jn  lieben, 
»nb  n)ir  iverben  ju  jm  fommen,  »nb  wonung  be^  jm 
mad^en. 

3um  anbern,  3n  erfialtung  be6  ^ir^enomptg,  ^f^em* 
lid^,  beg  ^JJinifterij  (Suangelici.  2)enn  @ott  n.nl  jm  aI'o 
ein  ett)ige  ilird)e,  au6  groffer  barm^erfeigfeit,  t)mb  leined 
8onS  3l)em  6:f)rifti  tt)iUen,  famlen,  baei  6ffentlid)e,  ef)r* 
Iid)e  nerfamlungen  ftnb,  barin  etlid)e  ^4^erfonen  bat? 
(Suangelium  bem  5?oIcf  furtragcn,  onb  bie  Sacrament  rei* 
^en.  3Snb  ift  ber  (Son  @otte0  ielb6  im  ^arabi^  biefer 
erfte  ^rebiger  i>nb  ^riefter  gett»ei'en.  33nb  ^ernad>,  ba 
er  ^IRenfc^  tt»orben,  jum  ^rebigampt  gefanb.  3Snb  &at 
juuor  bie  ^^ropt)eten,  triib  t)ernad)  bie  Slpofteln  gefanb. 
SBie  er  fprid^t,  2Bie  mic^  mein  S^ater  gefanb  ^at,  alfo 
fenbe  id^  eud). 

3Snb  biefeS  fol  fur  »nb  fur  alfo  »on  atlen  red)ten 
Serern,  bie  jum  2lmpt  beruffen  ftnb,  t>erftanben  werDen. 
2)er  (Son  ©ottee  fenbet  fte,  »nb  ml  frefftiglid)  burd)  baS 
©uangetium  tt»ircfen,   »nb  alfo  eine'en)ige  .ftircl)e  famlen. 

Sllfo  fpricf)t  aud^  @.  ^autu^  »om  ^3J?inifterio  ©pt). 
4.  @c  ift  Pffgefaren,   etc.    SSnb  gibt  ®ahm  ben  9Jien* 


f^en,  5tpofteIn,  ^kop^eten  ,  (Juangeliften ,  ^irten  »nb  Se* 
rer.  (Sr  ift  fur  r>nb  fur  ber  ett»ige  ^4.^riefter  pnb  ert)alter 
be^  "i)}?inifterij ,  x>nt)  ert)elt  fiir  pnb  fur  ein  offentlic^e, 
et)vlid)e  perfamlung.  'Davumb  ev  aud;  bie  9tegiment  cr* 
^elt,  pnb  ermerft  bep  ttniten  felbS  ^rebiger,  nid)t  burd^ 
lWenfd)en,  al^  bie  ^^ropt)eten  »nb  2IpofteI.  Xiabei;  abec 
t)at  er  ber  ^tirdben  befo^Ien,  bag  fte  felb  ^^erfonen  beruf* 
fen  pnb  orbinirn  fol. 

2)arumb  ge^oren  jur  er^altung  beg  '?J?inifierii,  (Srfi? 
lid^,  Drbinatio  ber  ^^vebigev,  bai3  ba^  5)3vebigampt  iug# 
lid^en  ^evfonen  befo^Ien  tt)evbe.  CDaju  erfunbigung  t)on 
fttten,  beruff,  onb  Pon  ber  Sere  ge^ovet. 

3um  anbern,  ge^oren  jum  ^Wtnifterio ,  £ird)enred^t, 
ba^  falfd)e8ere  nid)t  gebulbet  tterbe,  Dnb  fonft  offentli^e 
lafter  geftrafft  t)nb  o.bgemanb,  pnb  (Et)riftlic^e  jud^t  er^at' 
ten  n)erbe.  2)aju  geboren  t)ernac^  6^nobi  unb  9Si# 
fitatio. 

Xia^  britte  ftiitf  ift,  e^rlir^e,  nu^Iid^e,  eufferlidbe  6C' 
remonien  in  £ivd)en,  mit  Section,  gefeng,  feften,  in  recf)? 
tem  St)riftlicben  nevftanb,  one  pevblenbung  be^  glaubenS, 
t»nb  one  ftricf  be6  gewiffen^,  ba^  bennod)  offentlic^e,  et)r» 
lidje  perfamlungen  finb,  ipie  e6  (Sott  gefetlig  ift. 

2)a6  pierbe  ftiid  ift,  ^rfjaltung  (5t)vifttid)er  @dt)ulen 
pnb  ftubien.  2)enn  biefeg  ift  gen^i^lid)  (5)otte6  nnUe,  bag 
ettict)e  ^eute  alfo  pffgejogen  pnb  pnterunefen  tt)erben,  bae 
ftc  ber  ^rop^eten  v»nb  2lpofteIn  fd)vifft  lefen  lernen,  Pnb 
f)ernad)  anbern  fiirleien  fonnen.  2)aju  oerftanb  bcr  <Spra? 
d}en,  pnb  mef)r  fiinftc  bienen.  SBie  @.  ^aulu^  Xmotf)eo 
gebeut,  (Sv  fot  an^aUen  mit  lefen,  leren  unb  troften,  2)a6 
fan  ni^t  fein,  tpo  nic^t  rcdt)t  befiette  6ct)uten  finb. 


XXXVII 


II.    EXAIMEN  ORDIKANDORUM. 


XXXVIII 


1)06  funffte  fiud  ift,  Q^erorbnun^  getviffer  guter  »nb 
einfomen,  bamit  bie  ^rebiijer  in  £ivct)en,  ttnb  l^erer  in 
6*ulen,  geburlid^e  tjntevtjaltung  baben,  SBie  offt  in  tjott- 
Iid)en  geboten  ijemelbet  tr>tvb.  9?nb  (£.  ^4>aulu6  mtt  au6^ 
gebruiften  worten  ipric^t,  1.  (Sorintl).  9.  '2[[io  bat  eS 
ber  Ja69i3i  georbnet,  ba6  bicfe,  [o  ba6  ©uangelium  »er? 
funbigen,  t>om  (^uangelio  leben. 


9Som  erften  ©tiict,  nemtic^,  t)on  ia 

Sere» 

Der  alfmec&tige,  warfjafftige  @ott,  f)cit  Qm\M\i) 
(Ingel  vnb  ^>}?enfcl^en  gefclniffen,  mit  >r»unberbar(id)cm 
ratt),  ba6  er  (Sreaturn  ^abe,  tveldien  er  feine  u^ei^beit 
\)nb  gutigfeit  mitteile,  t>nb  r>on  jnen  bagegcn  erfanb  t>nb 
gepreifet  rcerbe.  93nb  t)at  ba.^u,  nad)  bem  fatl  2lbamg 
»nb  ^ma,  au6  groffer  barmber^igfeit,  ttmb  feine^  SonS 
anllen,  bic  ^lTJenfdien  nnberumb  gncbiglid)  angenomen, 
t)nb  w\[  im  fitr  »nb  fiir  ein  ennge  ^ird)e  im  menfd)lid)en 
gefd)led)t  famlen.  .^at  ftct)  ba.umb  mit  flaven,  gmnffen 
jeugniffen  ttnb  mirafeln  geoffenbaret.  ^at  feinen  ®on 
gefanb,  »nb  eine  gewiffe  Sere  gegebcn,  baburd)  nnr  jn  er# 
fennen,  rei^t  anruffen,  onb  mtt  red)tem  ge^orfam  ebren 
foUen. 

2)iefe  Sere  I)at  er  in  ber  ^rop^eten  Pnb  Stpofiel 
fd)rifften  faffen  laffen,  »nb  ^at  jeugni^  baju  gegeben,  i>nb 
binbet  bie  it'ird)e  alfo  an  biefe  einige  ?ere,  tc\^  gcnn^Iid) 
feine  i^ird),  vnb  feinc  CSrben  enngcr  feligfeit  finb,  n»o  biefe 
!2ere  nid)t  ift,  aB  bf^  bcn  ^eiben,  iWat^ometiften,  ^tlben 
t>nb  SBepftlicben  r>erfoIgern  bc6  (^uangelij.  2)cnn  alfo 
fpriAt  <5.  ^auIuS,  (So  fan  fcin  anber  grunb  gelegt  wer* 
ben,  bcnn  biefer,  ber  gelcget  ift,  ber  bo  ift  jbefu^  (Sf)ri# 
ftu^.  3t?m,  3of)an.  17.  Diefc^  ift  ba^  cnnge  Seben, 
ba6  fie  erfenncn  bid^  tinigen  n>avf)afftig"n  (*iott,  Pnb  3l)e* 
fura,  ben  bu  gefanb  I)aft,  ba^  er  fe^  ^I)riftu6. 

Dagegcn  a\i<i) ,  wo  reine  (Sf)riftlid)e  ?ere  geprcbiget 
tt>irb,  ba  ift  gcnn^Iic^  @otU^  5ftvdie,  ^Tenn  ba  nnirfet 
®ott  frcfftiglid)  burd)  fcin  (Suangelium,  t)iib  finb  in  bicfcr 
«crfamlung  fiir  rnb  fiir  etlidie  «^eilige  rnb  au6crnH'Iete, 
bie  felig  nnTbcn,  n>ic  bcr  ^^(^^iOJ  (Sf)viftu6  fprid)t,  ^Jieine 
©dbeflin  ^oren  meine  ftimme. 

5Snb  fmb  atle  'iB'?enfd)en  i'*iilbig  glicbmaS  biefer 
ttjarbafftigcn  itirdien  ,5u  ffin.  ^^nb  follen  bicfcn  groffcn 
troft  baben,  ba^  nid)t  in  anbern  Secten,  fonbcrn  in  bicfer 
perfamlung  ®oU  gcfctligc,  f)dligc  iMib  au'?a-nH'tte  ^TIccircbcn 
ftnb.  Darumb'  ipiidit  'Tauib,  'l^ial.  27.  ^icfc^  eintge 
begere  id)  iHnn  ^(*JHJ)i9?,  bag  id)  in  !ein''m  ^^aufe  aUe# 
jeit  tt)oncn  moge. 

@o    ift   nu  ba0   aUer  notigft,   pnb   erfte,   ba^  man 


(S;f)rifllid)e  ?ere,  rein  pnb  gan^  pflan^e  pnb  er^alte,  bie 
®ott  »on  feinem  SBcfen  t>nb  wiUen  gcoffcnbaret  ^at,  t»nb 
in  ber  ^|Uopf)cten  V)nb  5lpoftetn  'fi^rifften,  tmb  in  Si^mbo* 
ti6,  9tpoftoIico,  9?iceno  »nb  2it^anaftano  gefaffet  ift.  ^>J?it 
tt)cld)en  auc^  gteid)  ftimmen,  ber  (5atec^ifmu(3  pnb  S3e? 
fentnig  Sutf)eri ,  pnb  (Sionfeffio,  bie  bem  ^eifer  ju  5Iug6' 
purg,  2lnno  1530.  pberantn)ortet  ift. 

2)iefer  Scre  fumma,  Pnb  aUe  notige  ftiidf,  foUen  bic 
^aftore^  felb  nnffen  t>nb  lernen,  »nb  bem  93otcf  Pnge* 
fclfc^t,  orbcntid)  pnb  perftenbtid^  furtragen.  1)a^  baS 
polcf  orbenlid)  mercfen  fonne  a[ie  notige  ftiicf,  pnb  Per;= 
ftef)c  ontcrfd)eib  red)tcr  !2cre,  Pnb  fatfct)cr  'Secten.  SSnb 
®ott  tt)ircfet,  onb  ift  rrefftig  burd)  fein  2Bort,  SBie  ber 
^®9i9t  bittct,  5iatcr,  ^cilige  fie  mit  beiner  aBarf)eit,  bein 
2Sovt  ift  bie  2Bavf)cit.  SSnb  1.  ^n-t.  1.  3r  fcib  nnber 
geboren  burd)  ba^  tebenbige  iDort  ©otteS.  I^tem,  [Rom.  1. 
(Suangelium  ift  bie  frafft  (5)otted,  jur  fetigfeit,  aUen  bie 
baran  glcuben. 

3Snb  ftnb  in  fonber^eit  gebad()ter  (5atedf)ifmu6 ,  Pnb 
erflerung  be6  (S^mboli,  bem  SSotcf  nti^Iid),  bie  notige 
ftiicf  ovbenli^  ju  faffen,  barumb  jle  nadt)  gelegenf)eit  ber 
jeit  offt  foUen  repetirt  n)erben. 

Q3nb  bcbcncfen  tt)ir,  ba6  bie  Drbinanben  pfeiffig  in 
aUen  biefen  2frticfcfn  eraminirt  werben,  roefd)er  repetitio 
auc^  fonft  bem  SSolcf .  gute  anteitung  gibt. 

33on  pnterfd^eib  (5:f)rifttid^er  8ere,  Pnb  ^eibnifd^er  9lefigion, 
t>nb  anberer  ©ecten. 

2?om  (^otttid^en  einigen  SBefen. 

SSon  ben  breien  ^erfonen  in  ber  @ottf)eit. 


35on  pereinigung  beiber  ^^Jaturn  in  (5f|rifto,  ber  au6  ber 
3ungfratt)en  geborn  ift. 

9Son  Pntcrf^eib  (E^riftfid^er  anruffung,  Pnb  ^eibnifdber 
anruffung. 

9Son  ber  erfcf)affung  aUer  (Sreaturen. 

5Som  faU  ber  erften  5!)?enfdt)en. 

3Son  Siinb,  (Srbfitnb,  pnb  tt)ircftid^en  fiinben. 

53on  @6tttid)cm  en^igem  ©efe^,  pnb  Pon  vntert'dbeib  ber 
je^cn  ©cbot,  »nb  bcr  anbern  (S^efel^  in  9)?ofe,  t>on 
ben  leuiti  dt)en  (Seremonien  Pnb  33i"irgerlic^en  ge* 
fe^en. 

SSon  Pnterfd)eib  beg  ©efe^e^  pnb  be6  ©uangelij. 

SSon  ocrgebung  ber  funben,  Pnb  tt)ie  ber  93?enfd^  ft"tr  ©ott 
gcrccbt  nirb,  pmb  be^  ^(SJK9i5f?  (S^vifti  tt)iUen,  burd) 
gtauben. 

(5* 


XXXIX 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


XL 


D6  biefe  9?ebc  red^t  if-f,  Slttein  burd^  glauben  werben  voix  j  33om  ®eicl>  9J?ofe,   unb  »on  imterfd)eib  bcr  brcier  tcil  im 


Son  onterfd^eib  ber  ?ere  in  »nfern  i^ird>en  m  biefem  2fr* 
ticfcl,  unb  ber  SSepftlid^en  falfd^en  lere. 

Db  bie  S3epftnd[)e  Sere  red[)t  feV),  ba^  ein  Wleni^  fur  »nb 
fiir  in  jit)eiuel  bleiben  fol,  ob  er  ©erQcbung  ^abe, 
vnb  @ott  gefeUig  fei)? 


93on  guten  wercfen. 

SBeld^e  njerdf  fol  man  t^un? 

2Bie  gefallen  fte  @ott? 

55Ieibt  aud^  funb  in  ben  ^eiligen  ober  bcfcrtcn  in  biefem 
leben  ? 

SSeIrf)e  ®unb  ftoffen  ben  ^ciligen  @eift  nu3,  bnd  ber 
3)?enfc^  tt)iberumb  in  ©otteg  jorn  onb  in  cerbamni^ 
fcit,  fo  cr  nicl}t  beferet  it^irb? 


QSon  ben  ©acramcntcn. 

a?on  ber  Zau^e, 

Db  bie  jungen  5?inblin  follen  getaufft  werben. 

33on  bc6  Ǥ($9i9i9l  (5I)rifti  9lbcnbmat,  nja^  man  ba  rei(^c, 
»nb  njoju  man  e^  empfat)en  fol. 

SSon  «nterfd^eib  be6  redbten  braud(/6  unb  miSbrauc^S. 

SBarumb  bic  35e^ftlic^e  opffermef^,  baniit  fte  »ergebung 
ber  funben  »crbicncn  n)oUcn,  onrcd^t  t)nb  ab  ju 
t^un  ift. 

93on  bcr  SSeferung,  obcr  Poenitentia. 

9Son  bcr  Slbfolution  »nb  ©lauben. 

SSon  bcn  furnemftcn  falfdben  lercn  bcr  33cpfilici)en,  inibic* 
fcm  Slrtifel  t)on  bcr  Poenitenlia. 

2Ba6  ©bnftlic^e  i?irdf)c  fei;,  »nb  wo  fic  fcj^,  »nb  burcl) 
tt)cld)e  jeid^en  fte  ju  erfenncn  fci;. 

SQBctrumb  bie  (S^riftlid^e  ^ird^e  »nter  bag  (Srcu^  gclcgt 
fe^,  unb  tjora  troft  bcr  betrubtcn  S^^riftcn. 

53om  @ebet. 

Son  anruffung  bcr  gcfiorbenen  ^eiligen. 

93on  ben  6eremonien,  bic  t)on  mcnfd^en  in  bct  i?ir^cn 
georbnet  ftnb. 

93on  (S^riftlic^er  greifjcit. 


@ete§. 
9Som  6f)eftanb. 
93on  (5'^egelubben. 
^-8on  tt)eltlid)er  Cbeifeit. 

9Son  biefen  notigen  fvngcn  fol  -.nan  rie  Drbinanben 
f)6ren,  t)nb  fte  wntcrric^ten  r»nb  oermanen,  ba6  fte  in  iren 
prebigten  orbenlirf)  biefe  (^rngen,  jur  gelcgen  jeit  fnffen, 
2llfo  bng  bie  Seut  ein  flnre  ynb  gruiiblid)e  6umma  ber 
(5I)rift(ic^en  ^ere,  bei)  ftd)  feI03  betraititcn,  ttnb  gebencfen 
fonncn,  bie  jnen  jur  beferung,  jum  glauben,  ju  red)ter 
anvuffung,  ju  troft  in  allem  trubfal,  vrio  ju  »ntcrrid[)t  Don 
ircr  felbft  ©eligfeit,  notig  ift. 

2lud^  ftnb  bi-^fe  frngen  in  ber  93ifttation  ju  rc^^etirn, 
be^  ben  5)}aftoribu6,  »nb  bei;  ben  Seuten. 


ma^  iji  mtev\d\cit>  ^n  Q:^vm^en   2m, 
Unb  anbever  <»ecten,  ^eibnifc^en,   a)?a^ome« 

tifcjen?  etc* 

9lnttt)ort.  2llte  anbere  ©ecten,  ^eibnifd^e,  9J?abo# 
metifc^e  etc.  ftnb  grnui.imc,  t)cvbnmpte  2Ibg6tterci),  t>nb 
^nben  baneben  nur  ein  ftiidflin  wom  ©efe^,  t>on  euffevli* 
(^cn  Sitten.  2lber  \)om  ©unngdio,  i>on  »crgebung  ber 
©linbe  burd)  ben  @on  (SJottcfS  3bcfum  (Sbviftum  luiffen 
fte  nicbtiS.  S3nb  biett)eil  fte  ben  <£on  nidt)t  erfennen,  vnb 
nicbt  el)ren,  fo  finb  \ie  t»om  wnrbnfftigen  ®ott  tt)eg,  \)nb 
tiditen  2lbg6tterc^,  tt'6Uen  nici)t,  baS  ^iefer  ber  tt)nvbnfftigc 
@ott  Ui),  bcr  ftct)  burct)  ben  ^cilnnb  (S^riftum  gcoffcn* 
baret  ^at. 


2Bie  fol  man  ©ott  erfcnnen? 

2(ntn)ort.  2Bie  er  ftdb  felb  gnebiglicl)  geoffenbaret, 
t>nb  feine  offcnbarung  in  ber  ^vopbcten  tmb  2lpofteIn 
fd)rifft,  ttnb  in  tie  (SDmboIn  gefaffct  ^nt.  !Darau6  ttnr 
levnen,  ba6  cin  einig  ©ottlid)  ^Sefe.i  ift,  allmed)tig,  iDcife, 
tt)arbafftig,  gut,  gered)t,  rein  vnb  feufd),  bnvmber^tg,  mU 
tl)etig,  freiwiUig,  bn^  ernftlid)  jurnet  it»iber  ([\le  @imb, 
t>nb  funbige  (Sreaturen. 

93nb  in  biefer  einigcn  (^ottf)eit  ftnb  brei)  t)nterfd)iebnc 
?Perfonen.  2)cr  ettngc  Q3ater,  bcr  etvige  (5on,  »nb  bcr 
ettJige  ^cilige  ©eift.  93nb  ^nt  ber  eiuige  93nter,  fnmpt 
bcm  ©on,  »nb  ^eiligen  (Scift,  au6  nid)t3  erid)nffen  ^u 
mel  »nb  ©rbcn,   (Sngel  onb  ^X^Jenfd^en,   Pnb  aUe  anberc 


XLI 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


XLII 


©rcaturen,  SBie  bicfer  Slrtifel  iveiter  ii.  i^ottt^  n?ovt,  t)nb 
in  ben  Si^mboli^  erfleret  tvirb. 


fBic  fol  man  t)ie  ^erfoneu  t>nterfc^eit»en? 

2)er  ewitje  5^ater  ift  bie  erfte,  aOmecl^tifle,  mUy  ^cx^ 
)o(\,  »ol  SfSfig^eit,  cjerec[}tii3feit,  giuiijfeit,  u^iv^eit  unb  rei- 
nit]feit,  bie  nid)t  \^on  einer  anbern  ^crfon  geboren  ift, 
t>nb  nid^t  •oon  einer  anbern  ^^erfon  an^.qe^et,  fonb.-rn  f)at 
ben  @on,  fein  n">efent(icl)  r>nb  t>oIfomen  Sbenbilb  i^on 
eungfeit  geboren,  t»nb  »om  25ater  »nb  ©on  cje^et  au^  ber 
^eilicje  ®eift,  »nb  f)at  biefer  etvige,  allmcifitige  3S<iter, 
fampt  feinem  etDtgen  (5on,  t)nb  eiDtgem  ^eiligen  ®eift 
frevu>il(u](ici}  a((e  (^reaturen,  ^ime(  v)nb  (Svben,  (Snge(n 
t)nb  lJ?cnic()en  erfctiaffcn,  unb  er()e(t  fampt  bem  6on  t)nb 
tjet^igen  (^K-ift  a((er  Greaturen  wefen. 

5)er  eU)ige  <Son  ift  bie  anber  a((med^ttge,  eroige 
^4]>erfon,  t)o(  UH't6f)eit,  ®ere(i)tigfeit,  gutigfeit,  UHU-^eit  t-nb 
reinigfeit,  gcboren  t)on  G^ivigfcit  t>oin  ^^alev,  tnib  be^  'i5ater6 
h>cfeut(id)  Ditb  vo^fomcn  (^-benbilb,  geboveu  t>om  Q^ater,  ta  er 
ftd)  fe(b  anfd)aUH't  vnb  betrad)t,  ^ttb  ift  on^  a(fo  geoffen* 
bart,  ba^  biefcr  @on  i'cv  \}a^  \vo\-t  Pef?  eu^igen  'i^aterg, 
baburd)  ber  euuge  i^atcr  au^ipridbt  bie  orbnung  ber 
(Sct)epffnng  pnb  ber  (Sr[ofung  unb  t"eligmad)ung  ber  ^^D^en^ 
fdn-n,  vitb  ift  gefanb  pou  anfang  bie  t)erl)eiff'ing  ber  ©UvV 
ben  ju  oerfunbigen ,  vnb  biefen  U)unbcrbar(ic!^en,  al^ 
Ier()eim(id)ften,  g-oti(id)en  3tat  m^  ju  offcnbaren.  Q3nb 
f)at  f)ernac()  biefe  einige  ^erfon,  ber  Son,  menfd)(id)e 
natur  irt  ber  3ungfrawen  an  fic^  genomen  tinb  ift  t>er' 
orbnet,  ba6  er  fiir  ba3  ^VJ?enfd^(id)e  gefd)(ec^t,  3}titt(er, 
Dpffer,  SSerfiiner  t>nb  .^ei(anb  fet),  t)nb  gibet  ber  ewige 
33ater  burd)  fn  Pnb  t>mb  feinet  wilien  «ergebu.ng  ber  (Siin* 
ben,  @ered)tigfeit  onb  eunge^  Seben,  t>nb  ivirb  fiJr  t)nb 
fiir  burct)  jn  ba^  '4^rebigampt  er^a(ten  «nb  ein  ett>ige 
£ird)e  gefam(et,  t>nb  ber  troft  in  ber  (5)(eubigen  ^er^en 
mit  bem  (Suange(io  gefprodien,  ben  ewige.i  3Sater  ju  ew 
fennen,  iDnb  gibet  a(fo  ber  «Son  mit  bem  (Juangedo  t>nb 
troft,  ben  ^ei(igen  ®nft  in  bie  f)er^en  ber  ©(eubigen,  ba6 
fte  (eben  pnb  freub  an  ®ott  ^aben,  t)nb  j;n  red)t  anruffen. 

!l)er  ^ei(ige  ©eift  ift  bie  britte  attmec^tige  ^erfon, 
\)ott  2Bcigf)eit,  ®erect)tigfeit,  ©utigfeit,  5Bar^eit  »nb  9tei* 
nigfeit,  h)e(d)e  Iserion  t»on  (Stvigfeit  pom  3Sater  pub  «Son 
au6ge^et,.  t>nb  ift  U)efent(id)e  iliebc  Pnb  freub  in  ®ott, 
t)nb  ujirb  in  ber  ®(eufcigen  ^er^en  burd^  ba^  gottdd)  2Bort 
geben,  troft  Pnb  frnib  an  ®ott  in  jnen  ju  wircfen,  »nb 
ift  regung  jur  anruffung  ju  ®ott,  vnb  ju  aUen  tugenben, 
n)ie  <B.  $au(u6  fprid)t,  ®a(.  4.  ®ott  f)at  ben  ®eift  fei< 
ne^  ©on^  in  eu)re  f)er^en  gefanb,  baburd)  jr  i'c^reiet, 
^ilbba  (ieber  5Sater,  9Snb  2.  "(5or.  3.  2Sir  lef)en  in  ben 
^(5J)tJK''J?  (5()rifttim,  a(^  in  einen  (Spiegei,  pnb  ujcrben  in 
bie    feibige   ^iibni^   Perujanbeit,    burd)    ben   ®eift    be6 


SBttrumb  fol  man  brct)  (3i>ttlid)t  ^erfonen 

erfennen,  e^ren  tJnb  tturuffen,  tJnb  nidjt  me^r 

t)nb  nic^t  weniger? 

2)enn  @otte6  wefen  t>nb  n)i((en  fo(  man  a(fo  er< 
fennen,  vok  er  ftd^  fe(b  geoffenbart  ^at,  S^iu  ift  bie  offen> 
barung  t)om  SSater  t>nb  (Son,  fiar  tnib  Pnu>iberfprcd)(id^ 
au3gebvurft  im  erften  (Siapitct  3o()anni6,  3m  aufang  xoax 
ba^  SBort,  Pub  ba6  2Bort  war  bei;  ©ott,  i)nb  bas  2Bort 
wai  (^3ott,  etc.  33nb  ift  biefe  ojtenbarung  fonft  in  pielen 
ffaren  @pvud)en  er^o(et,  3Snb  in  ber  S^auff  be6  ^(S9?9t^ 
(5()rifti  offcnt(id)  fiir  augen  qeftetft,  ba  bie  breV)  *4^erfonen 
t)ntcrid)icb(id)  angejeigt  finb. 

(£rnad)  finb  n)ir  aud)  ju  biefer  (SrfentniS  t)nb  an* 
ruffung  ®otte^,  in  ynfer  5::auff  t)crpflid)t,  in  biefer  rebe, 
3d>  tcuffc  bid)  im  namcn  bcg  ^aterg,  »nb  (gon^,  pnb 
^eifigen  ®eiftg,  baS  ift,  !3d)  bejeuge  mit  biefer  eufferd^ 
^en  2;auff  "oon  ®ott  befo()(en,  ba6  bic!^  ber  \i)ar()afftige 
@ott  ju  gnaben  annimet,  n)e(d)er  ift  ber  eunge  SSater  be 
|)(S-9i9i5l  (St)rifti,  \)nb  ift  ber  ®on  S^efu^  (S()riftug,  be6 
eungen  ^atcrg  Sbenbiib  t)nb  SBort,  nnb  ift  ber  .^ci(ige 
@eift,  SSnb  biefer  ewigcr  3Sater  nimet  bic^  an,  Pmb  be^ 
(Son^  mitten,  t)nb  ^eidget  bid)  mit  fcincm  ^eiiigen  @eift, 
snb  biefen  war^afftigen  @{>tt  foitu  alfo,  roie  bid)  biefc 
3;aui"f  erirtnert,  erfcnnen  pnb  anrujfen,  »;tb  fein  anber 
bing  anbcten  etc.  (Srna*^  ift  aud)  biefe  offcnbarung  f(ar 
in  bie  (£t)mbola  gefaffct,  2)iefe  jeugni^  fot  man  bem 
SSotcf  offt  fiir()atten  Pub  erfteren. 

Sludt)  fol  man  babei)  pnterrid^t  tf)un,  onb  t)6ren,  voa^ 
genennet  ift  ^^erfona,  nemiic^,  ba^  nid)t  ertid)t  ift,  t>nb  iji 
nid)t  ein  tobter  gebandfe,  ift  aud)  nict)t  ein  jufeUig  n)an< 
beibar  bing,  ba5  an  einem  anbern  wefen  ffebet,  t)nb  ifi 
nic^t  ein  ftiicf  ober  jertrtnlid)  bing,  (Sonbern  ift  etxv>aS 
n)efentlid^,  (ebenbig,  nid)t  in  Pie{en,  fonbern  onterid)eiben, 
einig  t)nb  perniinfftig,  n)irb  auc^  nid^t  getragen  t)nb  er^ 
^aiten  x>on  einem  anbern  mit  t)ereinigtem  SBefen,  ?ll^,  bu 
bift  ein  ^erfon,  aber  bein  Seib  attein  ift  nid)t  ein  ^Per^ 
fon,  benn  er  ioirb  getragen  »on  einer  eblern  ^Ratur,  nem? 
lid^,  iDon  ber  (5eel,  t)nb  fo  bie  6eet  abfdieibet,  \o  jerfelt 
ber  8eib  onb  \)erfauJet. 


SBelc^e  ^erfon  iji  S&lenfc^  ttjorben? 

2)le  anber  ^erfon,  nemlid^  ber  en)ige  (5on  @otted, 
bcr  beS  eungen  li?ater6  ©benbilb  Pnb  2Bort  ift,  f)at  menf^' 
lid^  9?atur  an  fid)  gcnomen,  in  bcr  Sungfran)  3J?aria, 
lonb  finb  atfo  belbe  9?aturn,  bie  ©ottlid)  *onb  t>}?enfd)(i^ 
munberbarlid^  yereinigt,  ba6  biefer  ^eitanb  3t)efud  Sbri- 


XLIII 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


XLIV 


ftu6  ifi  ein  einige  ^erfon,  @ott  »nb  ^m\^,  »nb  werben 
Hefc  9?aturn  in  jm  nic^t  t>on  einanber  getrennet. 


SSaruttiB  iji  tn  ®ott  ©ctte^  gettattt, 

SrftUdb  barumb,  ba6  er  beS  eroigen  3Sater6  gan^ 
Gbenbilb  ift,  ba^  alfo  geboren  it>irb  io  ber  3Sater  jtd}  an* 
fdbawet.  3tom  ba^  ber  (Son  biefe  ^erfon  ift,  burdb  roeU 
6)e  bie  @cl)epffung  au^gefprod^en  vrirb,  »nb  alfo  bie  Srea* 
turen  burd)  baffelbig  au0fprecl)cn  crfct)affen  tcerben.  3tem, 
ba6  bie  @6ttli(t)e  iKrf)eiffung  burc^  jn  au^gefprod)en  ift, 
t>nb  alfo  bie  @ott()eit  »nb  g6ttlid)er  SBiUe  »nb  gnab 
geoffenbaret  ift,  mldje  feiner  6reatur  n)eie>f)eit  bette,  fe[)en 
ober  finben  mogen,  2)avumb  in  ^o^anne  gefctirieben  ift, 
2)er  @on,  ber  in  be^  33ater6  f(t)og  ift,  ber  ^at  e6  m^ 
au^gefprod)cn,  9]nb  biefer  (£on  ift  bie  ^erfon,  bie  fur 
»nb  fiir  mit  ben  25etern  rebet,  snb  erf)elt  ba6  ^uange* 
lium,  rnb  ift  frefftig  be^  bem  euffer(id)en  ^kebigampt 
beg  (^uangelij,  tt)ie  <B.  $au(u6  fprid)t,  Gbviftu^  ber  in 
mir  rebet.  'I)ieftr  fprid)t  and)  buvd)  bie  euffer(id)e  ^ilre^ 
bigt,  ben  troft  in  bein  ^er^,  wnb  gibet  ben  ^eiiigen  ®eift, 
tt)ie  in  3ot)anne  gefd)rieben  ift,  L  3o^anni6  4.  2)aran 
erfennen  tt^ir,  baes  tt?ir  in  jm  bteiben,  t)nb  er  jn  tir]^, 
3)enn  von  feincm  ©oift  gibet  er  mi6,  Jr>e{ct)c3  ttnr  fiKen, 
fo  vwir  in  groffen  fcl)reffen,  troft  t>nb  freub  an  ®ott  fiilen, 
pnb  au^  ber  ^eUen  geriffen  werben. 

5Snb  biefer  erfferung  foden  a((e  tjerftenbige  G^riften 
p(eifftg  vnb  in  ©otte^  furd)t  »nb  banrffagung  nac^bencfen, 
tnb  babei  biefen  n)unberbav(id)cn  9iat  betract)ten,  tt^arumb 
''  ber  (£on  @otte6  gcanb  ift,  t»nb  'DJ^enfdblid)  natur  an  ficl) 
genomen  ^at.  ©rftlidl)  f)etten  2Ibam  t)nb  ^eua  nict)t  le* 
ben  fonnen,  fo  fie  nic^t  buvd)  bifen  <£on,  @otte3  tt)ort, 
vnb  buvd)  bie  t>er()eiffung  tt)iberumb  aug  bem  tob  gerif# 
fen,  t)nb  a(fo  tt)tbcrumb  (e(>enbig  gcmad)t  tt)eren,  t)nb  were 
a(fo  ba6  gan|  ?[Renfd)(id^  gefd)(ed)t  Perti(gct  geivefen,  )onb 
»ergeb(id)  gefd^affen.  3tem,  biefe  errettung  tvere  auct) 
nic^t  gcfdbef)en,  fo  nid)t  ber  9?at  befdb(offen  were,  ba6 
ber  @on  mcn'd)(td()  natur  folt  an  ftct)  nemcn,  t»nb  ba5 
biefelbige  ^erfon,  @otteg  jorn  »erfunen  folt,  5?mb  biefer 
^evfon  JviKcn  ift  bie  menfdhlt(^e  '^atnx  erf)alten,  r>nb  finb 
Sibam  t>nb  ^eua  erqutcft  tuovben. 

9]nb  biettHMi  bie  menfd)en  gefunbigt  ^atten,  fo(t  aud^ 
ein  'tWenfd^  bie  ftraff  tvagen,  bamjt  aber  biefe  ftraff  ein 
g(eid)e  bejalung  ttH're,  ift  biefer '  5?evfuner  auct;  @ott. 
3tcm,  feine  Gvcatur  f)ette  biefc6  (eiben  ju  tvagcn  vcvmod)t. 
3tem,  biett)ei(  er  ber  (2db(angen  ben  fopf  jutvit,  (Siinb 
»nb  tob  tt^eg  nimet,  mib  @evc($tigfcit  t>nb  Scben  ttnber  gi* 
bet,  ift  er  @ott,  !Bnb  biefe^  aOeg  tt?irb  gcttnvrft  burd)  ben 
<Bm,  ber  bc6  ettngcn  3Saterg  SBort  ift,  benn  buvdb  biefe 
^4^eri'on  n?ivb  bie  93erl)eiffung  au6gefprod^en,  »nb  be6  93a? 


ter6  tt)il(e  geofieubart,  Pnb  tt)irdt  biefe  ^^erfon  burd)  ba6 
Guangelium  leben  mt  tvoft  in  ben  @Ieubigen  ^ev^en,  ^nb 
ift  tt)av^affttglid)  3mmanu(?I,  @ott  mit  »n6,  Dnb  fvefftig 
in  on6,  9Bicwo(  nu  biefe  f)o^e  2Bei6beit  niemanb  gnug# 
fam  ergrunben  fan,  fo  mitffen  tt)iv  bod)  in  biefcm  Seben 
ein  anfang  son  biefer  SBeig^eit  (ernen,  »nb  fo(  biefeS  aU 
le^  toleiffig  betrad)t  ttjerben. 


S^Ott  l)tttetfc^eib  ^^viHU^n  atttuffwttg  tJttb 
ber  ^et^ttifc^ett» 

^^urnemiid)  ftnb  itt)o  groffe  tnterfd)eib,  bie  eine  »on 
@otteg  n^efen,  2)ie  anber,  t>on  @otteg  tuillen.  ^on  ber 
evften  mitevfd)eib,  2Benn  g(eid)  bie  ^eiben,  S^.iivrfcn,  3ii* 
ben,  V)nb  anbere  jrrigen  ©ecten  rf)iimen,  fte  ruffen  @ott 
an,  ber  ^imel  t>nb  ^rben  erfd)affen  t)(\t,  \m  fte  ioie(  ba* 
uon  reben  Pnb  fdbrciben,  fo  ftnb  bod)  biefe  jre  gebanrfen 
eitel  Siigen  mh  Stbgottere^,  X)enn  fie  fpred)en  nid^t  ben 
n)avf)afftigen  @r>tt  an,  fonbevn  tid)tcn  etu^a6,  ba6  nid)t 
@ott  ift,  benn  fte  tt^olten  biefen  @ott  ntct)t  f)aben,  ber  ft^~ 
a(fo  mit  gettnffcn  jeugntffen  in  feiner  ?eve  fnb  in  feiner 
l^ivd)cn  geoffenbavt  f)at,  ba^  ein  gottiid^g  ^efen  fev)  ber 
eivige  3Bater,  t>i;b  ber  emige  (Son,  beg  93atcr6  6benbi(b 
t)nb  2Bort,  tnib  ber  «^ciiige  @eift,  t)nb  baS  ber  ett)ige 
93ater  fampt  bem  (5on  t>nb  «^eiiigen  @eift,  a(Ie  GreatU;: 
ren  erfc^affen  f)ab,  vnb  bag  ber  (3on  ber  beg  ewigen  93a* 
terg  SKort  ift,  gefanb  fei),  t>nb  ^abe  3}?cnfd)(id)e  natur  an 
ftd)  genomcn  etc.  SBer  nu  ben  (£on  3bcfum  ^briftum 
leftevt,  ber  Icftevt  aud)  ben  enngcn  93ater,  tt)ie  ber  (£prud) 
fagt  in  3of)anne,  2Ber  ben  ®on  nict)t  ef)ret,  ber  ef)ret 
auc^  ben  93ater  nict)t. 

!Barumb  fotlen  tt)ir  alfe  in  tegfid^er  anvuffung  evnft# 
(idb  betrad)ten,  tt)a6  t>nb  tt>en  tt)ir  anfpvcdt)en  in  t>nfer  am 
ruffung,  ttnb  foUen  bcbenrfen,  wa^  ®ott  ift,  Pnb  tt)ie  ber 
(5on  t>nb  ^eiliger  @eift  foKen  evfanb  tvcvben,  n)ie  bvoben 
erinnerung  gefd)vicben  ift,  t>nb  fo((en  \m  alfo  ttnfere  an* 
ruffung  tt>eit  abfonbern,  t)on  ber  ,l^cibnifd)en  t>nb  Jilvrfi? 
fdt)en  etc.  9Snb  fot  ba3  ^evl^  mit  glauben  ben  ttnirbaff^ 
tigen  @ott  anfd)an)en,  ber  ftd)  buvd)  bcn  ^(^9t;)i?f?  6bri* 
ftum  geoffenbaret  bat,  tt)ie  er  fprid)t,  9?icmanb  fomet  jum 
SSater,  benn  burdb  ben  (Son. 

3um  anbern,  ttnffcn  bie  |!^eiben  nid)t5  t>om  9J?itt(er, 
t)nb  ob  @ott  bie  eienben  3)?enici)cn  crboren  tt)i(,  onb  n)ar# 
umb  er  fie  crbovet,  fo  fic  bod^  (Silnbev  ftnb,  fdn-cicii  in 
bie  ?ufft  mit  ?n)eiuc(  »nb  ungcbu(t  tt>ibev  @ott,  iTiefe^ 
5(((eS  ift  (eftevung  »nb  nid)t  beten,  SSir  aber  foUcn  ben 
9}?itt(er  ^bcfum  ($f)vtftum  ben  Son  @ottc£i  anidbauHn, 
t)nb  feftiglid)  gicuben,  bag  t>ng  @ott  omb  biefe^  'iDitttlevg 
tt)iUen  gctt)i'3li($  gncbig  fcin  tt)i(,  t)nb  tt)i(  m^  t)mb  bef* 
fe(bigen  tt)i(tcn  ev()6ven  Biib  belffen,  t)nb  ba^  ev  f  n6  buvcf) 
i  biefen  feinen  6on  3f)efum  (Sbriftum,  an^  ber  ^eUen  reifft, 


XLV 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


XLVI 


9tbet  m€  leben,  .^eiliflen  ©eift,  ©ered^tigfeit,  onb  ba^ 
ewige  Seben,  irie  ber  ©on  fpric^t,  9?iemanb  wirb  meine 
6d}afe  aut'  meinen  l)enben  reiffen,  3n  biefem  ^(auben  i?nb 
tertrawen  ^ff  ben  l>httler,  fol  ba^  ©ebet  jum  ivar^aff* 
tigeii^(^ott  geridjt  [ein. 


§Son  tcr  @if$affung  aUtt  ^xeatnvcn. 

66  ftnb  »iel  {)of)er  8ere  begriffen,  im  2lrtifel  »on  ber 
(Srfdbaffung  atler  (Sreaturen,  bie  in  biefer  fur^en  anleitung 
ju  erjelen,  ju  lang  ift.  2)iefe6  aber  foUen  bie  Seut  offt 
erinnert  werben,  X>a^  bie  erfd^affung  »on  atlen  breien  ^er# 
fonen  gefcbe^en  ift,  t)nb  f)at  ber  eroige  QSater,  fampt  bem 
ewigen  6on,  snb  beiligen  @eift,  alle  anbere  bing,  «^imel 
»nb  (Srben,  (Sngel  t>nb  llJ?enfd)en,  »nb  alle  anbere  Srea* 
turen,  vnge^mungen,  frei^roitlig,  au^  nid^t^  erfd)affen. 
2)enn  ber  fewige  3Sater  t)at  ba6  2Bort  gefprod)en,  »nb  im 
SBort  alle^  gebilbet,  burd)  n)eld)eg  2Bort  alleg  gefd)affen 
tt)irb,  »nb  burd^  ben  f)eiligen  @c'\\t  voixt  regung  geben. 

3um  anbern,  ift  f)odb  notig  jum  tcoft  »nb  jur  anruffung, 
babei)  5U  n^iffen,  bag  bei  ber  erfd)affung  fol  bie  ©rbal- 
tung  ber  (Jreaturen  aud}  t>erftanben  n>erben.  2)enn  @ott 
ift  nid)t  tion  feincm  2Bercf  Hn-g  gangen,  \vk  ein  ^in^n^f'^* 
tiian  t>om  ®d)iff,  ba6  er  gebamet  ^at,  weg  gel)et,  t>nb 
lefft  es  barnad)  anbere  regieren  t)nb  fliden.  ©onbern  er 
bleibet  bet)  feinen  (Sreaturen,  bei  •^md  »nb  (Srbe^,  (§n> 
geln  t)nb  ^VJJenfdien,  Dnb  mad^t  bte  ©rben  jerlid)  frud)t* 
bar,  gibet  allen  gen)ed)fen,  Sbieren  »nb  3J?enfct)en,  frafft 
mt)  Seben.  3Sie  in  2lcti6  gefd}rieben  ift,  3n  jm  t)aben 
tt)ir  leben,  regung  vnb  twefen. 

53nb  ift  biefe^  audb  feer  notig  ju  merdfen,  ®ott  er# 
^elt  feine  orbnungen  in  (Sreaturen,  bod)  yngejtt)ungen  tonb 
fre^n)illig,  »erl)inbert  ojft,  onb  fegnet  nid)t  bie  (5rben,  t)nb 
iefft  bie  3)?enfd)en  fterben  r)mb  groffer  6itnben  tt)illen. 
3)a  gegen  fegnet  er  offt  bie  @rben,  gibet  gefunbt)eit,  fterdt 
bie  9?atur,  t»nb  gibet  fonft  glitcf,  t»nb  allerlei)  groffe  @a? 
ben,  feiner  5tird)en  ju  gut,  bie  {n  anruffet,  wie  er  fprictjt, 
2)eut.  30.  @ott  ift  bein  Seben,  Dnb  bie  lenge  beiner 
tage.  2)iefeg  fol  man  im  @ebet  betrad)ten,  ba6  man 
nnffe,  ba^  @ott  bie  (Sreaturen  t)nb  «nfer  Seben  in  feiner 
.^anb  I)at,  »nb  fan  t>nb  tt)il  I)elffen,  aucb  t)ber  bie  natur:= 
Iict)e  gemeine  tt)eife. 


2Jom  ^att  hct  erjlett  SJJenf^en» 

2)iefe6  ift  gan^^gett)i6,  t)nb  feftiglid^  !iu  ^atten,  ba6 
@ott  alle  (Sreaturen  gut  erfd)affen  ^at.  2Bie  im  erften 
bud)  Wloit  im  1.  (Sap.  flar  au^gebrucft  ift.  Q^nb  ift  ge? 
roMd)  wax,  ba6  ber  ^"^Jtenid)  baju  erfdiaffen  ift,  bag  @ott 
in  jm  ttjonen,   snb   jm  @ott  feine  iDeiS^eit  »nb  giitigfeit 


mitteilen  n)olt.  ^at  jn  barumb  erftlidb  aUo  erfdbaffen, 
ba6  er  fn  begabt  t)at  mit  ben  f)6beften  gittern  bie  in  @ott 
fmb.  9?emlid),  mit  SBeig^eit,  @ered)tigfeit  t)nb  freiem 
tt)illen,  bag  er  ein  rein  (Sbenbilb  @otte6  n)ere. 

3?nb  ^aben  bie  erften  ?Q?enfd^en,  Slbam  t»nb  ^eua, 
biefe  giiter  follen  t)ff  bie  ^Jad^fomen  erben,  fo  fte  im  ge=» 
f)orfam  beftenbig  geblieben  roeren.  QSnb  ^ette  @ott  feine 
SBonung  t»nb  freube  in  ben  ^Xl^ienfct^en  ge^abt.  2lber  2lbam 
t)nb  ^iua  finb  burd^  beg  3;eufel6  anrei^ung,  ttnb  burd^ 
fren  freien  willen,  bem  g6ttlid)en  ©ebot  »ngef)orfam  tt)or# 
ben,  t>nb  fiub  alfo  in  t>ngnab,  @i"inb  t>nb  Xot  gefallen, 
t»nb  ftnb  t)on  bem  Dtorber  t)ertt)unbet  t>nb  beraubet  tt)or- 
ben,  2Bie  foId)6  Suc.  im  10.  (5ap.  angeJieigt  ift.  S3eraubt 
ftnb  fie  ber  @naben,  ba^  fie  nid)t  met)r  (*)ott  gefellig  ge# 
n)efen  finb,  t>nb  b^tben  baju  «erloren  bie  bo^en  @aben, 
ba6  fd^one  Siec^t  t)on  @ott,  im  t)erftanb,  t>nb  ben  ge^or^ 
fam  im  f)er^en.  3tem,  \>aQ  Seben.  3Sber  biS  ftnb  fte 
Otrmunbet,  bai3  ber  5^erftanb  tiol  jtt)eiuel6  onb  irtbumg 
ift,  t)nb  ba^  t)er^  t>oI  t>norbenIid)er  neigung,  ftud)t  t>nb 
t6btlict)en  fd)recfen6,  in  atlerle^  betrubni^.  53nb  ^etten 
alfo  bie  ^)}?enfd)en  im  Ieiblid)en  t>nb  enjigen  tobe  bleiben 
miiffen,^  fo  nict)t  ber  @on  @otte6  gurbitter  "onb  9JJittIer 
ttjorben  n?ere. 

33nb  ift  notig  ^ie  ju  erinnern,  ba^  gett)i6lidb  ttjar 
ift,  t)nb  feftiglidb  ju  gleuben,  ba6  @ott  nic^t  t>rfact)  ift  ber 
(Sitnben.  ©r  roixdet  fte  ntc^t,  bilfft  nid)t  baju,  tt)il  fte 
nid)t,  «Sonbern  jitrnet  graufamiglic^  tt)iber  fie.  2tber  ber 
^eufeln  t)nb  3)ienfd}en  iville  felb  ift  t)rfad;  ber  fiinoen. 


ma^  iji  eiinb,  @i-Bfunt>  tint)  mtdmt 

<Sunt»e? 

3n  ber  erften  (Spiftel  3o&anni6  ift  ein  fur^er  Sprud), 
ber  beutlid)  leret,  voa^  <Bmt>  ift,  ^fJemlid^,  ©itnb  ift,  wa^ 
tt)iber  @otte6  gcfe^  ift. 

2)iefe  rebe  fot  man  tt)oI  betradbten,  tmb  red)t  t)er^ 
fte^en,  nid)t  allein  t)on  eufferlid^en  SBercfen,  fonbern  aucb 
t)on  aller  blinbbeit,  t>norbnung,  t>nb  bofen  neigungen,  in 
allen  frefften  ber  ieufeln  t>nb  'iliJienfcben.  53nb  ift  babe^ 
juuerfteben,  ba^  bie  fiinbige  ^^erfon,  barumb  in  @otte6 
ongnaben  ift,  t>nb  ift  fdt)ulbig  ewiger  ftraff. 

^rbfitnbe  ift  t)on  ttjegen  ber  erften  t>bertrettung  Qlbam^ 
t^nb  »!P)eua,  t)nb  t)on  tt)egen  ber  angebornen  blinbt)eit  t)on 
@ott,  t>nb  b6fen  neigungen,  bie  in  m^  burd)  benfelbigen 
falt  fomen  ftr.b,  in  @otte6  t)ngnaben  fein,  t)nb  ift  biefe 
6iinPe  in  allen  '•D?enfd)en  bie  au^  -JJ^enlidbem  famen  nas 
turlid)er  tDeife  geboven  n^evben,  t)nb  finb  barumb  allein 
@otteg  Dngnaben,  Dnb  en^iglid)  Derbampt,  tt^eld^e  nid)t 
burd;  ben  ^^($0i3^{9?  ^^riftum  t)ergebung  ber  6iinben  er- 


XLVII 


PllIL.  MEL.  SCRIPTA  DOCJMATICA. 


XLVIII 


laiigen  ttnt»  wiber  geboren  werben,  !I)enn  nne  2Ibanig  »nb  j 
jQem  natiir  nnd)  bem  fatl  jerftoret  ift,  alfo  finb  jre  Sim 
ber  »nb  alle  9J?enfcben,  bie  natiulid)er  tpeife  geborn  ftnb, 
hernad)  jerftoret,  finb  nid)t  @ottee(  n^onyng,  fonbcrn  ftnb 
t)o(  jnHMiic!^  luon  @ott,  t^nb  fol  bofer  neigung,  vnb  biefe 
b(inb{)eit  fnb  »norbenIid)e  neigung,  ftrciten  unber  @ott 
»nb  ftnb  (Siinbe,  ipie  ^43au!u6  auebriirflid)  fpridit,  9?om.  8. 
g(eif(^(id)  gcfinnet  fein  ift  feinbfd)aft  n^iber  @ott,  barumb 
fo  bcr  9}?enid)  nid)t  t>crgebung  er^anget  burd)  6()riftum, 
b(eibet  er  »on  tt)cgen  biefer  ©iinben  in  eiDigem  jorn,  ftraff 
t>nb  nerbamnig. 

28ird(id)e  ©iinb  ftnb  aUe  2Berrf  nnbcr  @otteg  (je== 
bot,  inner(id)  in  ber  @ce(  t>nb  im  f)cr^cn,  vnb  eufferlid^ 
in  aUen  gliebmaffen.  3Snb  ift  ber  Zi)ekx  aud)  t)mb  ber 
fe(bigcn  wiUen,  in  @ottcg  vngnaben  »nb  t»erbampt,  fo  er 
nid)t  ju  @ott  befert  n>irb,  m\t>  «ercjcbung  ber  Siinben 
erlangct,  burc^  ben  ^(*9i9t9?  ©^riftum. 

9Snb  foUen  bie  Seute  ernftiid)  t)ntcrrid)t  mcrben,  bag 
ber  ©iinbe  furneme,  g(eid)e  ftraffe  ift,  bie  graufame, 
ett)ige  angft,  barin  bie  5^eufe(  t>nb  bie  oerbampten  Wlexif 
fdben,  ben  gered^ten  t»nb  ernftlid)en  jorn  ©otte^  fu(en 
n?erben. 

2)ancbcn  in  biefem  Ieib(id)en  ?eben  ftnb  aud)  ftraf* 
fen,  9?cm(id),  ber  3^ob,  t)nb  aUcr(ci)  (eiblid)e  ^^(agcn. 
3)iefe  aUc  ftnb  ein  anfang  ber  ewigen  ftraffen,  in  ben 
SSnbeferten. 

<Sie  ftnb  aber  awd:)  vmb.biefer  breier  »rfad)cn  tt^iUen, 
ben  5)?enf^en  t»ffge(egt,  (§rf<(idb,  2)a0  ttnr  alle  baburd) 
erinnert  tt)erben,  bag  t>nterfd)ieb  fc^  jn)ifd)en  tugenb  t>nb 
tonfugenb,  t»nb  ba6  ®ott  genn6(id)  ein  tveife,  giltig,  ttjar* 
^afftig,  gered^t,  fcufd)  2Cefen  fc^,  9Snb  nnber  adcS  Wav 
^afftigdc^  jiirne,  ba6  bicfer  feiner  2Bci6!)cit  nnbernu>rtig 
ift.  'i)a^  n)ir  nu  biefe  rntci^^d^icb,  mib  gered)tcn  jorn  er# 
fennen,  bat  er  aud^  bie  (eib(id)en  ^4^(agcn,  bie  nid)t  ge- 
ring  fnb,  t)ff  bie  -B^cnfd^en  geieget. 

3um  anbern,  ®ott  tt)il  burd)  biefc  (eibiidbc  ^(agen, 
euffer(id^e  ludjt  »nb  fricben  er^alten,  t»nb  bie  ©otte^lcfte* 
rcr,  ©ibbriid)ige,  ^iJiorbcr,  Dicuber,  (5()ebrcd)cr,  »nb  an== 
bere,  bcftcrft  mi-t  33lutfd)anben,  iuegreumen.  ^nb  ()c(t 
(Sott  fe(b  fcft  ob  biefer  9\ege(,  ba^  t)bcr  cuffer(idu'  <Bm' 
ben,  audb  in  biefcm  (eben,  gett)ig(!db  (ciblid^c  ftraffen  fo(^ 
gen,  2Cie  gefdbrieben  ift,  2Ber  ba6  6dnvcrt  nimet,  tt)irb 
mit  bcm  ©d^mert  t»mbfomcn  etc.  3tem,  t>on  53!utfd)an' 
ben,  ^iitet  eud),  ba6  eud>  ba5  Sanb  nic^t  au6fpcie,  yon 
ttjegcn  ber  SSIutfdtianbcn,  tt)ie  ee  bie  (5ananccr  au6gefpeiet 
^ct.  @ott  nnl  euffer(ict)e  5ud)t  ^abcn,  ^at  ba^u  bag 
©efe^  gcben.  ?Ru  tt^ere  ba6  @efct}  one  (Jrecutio  t>nb 
fttaffe,  nur  ein  fc^tt)ad)e  ftimme  »nb  gebon.  2)arumb 
^e(t  @ott  fe(b  barob,  ernft(ict)  ttnb  fd)rerf(icf),  583ie  bie 
groffen  aerftorungeu  in  ber  S55e(t  fiir  onb  \m  bett)eifen. 


!Die  britte  t>rfacb  ift,  2)ag  tne(  ^}J?enfd)en  burd)  fold)e 
ftraffen  erinnert  n^erbcn,  ba3  fte  tviberumb  ju  @ott  fcuflr* 
^cn,  t>nb  bcfert  roevbcn.  3tcm,  ba^  bie  «^eiligen,  fiir 
t^nb  fiir  mc()r  ben  jorn  @otteg  tt)iber  bic  (Siinb  bctradbten, 
mt>  (AJotte^  furd)t,  glauben  t)nb  anruffung  in  |ncn  ju- 
ncmc,  t)nb  fterrfcr  tt)crbe.  SBic  ^4?au(u6  fprict)t,  3J3enn 
n?ir  geftrafft  nicrbcn,  fo  n)crbcn  n)ir  gcjiid)tigct,  ba^  tt)tr 
nid)t  mit  biefcr  Sclt  yerbampt  tt)crben  etc. 

93nb  bicnHnl  nodb  in  biefer  «erberbten  9?atur  t)iel 
jn)eiue(,  tinb  t)iiorbcn(id)er  flammen  ift,  3)aju  faUen  aud) 
ct(id)e,  bic  {)ei(ig  gcwden  finb,  in  euffer(id)e  groffe  fiinb, 
21(6  2(aron,  'I)auib,  t)nb  anbere,  @o  (efft  @ott  bie  (eib# 
(id^e  ^4>(agcn,  nod)  off  aUcn  l>)?cnfd)cn,  aud;i  t>ff  ben  .!pei* 
ligen,  in  biefcm  (cbcn  b(eiben,  ba6  fte  baburd)  erinnert 
locrben,  ob  g(eidb  bie  enHge  ftraffe  n>cggcnomcn  ift.  2)auon 
ernad)  nniter  gefagt  nnrb ,  in  bcr  grag ,  ivarumb  bie 
«^ciiigen  t>nter  ba6  ($rcu|j  getegt  finb. 


§Bom  ©6ttl{(^ett  mi^cn  ©efe|,  Uttb  tiott 

lJttteifd;ieb  ber  Se^ett  gebot,  t)ttb  t)er  attt»ern 

(^efe|  itt  9)Jofe,  ttemlic^  ber  Jt^ewitifcjett  Q^e- 

temottiett  t)ttb  S3iir(jerli(^ett  ©efe^ett* 

2)ie  a(te  geni6n(id)e  ttjeife,  bie  gcfe^e  in  Tlok  in 
brei)  tci(  ju  teiicn  t)nb  ju  ontcrfc^eiben,  ift  ein  jim(idt)e 
anicitung,  bie  ?cute  ju  t)nterrid)ten  t)on  t)ie(en  groffen  fa* 
(t)cn,  nem(ic^  a(fo. 

(55  (inb  breier(e^  ©efe^  im  5)?ofe,  (St(id)e  ftnb  ge* 
nant,  Lex  Moralis,  ba6  nennen  nnr  ba6  eroige  Q^e\e1^, 
ober  ttrtcil  nnbcr  bie  gunbe,  in  a(!en  9J^'nfd)en,  tuie  tt)ir 
ernadt)  nnnter  crf(ercn  n^oUen. 

2)ie  anbern  ©efe^  f^fifffn,  Ceremoniales ,  ba6  ifl, 
»on  5?ivd)engepreng,  t)on  ©pffer,  t»on  t)nterfd)ieb  ber 
«Speife  etc. 

2)ie  britten  beiffcn  luJiciales,  taS  ift,  53itrgerlid)c 
gefe^,  Pon  (Srbfd)afft,  !i^anbfriebcn,  ^a(6gcvid)tcn,  t>nb  foI# 
cbcn  ovbnunflcn,  bamit  bie  Otcgiment,  juc^t  tnib  frieben 
erf;dtcn  foUen. 

9?u  ift  ju  n>iffcn,  ba6  biefe  jwe^  tci(,  bie  Seuitifdben 
l^ird)enprcng,  Pnb  SSiirgc-iic^cn  gcfc^,  ftnb  jum  Oiegiment 
2^xad,  vff  eine  gen?iffe  jeit  gcorbnct,  Pnb  babcn  aUcin 
3frac(  binbcn  foUen,  t)nb  ftnb  mit  bcr  enb(id)en  jcrftorung 
3crufa(cm,  ju  g(cid)  gcfaUcn,  Pnb  binber  Dn6  nid)t,  9Bie 
f(are  jcugni^  ftnb  in  2icti6  im  15.  (Sap.  vnb  in  bcr 
(5pifte(  ju  bcn  ©adUcrn.  9Bnb  foUen  bic  @e(erten  tt)ei» 
tern  berict)t  bauon  it)iffcn. 


XLIX 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


Slber  biefer  2;eil,  ben  man  mit  einem  fdhwadjen  na? 
men  nennet,  Lex  moralis,  ift  nid^t  ein  wergencjlicl)  @e* 
fe^,  ober  erftlidb  mit  D?ofe  anflefani^cn,  ©onbern  e^  ift 
bie  ewige,  tinn)anbelbare  2Bii^i)eit  in  @ott  felb^,  fnb 
bie  eivige  Oiegel  ber  gerccl}tii)feit,  in  feinera  (^ottlict)em 
tviUen,  bie  er  au^  »nau«3fprect]lid)er  giittgfcit,  in  bie  tjer» 
nunfftige  Sreaturen  (jebilbct  ^at.  93nb  ^at  fie  barnad) 
aUejeit,  fiir  t>nb  filr  in  feiner  5tird)en,  t>on  2lbam6  jeitcn, 
niit  feiner  ^rebig  erfleret  vnb  er^olet.  2)a^  tt^ir  wiffen 
foUen,  wk  er  felb^  ift,  9?cmlid),  weiie,  gutig,  trarbafttig, 
gered^t,  feufd),  »nb  bag  er  inotlc,  bag  bie  oerniinfftiiie 
©reatur,  jm  glcidbformig  fcin  fof.  X)arumb  er  ir  biefe 
^o^e  SBei!3f)eit  mitgctcilet  I)at,  bie  binbct  aUc  vcrnunfftige 
Greaturen,  !Dcr  racgcn  aud)  @ott  nnu^afftiglid)  tint) 
flraufamlici)  jiimet,  luibcr  allc^,  ba^  biefer  fciner  »niuan? 
belbaren  S33ei^f)eit  njibernjcrtig  ift,  «nb  jerftorct  e^. 

S3nb  biefe^  ©efe^  nennet  man  mit  gen)6nlid)em  na* 
men,  S^^f^en  gebot,  2)enn  barein  ftnb  bie  fiirnemcftcn 
©priid^e,  orbenlicl)  gefaffct,  2)ie  man  aber  alfo  vcrftcl^cn 
fol,  tt»ie  fte  @ott  fclb  erfltrct  ^at.  23nb  n)icn>oI  fcine 
^reatur,  biefe  3Bei6^eit  ergrunben  ober  au^reben  fan, 
fo  miiffcn  wix  bennod)  al^  5^inblin,  bie  3^1'^!^  @ebot  fiir 
»iib  fiir  (ernen,  SSnb  n)iffen,  baS  biefe^  @cfc$  a\ie  ttcr^ 
niinfftige  ©reaturen  binbet,  bag  ift,  @ott  fclb^  binbct  fie, 
SBnb  biefe  reben  ftnb  ein  ernftlid)  3SrtciI,  n^ibcr  alk  fun# 
bige  Greaturen  »nb  jeugniS,  ba6  @ott  roar^afftiglidb  '^'oU 
ber  fie  jurnet.  53nb  biefe^  Drtell  fiilcn  aUe  ^Wenfct)cn, 
njenn  ba6  gcu>iffen  in  fdbrecfen  »nb  angf}  fclt,  bie  fo  gro6 
ift,  baS  fte  leiblic^en  »nb  emigen  tob  mit  bringet,  n.H'nn 
nid)t  troft  fomet,  burdt)  erfcntni6  bcS  ^»)tg?  gt)rifti, 
au^  bem  (Juangelio.  3n  folc^cr  angft  lernet  man  nm6 
biefe6  ©efc^  ift,  93nb  fonft  fan  man  e6  mit  n?orten  nictit 
au6reben. 

!I)arumb  ifi  aud)  aUcjcit  biefe6  en>ig  ©efc^,  Lex 
moralis,  »nb  t^rteit  n)iber  bie  ©iinb,  in  @otte6  fird)en, 
t>on  2lbam6  jelten  geprcbigct,  Q^nb  ^at  e^  ber  ^S'9i9t 
(St)riftu6  felb  offt  erf)oIet.  93nb  fpric^t  ?)}aulu6,  !Durd)g 
®efe^  ift  erfentni^  ber  @iinb.  23nb  ifi  gan^  gen)i6,  baS 
@ottc6  wiUe  r»nb  ernftlid)er  bcfct)l  ift,  ba^  man  biefcg 
cn?ige  ®e\ei^  in  feiner  ifird)cn  prcbige,  §lu3  biefcn  bciben 
t)rfad)cn,  1)a€  tt)ir  baburd)  miffcn,  roie  bcr  geI)orfam,  bcn 
mx  @ott  fdt)ulbig  ftnb,  fcin  folt,  t>nb  nlfo  snfcre  fiinbige 
Cnreinigfelt  »nb  »bcrtrettung  crfcnnen,  ttnb  fiir  @otteg 
jorn  erfc^recfcn.  33nb  ba6  bie  bcfcrtcn,  @ottc6  2Bort  f)a* 
ben,  barau^  fie  genjiS  ftnb,  n?eld)e  ttjercf  bie  redbten  @ot' 
teS  bienft  finb. 


SSnterfc^ieb  sttJiffc^en  tm  ©efe^  t)n^  tem 
©nangelio* 

2)iefe  5Snterf(^ieb,  ift  ber  ^eubttere  eine  in  ber  f  ir* 

MELANTH.  OPER.  VOL.  XXIII. 


,  d)en.  33nb  ^'•o  man  fie  «er(c[fd)en  Icfft  Ot)ie  fte  benn  be^ 
ben  ^.|Japiften  auegctilgct  ift)  folgct  graufame  blinbt)eit, 
bag  man  tid)tet,  ber  ^VRenfd)  fc))  gcrcd)t  burd)  eigcne 
JCcrrf,  r>nb  tcrbicnc  vcrgcbung  bcr  ©iinbcn,  mit  eigcnen 
SBcrrfcn  etc.  33nb  bieiveil  bod)  aUe  'DJicn  d)cn  funb  be^ 
fid)  fiilcn,  bleibcn  fie  im  i^UH-iucl,  fonncn  @ott  nid)t  an* 
ruffcn,  t)nb  ftncfcn  enblid)  in  ocrjwciuclung  i>nb  eu>igcn 
2oD,  Q3nb  UHffcn  nid)t,  ir>arumb  bcr  (gon  @ottc6  gcfanb 
ift.  2Bie  bic  *.)]^avifecr  bci  bcn  3uben,  in  fold)cr  blinb* 
t)cit  ftecftcn,  r^nb  ^atten  ben  red^ten  »erftanb  t>om  ^}Kefjta 
t»erloren. 

§lber  @ott  f:)at  fiir  \)nb  fur  ^ropfieten  eru>ecfct,  bie 
red)te  Dntcrfdticb  be6  @cfc^c6  t>nb  bcr  iBcrt)ciffungc,  ge# 
prcbigt  t)abcn.  2Bie  aud)  bcr  ^(S-9i9{  (5f)nftu6  felbft, 
Dnb  bie  Stpoftel  ernact)  gelerct  ^abcn. 


'Dag  ©cfc^  ift  biefe  eu)ige,  gottlid^e  2Cct6f)cit,  wic 
gefagt  ift,  bie  @ott  aud^  in  bie  iHnnlnfftigc  (Svcaturen 
gcbilbet  ^at,  in  ber  ©vfd)af[ung,  5Snb  evnad)  im  ^vcbig* 
ampt  fiir  snb  fiir  evt)olct.  2)ie  lcret  «nb  bejcugct,  bag 
man  @ott  red)t  erfcnncn  fol,  otib  ba^  man  jm  gct)orfam 
fc^ulbig  fci),  t>nb  n)ie  bcr  felblg  gct)orfam  in  aUcn  onfcrn 
frcfftcn  fein  tolt.  93nb  ift  alio  nad)  ber  Siinb,  ein 
fctitecflid)  Q^vtcit  )v)iber  aUe  racnfd)en.  !Denn  fein  ^IRcnfdt) 
on  aUcin  bcr  (£on  @ottc6  f)at  bicfen  gan^cn  gc^orfam. 
5Snb  gibct  ba6  @efc$  nid)t  t>crgebung  ber  (giinben,  fon* 
bec  jeuget  aUein  t>on  @otte6  jorn  ivibcr  bie  ©iinb. 

9Snb  ob  U)ot  ver^eiffungen  an  ba^  @efc^  ge^enget 
ftnb,  fo  fobbcrt  c6  bodt)  gan^cn  gc^orfam  babc^.  (Sprid^t 
nicl)t,  ba6  @ott  one  onfere  t>erbienft  (Siinbe  oergebe  t)nb 
njegnemc  etc. 


Slber  ba^  (Suangenum  ift  elgentlid^  bie  gneblge,  fro* 
tid)e  ^^^rebigt,  t>om  6on  @ottc6,  Sbem  ©brlfto,  bcr  in 
bcm  U)unbcrbarlid)cn  9?at  @6ttlid)cr  SDZaicftct,  jum  -iD^itt* 
Icr  t>nb  5Bcrfuncr,  t>nb  ju  t>nier  gered)tigfcit,  t)nb  jum 
(2cligmad)cr  ocrorbnct  ift. 

2)iefe  ^rcbigt  ftvafft  erftlidt)  aUe  ®i"inb,  t»nb  furnem* 
lid)  biefe  groffe  fiinb  im  ganl^cn  menfd)lid)cn  gefd)lcc^t, 
la^  aud^  nad)  gcgebcner  t>cv^ciffung,  bic  2BcIt  bcn  <Bon 
@ottc6  nid)t  evfcnncn  umI.  Darumb  fvrid)t  bcr  ^(59i^ 
felb  im  16.  (5ap.  So^anni^,  Der  .^cilige  @cift  n)irt  bic 
3BcIt  ftraffcn,  t»on  wcgcn  bev  6unb,  ta6  fie  ntd)t  an 
W\d)  glcuben,  3Snb  ber  anber^3ialm  fprid}t,  Osculamini 
Filium  etc. 

3^nb  ncbcn  biefcm  ftraffcn  bc^  ttnglaubcn^,  t>nb  aUer 
anbcrcr  (Siinbcn,  iHvfunbigct  ba<3  ©uangclium  biefcn  ervU 
gcn,  gncbigen  Jvoft,  ba^  t>n6  @ott  gcmi^lidb  rinb  feineg 
Son6  3I)^fw  6l)vifti  wiUen  gcbcn  unl,  auf>  gnabcn,  on 
t>nfer  t>erbicnft,    gratis,    Cergebung    ber  Siinb,    ^nb   U)i( 

5) 


Ll 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


LH 


»nS  t)mb  felneS  6on§  vt^iKen  (}ererf)tkjfeit  jitred^en,  »nb  j 
t>n6  annemen,  ^urd)  ten  ©lauben  nn  fcen  ^(^;K9i9?  ;^f)e;=  | 
fum  (5t)riftum,   ber  nlS  benn  t>n^  Mtfen  troft  in  bie  {)er= 
^en  fprid)t,  ont>  in  vng  ift,  onb  gibet  t>n6  (einen  f)eiligen 
@eift,  nnt  mad)et  »ni3  (^rben  ter  etvigen  6eligteit. 

!I)iefe6  aber  gefd)iet  nid)t  anber6,  benn  alfo,  allein 
burd)  ©lauben,  bao  ift,  fo  bein  tjer^  in  red)ter  Sln^ift  wnb 
f^recfen  »or  @otte6  jorn,  bim  ^uanijelio  gleulnt,  ba^  I 
bir  felb  »mb  beg  ^(5-9i?K^  (S^rifti  mitlen,  qewi^lid)  beine  | 
©linbe  wergebcn  finb,  93nb  baS  bir  @otr  c^nebig  fcw,  lonb 
nemc  bid)  an  v»mt>  be^  ^(5^?>f^j?  Sf)rifti  nMllcn,  nid)t  v>on 
njcgcn  beg  ©efet^eS,  ober  au^  vevbienft  beiner  xtxxd. 

^J}nh  ift  bag  (Suancjelium  nic^t  eine  ne)r»e  ^rebiijt, 
bie  t)or  ber  geburt  (S^rifti  ar.6  bcr  Sunqfrawen  -ilJiaria, 
juuor  nid)t  cjeivefen  were,  (Sonbern  bie  Q^crf^eiffung  »om  , 
^eilanb  6t)rifto,  ber  (guiib  »nb  Job  un-ijnimet,  vnb 
(inab  t>nb  euMijcg  ?cben  unber  qibet,  ift  al^  balbe  tJcrfun? 
biget  UJorben,  nad)  5lb'im6  nnb  ^aux  vbertrcttuni],  ^-Bnb 
ift  alio  bie  ^rebigt  be6  (^uangclij  jur  felbiqcn  jeit  ancje# 
fangen,  t)nb  ift  bcr  (£on  @ottc3  felb  bev  ^^srebii^er  Qem^ 
fen,  ber  erftlid)  bie  (^roffe  fiinb  5lbam^  t>i;b  ^eua  fle? 
ftrafft  f)at,  ^^nb  I)at  babci;  bic  gncbij^e  iBcrt)eiffung  au«? 
gefproAen,  bie  juuov  feine  (Sreatur  gcwuft  t)at,  !Der 
grawen  6ameu  ipirb  ber  ©ctilaniien  ben  fopff  jec* 
tretten. 

!Diefen  troft  f)at  ber  6on  (Sotted  ju  flleid)  im  euffer* 
Ii(i)en  S3Jc»rt  jnen  fnrijetraj^en,  Pnb  felbfi  in  jre  t;ev^cn  cjefpro* 
d)en,  pnb  I)at  alfo  Slbam  pnb  ^eua  <\\\&  bcm  eunijen 
S^ob  errctt,  unb  u>iberumb  lebenbiq  gemad)t,  u>ie  3ot).  1. 
gef^ricbcn  ift,  3n  jm  luar  ba«  ?eben.  Q3nb  f)at  fte  ju 
gleid)  mit  feinem  f)eilii]cn  (*icift  flfftercft,  ba^  fie  ttiiber-' 
umb  freub  an  @ott  Qcbabt  ^aben,  pnb  ^aben  alio  un* 
berumb  @ott  biuffen  anruffen,  vnb  feine  (^inab  pnb  «jrgcn* 
Ujertigfclt  erfcnt,  pnb  l)ab  n  in  blefem  (^lauben  t)ff  ben 
funfftigen  6amen,  ben  fte  biefclbige  jcit  im  iBort  erfcnnet 
fiaben,  fur  pnb  fiir  troft  t]e{)abt,  bv\ci  jnen  @ott  t)mb  bef^ 
felbiflcn  ^(S-^iSt^i)?  u>iUen  gncbiij  fep,  t»nb  {)aben  jn  ange? 
gerufen,  jm  gcblcnet,  pnb  bai3  tu>ige  Scben  erwartet. 

!Durd)  biefe  3Ser^ciffung,  ^at  bcr  (Eon  @otte^  fur 
Pnb  fiir  ein  offentlic^e  ifird)e  crt)alten,  bavin  altcjeit  et- 
lic^  au6eru>elte  geu>efcn  ftnb,  pnb  ift  fonft  fcine  verfam- 
lung  auff  (^rbcn,  ble  iparl»afftig  @otte6  <ilrd)e  fep,  benn 
nllcin  bicfe,  barin  red)te  Sere  pom  Son  (*)otteg  gepre- 
blgt  tpirb. 

5Snb  Ift  ^ic  fcer  notig  offt  jn  erinnern,  bie  Drbinan* 
ben  Pnb  anber  ?eut,  ba6  fte  fcftiglicb  glcubcn  follen,  bvi0 
bie  *;|5rebig  ober  betracttung  be^  (Suangelij,  nid)t  ein  pcr^ 
geblid)  fdiuUcn  obcr  fliegcnbe  gcbanrfcn  fcP,  fonbcrn  bag 
ber  (£on  @otte6  fclb  bamit  frcffrig  fein  Piib  u>ivrfen  U)il, 
SOBIe  9?om.  1.  geid)riebcn  ift,  !I)a^  (Suangelium  ift  cin 
frafft  @otie^  jur  8eligfcit  aUen  bie  baran  glcuben. 


2.  ^or.  3.  2)a3  ©uangilium  ift  ein  ampt  beS  ®ei? 
fte6,  3)a^  ift,  babuvc^  ber  ^cilige  ®nft  gcgeben  wirb, 
pnb  u>ivrfet. 

@al.  3.  2)a6  \pir  bie  perl)elf[ung  be6  @eifte6  em* 
pfa^cn  buvc^  glaubcn. 

L  ^et.  L  3r  fcib  u>ibcr  c^eborn  turdt)  ba^  Ieben# 
bige  u>ort  @ottcg,  pub  ba6  aUejeit  blcibet. 

(Siaia  45.  'Duvcb  mid)  fclb  ^abe  i^  gefc^u>orett, 
2lu5  mcincm  munb  u»irb  ein  u>ort  bor  @crcd)tigfcit  auS^ 
gel)cn,  ba^  twirb  nid)t  oergcblid)  fein,  nemlid),  bvi^  pov 
mir  (\{\c  bie  fnie  bicgen  foUen,  pnb  mict)  anruffcn,  t»nb 
fprecbcn,  SBarbafftiglicl)  im  jr-)(Sj)t9i^3?  f)abc  id)  gercd)ligfelt 
Pnb  ftcvrf,  ^nb  ioId)e  u>cvben  ui  jm  fomcn,  pnb  aUe  bie 
jm  u>ibcr'"trcben ,  u>crben  ju  'dianbcn  U)crben ,  9lber  aUer 
Mme  3frael  ipivb  im  .^(^:9i9ii)?  gered)t  tuerben,  pnb  jn 
preifen. 

Dicfe  Pnb  berglei^en  jeugni^  follen  U)ir  offt  bctrad^ten, 
baS  U>ir  feftiglid)  glcuben,  batl  @ott  burcl)  fein  (Suangelium 
getpl^fid^  ftcfftig  fep. 


9Son  SSergebung  ber  Siinben,  t)nb  n?ie 

bet  2)^enfcf)  fitv  @ott  Gevec^t  n?erbe,  mb 

be^  ^©mmOl  6i;rifti  njilfen  burc^ 

Olauben. 

Sfiie  erlangct  t)ev9)knfc()  tJerrjebung  ber 
^iinben  ? 

2Intu>ort.  9lUcin  buvi^  ben  glauben  nn  ben  (Son 
@otte6  3l)eium  (5|)viftum,  an^  gnabcn,  Gratls.  nid^t  pon 
Wegen  vnfcr  cigen  U)crrf  ot)er  «cvbicnft,  fonbcrn  Pon  U)e* 
gen  bc^  einigen  Hfittlerci  3t)»?'u  (St)vifti ,  bev  fiu-  wn^  eln 
Dpffcr  u>ovben  Ift,  pnb  \\t  ber  33evi'i'incr,  empfaf)cn  u>ir 
geu>i6lid)  vergebung  bcr  iSiinbcn,  93nb  fprid)t  ber  (5on 
@ottc'5  lelb  biefen  5:roft  in  t>n  ere  f)ertjen  buvc^  ba6  (Su- 
angclium,  fo  u>iv  glcubcn,  rcifft  pn^  am  ber  angft  vnb 
v!^eUe,  rnbgibet pn^  fcinen  f)ciligen  @cift,  tc.i  b.ig  bev^  freub 
f)at  an  C*1ott,  wnb  u>irb  tn^  ix^  S^i^M"^}  (Sf)rifti  gcrrd)* 
tigfeit  jngcrcd)nct,  baei  u>ir  @ott  gefeUig  ftnb,  bavumb, 
bae(  fein  @e{)ori"am  pnb  ?clbcn,  fiir  v>ng  bie  bejalung  ift, 
pnb  er  bcr  33cviuner  ift,  i>mb  u>cld)e6  u>iUen  tpir  gcred)t 
t>nb  (^rben  eu>iger  (Seligfeit  ftnb,  fo  ipir  an  jn  gleuben. 

Dicfe  .f)eubflerc,  Ift  of|t  flar  au^gcbrurft  In  gottli* 
(^er  (£cbvifft  3ot)an.  3.  fpvicl)t  ber  (Son  @otte6  felb^, 
Sllio  I)at  (^ott  ble  2Sclt,gcficbct,  ba^  er  feinen  (Jingebor* 
ncn  (£on  gegcben  l)at,  ba^  alU  bie  an  jn  gleuben,  nic^t 
perloren  iperbcn,  fonbun  ^abcn  ba^  eu>ige  yeben. 

§lct.  10.   Dieiem  .^(S5K9i3R  (5^t:iflo,  geben  aUe  $ro* 


Llll 


II.    EXAMEN  ORDINANDOUUM. 


LIV 


^)f)eten  jeu.^ni^,  »er(je(ning  bor  Sunben  ju  empfaf)en  turd) 
feinen  9?amen,  alle  bie  an  in  c^Ieuben. 

9tom.  3.  9Eir  nuTben  f^ered^t  cn  vnfer  oerbienft, 
burcb  feine  gnab,  burcb  bie  (Arloiung,  nnid^e  ift  in  6,t)ri* 
fto  "^vl^efu,  ben  d^ktt  fiiri]efteUet  ()at  jum  gnabenftul,  burct) 
Qlauben  in  feinem  23lut  etc. 

3)iefe  pnb  et(id)e  ber  glcict}cn  4V'ubtfprud)e  foUenane 
^OfJenfd^en  n^ffen,  ba^  fie  rcd)len  vcrftanb  t>nb  troft  von 
biefcm  f)ocbnMd)tii]cn  ?lctife(  t)aben,  nne  bie  "iOJen^^d^cn  vcr* 
gebunc)  ber  ®unben  er(ancjen,  vnb  @ott  fjefeUig  onb  (Sr; 
ben  euMcjer  Seligfeil  finb ,  rdib  nne  nnr  v>on  *2unb,  Job 
tinb  «i^cUe  ertebiget  ttterben,  vnb  nnberumb  jum  cuMgcn  Se^ 
ben,  »nb  ennger  ©erecbtigfcit  fomcn.  Dcnn  btefeg  ift  ber 
gncbige  troft,  ber  in  ben  crften  ^i^er()ciffuncien,  t^nb  im 
(Suangetio  befonber  geoffenbart  ift. 

SSnb  foUen  bie  ?eute  n^o(  t*nterric()t  n^erben,  ba6  bie^- 
fer  troft  nid)t  rebet  t>on  ftdiern  ^cuten ,  bie  in  «Siinben 
n)iffent{id)  fort  faren,  (gonbern  fo  'oc^  ()ei^  wart^afftigdd), 
fiir  ©otte^  ^orn  nnber  bie  Sunb  erfcbrocfen  iit,  fo(tu  ' 
jum  ^(SgiDii'!)?  ^()riflo  ?uflud)t  ^aben,  »nb  in  biefer  angft 
gtcuben  »nb  wcrtrawen,  t>a^  bir  genn^Iid)  ttmb  be^ 
^6Di3?9?  (^()rifti  n>iUen,  on  beine  tierbicnft,  beine  6iinb 
loergeben  tt)erbcn,  5?nb  biefer  ®lanb  fo(  bcn  «^@9i?K9? 
(5()riftum,  ®ott  t>nb  9J?enfd)en,  ber  fiir  bic^  ein  Dpffer 
»nb  SSerfiiner  worben  ift,  anfd)att)en. 

<Bo  bu  nu  a(fo  ba^  (5uange(ium  ()6refi,  ynb  bicp 
mit  ®(auben  an  ben  ^(Sj)?9i^}?  (S^riftimi  ftercfcft,  fprid)t 
er  fe(b6  biefen  troft  in  bein  ^ev^,  bae(  bir  (SJott  gnebig 
fet),  9Bie  er  offt  fprid)t  im  (Suangetio,  -Deine  Sunbe  ilnb 
bir  v*ergeben,  53nb  ift  in  lir,  ttnb  (efft  bid)  nid)t  in  bie 
^eUe  Derfincfen,  gibet  •aud),  ben  »!P)eiIigen  (^cift,  ba6  bu 
freube  an  @ott  t)a\t,  S^nb  a(fo  erfcnnet  bcin  ^er^  @otte6 
gegen^perticjfeit  vnb  gnabe,  burd^  ben  <Son,  ber  burd)6 
©uangeiium  bir  ©otteg  (Sjnab  im  ^er^en  jeiget,  inib  burc^ 
ben  ^eiligen  @eifi  bir  frcube  gibet  an  @ott,  »nb  bid^ 
treibet  jur  anruffung  unb  jum  ge^orfam  gegen  @ott. 

9llfo  (eren  biefe  6prud)e  1.  3ob.  5.  2Cer  ben  <Bon 
t}at,  ber  ^at  ba6  ?eben,  »nb  alfo  ^aftu  ben  (Son  (^Jotte^, 
fo  bu  an  |n  gleubeft,  »nb  burd^  ba^  (Suangetium  troft 
em))fa()eft. 

3tem,  1.  3of).  5.  !Dabe^  erfennen  n;ir,  baS  ivir  in 
Jm  bteiben,  »nb  er  in  vn^,  3)enn  er  gibct  m&  toon  feinem 
®eift. 

@a(.  3.  ^a^  nnr  bie  9[?er^eiffung  bc^  ©eifteS  em- 
pfa^en  bur^  ben  @(auben. 

5Snb  ift  bie  9{ege(  ^itbanafti  feer  tt>o(  ju  merdfen  »nb 
ju  betrac^ten,  bie  (autet  alio,  2Bo  gefd;rieben  ift,  ba^  ber 
^eiiige  @eift  in  jemanb  fe!^,    fo(tu  iviffen,    ba6  er  burv^ 


ba^  2Cort  in  jm  ift,  vnb  rebet  l^^om  6on  @otte6,  ber  ba§ 
()er^  ev(eud)tet,  wnb  nnrb  a(fo  @otteg  evfcntnig,  ?ieb  t)nb 
freube  an  ®ott  in  r>n5,  burd)  ben  Son  vnb  ^eitigen 
@eift,  Q5nb  biefe6  gefctiet,  fo  man  in  trar()afftigem  fd)re# 
rfftt  ba^  (^uangeiium  mit  glaubcn  annimet.  2i(fo  gei'd)iet 
in  t»n3  bie  nnbergeburt,  vnb  nnvb  bae^  ()erl^  @otte6  n)0# 
nung,  nne  ^o^an.  14.  geid)rieben  ift,  QBer  mid)  (iebet, 
ber  nnrb  meine  reben  benmrcn,  t>nb  mein  93ater  nnrb  \n 
(icbcn,  »nb  n)ir  njoUen  ^u  jm  fomen,  onb  n^onung  bct)  \m 
mad)en. 

i^nb  (Spf)e.  1.  (5r  ift  ba^  .^eubt  ber  i?ird)en,  bie 
fein  Seib  ift,  pub  er  n)irrfet  aiU^  in  aUen. 

^tem,  ©p^e.  3.  1)a^  jr  burd)  feinen  ©eifi  geftercft 
tt^erbet,  ba6  (i()riftu6  in  ewren  ^erljen  tt)one  burd)  ben 
@Iauben. 

2.  ^orintf).  2.  9hi  aber  fd)att)en  nnr  tn  be6  ^(!9?9{5'l 
flar^eit,  QBie  in  einen  (Spiegel  m.it  auffgcberftem  'llngefidit, 
pnb  tpir  ttH-vben  t»erfleret  i-n  baffelbige  23ilb ,  t)on  einer 
flar^cit  in  bie  anber,  al>?  r>om  @cift  be6  ^(5"9t9^J?.  ^ic 
finb  allc  ^erfonen  orbenlicb  angejeigt,  2)er  ettnge  QSater, 
tt>e(d)en  er  nennet  ben  ,f)(5?)i9^)^  (5ein  bi(b  pnb  f(arf)cit 
ober  glan^  ift  ber  (£on,  ber  pn6  erfentni6  gibet  be^  3Sa* 
ter^  pnb  ber  ^^eUig  ®eift,  ber  tmfere  ()erl^en  fterrfet,  ba5 
fie  in  biefer  erfentni^  b(eibcn,  »nb  nid)t  barau^  faUen, 
(gonbern  fiir  t»nb  fiir  g(eid)formiger  nierben  bem  SBort, 
bag  bem  ettngen  SSater  g(eid)  ift,  pnb  jn  offenbart.  !I)ie# 
fee<  foUen  (5()riftlid)e  {)er^en,  in  rect)ter  beferung  t)nb  ernfi* 
(ict)em  troft  fiir  mt  fur  (ernen. 


£56  btefe  rebe  rec^t  fet),  5lttetn  t»ur(^  ©lau* 
Ben  ttJerben  wit  gere$t? 

2(nttt)ort.  Il)iei'e  rebe,  2(Uein  burd)  ben  ©(auben  Wex* 
ben  nnr  gered>t,  Sola  fide  iustificamur,  ift  eben  biefc 
rebe,  Gratis  iu.stir:caniur  fide,  Dne  t»nfere  t)erbienft  tt>er* 
ben  nnr  fitr  @ott  gered)t,  bag  ift,  Dne  pnfer  perbi^nft  ()aben 
w'\x  t^crgebung  ber  (Biniben,  t>nb  finb  @ott  gefeUig  pmb 
be^  l^^i^KOt^^i  (5()vifti  nnUen,  burd)  glauben.  93nb  ift 
biefe  rebe  red)t,  »nb  mit  bem  iport  Gratis,  in  ©.  ^3au(o 
offt  audgebrurft. 


Contra.  ^inb  boc^  tiiel  S^ngenben  tn  tct 
SScfernng,  2&BttrnmB  fprt4)ftu  benn,  Sola  fide? 
SDfn^  bocj  rett)  unb  Tttb  tm  9JJenfc^en  fetn? 
Stem,  gnter  fnrftt^,  lieb  tJnb  f^offnnng?   ete» 

2lntn)ort.    Db  gfeic^  mi  ^ugenben  in  ber  befenmg 

2)* 


LV 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOdiMATICA. 


LVI 


ftnb,  ttnt)  fein  mnffen,  fo  ftnb  fte  tod)  nld)t  tierbienft  obec 
causae,  obev  t>rfacl),  barumb  ble  -^erfon  »eri]cbung  ber 
@unben  f)abe,  ttnb  fiir  ®ott  cjeredit,  ba^  ift,  ®ott  gefellig 
fei),  «Sonbern  aUein  umb  be^  .!P)(§Di9i9i  (S^rifti  unllen,  em* 
^fat)en  unr  verijebunc]  ber  Siinben,  vnb  finb  gered^t,  baS 
ift,  (Sott  gefellii],  ^nb  biefee  fun  anber^  nid)t  benn  burc^ 
^lauben  angenomen  n>erben,  ber  bie  3Serbeiffumj  faffet, 
2Sie  (£.  ^itauluS  fprid^t,  Ideo  ex  fide,  gratis,  ut  sit  fir- 
ma  proniissio. 


Contra.    ©Icuben  to^  tic  XtnUl  auc^,  mh 

fiub  nid)t  gercc^t    SiSarumb   fpric^fiu  tenn, 

%\icin  tnvd^  ©Ittuftcn  fifnb  ttJtr  ©crcc^t? 

9(nttvort.  ^ie  JJeufel  ^leuben  nur  bie  .^iftorien.  6ie 
^leuben  aber  nid}t,  bu6  (S()riftu6  jnen  ju  ^ut  gefanb  fe^, 
»nb  jr  ^iilanb  fei),  3a  fie  iviffen,  bad  er  fie  in  yraufame, 
ouige  ftraff  ix-rbamnet,  ^aben  berbalben  ein  cjrimmigen 
jorn  vnb  t)(\i^  unber  ®ott,  vnb  ben  ^@?>{?)x9?  6^riftum. 
2lber  n>ir  follen  gleuben,  bag  ber  .^^(^DtiH  (St^riflug  mtg  f^u 
gut  cjefanb  ift,  onb  m^  ju  gut  ein  opffcr  n^orben  ift,  »nb 
»ni'er  i]erccbtii]feit  r>nb  verfiinunq  ift  2Bie  im  Sv)»nboIo  ^te^' 
^et,  Qui  propter  nos  liomines,  et  propter  nostram 
salutem  descendit  de  coelo.  33nb  in  ^faia  ift  cje' 
fc^ricbcn,  1)ex  <Bon  ift  ^i^9?>5  i^egeben.  33nb  biefen  einfel^ 
tigcn  berid)t,  »on  »nterfd)icb  bcs  glauben^  in  S^eufeln,  t)nb 
be^  red^ten  ©laubenes,  fol  man  ben  Seuien  tre)t)Uc^  erfleren. 


Contra»    Sft^  ^o^  tinmiigli^,  btt^  ctmrt^  gc= 

tccijt  fct),  ttllcin  burc^  ttJiffcn»    9?u  iji  bcr 

®lrtub  uur  cin  tt)iff cu? 

9lntn?ort.  1)er  (5)(aub,  baburd^  ber  ^OZenfd)  t»erge# 
fcung  berSiinben  erlanget,  vnb  gercc^t  ift,  ift  nid)t  allein 
ba^  loiffen ,  wie  aud)  in  bcn  2eufc(n  vnb  gottlofen  ^)Jien* 
fd)en,  cin  erfcntni^  ber^iftorien  ift,  Sonbern  biefer  rcd)te 
(SJIaube  ift,  alle  Slrtifcl  be6  glauben6  unffcn,  lonb  fur  umr 
^altcn,  vnb  barin  aud)  bie  Qjcvf)ciffung  ber  gnaben  (^tjxu 
fti,  barauff  alle  5(rtifcl,  al^  \>ff  baS  cnbe  geric^tct  finb. 
93nb  ift  alfo  ein  u\trt)afftig ,  ()er^Iid)  wcrtraun-n  vff  ben 
(£on  ©ottc^,  3()efum  (St^riftum  ben  iDJittler  onb  93crfi"incr, 
ba^  unr  Bmb  feinet  u>itlcn,  unb  burd)  jn,  ()aben  ocrgcbung 
ber  (giinbe,  gnab  vnb  Seligfeit.  2)icfc^  r>ertrair>cn  ift  fo 
fcrn  oon  bc^  !Xcufcl6  glauben,  al6  bcr  ^inut  »on  ber 
^dl,  Pnb  ^ibax  vom  !Iob. 

53nb  man  fo(  bie  ?eute  u^o(  wnterrid^ten,  ba^  fle  im 
(S^mboto   biefen   2lrtife(    mcrcfen,    Credo  remissionem 


peccatorum.  3ct)  gfeube  oergebung  bct  (Siinben,  9Scr* 
h(i)i  nid)t,  ane  bie  3^eufe(  g(euben,  ba^  anbern,  al^  bem 
Dauib,  bem  ^^etro,  bie  ©iinbe  oergeben  finb,  ©onbern, 
a(fo  terftcbe  biefen  2Jirtife(,  3d)  gleube  viergebung  ber  fitn- 
ben,  ba6  fie  mir  feib^  lu-rgeben  finb,  pmb  be0  ^@9t9^i9? 
(£^rifti  tiii((en,  on  meine  Perbienft. 

2)iefer  @(aub  begreiffet  atte  2(rtife(  ynb  ift-  baju  ba6 
werlramen,  ba6  burc^  ben  @on  (Sotte^,  ju  ®ott  juftud^t 
f)at.  2Bie  9iom.  5.  gcfc()rieben  ift.  «So  wir  gerec^t  n>er* 
ben  bur^  gtauben,  t)aben  mir  frieben  bel)  (5jott.  3tem, 
(Spl)e.  3.  2)urd)  ©()riftum  ()aben  unr  ein  fr5(ic^en  jutrit, 
mit  »ertra)\)en,   ba^  ba  fomet  burdb  ben  gtauben  »ff  jn. 

2]i(fo  ift  bie  onterfd)ieb  f(ar  ju  «erfte^en.  !Die  Xen- 
fc(  gleuben  nic^t,  bag  ynen  jre  (Siinbe  »ergeben  U'»erben. 
SSir  aber  foUen  gteuben,  baS  t>ng  vnfere  iSiinbe  geun6(icf) 
vicrgebcn  n)erben,  33nb  ba6  »n^  ®ott  gnebigtid^  •onxb  bed 
9J?itt(er3  unUen  annimet. 

3tem,  'I)a^  Wiffen  in  ben  ^eufe(n  brtnget  in  jncn 
furcbt,  fd)recfen,  fiu<A)t,  grimmigen  .jorn  t)nb  i)ai6  wibcr 
(S)ott.  Siber  ber  @(aube  snb  baeJ  «ertraoen  wff  ben  @on 
©otte^  in  mt6,  bringet  troft  t»nb  freube  an  (^ott,  2)a^ 
\m  ju  @ott  jufludbt  ()aben,  »nb  jn  anruffen  ctc. 


Contra.    ®u  fpric^ft,  burcj  glrtuBcu  ftnb  ttJir 

gercc^t»    9?u  if!  t)cr  ©IrtuB  rtuc^  cin  mtd, 

®o  mn^  nn  folgen ,  brt^   wir  bennocf  tur^ 

ttJcrcf  gerccjt  finb? 

2lntU)ort.  3)iefe  erfferung  ift  ^od)n6tig.  2Cenn  man 
fprid)t,  burd)  (5)(auben  finb  wir  gered)t,  @o(  bicfe  rebc 
a(fo  Derftanben  tuerben,  5^mb  bcS  i|)(^"^9{5'l  (i^rifti  U)i((en 
ftnb  wir  gered)t,  t)mb  biefe6  ^)}?itt(er0  untten  (jaben  wit 
tiergebung  bcr  6unben,  r»nb  ftnb  gnebig(id)  oon  @ott  an^ 
genomen,  t)nb  mit  beg  Jp(S3t3i5?  (Sbrifti  gered)tigfeit  be-^ 
fleibet,  2llfo  ba^  on^  Pmb  feinct  iviUcn,  (^ered^tigfeit  ju* 
gerec()nct  ift,  2)er  aud:)  ju  g(eict)  pn^  Pon  feinem  Qddft 
gibct,  SBie  ^o^anne^  fpric^t. 

Q^nb  biefe^  gefd)iet  aUein  burd^  @(auben,  bamit  bad 
^er^  bie  33crt)eiffung  faffet,  »nb  bcn  ^SD{9i9i  S^riftum 
anf^awet,  pnb  annimet. 

9Snb  ift  nia)t  juuerfteben,  ba6  ber®(aub  gcred^tma- 
d)e,  !J)arnmb,  bad  er  ein  befonber  ()of)ed  SBerdf  ift,  fon> 
bern  correlatiue  fo(  biefc  rebe  oerftanben  werben,  2)urd^ 
ben  @on  (S)otteg  3^cfum  (Sbriflum,  ^abcn  n>ir  oergebung 
ber  6iinben  »nb  ®nab,  n)e(d)en  »vic  mit  g(auben  annc* 
men.       \ 


LVII 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


XVIII 


Contra.    ©crcd^tigfcit  ijl  ©rfiittung  M  ^c- 

fe|e^,  ober  ij!  gleic^formigfcit  mit  C9ott*  ^a- 

gu  ge^orctt  otte  Jugcnbctt,  3Ud)t  attcin  ©lau-- 

hc.    §ISarum  fprid)(iu  bcntt,  %Mn  t>urc^ 

©laubcn? 

Slnhvort.  5ine  blefe  Slrciumpnt,  bie  nnr  f)ie  gefe^t 
^aben,  fmt  erinneruncj,  >vie  bie  luotter  ju  »erftef)en  rmb, 
©laub,  »nt)  @ered}t  luerben. 

5^emlid),  ba6  ber  ®(aub  in  bief^^n  veben  f)eiffe ,  5lUe 
artifel  be^  @(auben?5  unffen,  mib  fiir  n\ir  baiten,  t>r.b 
barin  aud)  bie  oerf^eiffun^  ber  k]naren,  ^i^nb  fei)  a(io  ein 
l)er^(id)  vertrawen  »ff  ben  ©on  (^otteS,  3^efun;  (Sferiftum 
@ott  »nb  ^)}?enfc^en. 

®ere^t  fein,  ()eifft  Dergebung  ber  ©unbcn  ^aben, 
»nb  (^)ott  cjefellicj  feiu,  burd)  ben  (*)(auben  v>mb  bee 
^(SJKOt''}?  (J()rifti  n>i((en,  n)e(cber  ber  ^Berfuner  ift,  x»nb 
»n!3  bebecfct  mit  feiner  gered)ti(]feit,  ba6  ift,  mit  feinem 
©e^orfam,  ba^  ber  ger^d^te  jorn  ©ottr^  nid}t  r>ff  "on^ 
au^gegoffen  n>erbe,  bien)ei(  mifere  arme,  eienbe  SRatur  fiin; 
big  ift,  onb  ^at  bie  anber  gered^tigfeit  nid)t,  n>e(d)e  ift 
bie  erfiiUung  be^  (Sefe^e6,  ober  bie  gieid^formigfeit  mit 
@ott,  'I^auon  ber  ^Jjfaim  '"priAt,  i^ein  (ebenbiger  n>irb  fiir 
bir  gered)t  fein,  3?nb  ^iob  9.  3cb  nvi6  uw^afftigiic^, 
bag  ber  ^JQienfd)  nid}t  gerect)t  ift  fiir  ®otU 

2^nb  biefe6  (ernet  man  erft(id)  in  red)ter  beferung, 
t^nb  a(fo  fur  ttnb  fur  in  aUer  anruffung,  bean  ba6  ()er^ 
erfd}ricft  fur  ©otte^  jorn  n)iber  t*nfere  €^unb,  iMib  fan  nid}t 
freube  an  Cyc>tt  ^aben,  anber^  benn  burct)  ben  ^Wittier 
S^efum  (Sbriftum,  ®ott  mib  11?enfd}en,  io  bu  gicubcft, 
ba6  biefer  'iO?itt(er  beine  Sunbe  jubecfe,  t)nb  woUe  bir 
feine  (Serec^tigfeit  }ured}nen,  ba^  bu  (^ott  gefeUig  feicft, 
Sl(fo  f)at  ba3  f)cr&  ein  •\utrit  filr  (Sott,  vnb  nid}t  anbere 
fur  »nb  fiir  in  biefem  Seben,  ©ud)et  aUe^eit  crftiid)  u.'r^ 
gebung  ber  ©linPen.  Darumb  fprid}t  @.  *4^au(u5  a(fo, 
9tom.  5.  2)urd}  biefen  (}aben  ^vir  einen  jutrit,  burd) 
gfauben  in  bieie  (Snabe. 

93nb  ift  babe)}  gt'nn«*(id)  \vax,  in  biefem  J!roft  burd) 
gtauben,  wircfet  ber  J^(S:j{?)i  (Sbriftu^  fe(b  in  beinem  (}ers 
^en  (eben,  vnb  ift  in  bir,  (efft  bicl}  nid)t  in  bie  Jc)iUe  oer* 
ftncfen,  gibet  aud)  ben  (}eiligen  ®eift,  bas  bu  freube  an 
®ott  i)ci^t,  v>nb  erfennet  bein  f)er^  ©otted  gegenun-rtigfeit 
ttnb  gnabe,  burd)  ben  <Bon,  ber  buvcb  bag  (^■uangrlium 
bir  (S)otte5  gnab  im  ^er^en  ^eigct,  onb  burd)  ben  t}ei(igen 
(*)eift,  bir  freube  gibet  an  ®ott,  tjnb  bic^  treibet  jur  on^ 
tuffung  v>nb  jum  'gef)orfam  gegen  (A)ott. 

9!Cien>o(  nu  bie  SBibergeburt  affo  gefd}iet,  fo  fo(  bod) 
fur  »nb  fur  biefer  ®(aub  furieuc^ten,  ta6  bu  «ergebung 


empfebeft,  inib  gered}t,  bag  ift,  ®ott  gefeUig  feiert,  v»mb 
bee(  J^(Sj)^)iO?  6t)rifti  nnUen,  ber  ber  WmUv  ift  t)nb  b(ei* 
bet,  t>nb  ftt()et  im  t)eim(idien  dUt  (i)6tt(ici}er  ^Waieftet,  onb 
bittet  fur  vn^ ,  mib  treget  v»nfer  feufft3en  jum  enngen  ^a# 
ter,  ^J3nb  l}at  gefprod}en,  3o(}.  14.  ^fiiemanb  fommet  jum 
23ater,  benn  burd)  micb. 

9Bien>o(  aber  et(ict)e  anbere  beutung  fud)en  vff  ba6 
28ort,  ®ered}tigfeit,  fo  ift  to<^  biefe6  gan^  offentiicb,  ba^ 
nnr  aUe^eit  fiir  vnb  fiir  erftiic^  miiffen  oergebung  ber 
©iinbe  burd}  giauben  empfaben,  inib  ado  t}at  ta^  ifexi^ 
troft,  V)nb  ift  bte  ^^^irfon  ®oit  gefeUig,  dlom.  5.  8o  wix 
gered)t  movben  ftnb  burd^  glauben,  ^aben  luir  frieben  bc^ 
@ott.  So  ift  burd)  au^  in  aUer  ^|^iop()eten  fd.)rifft  vnb 
reben,  aUein  biefe  ^ovm  ^u  bitten,  pnb  fiir  ®ott  ju  fo# 
men,  au^gebrucft.  ^(5?)i?>{  erbarnie  bid}  mein  burd}  beine 
barmber^igfeit,  pnb  ift  babei}  ber  ^)}?itt(er  mit  au^gebrucf* 
ten  n^ovtcn  geno.nt,  al^  in  l)anic(,  9iid}i  Pon  megen  V)u* 
fergerec^tigfeit,  er()6re  Pn6  ®ott,  fonbern  :,iu^  beiner  grof* 
fen  barni^ert^igfeit,  pmb^  beg  ^(5?)t;')i:)?  JviUen,  2((fo  fol* 
(en  nnr  aud)  liitten,  pnb'fo(  ber  ®(aub  auff  bcn  "iRittiet 
';A(}eium  (S(}riftum,  ®ott  vnb  'i1?enfd}en,  Pnb  i>ff  feinen  t)er# 
bienft  v^nb  perfunung  gegrunbet  fein,  v>nb  ba^  I}ir^  fcftig* 
(id}  gieubeu,  bae  bid)(^3ott  gewi^iid)  annimmct  oon  nn-gen 
biefer  feiner  V)erf)eifftn  33arm(}er^igfeit,  pnb  fo(  nidu  in 
jmeiuei  vnib  ^appein  b(eiben,  !l)arau3  ift  f(ar,  ba^  ber 
Iroft  off  bem  J^(5?)i?)t9?  (S()rifto  Pnb  feiiiem  peibienft,  nid)t 
vff  pnfet  reinigfeit,  ober  n)efent(id}en  gered)tigfeit  fte^et. 


m&a^  ift  tJntcrf(^iet)  ber  ttJar^afftigcn  Sere 

ttt   tinfcrtt   ^ird;ctt,   itt  biefcm  5trtifel, 

tittb  ber  ^cpfind^ctt  falfc^ctt  ^ere? 

Slntn>ort.  Bnrnemti^  fo(  man  biefe  brei)  pnter.fd^ieb 
mercfen. 

3)er  (Jrft.  2)ie  93tpft(id)en  ticbt:n,  tt)ie  bie  ^f)axU 
feer,  .lP)eiben  vnib  Iliircfrn,  (Sin  'iOun'd}  hi;  barumb  ge.- 
rect;t,  v^nb  ®ott  gefeU'g,  UHnin  er  in  gutcn  luercf.n  i.bet, 
b.i0  ift,  @o  er  e()r(id}  (ebt  in  eufferiicter  jud)t.  'i^nb  ticf)* 
tcn  bi?  ^^vrpiftrn  nnnter  t^a^w,  'i>a^  bitfeibigen  5Bercf  v>er* 
gebung  ber  Bunben  peibienfn..  3tem,  ba^;^  fie  vergebung 
ber  «giinben  «evbienen  mit  jren  Drben,  '3}Zefgopffern  etc. 
3Bie  bie  H^()ari!eer  tiit)ten,  jre  £pffer  perbieneten  verge* 
bung  ber  Simben  etc. 

3imi  anbern,  ©pred}en  bie  93epft(id}en,  'I'ien'>ei(  aber 
niemanb  lyei^,  n^enn  er  guter  irercf  gnug  (}abe,  fo  foUen 
ailc  -il^enid^en  fiir  t)nb  fi"it  tm  ju^eiuel  bieibeu,  ob  fie 
pergebung  ber  (Siinbcn  ()aben,  Pnb  ob  fie  (^btt  gefeUig 
finb.    Diefer  jipeiuel   ift    eitcl   J^eibni|"d)e  biinb^eit. 


LIX 


PHIL.  MEL.  SCllIPTA  DOGMATICA 


LX 


3um  britten,  T\d)Un  {!c,  e'm  3J?enfcf)  fonne  bn6 
g6ttficl)e  ^efe^  in  biefem  (etnn  erfiitlen.  3tem,  ©ie  facjen 
nid^t^  bmion,  jvie  ber  ^>J?enfd)  burd)  ba^  @uanc|elium  »nb 
^eiligen  ®eift  nett)  gebortn  merbe. 

!Dagegen  aber,  ift  bie  ivar^afftige  Sere  in  »nfern 
JJirctjen. 

(S^rftlid),  !l)a6  r»n^  t^ercjelntnfl  ber  @iinben  getrti^IicJ) 
atlein  t>mb  be^  ^(S?NJH9?  (Sf)rifti  ivillen,  one  tmfere  ver* 
bienft,  au6  gnaben  oiefcl)encft  UMrb.  Q^nb  ift  gett?i6Iic^ 
5!bi]otteret) ,  fo  man  biefed  veitraiuen  vff  eigene  menfcl)* 
Iict)ir  UH-rcf  fe^et,  1)ut>  fie  vergebuuv^,  ber  Siinben  verbie; 
nen,  vnb  ©otteS  flereci)ten  r»nb  groffn  jorn  loerfunen  etc. 

2lucf)  (eren  biefe  i^ird^en,  ba^  ber  9J?enfct)  iir  @ott 
nid)t  (\errd)t  ift,  t»on  uiegen  eiqner  wercf,  ob  fie  c\U\&) 
nad^  ber  2Bibert]eburt  ijefd;et)en,  (gonbern  vmb  be3  ^(*"9t9i5fl 
(^t)x\\t\  u>illen,  burct)  (jlauben. 

3um  anbern,  Coret  man  in  tmfern  £ird)en,  ba6  man 
nid^t  im  juniuel  bleiben  fci,  ©onbern  alle  ^Wenfct)en,  bie 
in  Siinben  UMber  c^ewiffen  leben,  ober  one  ©lauben  an 
ten  ,J^(^?K?)i9?  ^f^ril^tum,  bie  follen  c)eu>i6lid)  fd}Iieffen,  ba3 
fie  in  (^otteiS  jovn  finb,  vnb  fo  fie  nid)t  befert  u>erben,  fnllen 
fie  in  euiifle  ftraff,  2hici)  tt?erben  fie  in  biefem  Seben  mit 
Ieiblicl)en  ftraffen,  blinbl)eit  vnb  anbern  ^lagen  neftrafft 
n)erben. 

!l)aiV'C)en  aber,  alle  bie  fd^redfen  in  jrem  f)er^cn  fu* 
len,  fiir  ®otteg  jorn,  «nb  n^oltin  gerne  ju  ®ott  beferet 
fein,  tmb  fid)  beffern,  bie  foUen  nid)t  im  ju>eiue(  bleiben, 
©onbern  foUen  feftiylid)  gleuben,  ba6  ©ott  inen  jre  Sunb 
^ergeben  u^olle,  au3  gnaben,  t»mb  be^  ^(51R9t9?  ©^rifti 
tt)iUen.  ^^nb  foUen  alfo  ()inf6vber  in  ©otte^  furc^t  vnb 
glauben  junemen,  t»nb  nid)t  in  Siinben  U)ibcr  getviffen 
»erl)arren.  5>nb  bie  Seferten  foUen  gleuben,  la^  fie 
(S)ott  gefeUig  »i;b  in  gnaben  ftnb,  vmb  be6  ^(5-9?D{9? 
6:i)rifti  wiUen,  ob  fie  gleicl)  nod^  feer  fct)U)ac^  finb. 

3um  britten,  9Birb  in  vnfern  5?ird^en  gele  et,  ba6 
ber  53^'nid^  (S)otte6  gefe^  in  biefem  ?eben  nid)t  erfi"iUen 
fan.  93 nb  ob  g(eid)  ein  'iWJenfd)  eufforIid)e  5ud)t,  etlicber 
maffe  juba(ten  vermag,  aii6  naturlid)en  frefften,  <Bo  »er* 
mag  er  bod)  cne  ba^  (Suangelium,  t>nb  one  ben  6on  @ot== 
te6,  t>nb  one  ben  ^eiligen  @eift,  biefe  wercf  im  ^er^tn 
nuc^  nid)t  anjufaben,  5115  red)te  (Sotte6  furd^t,  red)ten 
(^lauben  vnb  v.rtraun-n  ju  ®ctt,  redite  Slnvuffung,  red)te 
iOiebe  ju  &oit  6onbern  biefec  angefangene  ge^orfam 
folget  ber  SEibergeburt. 

QSnb  ob  gleicl)  nad)  ber  SBibergeburt  biefer  gc^orfam 
nngefangen  UMvb,  fo  ift  beunod)  nod)  grcffe  fdbn)ad)eit  vnb 
funb  im  mt'ni'd)en,  ^nt)  ftnb  vnfere  wercf  noci)  tt>eit  nid)t 
crfutlung  be6  ©efe^e^. 


^h  tic  Up^li^t  2cvc  vc^i  fet),  ^a^ 
cin  fDJcnfc^  fiir  tmb  fiir  tn  ^ttJeiuel 
BleiBen  fol,  oB  er  tJergcBung  t»er 
(^iinbe  ^abc,  tJnb  @ott  gefeUig  fet)? 


Sintn^crt.  S^e^^filidbe  (ere,  ba6  bie  ^Oienfdbcn  in  ^weu 
ue(  bleiben  foUen,  ift  graufame  ^eirnifd-,c  blinbf)eit.  2)ar* 
umb  ift  not  bauon  offt  erinnerung  ^u  t^un,  33efonber, 
bimnil  bie  33rpftlid)in  bi.'fen  jren  groffen  jvt^um  noc^ 
fiir  ynb  fiir  ftercf^.n,  53'.ib  tjahm  in  jrem  falic()en  (Sonciao 
ju  3;ribem  bief^n  Slrtifcl  gefe^t,  baf»  ber  ^l}?enfd)  fur  t)nb 
fi"ir  im  jtrciuel  bliiben  fol,  ob  er  @ott  gefeUig  fe^.  ^a* 
ben  aud)  uen  ©prudf)  felfd)li(^  vff  jve  meinung  ge,5ogen, 
ba  ©ulomon  fpridt)t,  ber  9J?enfd)  fol  nict)t  ai\&  gliirf  ober 
t>ngludf  in  biefem  2eben  fd)Iieffen,  ba6  er  (»)ott  barumb 
gefeUig  ober  nidf)t  gefeUig  ktj. 

2)iefe6  ift  ein  ^ot)er  Xxo\t,  ba^  !l)auib  U)eid,  ba^  cr 
nid^t  t>erworffen  ift  t>on  Qioti ,  ob  er  gleic^  yeviagt  ift. 
93nb  Seroboam  fol  nidt)t  ftof^  fein,  t)nb  tict)ten,  er  fel^ 
C:^)olt  gefeUig,  bcnn  er  fei)  ein  geu>aftiger,  fiegbafftigct 
i^onig  i\}orben.  Stlfo  tt)il  Salomon,  t)on  ©otte^  wiiicn 
fol  man  avS  fcinem  2Bort  fd)Iieffen,  t)nb  nid}t  auS  glucf 
obcr  t>rigludf  in  bicfcm  cuffcrlidjcn  Ceben. 

!I>«rumb  fprid^  idt)  unberumb,  it>ic  juuor  gcfagt  Ift, 
2I(Ie  9JJcnfd)en,  bic  in  ®i"inben  tt)ibcr  gett)iffen  leben,  obec 
one  glauben  an  ben  .lP)61)t9t5?  (Ebriftum,  bic  foUen  ge# 
tri^lid)  fdf)lieffcn,  ba6  fic  in  @otte6  jovn  ftnb.  SBnb  fo 
fie  nic^t  ju  @ott  bcferet  tt)erben,  faUcn  fie  in  ctDige  ftraff. 
!5)enn  alfo  fpridf)t  3of)flnneg ,  SBcr  nid)t  gfeubet  an  ben 
@on  ©otteg,  ber  tt)irb  ba^Seben  nid^t  fc^en,  fonbcvn  bec 
jovn  (Sotte^  bleibt  »ff  jm.  3tcm,  L  ©ovint^.  6.  Safft 
cud^  nid)t  bctricgen,  ^urer,  21bg.'5ttifd^e,  (S^ebredber  ctc. 
tt^erbcn  baS  reid)  @otte6  nid^t  crbcn. 

!Dagegen  abcr,  aUc  bic  fd^recfen  in  jren  t)cr^en  fuc 
@ottc6  jorn  fulen,  t>nb  tt)o(ten  gern  ju  ®ott  beferet  fein, 
t>nb  ftc^  bef%n,  biefe  foUen  nic^t  im  jtDeiuci  b(eiben, 
Sonbern  feftigtidb  g(euben,  ba6  jnen  (*)ott  ive  frmbe  oer* 
geben  tt)oUe  ciu^  gnaben,  rmb  bc6  ^(59t9t9f?  6f)rifti  wiU 
(en,  93nb  foUen  a(fo  f^infiirber  In  ®oftec<  furd)t  t)nb  glau* 
ben  junemen,  t)nb  ni(l)t  in  ©linben  it>iber  gett)iffen  \)ec* 
^arrcn. 

9Bnb  ba6  ber  jtt)eiuet  S)nrcd)t  fei),  bett)eifet  erftlict) 
ba6  (£i)mboIum  felba,  barin  bu  fprid)ft,  3c^  gleube  ver* 
gebung  ber  (Siinben.  2Benn  nu  bein  ^er^  fprid)t,  3d^ 
j^ueiuel,  ob  mir  meine  ©linb  t)e;ge'en  ttierben,  fo  ftcel^' 
tct  bcin  t)erfj  i»ibec  ble  ivort  im  Sttmbolo. 

3um  anbern,  ©ottcS  Dcr^^eiffung  mh  (5ib  iji    gett)i6* 


LXl 


II.    EXAMEN    ORDINANDORUM. 


LXII 


l\d)  mx,  »nb  aUe,  \o  nidjt  baran  gleubcn,   ble  f(i)me^en 
®ott,  »nb  ivoUen  jn  nic^t  erfennen  aU  war^afftig. 

'^u  ift  offentlid),  baS  @ott  «eujebung  ber  «Siinben 
3mb  feine^  ©on^  nntlcn  jugefaget  f)at.  93nb  gebeut  baju, 
baa  man  bem  @on  gleuben  fo{.  2)enn  alfo  fprid)t  ^e* 
tru6  2lctovum  10.  l)iefem  geben  aUt  ^ro^beten  jeugni^, 
ba^  iHTgebung  ber  ©linben  empfat)en,  burdb  feinen  9lvi# 
men,  alle  bie  an  fn  gleuben.  ^ie  ift  bie  ivrf)e.ffung  aug- 
gebrucff,  onb  allen  ^3J?enfd)en  angeboten,  vnb  nnrb  ber 
©Iviube  au^Drucflid)  erforbert.  3tem,  9?om.  4.  "Darumb 
au6  ©lauben,  one  serbienft,  ba^  bie  23erl)eiffung  feft 
bleibe. 

'^aU'!)  betrad)t  aud)  ben  g6ttlid)en  ©ib,  @jed)te(i^ 
33.  @o  voax  \d)  lebe,  fprid)t  ber  ^(g9i9i,  3^  mi  nic^t, 
bae  ber  Siinber  fterbe,  Sonbern  ba6  er  beferet  n^erbe, 
t>nb  ba6  ficben  f^abe.  5Ber  nu  in  ber  Seferung  nic^t 
glcuben  mi!,  ber  t»erad)tet  ben  f)oI)en  (Sib,  ben  mh  ®ott 
au^briirflict)  fdjweret,  3tem,  er  fd)mel)et  ba^  gottlid)  Xt^ 
[taraent,  ba^  mit  bem  33Iute  (Sl^rifti  cerfiegelt  ift. 

1)\e\e6  alle^  fotlen  u>ir  betrad)ten,  vn6  n>iber  ben 
jWeiuel  ju  fterrfen.  1)em  e6  ift  t>nb  bleibt,  leiber,  fur 
tonb  fiir  in  biefem  lebcn,  aud^  in  ben  ^eiligen,  viel  imu 
ueln  vnb  jap))eln.  ©leic^wol  foUen  tt)ir  t>n3  mit  bem 
(^uangelio  fterrfen,  »nb  alfo  ben  jnjeiuel  oberminben,  t)nb 
troft  vnb  freube  an  <Sott  ^aben. 

2llfo  foHen  bie  Seferten  fur  «nb  fiir  gleuben,  ba6  fi: 
®ott  gefeUig  finb,  ttmb  be6  ^(S9t$Rgi  ©^rifti  n^illen,  ob 
fic  gleid)  nod^  fd^mac^  finb.  9iom.  5.  (£o  mx  gered)t 
njorben  finb  burd^  ben  ©lauben,  f)aben  n)ir  frieben  be^ 
@ott,  burc^  "oniexn  ^(Sdi?li'^  2f)iinm  (Sijxiftum  burc^  wel* 
d^en  tt)ir  ein  jutrlt  ^aben  bur^  ben  ©lauben,  in  biefer 
gnabe,  barin  ttnr  fte^en.  !l)arumb  m  biefer  ©laub  vnb 
tertrawen  uff  (^t)rlftum  nid)t  ift,  ba  ift  fein  jutrit  ju 
@ott,  3Snb  foIcl)en/  ift@ott  nid)t  gnebig. 

3tem,  Oiom.  1.  Der  @ered^te  lebet  burd)  feinen 
glauben. 

3tem,  6pf)e.  3.  3)ur(^  fn  l^aben  tt)ir  ein  frolid^en 
jutrit  in  t)ertran)en,  ba^  ba  ift  burd)  glauben  an  jin. 

!Darau6  ift  aud)  flar,  tt)o  biefer  @Iaub  nid^t  ift,  ba 
ift  fein  red^te  anruffung  ju  @ott.  2)enn  i^a^  f)er^  ift 
fliidt>t''g  fur  @ott,  nub  ^erftnft  in  betriibni^,  t>nb  ^at  nid)t 
troft  an  ®ott. »  l)auon  fpiid)t  ^aulu^,  SKie  fonnen  fie 
anruffen,  n)enn  fte  nicbt  gh-uben? 

!Dagegen  fprid)t  aber  baS  f)er^  au^  in  bcn  ^ciligen, 
51&  ttne  fol  icf)  gleuben,  ba^  id)  (^ott  gefellig  fe^,  fo  icl) 
bod)  fiile,  baeJ  id)  fo  t»iel  ©iinbe  getf)an  i^obc,  vnb  bin 
«od)  fo  t)ol  bofer  neigungen,  t>nb  fiile  nidbt  befonbere  cr# 
leud^  tung  in  mir? 


2(ntn)ort,  2)a3  t)ertratt)en  fol  nid)t  ftef)en  t)ff  wfern 
Sugenbenvnb  »nferer  reinigfeit,  (Sonbern  vff  bcm  <!^(S?)i?)i -W 
(S;i)rifto,  i">mb  iwelc^e^  wltlen  ®ott  v^n^  gneblg  itt.  5inb 
biefe^  miiffcn  wir  burd)  ba3  (^uangellum  mlt  glaubcn  faf:= 
fcn,  2Bie  ber  ^falm  )'prid)t,  ^)J?ein  <Secl  iDartet  t)ff  ben 
.f)(Srrn,  i)nb  nad)  feincm  mxt  t)offe  idt).  (SoUen  nid}t  ba(J 
^ffiort  faUen  laffen,  lonb  anbcre  jeict)cn  fuct)cn. 

2)1^  a\U6  ift  tt)oI  ju  merrfen,  tt)ibcr  bcn  Iefterlid)en,  Sepft# 
Iid)en  jrt^um  »nb  jrlbentiid)en  2IrtifcI,  iDcld)cr  fprld^t, 
9J?an  foUc  im  jweiucl  blcibcn.  3Snb  fonncn  (if)rlftlici)e 
Oerftenbige  Seut  ju  jcber  jcit  bie  oon  n)citcr   bcrid)t  tbun. 

iTRan  mag  aucf)  bie  folgenb  erinnerung  t^un  ju  an> 
leitung  ber  sngeiibten. 


SaSatuittB  mn^  man  oit  @,rclufiuam  Gratis, 
obet  Soia  fide,  et^altcn? 

5lnttt)ort,  6ben  barumb,  2)cnn  biefer  Trofi  ift  ber 
f)of)e  S^roft,  bcr  im  ©uangclio  gcoffcnbaret  ii't.  QSnb  ift 
burd^  ba6  28ort  gratis,  offt  au^gcbrurft.  5Snb  bie  ^^Jro- 
p^ctcn  f)aben  biefe  meinung  mit  bcr  9?cgatlita  geben, 
^43falm.  143.    ^ein  (ebenbiger  ift  gered)t  fur  bir. 

SSnb  tt)ie  t>nfer  )ocrbienft  au6gcfd)(offcn  ift,  alw  mu6 
bagegen  ber  t>erbienft  r>nb  bie  Dcrfiinung  bc6  ^(*9tjR9r 
6t)rifti,  gegen  @otte0  jorn  ge^alten  tt^crben. 

2)arumb  fpred)en  ttjir  offt  a(fo,  53ier  t)rfad)en  finb, 
barumb  bie  Exclusiua  ju  er^a(ten  notlg  ift. 

2)ic  erfte  Vrfad^,  2)a3  bem  ^(S9?9i9?  (S^rifto  feine 
ef)re,  bic  fm  aUein  gebiirt,  gegeben  wcrbe. 

2)ie  anbcr  t)rfad) ,  2)^6  \r>ir  in  erfentnig  vnferer 
(Siinb,  r>nb  tt>ar^arftigcm  fd)rerfen,  gcnjiffcn  troft  ^aben, 
tt^ic  jn  @ott  im  (Suangeiio  geoffenbart  ^at. 

2)io  britte  t)rfad^,  Da^  red)te  anruffunr,  ju  ®ott  gc, 
fc^el)en  fonne,  im  vertrawcn  t>ff  ben  ^Diittler  g^riftunt' 
»Rb  nict)t  »ff  eigene  ^eillgfcit. 

3)ic  t)ierbte  tjrfad^,  "Da^  ©efc^  t)nb  (Suangefium 
flar  ju  »nterfd)ciben.  2)enn  ba^  @efe^  fprict)t  nic^t, 
gratis. 


LXIII 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOCMATICA. 


LXIV 


SSon  guten  SBerrfen. 

SJBelcJe  ttJerc^  fol  man  leren  t>nb  t^nn? 


5lnttrort,  2)te  ^ott  in  feinen  3''^^"  fltboten  goferet 
»nb  geboten  tcit.  IBnb  foUcn  bi:  ^e\:n'n  iybot  erflevet  vnb 
t)erftant>en  roerten,  umc  fte  ber  ^(|j)i9i  (l^viftuS  felb,  »nt) 
bie  Slpoftel  cfft  erfleren. 

Snb  bamit  unv  troft  fjaben,  in  bieier  groffen  fdhunidv 
eit,  fol  man  oucb  von  f)6tt(tcl)er  ^ulffe  unffen,  baS  (je- 
nn^Iid)  ber  ^(^.^K3{  ©briftu^,  t'o  mir  in  redner  b^.fevung 
getroftet  u>evben,  itnb  in  anruffen,  feinen  ^eilicjen  ®eift 
gibct,  td^  ev  in  ini^  vccbtc  ©otte^  fuvdt,  cjlauben  fveube 
nn  @ott,  lieb,  feuf^eit,  t>nb  anbeve  tugcnbcn  an^unbe. 

Sllfo  gefdH'f)en  gute  SBcvcE,  mit  gottlidbev  ^itlffe. 
93nb  U)evrcn  bie  gleubicjcn  unmbeibavlict)  bcunuct,  Tuvd) 
ben  J^6?)i9i9?  Gtiviftum ,  bcv  fie  geiualtiijlid)  fd)u^ct, 
ttjibev  ben  fleufel,  vnb  ev{)clr  fein  avmcg  f)eiifflin,  in  fo 
mand)evl(l^  fcbrligfeit,  t^evfolgung,  fvieg  v>nb  jevftovung 
bev  i]voffcn  5fonii}veid),  ^-ISie  er  fprid)t,  9{iemanb  unrb 
meine  (£ct)eflin  au^  meinen  ^enben  reiffen. 


SBie  gefatfen  hic  gnten  mvd  ©ott,  ®o 
mv   tod)    tttte    not!^    tn    btefem    lelien 
^iinbe,   tinb   groffe  fc^wftcjeit  an  tin^ 
liaben  ? 

5lnttt)ort,  3)ie  guten  SCercf  gefallen  ©ctt  burd)  ben 
fllauben  an  ben  ^(S?)i9ig?  6l)riftum.  2>nb  bicfe^  foltu 
erfleren  mit  biefen  breien  Slrtifcln. 

(Srfllid)  foltu  glcuben,  ba^  ®ott  beine  nrmc,  efenbe 
^crfon  m<^  gnarcn,  r»mb  b:^  ^^SiSfO?  6l)rifti  unllen, 
on  beine  t^evbicnft,  angcncmen  I)at,  burd)  bcn  cjlauben. 
5.^nb  ba3  bie  ^^r  on  alfo  qered)t,  ba0  ift,  (SJott  cjcfelltg 
fel),  \)mb  beg  ^(S9t?)i9?  ^bvifti  unllen. 

3um  anbcvn,  Soltu  unffcn,  befennen,  t>n^  mit  ^'«ar* 
^afftigcm  fdmcv^cn  biflagcn,  tae  nod)  in  biv  vicl  €un* 
ben  finb,  incl  »nu>iffciil)cit,  »novbenlld)cv  flammcn,  'ocxf 
feumni(3,  »nb  fidun()eit,  ba^  bcin  l)er$  nidn  io  gvoffe 
03ottc6  fuvd)t,  C^Uaubcn,  ?iebe  ynb  -ioeffnuncj  t)ar,  une  wx 
^aben  foltcn.  2Bie  in  3o^anne  getd)ricben  ift,  2Benn  unv 
fpred)cn,  ba9  nidit  [linbe  in  ini^  ift,  fo  betricgen  unr  »ni5 
felb,  i->nb  ift  bie  war()cit  nid)t  in  wn^. 

3um  brittcn,  <BoUn  unffen,  ba6  glcid-wol  ®otte5 
ett?igcr  »nb  ic^mvanbclbarcr  tvttle  ift,  ba^  tt)ir  fm  gc^otfam 


fein  follen,  t)nb  ba6  in  ben  ^eferten  bet  gefiorfam  ange# 
fangcn  fein  mu^.  2Bie  biefes  aud}  in  ben  (Sib  gefaffet 
ift,  @o  tt)ar  id?  lebe,  !prid)t  @ott,  tt)il  id)  nic^t,  ba^  bcr 
(giinbcr  fterbe,  fonbern  baS  er  befert  tt)evbe,  tjnb  i^ahe 
ba6  icben. 

S^n  ift  offcntlid),  ba6  in  fofd)em  fier^en  nid)t  befe^ 
rung  ift,  bat^  in  umbcn  ttnber  geunffen  erfjarrct^  SSnb 
ift  geuniilid)  (^'ottlid^e,  t>nuninbelbare  tt:^ar^eit, ,  bag  bie 
befcrung  ju  @ott  in  biefem  leben,  t)or  bcm  tobe  geid)el)en 
mu^.  'iSie  ber  Spruci)  fagt,  Q^ir  u)crben  vberflcibet,  fo 
unr  ni(^t  blo6  gefunben  tt^crben.  Q3nb  bleibet  ba^  fd)re(f# 
lid)  (i)erid)t  feft  vber  bie  U^nbcfevten,  ^afft  euc^  nict)t  t>er# 
filren,  "Die  «fjurer,  (S(nbred)er,  2lbg6ttifcl)e  etc.  it)erben  bad 
reid)  ©ottc^  nic^t  befi^cn. 

2)arumb  \o\lcn  U>ir  feftiglid)  gleuben,  3)ag  beferung 
onb  neuHT  gc^oriam  notig  itt,  Q^nb  ba6  biefer  fd)u>ad)e 
angefangcne  get^onam  in  ben  befcrten,  C^)ott  gefeUig  ift, 
rmb  be^  ^(5J)J9i'??  (^f)vifti  unUen,  buvd)  glauben,  1.  ^et. 
2.  Dpffcvt  geiftlid)e  Dpffev,  bie  @ott  angencm  ftnb,  buv^ 
ben  ^(^Di^ig?  3t)efum  (SI)viftum. 

53nb  biefelbigen  bcfevten  ju  ®ott  bie  fur  t)nb  fiir  in 
(5)otte^  furd)t  tmb  glauben  juncmcn,  tr*erben  jre  ©linben, 
bie  nod)  jn  inen  tliib,  burdt  bcn  glauben  jugcbecft,  2Bie 
ber  ^4^'alm  fprid)t,  Selig  finb  biefe,  mldjen  ire  miffet^at 
t)crgeben  finb,  t)nb  jre  Sunbe  jugebedft. 


23leiben  ancj  no$  <»unb  in  ben^eiligen,  in 
biefem  Seben? 

5lnttrort,  (56  Mciben  in  ben  ^eiligen  in  biefem  leben 
t)iel  ©unben,  9?enilii-^,  bofe  neigung,  t)iel  t»norbenIid)er 
flammen  iin  ^cr^cn,  fic^erf^eit,  t^nfeufc^eit ,  »erfeumni6  etc. 
Slber  tvenn  eincr  tinber  tietuiffen,  &otk6  gebot  t^bcrtrit, 
bcr  ift  nid^t  me^r  ^eilig,  b-nrubt,  t)nb  ftofft  t>on  fid)  ben 
^eiligen  @cift,  felt  rribcrumb  in  (Sottes  jorn,  t}nb  tvirb 
id)uibig  ber  etingcn  ^cftraff.  9]nb  fo  er  nid)t  tviberumb 
ju  (^ott  befert  tvirb,  blcibt  er  im  ett)igen  jorn,  tt)ie  ©aul, 
t»nb  viel  I)unbert  taufent  ^lRenid^cn,  ttnbevumb  au6  ber 
gnr.b  buvd)  jven  cigen  tvillen,  faflen,  t*nb  bie  !IeiifeI  er* 
nad)  in  jnen  I)crricl)en  ,  3Bie  bie  gleid)ni!3  nu^briirflid)  (e* 
ret,  ^Watt^  12.  rom  ^auo  ba^  gereiniqet  geti>efen  ift, 
vnb  aber  mniftg  ftc^ct,  ta^  ift,  ba^  fuvcbtlo6  i[t,  t>nb  f)u# 
tct  fic^  nid)t  fiiv  wvtad)  bcv  (gtmben.  Cfin  fold)  i^an^ 
itnrb  ttnbemmb  au^  @ottc6  tempel  ein  S^eufel^  neft.  ^nb 
juvnet  CMott  fct)vccflict)  baviiber,  tvie  2.  5)3et.  2.  aud:)  flar 
aueigebvudt  ift. 

9?on  biefem  t»ntevfd)eib  ift  ^ocf)  notig  bie  Seute  ju 
tnitevvid)rcn ,  t:a6  fie  ved)ten  t)cvftanb  bieier  Scre  ()aben, 
tt)e(c^e  Sunben  in  bcn  ^eiiigen  jinb,  t)nb  xodd)c  ©unben 


LXV 


11.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


LXVI 


ben   9}?enfd^cn  tt)lberumb    auS  ber  gnab  in  ®otte6  jorn 
werffen,  )>nt>  ben  f)el(ii]en  ©eift  au^ftoffen. 

53nb  ift  feer  wol  ju  mercfen,  ba6  ein  feer  groffe, 
n?eite  vnterfdnnb  ift  jUMfcben  Sunben  njiber  gen^iffen,  iMib 
ber  \)norbnuni],  bie  vn^  ant^eboren  ift.  28icn)ol  biefe  a\v- 
geborne  fclnuad)cit,  ^unMucl  onb  bofe  neigung  aud)  groffe 
(gunben  fnib.  !X)ennod^  mu^  man  onterfctiicb  fialten,  In- 
ter  peccatum  regnans,  et  non  regnans.  SBIe  bauon 
notij]  ift  in  £ird?en  bie  Scute  offt  flar-ju  »nterrict)ten. 

^ie  wncjeubten  foWen  audj  olcifftg  Dnterrid^t  tt)erben, 
ton  Dnter-diicb  bcr  Sunben  unbec  baS  geiviffen,  »ub  ber 
©unbcn  tt)iber  bcn  ^ciligen  @eift. 


9Son  ben  ©actamenten, 
S3on  ber  S^auffe* 

W&a^  tfi^  (jercbt,  3c^  Un^c  ti^  tm  tta- 
itteit  te^  ^atcvi,  @on^,  tJitt  ^eingen 

mm 

2Inttt?ort,  3d),  fpridjt  ber  !Diener,  teuffe  bid^,  »nb  ruffe 
»ber  bic^  an  ben  ttmren  ®ott,  meld^er  ift  ber  en)ige  ^a^ 
ter  »nfer6  ,l^6-9iJR9Z  3^efu  Sbrifti,  mx^i^  fein  ettuger  (Eon, 
»nb  ettuger  «^ciliger  ©eift.  5^nb  be^euge,  ba6  bid)  biefer 
ttnirt)afftiger  @ott  annimpt,  t>nb  ocrgibt  bir  beine  funbe, 
tjmb  bc5  @on«  3^efu  (^bnfti  iviften,  5?nb  \ve\d}t  bid)  mit 
biefer  J^auffe,  jur  bcbcutung,  baS  bir  beine  (gitnbe  mit 
feinem  S3lut  abgett>afd)en  ftnb,  93nb  ba6  er  bicl)  mit  bcm 
^eiligcn  ®cift,  ju  nctoer  »nb  ett^iger  ®erecl)tigfeit  t)nb 
feligfeit  ^eiligen  tvil. 

Xiiefeg  alle6  tt)irb  bir  in  ber  Xiuffe  gnebiglid)  ju^ 
gefagt.  5?nb  alicf,  laut  biefer  .^ufage,  foltu  biefen  wax^ 
^afftigen  ®ott  evfennen,  anruffcn,  preifen,   \)nb  oon  aller 

Slbgotterei)  abfonbern. 

» 

!Diefen  i^erftanb  ber  2^auff,  fol  man  ben  ?euten  offt 
fur^altcn  »nb  erflcrcn,  bag  fte  au0  ber  Xau^  fur  \)nb 
fitr  troft  nemen  mitgen. 


Gol  man  bie  ffeinen  ^inblin  au^ 
teuffen  ? 

2lnttt)ort,  ?!J?an  fol  bie  fleinen  !?inblin  teuffen.  2)enn 
ba0  ift  ganfj  gctt>ig,  ba6  bie  v>er^eiffung  ber  gnaben,  ^ei* 

MELAMTH.  OPF.R.  VOL.  XXIII. 


ligen  ®cifi6  »nb  ©eligfeit,  and')  ben  fleinen  5?inblin  ge^3# 
ret.  2Bie  ber  J^e9i9i  fprid^t,  Solcljer  ift  ba6  J^imclrcic^. 
3tem,  @6  ift  nid)t  bc6  SJaterS  iviUe,  ba^  ein6  »on  biefen 
^inblin  oerloren  ttjerbe. 

9?u  ift6  gettji^,  ba6  biefc«S  allein  gcrebt  ift  )oon  bie* 
fen  ^inblin,  bie  berjfirdben  eingcleibt,  vnb  jum  ^S9?JJ{9? 
G^iifto  gcbra(^t  finb.  2)enn  aufftr  ber  iiird^en  ift  nid)t 
6eligfeit.  2)arauS  folget,  ba5  man  bie  ^inblin  teuffcn, 
t>nb  alfo  jum  ^(^9t9{9?  Sbiifto  bringen,  vnb  fte  glieb* 
ma^  ber  ^irc^en  mad)en  fol. 

2)tefen  Xvofi,  »on  bev  ^inbertauff,  foUen  bie  ?eut 
tt)oI  mcrrfen  ba^  fte  ttnffcn,  onb  ®ott  bancfen,  ba6  jre 
getauffte  itinblin,  gliebma^  ber  tt)arf)afftigen  .^irc^en,  »nb 
in  ©otte^  gnaben  t)nb  fdt)u^  finb. 

3)a6  aber  bie  teuflifd^en  SBiberteuffer  f^reien,  blc 
i?inblin  t)erftc^en  nod)  nid)t?,  i)nb  I)abcn  md)t  glauben, 
!Darumb  fei  jre  ^iauff  ein  nid)tige,  t^nnufee  (Ecrcmonia. 
2)agcgen  foltu  feftiglid)  biefe  tt)ort  be6  ^(^1K9?9?  (5I)riftl 
balten,  ^affet  bie  itinblin  ju  mir  fomcn,  benn  fold}er  ifi 
ba6  ^imclreid).  9?u  ift  gan^  g?tt)i^,  t>a€  nicmanb  ein 
(5rbe  ift  bx'0  ^imelreidbS  one  burd^  ben  ^(S9i9?9?  6f)r>* 
ftum,  Dub  burcl)  ben  J^ciligcn  ©cift,  3oI)an.  3. 

33nb  ^imelreid)  I)eifft  in  biefem  ©pruc^,  tiergcbitng 
ber  ©unben,  gered;.tigfcit,  ^eiliger  ®eift,  t)nb  erbfdiafft 
ber  ett)igen  Seligfeit.  2)arumb  ift  gctt>i6,  ba6  ber  ^(^jRjR 
(5I)riftug  ben  i^inblin  in  ber  2;auff  ben  ^eiligen  ®eifk 
gibet,  ber  ivirdft  in  jnen,  nad^  jrer  maf3. 


93om  3lt)ent)mal  M  m^^iyi 

ma^  witt>  im  5lBenbmaI  be^  ^^^m^ 
^^xi^i  au^geteilet  M  empfangen? 

SInttt)ort,  2Carer  i^eib  t)nb  53Iut  bc^  ^@9i9i9'?  3^efu 
(Sbriftt.  3)enn  ber  Sr^mdi  3^efu6  («bnftitd  ^at  biefe 
^Rieffung  eingcfe^et,  ba6  er  bejeugct,  baS  er  tt)ar^afftig* 
iid)  t»nb  tt>efcntlic^,  bet)  onS  Pnb  in  on^  fein  wil,  t»nb  ttul 
in  ben  beferten  tt)onen,  inen  fcine  guter  mitteilen,  onb  in 
jnen  frefftig  fein,  2Cie  er  fprid^t  SoI;an.  15.  S3Ieibet  in 
mir,  t)nb  ict)  in  eud). 


aKojtt  fol  biefe  ^ieffwng  gefcjejen? 

3u  fierdfung  be3  glauben6  in  ben  S3efevten.    2)enn 


LXVII 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


LXVIII 


ber  eirsige  @on  @ottc6  fnmlet  jm  fur  tonb  fiir  ein  ewigc 
iiird^e,  burcf)  eufferUct^e  prebigt  be^  (Suamjelii,  t»nb  burd) 
ftcl)tbare  ^il^en,  bie  in  fl6ttlict)em  5HSort  einaefc^t  ftnb. 
2)abei^  n?il  er  geit^iSlid^  Wircfen. 

9?nb  md)  bem  bie  5?crf)eiffung  eine  rebe  ifi,  bie  in 
gemein  aUen,  bie  befert  werben  »nb  g(cuben,  gnab  an* 
beut,  finb  bie  ftdubarn  3^'i<^t'n  baran  gcf^engt,  al3  crin* 
nerung  fon  ber  53erf)ciffung,  vnb  ba^  fie  jcugcn  fein  ioU 
len,  bamit  ein  jcbcr  in  fonbert)cit  fm  bie  6er{)ciffung  ap* 
pliciren  moge,  burc^  glauben,  im  rcct)tcn  braud^  ber  (ga^ 
cramcnt.  ^nb  finb  alfo  testimonia  promissionum  et 
adplicationis. 

Sllfo  f^at  ber  ^mdi  (J^riftug  biefe  ^JiejTung  georb* 
net,  ba0  fte  t)n6  erinncrn  fol,  r>on  bem  gan^en  ncwen 
ileftament.  ©pric^t  barumb ,  2)iefeg  ift  bag  ^lut  bc3 
newcn  2;eftamentg.  '^n  ift  bag  neipe  3:eftament,  biefer 
Sunb,  mit  bc6  ^^(SiR9ig?  Sf^rifti  Slut  envorben  onb  be* 
fietiget,  ba^  »ng  tiergcbung  ber  (Bimben,  (^nab,  enjigeg 
Scben,  \)nb  en>ige  (^erec^tigfeit,  augefagt  »nb  gegeben 
tt)irb. 

9Bon  biefen  giTitern  allen,  erinnert  xrn^  biefe  ^fJicffung. 
5Snb  bictt)eil  i>nd  befo()Ien,  ba^  feber  felb^  bie  Sacramcnt 
braucl)en  fol,  ift  bc^euget,  ba^  bie  gcmcine  t»erl)ciffung  ge^ 
ttjiSlid^  audb  ju  bir  gefproc^en  ift,  mt  ba^  bu  felb^  biefer 
gnabcn  t)nb  guter  teil^afftig  bift.  2)iefc  ybung  be^ 
©laubcn^,  fol  im  brau^  be6  ©acramentS  »on  einem 
jeben  gefd)ef)en.  ^ 

2)arumb  fol  a\i6)  nicmanb  ju  biefcr  ^Rieffung  fomen, 
bcr  nict)t  ju  @ott  bcferet  ift,  fonbern  bc^arret  in  (Sunbcn 
tt)iber  gettjiffcn,  3Snb  folc^c  tierfte^en  biefen  troft  nid)t. 
Sajer  abcr  ju  ®ott  bcfcret  ift,  mi>  troft  am  ^(SSfJjRgt  (5I)rifto 
fud)t,  ber  fol  }ur  9?icffung  fomcn,  3Snb  babc^  betrad)tcn 
ttnb  gleuben,  ba6  ibm  felb  »nb  nid)t  allcin  anbern,  ttcr# 
gebung  bcr  (£unben,  t»nb  gnab  gcgcbcn  ttjcrbe,  9?id)t  »on 
tt)egen  feiner  ocrbienft  ober  biefcS  ttjcrrf^,  fonbern  \)mb 
be6  ^(^9fi9t9^  (5I)rifti  ttjillen,  ber  ben  groffen  jorn  ®otte6 
»crfitnet  ^at,  t>nb  bejcuget  mit  biefer  9?icffung,  ba6  ttjir 
fcinc  glicbmaS  finb.  unb  mit  feincm  S3lut  gctt)affcl)en 
finb. 

9iact)  biefem  troft,  unb  nad)  biefer  Slbplicatio,  foUcn 
fampt  bcr  ^ieffung,  in  allen  folgcn,  ^crtlici)e  banrffagung 
tottb  anruffung  fur  un5  felb^,  fur  bie  ilirc^en,  r»nb  fur 
(S-^riftlic^e  Otegiment  etc. 

©e(  follen  aud)  bie  8cut  t)ntcrrid)t  ttjerben,  t>on  bcn 
S3e))ftlict)cn  mi6breud)en. 

(Srftlid),  'Diefer  mi^brau-i^  ift  gan^  grob  t)nb  fdbrccf' 
lid^,  ba^  t)icl  ba6  (cacrament  empfa^cn,  t>mb  bcr  gewom 
^eit  ttjillen,  2)ie  nid)t  ju  ®ott  beferet  finb,  fonbern  oer* 


^arren  in  (Sunben  tt)iber  gcnjiffen.  SSon  bicfen  fprid)t 
(5.  ^aulug,  (5ie  empfal)cn^  ju  groffer  ftraffe,  t)nb  tt)erben 
fc^itlbig  am  Seib  t)nb  Slut  (S^rifti. 

3tem,  bie  53cpftlid^en  t^un  t)nred)t,  ba^  ftc  ba« 
(Sacramcnt  ben  ^Seicn  nid)t  gan^  reidt)en. 

3tcm,  ba6  fte  fagen,  man  oerbicne  t)ergebung  ber 
©iinbcn  mit  bicfem  tt)ercf,  t)nb  tagen  nid)t  recjt  »on  Se* 
ferung  »nb  glauben. 

3tcm,  wnrec^t  ift6,  ba6  (Sacramcnt  verferen  in  an* 
bcrc  brcuc^,  alg  t>mb  jutragen  t>nb  anjubcten.  @o  bo^ 
fcin  bing,  auffcr  bem  braud)  tt)ie  eS  (Sott  georbnet  I)at, 
fan  (Sacrament  fcin.  SRu  fpridjt  ber  tert,  Accipite,  man- 
ducate. 


aSarumb  fol  man  t>ie  fdtp\ili^t  3Jleffe 
aBtl;un? 

2lnnt)ort,  !I)ic  53evftli^en  fagen,  2)er  ^ricfter  t)cr* 
bicne  wcrgcbung  ber  Sunben,  mit  feinem  opffern,  jm  felb 
t>nb  anbcrn.  3^nb  baju  ex  opere  operato,  tt)ic  ftc  rc* 
bcn,  !Dag  ift,  »mb  bc^  wexd^  tt)iUen,  mcnn  gleid^  bcr 
^Priefter  in  6|fent(id)en  ©unben  lebet. 

3tem,  (Sie  fagen  tt)eiter,  fic  tjcrbiencn  bamit  bcn 
Siofctcn  crlebigung  be^  gegfett?r6,  3tem,  bcn  Icbenbigcn 
gefunb^eit,  glucf  in  aller  fc^rligfcit  etc.  55nb  mac^en 
mandt)erlc^  Sarmarrft  barauS,  tt)ie  bie  ^^arifcer  t)nb  ^ei* 
ben  au3  jreu  opffern  gemad)t  ^aben. 

2)icfe  t)erfcrung  bcr  We\9  ift  wl  irtf)um  t)nb  2lb* 
gotterc^.  2)cnn  t>a6  fie  fagen,  fie  t>erbiencn  J)ergebung 
ber  @imben,  2)iefc0  ift  offcntlid)  ttjiber  ben  5lrtifel,  2)ur(^ 
ben  glauben  t)mb  beS  ^©9t9i9^  G^rifti  tt)illen,  onc  t)nfcr 
rerbienft,  ^aben  tt?ir  t>ergebung  ber  6unben. 

3tcm,  ebreoS  10.  mit  eincm  Dpffer  ^at  (S^riflud 
aUc  ge^eiligct  ctc.  iDarumb  ift  fein  anberc  ^erfon,  bic 
cin  Dpffer  fur  bie  funb  tl)un  fonne. 

!Da6  ftc  aud)  fagen,  biefe3  Dpffcr  ^elffe  bcn  Siobtcn, 
t)crbicne  gliirf  in  lciblid)en  fad)en,  bagegen  ift  offentlicb, 
ba^  ba6  (Sacramcnt  nid)t  fur  bic  S^obtcn  eingcfe^t  ift, 
aud)  nicbt  ju  Ieiblict)en  grttern. 

2lu6  biefem  allen  ift  flar,  baS  t)iel  jrtl)um  t)nb  ah* 
gotterc^  in  ber  ^^cpft(id)cn  ""Mei^  ift.  9?u  ift  gctt)i6,  bad 
G>3ott  bie  tt^clt  graufamlicl)  ftrafft  t>on  n)cgcn  2lbg6ttcrei;, 
morb  »nb  t)njud[)t  ctc.  Diefen  ernftcn  (Sotteg  jorn  fot 
man  bctract)tcn,  t>nb  bcn  recl)tcn  hxau^  lerncn  t)nb  ^al* 
ten,  t>nb  bie  be))ftlid^c  frtt^um  t)nb  Slbgottereien  fli^en. 


LXIX 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


LXX 


S^elclid^  ^aben  etlic^e  angefancjen  bie  S5e^fHid)e  gc^- 
tt)onf)eit  ju  ferben.  6pred)en,  2)a6  D^jfter  ift  nict)t  »er^ 
bienft,  (S-6  ift  aber  ein  Slbvlicatio,  3SerTOed)feIn  nur  ben 
na-men,  3)enn  mit  biefer  farb  gebencfen  fte  eben  bie  t»o* 
rigen  jrt{)um  ju  flcrcfen. 

2)arumb  foltu  tt)iffen,  ba6  nic^t  be6  «pricfterg  tt:>crcf 
eim  anbern  bie  gnab  abplicirt,  @onbern  ein  fcber  mu^ 
jm  felb  burd)  eigen  glauben,  bie  t^crgebung  t>nb  gnab  ap? 
pliciren.  Fide  propiia  fit  adplicatio,  non  propter 
opus  alienum. 

3)iefen  Perftanb  follen  bie  :?eut  in  ber  S^ieffung  f)a* 
ben,  ba^  ein  jebei  felb,  burc^  eigen  glaubcn  im  braud) 
beS  ©acrament^,  jm  bie  tjergebung  unb  gnabe  abpUcire. 


f8cm  tjnterf^ieb  ber  SBepfiltc^en  3J?ef^, 
tint  te^  tecj)ten  ^mpU,  in  G^^nfiUt^en 

^ivd^en* 

Die  33epftlid)en  tterferen  ba3  5(mpt,  tt?ie  gefagt  ifi, 
in  Dpfermef6  »nb  toerbienft.  Slber  bie  recf)ten  (Impter  in 
vnfern  iiird)en,  bie  ber  ^@9i9?  Sbriftu^  geovbnet  f)at,  ftnb 
bie  prebigt  beg  (Juangelij,  bie  au^teilung  be6  «Sacrament^, 
bic  nieffung  be6  2^olcf6  im  glauben,  bie  bancffagung  t>nb 
red^tc  2Inruffung  in  6ffentlicl)er  »erfamlung.  2)enn  @ott 
tt)il,  ba6  feine  i?ird)e  6ffentlid)e  ceriamlungen  ^abc,  bie 
cr  aud)  felb  gnebiglicf)  er^elt.  2)arumb  fprict)t  ber  ^falm, 
©ein  lob  ift  in  ber  perfamlung  ber  ^eiligen. 

2)enn  @ott  ttjil,  baS  er  im  gan^en  5[)?enfd)ncf)en  ge^ 
fd)ledbt,  rect)t  erfanb,  angeruffen  onb  gepreifet,  33nb  ba^ 
ber  (£on  t>nb  9J?ittler  3^efu6  G^riftu^,  iMib  feine  groffe 
gnab,  allen  $l?enfd)en  befanb,  33nb  alle  Slbgottere^  t>nb 
^unben,  offentlict)  im  ^rebigampt  geftrafft  n>erben.  ^Daju 
finb  n6tig  offentlidbe  t>ub  ebrlid)e  t>erfamlungen.  5^nb 
baju  gtbet  ®ott  ben  5tird)en  ^fittlin  t>nb  .£)erberge  in 
etlid)cn  ?anben,  53nb  fc^u^et  bie,  nnber  ben  jeufel,  Znxf 
dfen  t>nb  anbere  3^V)rannen.  SSierool  bie  S,eufel  auS  t)a\i> 
ttjiber  (S^riftum,  gerne  bie  gan^e  6^biiftenf)eit  auff  ein  mal 
ijff  freffen,  »nb  alle^  tt^uft  mad}en  tt)oIten. 

2)arumb  follen  tt)ir  tt)iffen,  tt)a6  bic  rcd^ten  cmpter 
in  bet  itird)en  jein  follen,  »nb  biefelbigen  (^ott  ju  lob 
erl)alten,  5?nb  alle  Qlbgottere^  tt)egtt)un/  ffiie  gefc^rieben 
ift  1.  (Sor.  10.  Fugite  idola. 


SSon  ber  93eferung,  ober  Poenitentia. 

!Die  crfte  ^rebigt  im  ^arabi^,  bie  ber  Son  ®otte6 


felb  getfjan  f)at,  ftraffet  erftlid)  bie  ©unb  in  5lbam  t>nb 
^em  feer  fd)recf(id).  3)arnad)  gibet  er  fnen  !Xroft,  r>nb 
offenbart  t>ie  it>unberbavlidfc)e  t)eimligfeit,  »on  ber  (Srlofung 
ber  ^IRenfd)en,  «nb  t>ergebung  bet  ©linben,  burct)  ben 
funfftigen  Samen,  ber  ber  <5ct;-langen  ben  fopff  jertret^ 
ten  ttjurbe. 

SSnb  ift  bicfe  ^rebigt  nidbt  eine  faule  ftergeblid^e 
ftimme  gett)efen,  (5onbern  ber  «Son  (Sotteg  ift  jugleii'!)  in 
jren  I)er^en  frefftig  gtwefen,  2)a  bie  (Siinbe  angeflagt  ijl, 
mit  biefen  tieffen  worten,  SSarumb  f)aftu  ba3  getl)an? 
2)a  finb  fte  btibe  in  gvoffen  fc^recfen,  »nb  in  tob  gcfallen, 
tt"»ie  tt)ir  felb  in  angft  fallen,  bie  nid)t  au^jureben  ift, 
menn  VDir  @otte6  jorn  fulen.  1)enn  ob  gleid^  bie  iSlen^ 
fct)en  eine  fhine  jeit  in  ber  blinb^eit  one  id)mer^en  leben, 
fo  f6met  bod)  crnad)  bag  getic^t  t)nb  ftraffe,  n)ie  mit 
Slbam,  (Saul,  2)auib  etc. 

2)arnad^  ^aben  Slbam  t>nb  ^eua  auc^  Seben,  troj^ 
t)nb  freube  an  (Sott  gefiilet,  t>nb  ftnb  n)iberumb  au6  bem 
5;ob  ynb  auS  ber  ^etlen  geriffen,  ba  fte  biefe  n:^ort  ge* 
^ort  baben,  2)e6  SB.nbeg  (Samen  n?irb  ber  Sd)langen 
ben  i^opff  jutretten.  9]nb  biefe  ^rebigt  ift  fur  t>nb  fur 
in  (Sjotteg  :^ird)en  gett?cfen.  33nb  ift  ber  @on  @otte6  ba* 
burd^  ftefftig,  t>nb  famlet  jm  aI;o  ein  ctt)ige  i?ir^en. 

2)enn  biefe6  ift  gan^  gcttu^,  @ott  tft  cin  gercd)ter 
@ott,  ^"'^'i^f  ^ber  bie  @itnbe,  t>nb  ftrafft  fie  mit  feinem 
SBort,  mit  lciblic^en  ftraffen,  i?nb  mit  graufamen  fd)recfen, 
2)iefc6  erfaren  n?ir  atle. 


!I)abet)  tt)il  er  bennod^  nidbt,  baS  tt?ir  in  ett?igfeit  feine 
geinbe,  t)nb  in  ber  graufamen  ftraf  bleiben.  !Dauon 
fprid)t  bcr  Gib,  (2o  n>ar  id)  lebe,  fprid)t  ®ott,  3d)  tt)il 
nidt)t,  baS  ber  ©iinber  fterbc,  fonbern  ba6  er  befert  tt)erbc, 
t)nb  ba6  Seben  \)\\be. 

2)icfe  ^srebigt  tt)irb  fur  t>nb  fiir  in  bcn  ^ropfietcn 
extjoUt.  93nb  nue  ber  <5on  (^otteg  felbg  im  ^arabi^,  t)nb 
crnad)  in  ben  *.]Jropbeten  geprebigt,  alfo  fprid)t  er  auct), 
ba  er  ftd)tiglid)  im  ampt  genjefen  ift,  ^Vl?arc.  1.  53eferet 
eud),  t)nb  gleubet  bem  (?'uangelio.  ^SnD  gibet  ben  21pO' 
fteln  biefen  «^eubtbefel)!,  ^rebigt  beferung  t)nb  »crgebung 
ber  ©iinben,  in  meinem  9?amen. 

2Iu6  biefem  allen  ift  offentlid^  Pnb  gan$  genn^,  ba6 
(Sotte^  ernftlidier  rnb  t^nnvinbelbarer  nMlle  ift,  ba^  man 
t)on  ber  ^-Beferung,  ober  Poenitentia  red)t  prebigen  foi, 
^nb  ba^  nnr  biefe  ^^rebigt  t>om  urn  t)nb  ftraff  ber  (Sfin* 
ben,  t>nb  uon  t)ergebung  ber  (Sun^en,  annemcn.  U^nb 
ba6  ®ott  geun^lid)  mit  biefer  ^.^rebigt  frefftig  ift, 
t>ergibet  lunb,  t>nb  gibet  nnberumb  ^eiligen  ©eifi, 
ennge6  Seben,  ®ered)tigfeit  t)nb  %xeut>c  an  jm. 


LXXI 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


LXXU 


!Dien)eil  nu  bie  reine  ?ete  toon  biefem  f)od)n)id)tigen 
Slrtifel,  fonbetli^;  burd^  bie  Sepft  vnb  SJiund^e  au^getilget 
ift,  foUen  bie  Drbinanben  toom  ted)ten  t>etftanb  wleifftg 
gefraget  n>etben,  onb  oetmanet,  bie  Seute  aud)  bauon  tec^t 
ju  »ntettict)ten. 

(§xft\i6),  IDamit  man  baS  wott  Setetung  obet  Poe- 
nitentia,  ted)t  »etftef|e,  foHen  fte  tt)iffen,  ba6  bie  $to# 
p^eten  tia^  mxt  33eferung  braudjen,  tt>ie  e6  im  ^ib  fte* 
^et,  nemlid)  alfo,  ba^  ^eferung  ^eiffet,  evfd^reden  fur 
^otte6  jorn  ttjibcr  bie  @unb,  »nb  bod^  nid)t  in  fd)recfen 
»erftndfen,  (Sonbern  burd^  glauben  on  ben  ^(S9fJ9t9l 
©^riftum,  ttergebung  ber  Sunben,  gnab  »nb  ^eiligen 
®eift  empfaf>en,  »nb  alfo  in  bierem  troft  tt^ibetumb  (^Mt 
gef)orfam  fein,  »nb  cin  @tbe  fein  ett)iget  ©eligfeit. 

3)iefe  »etenbetung  im  !!!J?enf(^en,  nennet  offt  bie 
@d)tift  Poenitentia,  SSnb  ^at  fjetnad^  bie  ^ird^e  baS 
tt?ort  Poenitentia,  aud^  gebraud^et  fut  bad  ivort  Con- 
uersio,  Darumb  braud^en  tt)it  aud^  beibe  tt)6ttet,  Sitten, 
man  tt)oUe  bauon  nid)t  tt^ortgejend  madt)en.  3)a6  beubfd^e 
ttjort  5BufS,  ift  tundel,  iSlan  brauc^t  e^  abet  ouc^  fut  ba6 
tt)ort  Conuersio. 


3Snb  mag  ju  onleitung  bie  S3efetung  obet  Conuer- 
sio,  obet  55ufd,  obet  Poeniteutia  olfo  etfletet  \t)etben, 
bod  fie  bte^  ftucf  futnemlid)  in  fid)  foffet. 

Dag  etfte,  in  Conuersione,  ift  genont  Contritio, 
3)00  mon  fonft  nennet,  dim  t»nb  leib  t)on  ^Degen  bet 
6unben,  ba6  ift  eigentlicl),  watl)afflig  etfd^tecfen  fut  ©ot- 
tc0  jotn  ttjibet  bic  (Sitnb.  2)auon  ©jed)ia3  fptid)t,  28ie 
ein  Sett)  f)at  ®ott  oUe  meine  gebeine  jetfd^mettett.  ^nb 
M  biefe  on.]ft  nid)t  faule  gebancfen  finb,  letnen  enblid) 
aUe  3J?enfd^en  in  gtaufomet  etfotung. 

3)a0  onber  ftiicf  in  Conuersione,  if^  gleuben,  ba6 
bit  beine  ©linbe  »etgeben  ftnb,  t>nb  ba6  bit  ®ott  tt)ibet* 
«mb  gnebig  fei)  t)mb  be^  ^(SSiSiSft  (S^rifti  tt)illen,  on 
t)erbienft,  gratis. 

28enn  bad  f)er^  olfo  mit  glouben  vnb  y)ertrott)en  toff 
bcn  ©on  (Dotted  getroftet  njirb,  (go  tt)ircfet  ber  8on  (Sot* 
teS  im  f)er^en  Seben  Dnb  freub,  cnb  gibet  bit  feinen^ei* 
ligen  ®eift. 

'Denn  biett)eil  cS  bcfetung  fein  fol,  fo  miiffen  ttjit 
nid^t  in  bet  ongft  onb  .^eUe  ftecfen  bleiben,  bo  flud^  wnb 
jotn  tt>iber  (^Jott  itlt,  fonbetn  wix  muffen  tt)iberumb  ju 
@ott  fomcn,  ber  t)n6  Seben,  @nab  tonb  @ered)tigfeit  mit* 
teilen  wii,  burd^  bcn  <Bon.  93nb  ba6  biefer  Xvoft  oud^ 
nid)t  ein  fauler  geband  fet),  n)iffcn  bie  (S^riftlict)en  ^er^en 
bie  ou5  ber   groffen   ongft,   burcf)  @Iauben  erquitft  finb. 


2Bie  ^JautuS  fprid^t,  ©o  n)it  butdb  ©lauben  geted)t  ftnb, 
^abcn  wit  ftieben  bev)  @ott.  9]nb  benn  t>cvfte^et  man 
ben  Spruc^  2luguftini,  Credens  scit  se  credere. 

33on  biefem  ©lauben  ift  juuor  gefogt,  ba6  ct  bad 
(Juangelium,  bo^  ift,  bie  t)ert)eiffung  ber  gnoben  on# 
fd)an)et.  S3nb  bienct  boju  bie  Slbfolutio,  meld^e  oud)  bo« 
(Suongclium  ben  geengftigtcn  ^ev^en,  bie  troft  begcren, 
furtregt,  Diib  obplicirt.  *nb  fpric^t,  9?id)t  allein  onbern, 
fonbern  oudt)  bir,  finb  beine  6unb  gcnn^lid)  «ergeben,  \o 
bu  t)ff  ben  ^e9?9i9l  Sljriftum  t)ertratt)cft. 

53nb  folt  bie  Stbfolutio,  olS  bie  ftimme  be^  ©uon* 
gelij  onnemen.  26ie  'Dauib  fcine  9lbfolutio  onjunemen, 
mtb  iu  gleuben  fcl)ulbig  n>or,  ba  9?at^an  fprodb,  5)et 
^(S3^-R  ^ot  beine  ©linbe  njeggcnomen. 

93nb  ift  bcr  befef)I,  6unben  ju  vetgeben,  ou^ge^ 
brudt,  3of)fln.  10.  5Belct)cn  jr  bieSunben  oergebet,  benen 
finb  fie  i>ergebcn,  t)nb  tt)eld)cn  jr  fie  bet)altft,  benen  ftnb 
fte  be^olten.  53nb  ^HJottf).  18.  SBie  offt  fol  id)  t)ergeben? 
etc.    ©ieben^ig  mot  fieben  mol. 

iDorumb,  tt)ictt)ol  bie  8cut  tt)iffen  foUcn,  ba6  erje^ 
lung  ber  6unben  in  ber  33eic^t  nic^t  notig  ift,  t)nb  nie* 
manb  boju  fol  gcbrungcn  tt)erben,  fol  bcnnod)  bie  priuot 
Slbfolution  in  ber  i?ird)en  er^altcn  tt)etbcn,  SBeld^e  oUc 
betrubten  gcfunb  obct  franrf,  bcgeren  mogcn,  fo  offt  fie 
tt)oUen.  ffinb  ift  bicfer  '-Braud^  etlict)cr  ^ird)en  nu^lic^, 
baS  jebe  ^evfon  in  fonbcrbcit  toor  b;'r  (Sommunio,  bie 
^riwot  5lbfcIutio  fud)et.  ^n  biefem  gcfpred)  fon  man  bo6 
junge  Q3oIcf  t)om  ©lauben  fvogcn,  t)nb  t)nterrict)tcn.  9Snb 
biefen  S3rauct)  tt>oUen  n>ir  in  t»nfetn  <^ivdt)en  ouc^  be^ol* 
ten.  93nb  foUen  bie  *)3aftoreS  niemonb,  ber  in  6ffent# 
licften  loftern,  bie  S^Jotorio  fiitb,  be^orret,  jur  ©ommunio 
ju  toffen. 

!Dod  britte  ftuef,  ifl  ongefangener  (^e^orfom.  !Da3 
"Du  nac^  ber  Seferung  fortI)in  nidtt  tt)iberumb  in  (Sun- 
ben  tt)iber  gett)iffen  Icbcft.  !Denn  ©unbc  tt>ibet  getviffcn, 
ftoffen  ben  ^eiligen  ©cift  ou^,  t)nb  ttjctffcn  ben  ''.}3?en  ct)en 
tt)ibetumb  in  @otte6  jorn.  «Sonbcrn  bie  ongcfangen  Se* 
ferung  fol  in  biefer  9icgel  blciben,  bouon  ^4-^auIu0  fprid)t, 
SBbe  ein  gute  9iitterfd)aft,  er^olt  glauben  t>nb  gut  ge* 
tt)iffcn.  3tem,  9iom.  6.  2)ic  6iinb  fol  nid)t  t)crrfd^en 
in  cturen  Seibe,  (Sonbcrn  ett)tc  glicbmaS  foUcn  SBaffen 
fein  bet  gered)tigfcit.  3Bir  foUcn  @ottc^  tvonung  bleibcn, 
bog  er  t>n5  fur  t>nb  fiir  mel)r  erlcucbte  t>nb  reinige,  ba3 
Slnruffung  t)nb  bie  erfcntni^  bc(5  ^(S9i9^}?  iit)x\]ti,  onb 
rcd)t  t>crtratt>en  t>ff  bcn  €on  ®ottc3,  in  i>n6  ftcrrfct  tt>ctbc, 
©nb  n)it  tnfete  unrcinigfcit  mcl)r  erfcnncn  t>nb  beflagcn, 
t>nb  bie  6unbe  t>nb  frfad)cn  bct  «gunbcn  mciben,  Q3nb 
nid)t  n>iberumb,  tt)ie  bie  ^unbe  vffleden,  tt)o^  tuit  gc* 
fpien  ^oben. 


LXXIII 


II.  EXAMEN  ORDINANDORUM. 


LXXIV 


flfta^  jiraffen  mt  fhvnmlid^  in  bev  i 
f&tp\ilid)tn  lcxt,  in  biefcm  %ttihl,  tJon  ter  , 

Poenitentia? 

2)ie  33epft(id)e   lere    »on   ber  Poenitentia,   ift    ein  i 

0rimbfup))e  oicler  ijroffer  irt^um.    'iBnD  ift  iws)   jnen   fe(b  j 

alfo    t>emnrret,    ta^    fie  ftcb  felb  ntd)t  ivrftct)en.     ^aben  ^ 

aud)  bainit  imcI  ^1)teni"d)en  v>ff   falfc^   t)ertcan)cn,    ober    in  j 
Persa^unc;  gefiiret. 

©ic  ncnnen  tret)  teil,  Contritio,  Confessio  vnb  I 
Satisfactio.  ' 

! 

53on  ber  Contritio,  f)aben  fte  biefe  jween  graufame  ' 
Jrt^um,  bie  man  ftraffen  mu^,  ta^  fie  faijcn,  man  mu6  ' 
gnuijfame  diim  »nb  leib  I)aben.  3tcm,  biefelbicje  cjnug*  ; 
fame  Dicive  »nb  leib,  t)erbicne  pergcbung  ber  Sunben.        | 

2)agcgen  foUen  wir  ttJiffcn,  ba6  fein  ^XRcnfd}  gnug- 
fame  Otcwe  ^aben  fan.  2?nb  fo  bie  rew  t>nb  fd)rcifen 
n)ad)fen,  v^nb  ba^  ^erl)  nid)t  troft  ^at  an  (Sf)rifto,  fo  ver# 
ftncft  e6  gan^  in  bie  jQdU.  33nb  tviffen  bie  Sepftlt^cn 
nic^t,  voci&  fie  reben. 

SBeiter  ift  noci^  ein  grober  irt{)um,  baS  fte  aus* 
brudlic^  fd)reiben  pnb  leren,  bie  9iett)  »erbicne  t>ergebung 
ber  ©iinbcn.  !Diefe6  ift  6ffentlid)e  Icftcrung  tt)iber  bcn 
^(S9i3i9?  (5I)rifium,  5?nb  ift  cic  Sepftlid)c  Icre  in  biefem 
^rtifel  f)od)  ju  ftraffcn,  ba6  fie  in  ber  ^Befcrung  gan^ 
!ein  mclbung  t^ut  v)om  ©lauben,  baburd;)  atlcin  bie  er- 
fc^rocfcnen  ficr^en,  vcrgebung  ber  (Simb,  vnb  troft  erlan# 
gen,  wk  nu  offt  g!'fagt  ift.  Snb  ift  gttt>i6Iici)  bie  ^Bcpft* 
lic^e  Icre,  ba^  Contritio  pcrgebung  ber  ©iinben  «crbiene, 
eitel  blinbbeit  ©nb  iitl)um,  (Sonbern  vcrgcbung  ber  fiin* 
ben  f)at  man  allcin  burd)  ben  @on  @ottc^  3t)cfum  (^l)xU 
ftum,  burc^  glaubcn.  35nb  in  bicfcr  angft,  »nb  rec^ter 
S3eferung,  fan  man  »erftel)en,  Yon^  bicfer  @laub  ift,  ber 
bie  toerl)ciffung  bev  gnabc  annimet,  vnb  »ff  bcn  ^(S^tJK^R 
(5f)riftum  ttertranjet. 

9Son  ber  Confessio  ftreiten  bie  33cpftlid)cn  nod) 
i^unb  fjefftig,  ba^  notig  fcij,  atle  fiinbe  bcm  ^43vicftcr  in 
ber  ^Beid^t  ju  erjclen.  2?nb  ^aben  biefen  jvtf)um  j^unb 
im  (Soncilio  ju  3:;ribcnt  gefcl^erfft,  mel)r  bcnn  juuor.  2)cnn 
fte  fprcd)^cn  au6briirflid),  biefe  erjclung  fci)  au^  gottltc^em 
@ebot  notig,  2?nb  barumb,  bamit  man  eincm  fcben  ge# 
burlid)c  @ati(3faction  «fflcgcn  mogc.  2)iefcg  finb  offcnt* 
lic^e  liigcn,  2)cnn  im  (^uangclio  '\ft  fcin  gebot  t>on  bicfer 
cr.^ching,  3Iud)  ift  bie  er^^clung  aller  ®iinben  fnmugli(^. 
Sffiie  bcr  ^falm  fpvic^t,  2^er  t)evftel)et  feme  miffct^at? 

Contra.  ©in  9tid)ter  fann  nid)t  »rteil  fprcd)eu,  ober 
iemaub  lcbig  fpred)cn,  er  ^abe  jn  bcnn  OiTl)6ret. 

!Der  «Priefter  ift  ba  al6  m^tex  fprec-^en  fte. 


iDarumb  ift  bie  per^ore  notig. 

'ilnttttort.  'Dicfe^  9lrgument  jif)en  fte  an,  im  Son* 
cilio  ^Jribentino,  i^nC  ift  ire  blinbf)eit  t)ierin  ju  mercfen. 
3)er  ^^i^vieftcr  ift  in  bcn  I)cimlid)cn  @iinben  nid^t  al6  ^)ii^* 
ter,  fonbern  al6  bcr  1)\mn  3I)efu  (E^rifti,  ber  befel)l  f)at, 
bicfe  'SRenfc^en,  bie  befert  werben,  t>nb  troft  fucl)cn  an 
S^rifto,  lebig  ju  fpred)en,  ttne  ber  fprud^  3o^an.  20. 
fagt.  93nb  it>irb  bicfe  2lbfoIutio  gefprod)en,  nicbt  ratione 
ludicii,  fonbern  ratione  Ministerii.  53nb  fft  frefftig  aud 
bicfem  ^o^en  befel)l  be^  ^^(S^KJKS'?  (S^rifti,  9Bie  mid)  mein 
^ater  gefanb  ^at,  fo  fenbe  i*  eur^.  2)enn  ber  6on  @ot» 
te^  ift  felb  ftefftig  burct)  tia^  (^uangelium. 

2Ca§  aber  tton  ber  i?ir(i)en  gerid^ten  ju  fagen  i|l,  in 
offentli^en  vnb  bcfanbten  ©iinben,  »nb  x)om33ann,  bauon 
tt)irb  ernad^  erinnerung  gefd)e^en. 

2)vr6  britte  ftiid,  be^  bcn  ^epftlid)en,  ift  genent  Sa- 
tisfactio,  2)arau6  t>icl  groffer  blinb^eit  t>nb  abgottere^ 
gefolget  ift.  33nb  ^eiffen  bei  jnen  Satisfactio  ober  (5)nug* 
t^uung,  SBcrcf,  bie  @ott  nid)t  geboten  I)at,  ©onbern 
tt?eldie  ben  Scuten  t>ffgelegt  tverben,  auffer  ©otte^  gcbo* 
ten,  burd)  bie  ^erfonen,  tt^elc^e  bie  58eid}t  f)6ren,  2113 
tsnterfd^icb  ber  fpeife,  SCalfarten,  etlict)  far  md)t  e^elid^e 
pfltd)t  t^un,  anruffung  ber  geftorbenen  ^ciligen,  ^JiJiefd 
beftetlen  etc. 

53nb  au6  biefen  irt^umen,  ftnb  ernad)  gefolget  bie 
3nbulgentien,  tt)ie  fie  e^  nennen,  SBeld^e  nid^t  anbersS  ge. 
tt>efen  finb,  benn  nac^Iaffung  ber  <Sati6faction.  iDaraud 
man  ernac^  einen  3iivmardt  gemadt)t  ^at.  33nb  ift  in 
fumma  bie  53epftlid)e  lere  t)on  ber  gnugtf)uung  t>oI  liigen 
t>nb  Slbgotteret).  93nb  ift  bagegen  ber  eintg  fprud^  ju 
f)altcn,  l)J?att.  15.  SScrgeblic^  e^ren  fte  mid)  mit  ^lJten* 
fc^en  gcbotcn.  Denn  fte  bcfcnnen  felb,  t>nb  it>iffen,  ba3 
biefe  6ati6faction  ttoercf  finb,  t>on  @ott  nic^t  gcboten  etc. 

2l5eiter,  fo  finb  fie  eine  groffe  t>erblenbung  be^  (Smn^ 
gelii.  IDenn  fie  weifen  bcn  ^V)?enfdt)en  t>f  eigene  befonbere 
trercf,  t>nb  nid)t  t>ff  bie  t)ergcbung  Pmb  be^  ^(SjR9i5l 
Sf)rifti  ttjitten,  one  oerbienft,  jugefagt. 

2)iefeS  ift  f)ie  ju  erinnerung  ber  Drbinanben,  fur^ 
gemelbct,  t)nb  foUen  bie  @clerten  au6  be6  (S^nvirbigen 
^errn  Sutberi  fd^rifften  bauon  ttjeitcrn  beric^t  ^aben. 
^Dcnn  e^  ftcdfen  t)ie.'  gro^wid^tiger  \a<iien  im  gan^en  2tr:> 
tifcl  t>on  bcr  '^eferung,  t>nb  ift  ^odb  notig,  redt)ten  per« 
ftanb  bauon  in  ber  (S^riften^eit  au  er^alten. 


IBa^  iSf^vimd}t  mv^t  fet),  fBnl>  m 
fie  fet),  tjnb  tur^  ttJelc^e  Seic^en  fie  ju  tt- 

feunen  fetj» 

(5  f)riftlic^e  iMrd^e,   in  biefem  leben   ift   ein  ftd)tbate 


LXXV 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


LXX  V 


»erfamhtng  atfcr  ?!}?enfrfien,  Me  reine  Sere  be6  ©uan* 
(^elli  annemen,  wnb  re(t)ten  braud)  ber  Sacvament  ^aben. 
3n  UH-ld)or  3_H'rfam[un9  ber  ^^9i9?  (5t)riftu^,  burd^  bcn 
bienft  te^  (Suanfielij,  frefftig  ift,  »nb  viel  jum  eivicjen 
I^eben  beferet  mib^  ^eiliget,  SBnb  finb  gleid^trsol  in  biefer 
»erfamlung  t?iel  bie  nid)t  [)eilig  ftnb,  bod)  in  cufferlid^er 
flemeinjc^afft  eintrcdjtig  mit  bcn  ^ciligen  in  ber  2ere. 

.^ie  merd,  ba^  ifir  nid)t  t)on  ber  j?ir^cn,  al6  »on 
cincr  Idea  Platonica,  rebcn,  ba  niemanb  nnffe,  u>o  fte 
ju  [inben  fct;.  Sonbern  \v\e  broben  gefagt  ift,  @ott  n)il 
au6  groffcr  S3armf)cr$igfeit  gegen  bcm  mcnfdilldbcn  gc- 
fd)led)t,  jm  fiir  vnb  fur  cin  i^euflin  famlcn,  ba^  jn  »nb 
bcn  ^eilanb  S^efum  (S{)riftum  red)t  erfcnne  i*nb  anrufe. 
9Snb  nnl  barumb,  ba^  feine  Sere  offentlid)  gcprcbigt 
tt>crbe,  trie  im  'ijifalm  gefdjricben  ift,  3n  alle  8anb  ift  fre 
6tim  au^gangcn. 

<So  offt  n)ir  nu  biefen  5lrtifel  im  (5i)mbo(o  fpred^en, 
3>d)  gleube  ta6  eine  f)eilige  iMrc^e  fci),  ba«  ift,  (^ine  t>er* 
fnmlung,  bie  ba6  ©uangclium  in  red^tem  glcid)cn  t>crftanb 
^clt,  barin  t»ioI  au^cru^elte  fmb  ju  eungcr  Seligfcit,  fol* 
Icn  trir  t^nS  bcr  @6ttlidien  jufage  troften,  bie  bejeugct, 
ba^  ber  6on  (Sottc^  gcU)i6lid)  fur  »nb  fur,  bi6  ju  ber 
t)fferun'rfung  ber  3:obten,  ein  eu)ige  ^irci^e  in  menfd)* 
Iid}em  gefc^Icd^t  famlet. 

2)arnad^  fotlen  unr  m6  <iud)  t)mbfc^en,  tt)o  biefeU 
bige  ift.  9?emlid)  u>o  biefe  3^'i4)f"  gefunbcn  u^crben,  bic 
nic^t  vevborgen  fcin  fonnen,  Sonbern  mit  of)ren  t>nb  au« 
gen  ju  mcrcfcn  ftnb,  5f?emfid),  rcine  lere  bcg  (^uangclij, 
rccl)tcr  hrawdi)  ber  (Sacramcnt,  vnb  ber  ge^orfam  gegen 
bem  SRiniftcrio,  in  g6ttlid)en  geboten. 

2)a  ift  nu  flar,  ba6  atle  3J?enfd)en  auSgefAfoffen 
Ujerben,  bie  biefe  3tid)cn  nidit  {)abcn.  2II6  nemlid)  ^ci* 
ben,  iWabomctiftcn,  bie  j^igcn  ^iiben,  ife^cr,  ^bionlten, 
9)?anid)ecr,  Slrianer,  ^clagiancr  ctc.  5>nb  (\[\e  t>erfo(ger 
reiner  ?ere  be6  (^uangchj,  55apft,  S5ifd)oue,  t)nb  iu  an* 
^engcr,  bie  aud)  uiffentlic^  jur  'oerfolgung  ^clffen. 

SSnb  biefen  beriAt  muffen  alle  5}?enfd^en  iuiffcn, 
red)te  glicbma*  ber  ifird)en,  t>«n  bcn  fal  d)cn  ju  tjntcr* 
fd)elben.  2)a^u  ift  bie  9JcgcI  atlen  -iDJcnid^en  furgeftclt, 
@al.  1.  52?er  ein  anba-  ^uangelium  prcbigct,  benn  ict) 
gcprcbiget  ^abe,  \px\d}t  ^^aulu'3,  bcr  fii)  t>erfluct)t. 

<Bo  U)ir  nu  unffcn,  voo  vnb  U)efd)e  bie  red>te  i?ird)e 
®otte6  ift,  ftnb  allc  ^Y)(cn'd)en  (d)i"ilbig,  ftd)  ju  bcrfelbigen 
ju  baltcn,  IBnb  in  bcrfcibigcn  S^iirgcr  t>nf  glicbmad  ju 
U>evbcn,  Wn  bcrfclbigcn  (^ott  anruffcn,  bcfcnncn.  (Jacra^ 
mnU  cmpfal)cn,  rcclne  i^-vc  i)(l^cn  pflanocn,  vnb  bicfe 
t>erfamlung  bclffen  crb.nvcn,  nidit  jevrrittcn,  une  'txcie^ 
fluegebviicft  ift,  5]3fal.  '26.    3d)  ^affe  bie  t)crfam(ung  ber 


©otttofcn,  3d)  ^alte  mid)  ^(Sm  ju  beinem  2tftar.  «Bnb 
^fal.  27.  a)iefc^  cinig  f)ab  id)  gcbcten  t)om  ^(S!K9i9?, 
ba6  id)  atte  mcin  tage  blcibe  im  ^aufe  bcg  .^^^^^^^?. 
9Bnb  ^ii\l  84.  gBoI  bencn,  bie  im  t)aufe  b<;6  ^(S9i9t9J 
uonen.  9Snb  ^ial  29.  ODie  in  ba6  t^au^  bc6  ^(^JH9fi9? 
gepflan^et  ftnb,  bie  recvbcn  bliten.  93nb  ^^fal.  122.  3r 
folt  ^cvufalcm  alk6  gut6  tt>iinbfdt)cn,  Q^nb  u>er  fte  libct, 
bem  unrb  guteg  wiberfavcn.  93?att^.  12.  2I?er  nid)t  mit 
mir  ift,  ber  ift  u>iber  mid^.  ^cm  9^om.  8.  9SeIct)e  er 
erU)cIc.t  f)at,  bie  ^at  er  aud)  beruffen. 


2)iefee  atteS  fol  man  betrad^ten  fo  U)ir  biefen  5trtitel 
fpred)tn,  3d)  gleube  eine  ^cilige  5?ird)e.  5Bnb  fotten  t)n6 
felb^  jur  rccbtcn  iMrd)cn  ^altcn,  t>nb  nid)t  ju  bcn  t>erfot^ 
gern.  (gollen  aud)  nid)t  u>ottcn  9?eutvalcg  fein,  (iolten 
nid)t  im  ?anb  jrr  tauffcn,  t>nb  cigene  opinioncg  tid)tcn, 
t)nb  alle  9J?inifteria  unb  £ir(t)en  tabbeln,  tuie  6tendfen# 
felb  t^ut  etc. 


5?nb  fo  tr>ir  in  ber  redE)ten  i?ird)en  gliebmaS  ftnb, 
Pnb  ftnb  ju  @ott  bsferet,  fo  f)abcn  tt)ir  im  ^cv^en  jcug* 
ni^,  bag  ttir  (S)ottc6  finber  ftnb.  33nb  fitien  tx>arf)afftigen 
troft  an  (*iott,  9iom.  8.  3r  (jabt  empfangen  bcn  ^eu 
ligen  (*^eift,  babur^  jr  ju  ®ott  ruffen  fiinb,  Slbba  Iie# 
ber  SSater. 


^a^  G^rcui^  gclegt  fe|j? 


3)iefer  idjexn  mad)t  bie  pernunfft  jrr,  ba§  ju  gtcid^ 
©ottcg  9?o(cf,  itn  Ictbcn  vnb  elenb  ift,  U)ie  anbere  ^cib? 
nifdbe  t)6Irfer,  bie  (Sf)riftlidhe  (cre  offentdd^  pcrad^ten,^  at6 
^eibcn  t)nb  3;inrfin  etc.  3)arumb  ift  ^ocfc  notig,  bie  Scu# 
te  ttot  ju  t)ntcrrid)tcn ,  ba6  fte  it)ifi|cn,  unvvumb  bie 
i?ivd)  t>ntcr  ba^  6rcu§  gcfcgct,  t)nb  a('o  etcnbiglid)  jer# 
ftrcttct  ift  in  bic  5CeIt,  tonter  atlcrlct)  5?6Irfcr,  t>nb  UH'tt== 
Iid)c  ,^crr:d)afftcn.  U^nb  ob  gleic^  ®ott  bci)  u>ei(en  ein 
fricb(id)e  f)erbcrg  gibet,  v>nter  eincr  ^crvfd)afft,  bie  aud^ 
©ott  tnib  bcn  ^(59i9i9?  (5t)viftum  vcd)t  cvfennet,  t)nb 
rcc^t  anruffet,  fo  ift  bod)  bie  i?ird)e  nicbt  ein  i^6nigrei(^, 
ta^  eigne  U)i(t(id)e  madbt  t)nb  fc^u^  f)abe,  U)ie  fi^  ber 
93apft  ju  cinem  ^onig  mad}t. 


9Bnb  ift  n)unbcrbar(i(^,  @ott  erf)e(t  fiir  t)nb  fTtr  feine 
i?ird)e  vff  evbcn,  t>nb  (cfft  fic  gfcic^uol  in  t>crfo(gung 
b(ciben.  21(6  ba  2IbeI  getobtct  unir,  t)nb  nu  IJ^ain  von 
(*^ott  abg  fallcn  ttar,  ba  umr  bie  i^ird)  t)icl  enger  ttor* 
ben,  unb  warcn  2lbain  »nb  ^cua  felb  in  ticffcr  bctriibni^. 


LXXVII 


II.  EXAMEN  ORDINANDORUM. 


LXXVIII 


Slbev  fte  blieten  bie  ^ird),  \)nb  \Durben  burd^  ©ott  Jm  |  S^ob.  ^Diefe^  ift  alfo  werorbnet  »nb  t>erfunbtc|et  im  erften 
glauben  geftercft,  t»nb  im  Seben  crf)a(tcn.  33nb  cjab  jnen  !  Surf)  "iD^oie,  im  britten  Sapitel,  ba  ^lliam  »nb  ^em  \v>'u 
@ott    ernad^    roiberumb    einen  @on,    ber    ^u  ®ott   befert  I  berumb  angenomen  ftnb,  »nb  g(eict)it)ol  bem  (eibtic^en  So? 


tt>arb,  \)n^  in  rccl-;icr  btfentni^  blicb.  2l(fo  fiir  »nb  fiir 
erl)elt  @ott  eine  oerfamluni],  ob  g^eid)  t)ie(  glicbma^  g^Cf 
tobtet  werben,  »nb  bie  vbrigen  auc^  in  betrubni6  leben. 

^ie  follen  \vk  »rfad)  »nb  troft  tt)iffcn,  bamit  tt)ir 
mct)t  gebciicfen  une  bie  ^eibcn,  2)ien)eil  alle  SSotcfer  man* 
^er(ct)  e(enb  ()aben,  wb  alle  ^IRenfdjen  bc^  tobcg  gcwcr:^ 
tig  ftnb,  @ott  ad)te  ein  5^olcf  u>ie  ba^  anber.  33nb  follen 
bie  Seut,  wiber  bie  ^cibnifcl)en  gebancfcn,  burd)  @i5ttlict)e 
lere  iJleifftg  vnterrid)t,  onb  geftercft  werbcn. 

(SrftlidE)  ift  mx,  SlUe  ?!}?enfc^en  ^eiben  t)nb  ®otte3 
finber,  ftub  alle  juglcid^  in  ben  tob  geftecft,  t>on  n)egen 
ber  (Srbfunb. 

!Daju  ftrafft  ®oit  bet  «^eiben  vnb  feiner  auSerwe* 
leten  eufferlidbe  6unben,  mit  t>ielcn  leiblid^cn  ftraffen, 
^unger,  ifrancfl)eiren,  frieg,  jerftorungen.  2)auib  tt)irb  t»er:= 
iagt  von  wegen  beg  @I)ebrudl)S  i^nb  !Iobfc^(age6,  wie  an# 
bere  ^eibnifdl^e  5?6nige,  S^v^eftc^,  S^arquiniuS  6uper# 
bu0  etc.  ^erufatem  n)irb  graufamlidl)  jerftoret,  tt^ie^^roia, 
obcr  Xf)eU  etc.  2)iei'e  ftraffcn  gel)en  an6)  alfo  burdt)  bie 
9BeIt,  ^eiben,  t»nb  ©otteS  t)o(cf.  Dcnn  @ott  I)elt  feine 
9iegel,  "(^ufferlid^e  funben  ftrafft  er  auc^  mit  leiblid^en 
))Iagen,  alle  -Wenfdljen  ju  erinnern,  ba^  er  n)eife  onb  ge* 
red)t  fei),  t)nb  t)abz  einen  crnften,  war^afftigen,  groffen 
3orn  iriber  bie  ©unb. 

2Iber  n)ic  ttnterfdbieb  ifi,  jn)ifd)en  ben  jn)eien  ©d^ec^ern, 
bic  neben  bem  ^(S9?JH^)?  (S^rifto  ^angen,  5lIfo  ift  onter* 
fd.)ieb  jtt)iffc^en  ben  ^eiligen  t>nb  @ott(ofen,  in  biefcm  leib- 
li^en  elenb  t>nb  ftraffen.  3)er  beferte  ^JiJiorber  onb  ber 
6p6tter,  fterben  beibe  leibltd^.  2lber  ber  @ottIofe  felt  in 
ctt)ige  ftraff,  2)er  anber  f6met  in  en)ige  ©eligfeit,  ttub 
fulet  im  ^er^en  freubc  an  @ott,  t)nb  ben  anfang  ett)iger 
©eligfeit. 

2Ilfo,  ob  gleid)  Slbel  t)nb  bte  armen  i?inblin  in  (S^g^p^ 
tcn,  ober  ju  53et^(el)em,  graufamli^  ermorbet  tt)ei^en,  fo 
fomen  fte  bod)  in  ett)ige  feligfeit.  5lber  ba^  3Solcf  ju 
Soboma  ctc.  felt  nadt)  ber  leiblid^en  ftraff,  in  en)ige,  grof* 
fcre  ftraffen. 

Dfft  tt)irb  aud^  bic  jeitlid^c  ftraff  ben  S3eferten  gelin^ 
bert.  125 ie  @ott  fprid^t,  9tuff  mid^  an  in  ber  triibfal,  fo 
Wil  id^  bid^  erretten  etc. 

9I(fo  ift  nu  biefc  erfte  wrfac^,  barumb  bie  i?ird()e 
bem  Ieib(id)en  tobe,  t)nb  anbern  ftraffen  nod)  t)ntertt>orffen 
ift,  ba§  biefe  ^IRenfd)(id)e  S^^atur  funbig  ift,  3Snb  @ott  m\l 
bas  funbig  n)efen  jerbredt)en.  3)arumb  b(eibt  ber  leibli^e 


be  t>utertt)orffen. 

35nb  fallen  offt  bie  ^eiligen,  5116  2)auib,  in  euffer* 
lid^e  ©iinben  fo  fomen  anbcre  leiblic^e  ftraffen  baiu. 

2)ie  anber  orfac^,  !l)er  ^eiligen  elenb  in  biefem  ?e* 
ben,  ift  jeugni^,  ba^  fre  9?atur  nodt)  fitnbig  ift,  5^alt  in 
©otte^  furc^t,  t>nb  fd)wad)  im  glauben,  ^at  yiel  jn^eiuel^ 
pnb  t)iel  t^nortienlid^er  neigung. 

Diefe  eitnbcn  ad)tet  bic  333elt  nidbt.  5lber  ®ott 
ttnt,  ba6  ttnr  in  ber  £irc^en,  feincn  tt)illen  lernen,  Pnb 
nid^t  ftol^  tt)erben,  mt)  t)n6  fe(b  feer  f(ug,  t)nb  gan^  rein 
biincfen,  3?nb  aues  eigener  flug^eit  Sere  ober  ^tegim^^nt 
mad)cn  tt)o(Ieu,  tt)ie  (SamofatenuS ,  5triu6,  t)nb  feer  t)iel 
2Renfci)en,  offt  ftd)  t)ffgebla'"en  I)aben,  9Snb  man  fibct  ju 
biefer  jeit  auc^  t)iel  t)ffgeblafener  9?eformatore6. 

@o  foUen  tt)ir  nu  tinferc  fd^tt)ad^t)eit ,  torI)eit  ttnb  in> 
nerlict)e  «nreinigfeit,  mel)r  t)nb  me&r  erfennen,  beflagen, 
t)nb  nidbt  gering  ad)ten,  (Sonbern  tt)iffen,  ba^  @ott  tt)ar* 
^afftiglidl)  wiber  bie  @iinb  jiirnet,  ob  er  gteid^  bie  ^erfon 
t)mb  be6  ^(5JR9i9?  (S^rifti  tt)i(Ien,  au6  barml)ert)igfeit  am 
genomen  fat.  6r  tt)il  bennod)  fein  @ertd()t  onuerad^tet 
^aben,  t)nb  itril,  ba6  bie  ©iinb  gan^  jerftoret  tt)erbe.  l)a* 
ju  bienen  atlerlct)  groffe  betriibni^ ,  bamit  bie  ^eiligen 
t)berfallen  tt)erben,  al3  Slbam,  ^eua,  2lbra^am,  3faac, 
Sacob,  ^iob,  3eremia3  etc. 

@oId)e  ©rempel  get)6ren  atle  in  biefc  Sffegel  im  $fal* 
men,  (SS  ift  mir  gut,  ba6  bu  mid)  bemittigeft,  bamit  id) 
bein  @efe^  lerne.  2Cir  follen  anber^  nict)t  gebencfen,  benn 
n)a5  t)o(^  begabt  ift,  tt)irb  auct)  loiberumb  tieff  gebemitti* 
get.  !Denn  @ott  tt?il,  ba^  tcir  Pnfere  fiinb,  t)nb  fein  (^e^ 
ridbt  nid)t  gertng  ad^ten.  d^  muS  einem  jeben  auc^  ba* 
^in  fomen,  baS  er  mit  tyer^en  fpred)e,  ^dt)  bin  cin  2B6rm* 
lin,  t)nb  ni^t  ein  9J?enfd),  (Sin  fpot  ber  8eut,  t)nb  t)cr* 
ac^tuug  be6  3Sold6. 

55nb  bleibet  gen)i5lid[)  bie  9iegel  in  Suca,  im  16. 
6ap.  2Ba6  bet)  ben  ^JiWenfd^en  ^od^  ift,  ba^  ift  ein 
grett)et  fur  ®ott.  Diefe^  ftnb  fo  I)ot)e  tt)ort,  ba$  fte  fei* 
ne  (Sreatur  gnugfam  betrad)ten  fan,  Xoc^  fotlen  nur  ben 
^@9t-}i^)^  (S^riftum  anfet)cn,  'Diefer  ift  ba^  Polfcmen  (?r* 
empel  ber  bemut.  ©r  ligt  fitr  ®ott,  ynb  fitlct  ben  pn= 
au6fpred)lid)en  jorn  ®otte6,  triiber  betne  t)nb  meine  6<5nb, 
aI6  ^ctte  er  fte  felb  get^an,  ttnb  fifjct  griinblic^  be»  mU 
gen  3Sater5  tt^ei^^eit  pnb  ivilten,  Pnb  bemiitiget  fid^  vn* 
ter  \n. 

« 

D>iefc  groffe  btng  fan  niemanb  au6rebcn.  -2Iber  ba« 
be^  foUen  tt)ir  cjIeid)WoI  lernen,  als  fleine  5J"inb(in,  ba3 
@otteS  gerec^ter  tt)ille  ift,  t>a§  tt)iv  t)n3  onter  jn  tt)ar§aff> 


LXXIX 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


LXXX 


tiglid^  bemutigcn  fotfen,  i?nb  fotlfn  bem  ^©9i9t'?Z  SI)riflo 
im  Iclben,  nad)  \)ni'erer  geringen  mai"6,  foUjen  wnb  ^ernad) 
in  etiMcjfeit,  t»mb  feinet  UMllen,  @ottlid)er  icieigficit,  cjcred)* 
ti^jfeit  v>nb  freuben  teil^afftig  tein. 

!X)ie  britte  \)rfad^,  ift  fer  !IeufcI  tvuten,  bie  uv.ber 
bie  ^ixdje  ^rimmiger  ftnb,  bcnn  n>iPcr  anbcrc  3Solcfcr. 
3)enn  fte  finb  @ott  »nb  bcm  ^(L^?)i9i'i)?  (Jbrifto  feinb,  t?nb 
fud)en,  ttiie  fte  @ott  leflern  »nb  fct)cnbcn  fonncn,  vnb  i>on 
©ott  »icl  tWcnfc^en  reiffcn  »nb  tierbevben.  2)icfeg  ift  cin 
befonbercr  ftrcit.  3Snb  fol  m^  troftlict)  fein,  wie  cg  aud) 
aftcn  (Sl)riftlid)en  ^Wenf(t)en  ift,  ba^  ber  ^(S3{?)t  6t)riftu^ 
fpric^t,  9?iemanb  ivirb  meinc  @d)eflin  aue  mcincn  ^cn- 
ben  rciffcn. 

1)icn)eil  bic  ^eufel  x>n^  feinb  ftnb,  furncmlid)  bar# 
umb,  ba^  fic  @ott  t»nb  ben  ^")(S^)i?7?9?  ^I)riftum,  tnib  ben 
^eiligen  @eift,  fd)e.iben  fnb  leftern  n>oIlen,  eo  foUen 
n3ir  gen>i^3Iic^  nnffcn,  ba^  @ott  m\6  armcn  :V)?cnfd)en  t^clf^ 
fen  n^il,  t»mb  feiner  (^•fire  miicn.  Denn  bie  Jcuffcl  hu 
d)cn  t»nfcr  elcnb,  furncmlic^,  baS  fie  @ott  fdicnben.  '^ic* 
fe6  ift  offt  ,5U  betiad)ten,  vnb  follcn  t>n^  troften  mit  bie# 
fcm  Sprud),  2)er  Son  @otte^  ift  er|'d}iencn,  ta^  er  be^ 
S^eufcl^  wercf  jerftore. 

3)ie  t»ierbe  i^rfad)  tft,  ba6  befonbcr  (^rempel ,  bamit 
nid)t  atte  ^^eiligen  betabcn  luerben,  t^a^  bie  ^ot)cn  .!^eub* 
ter  in  ber^ird)cn,  6t)riftu6,  Md,  ©faia^,  Sercmia^,  ^Se^ 
lru3,  ^aulu^  ctc.  gctobtet  tt^crben,  ift  cin  offcntlid)  ^eug^ 
ni6,  ba6  ein  anber  leben  t}nb  gerid)t  nad^  biefem  j^igen 
Scben  folgen  nnrb,  2)enn  biciueii  jnen  @ott  ^uuor  jeugni(^ 
gegeben  t)at,  mit  piclen  6ffentlid)cn,  gciviffcn  jeidycn,  mit 
pfferUH'cfung  ber  ilobten,  t>nb  anbern  jeid^en,  ba6  ge.Di^fid) 
©ott  fc^,  onb  bag  \ie  @ott  gefetlig  ftnb,  pnb  ba6  ire 
Sere  red)t  fet),  3Snb  ftc  j^unb  »on  ben  geinbcn  ermorbet 
n^crben,  mu6  folgen,  bae(  nod)  ein  anbcr  @erid}t  fci),  bar- 
in  @ott  n)ibcrumb  erfleren  ipirb,  bag  biefe  fcine  *4^rcbiger 
ted)t  ftnb,  n)eld)en  er  juuor  jeugni6  gcbcn  t)at,  ^nb  ba^ 
bie  geinb  pnrec^t  fmb,  piib  geftrafft  wcrben. 

iDic  filnfftc  iDrfad)  ift,  @ott  tt)il,  ba^  tlelcr  ^citigcn 
leiben,  oerfofgung  Pnb  Job ,  ttH'Id)e  |tc  pon  ir»cgcn  ber 
S3efentni0  tragen,  jcugnig  ftnb,  baS  fte  bic  Scre  gtirij^Iicb 
fur  U)ar^afftig  ^altcr,  pnb  nicbt  jtveiueln,  @ott  iveibe  er? 
mdi)  in  ett)igfeit,  feincr  SBar^eit  jcugnig  geben. 

2)enn  fo  man  fit)et,  ba^  fte  pon  tt)cgen  ber  ?ere, 
fotd)3  clcnb,  onb  ben  tob  Iciber,  ift  barau^  ju  merrfcn,  baei 
jte  bie  ?ere  gcmi^lic^  fiir  UHirfiafftig  ^ten.  !Denn  tt)cr 
tt)illiglid^  ben  tob  teibet,  t)offt  ein  anbcr  beffer  leben. 

S3nb  ift  in  fumma  @6ttfi%r  rat  unb  ttnflc,  ba^  bie 
i?ird)e  i?nter  bcm  (Srcuij  fci).     ^nb  ift  fofd^  burd)  @6tt^ 
Iid)e  tvcigt)cit  t>nb  gercdytigfeit  alfo  befcbloffen,    unnn  wir 
gfeicl)  nict)t  atte  prfad)en  bctrad)ten  fonnen.     Xod)  ift  bie  ' 
furnemeft  prfa(!^  flar,  nemlict),  ba3  @ott  wil,  ba^  bie  fun*  ! 


[  bige  9?atur    jerbrod)cn    tt)erbe.     SSon  blefer   ttrfad&    rebet 
'  ^.t^aulii^  :)iom.  8.     2)er   8cib   ftccft   im  Sobe,   pmb  ber 
(£unbe  luiUcn. 

Diefeg  atle^  ift  gcrebt  toon  pnferm  teibcn.  2tber  ba3 
?ciben,  pnb  ber  gani^e  g't)orfam  beg  ^(S-:)t!)i9?  (SI)rifti, 
t)at  cinc  bcfonbiTc  t)iMd)  '^Jcenilid),  baci  c§  bie  Sejalung 
^at  fein  foUcn,  fiir  t)n3  alle.  33nb  foUcn  al(e  ^^rebiger, 
Don  vnterfd)cib  be^  Ieibcn6  (St)rifti,  pnb  pnfer^  gemeinen 
Iiibcn^,  bie  ?eut  t)Iciffig  berid)ten. 

^cid)  bcm  nu  biefe^  gefagt  ift,  bag  bie  iTird^e  tmter 
bem  (Frcu^  ligt,  follen  unr  aud)  unffcn,  u>eld)6  ber  furne* 
meftc  t)nb  tr^fftige  troft  fct).  2)enn  bie  ^eiben  muffen 
aud)  t>ict  leibcn",  pnb  wie  juuor  gcfagt  ift,  ber  gottlofe 
(2d)ed)er  ^cngec  am  (Sreu^,  une  ber  anber,  Sie  ^aben 
abcr  feincn  troft,  bcr  leben  t>nb  freube  an  @ott  bringe. 
Slln  iftg  @ottc6  unUe  gcUMolid),  bac;  bie  bcfcrtcn  nid)t  in 
bcc  angft  Perftndcn,  pno  in  eioigen  fd)mcr0en  faUen. 

3^ie  nu  menfcl)lid)e  pernunfft  bct)  li-n  ^ciben  trofl 
fud)ct,  bauon  ju  rcbcn  ift  ^ie  ju  lang.  2lber  mx  follen 
bicfe  brct)  Slrtifel  orPenlid)  mcrcfcn. 

!Der  anfang  im  troft,  ift  biefer.  iBnfer  clcnb  fomet 
nid)t  onc  @ottc£j  rat,  une  bie  blinbe  pcrnunfft  in  ^cibcn 
ttd)tct.  ^nb  ift  @otic0  crnftlict)er  wille,  ba6  tx>ir  jm  in 
ber  ftraff  oberrbung,  gct)or!am  ftnb,  9?id)t  nnber  jn  jur* 
nen,  Sonbcrn  t>nere  *)cx^cn  baju  neigen,  taS  fie  bicfe 
laft,  mit  (<ii6ttIi;.ocr  fiiilff  tragcn  iroUcn.  §llfo  fprid)t 
H-^ctrui^,  3r  folt  eud)  bemutigen  t>nter  bie  getpa'tige  f)anb 
(i)ottc6.  55erfte{)c,  bie  gcu^aitiglict)  ftraffen  fan,  33nb  nn* 
bcrumb  geiualtiglid)  allc  bie  erretten,  bie  befcrct  twerbcn, 
»nb  jn  anruffen,  2Gie  in  Dauib^  ftraff  t»nb  crrettung  jlt 
fct)cn.     53nb  fold)e  (irempcl  fol  man  anfct)atpen. 

3um  anbern,  ?)?u^  man  betrad)tcn  baS  enb,  SBar* 
umb  (A)ott  bie  ftraffen  obcr  elcnb  pbcr  r»n0  fomen  Icfft, 
9icm!id),  9?id)t  bae  trnr  ctpiglid)  ttciftoffen  tt)crbcn,  Son* 
bccn,  tci'^  tv»ir  jur  ^Scferung  pcrmanet  t>nb  getrieben  tt)cr# 
bcn,  t>nb  tm  (5linb  pn*^  bcfercn,  t)iib  t)crgebung  bcr  (Siin* 
bcn  t)mb  bc^  ^^(^"?)t9i^)Z  G^rifti  tviUcn,  bcgeren,  Pnb  fic 
mit  ti>art)afftigem  glauben  anncmen.  53iie  in  biefem 
^ib  jugcfagt  ift,  go  tt)ar  id)  lcbc,  fprid)t  C^^ott,  id)  tr»it 
nidit,  tc\&  bei  vgilnber  fterbe,  (tonbcrn,  ba^  er  befcrt 
wcvtc,  t»nb  ta^  i*cben  ^abe.  2Bic  ?J?anaff  6  t»nb  ^atug* 
bonofor,  buvd)  groffc  ftraffcn ,  jur  '^icfciung  t)nb  cuMgeic 
Scligfcit  bcruffen  finb.  Qi^nb  ift  biefcd  bcr  gcmcine  tt>eg 
jur  bcfcrung.  Darnmb  fprid)t  *4-^.mlu^,  €o  mt  geftrafft 
trcrbcn,  ttn'vben  tt)ir  t>on  @ott  geu'id)tiget,  ba6  unr  nici)t 
init  biefer  2Belt  cunglid)  peat^ovffcn  tverbcn.  5?nb  rie 
gan&e  .ftirdbc  fprid)t  in  lUiicbea,  3d)  tvil  bea  ^(S^)t9i9l 
jorn  tragcn,  benn  id)  ^abe  n)ibcr  jn  gefiinbiget,  3d)  wil 
abcr  in  ber  ftraff  troft  »on  im  t)oflfcn. 


LXXXl 


II.   EXAMEN  ORDINANDORUM. 


LXXXII 


3unt  britten,  (So  wir  nu  Oerqelning  ber  (Sunben  em> 
^faf)en,  fol  ter  ©laub  fur  inib  fur  ftercfer  UH-rten,  t>nb 
feftiglid)  i"d)Iie|'|en,  ba'^  ticl)  C»)ott  erl)oren  irolle,  \e\}  bc\) 
blr,  x>nt  fterrfe  bic^.  5,^nb  fcl  tiefe  .^^offnuni]  (eucbten, 
bag  ®ott  ta6  elenb  aud)  In  Mefem  leben  flnetiijlitt)  lin^ 
bcrn  n>6lle,  oter  ganl^  Wi\]  nnnen.  S[<nb  ob  tu  flleicl)  in 
biefem  leben  nid>t  (.■janlp  erL-Mcjt  unrft,  fo  biftu  bennovl) 
dn  (Srbc  cuMfler  ©ellvjfeit. 

2Ber  alfo  im  elenb  @otte$  geflenmertigfcit,  fiiilff,  er# 
lebigunc^  lonb  cnMqe  Sdicjfeit  fil^et,  ber  fi^et,  bae$  t)6beft 
gut.  "tiarumb  fan  ba6  ber^  unbcrumb  frcube  I)aben, 
3,^nb  vvirb  alfo  burcl)  ®ott  uv.rcrnmb  au^  bem  tobe  v]e* 
riffen,  onb  fulet  lebm  onb  linberuncj  ber  auijft.  3Son  btc; 
fem  troft  nnffen  ble  «^^eiben  t»nb  O^ottlofen  gar  nirfit^, 
Slber  nnr  follen  ©otte^  werbeiffunc]  anfdiann-n,  »nb  glau* 
ben  xnxt)  t)offnun9  bamit  enoecfen,  »nb  ftercfen. 

^43fal.  33.  a)er  .<Qmm  ift  na()e  bet)  bcncn,  bie  cin 
betrubt  t)er^  f)aben. 

(5fa.  57.  @ott  Jt>onet  in  ben  betriibten  f)er^en,  ba3 
cr  fte  wieberumb  lebenbic]  mad^t. 

*)3fal.  49.  9fuff  mivl)  an  in  ber  not,  fo  n)l(  icf)  bid^ 
crrcttcn,  »nb  bu  fott  mid)  prciu-n. 

S^af^um.  1.  2)er  ^-^iJ^lfgfJ  ift  fliitig,  tonb  ftcrdfet  in 
ber  trubfal,  t>nb  crfennet,  bie  auff  fn  tranvcn. 

!Dlefe  »nb  ber](eid)en  (£prud)e  fol  man  »t>iffen,  ttnb 
offt  I^etrad^ten,  SSnb  aii  n)art)afftii]e,  ®6tt(id)e  »er()eiffun* 
flcn  annemen,  tmb  nid)t  in  n)lnb  fd^taijen,  a(3  locrgebUc^e 
reben. 


>lr  foKcn  aud^  bie  Srem^jel  anfd)att>en,  tt>ie  ®ott 
Vielen  get^olffon  ()at,  5(bam,  ^eua,  l^auib,  ?J?anaffe,  ^la- 
bu(]bono'or,  bem  6ananei!'d>en  S^^i^u^dn  etc.  5?((fo  ivil  er 
genn«li*  aUen  ()elffen,  bie  {n  anrr.ffon,  ob  g(eid}  bie  leib' 
ll(t)e  ()ulff  nid)t  vff  eine  n)ci[e  gefctjlet. 

!l)enn  tvir  miiffen  biefen  \interfd>ieb  aud)  mercfen. 
3)ie  enblid)e  erlebiy^nng  in  ennger  Seli^]feit,  fotlen  nnr 
otlf  i^u  c]l'.id>  (]en>i'oIid)  ()offen,  n^en^  ojeid)  ©otteg  nMlIe 
ift,  ba^  nnr  in  biefem  lebrn,  nidit  lelblid)  ganl^  eilebiget 
ioerbcn,  §il^  3onat()a^,  ^ut(\6  iWaccabeu^,  vnb  v»i(e  an- 
bere,  ob  fte  c\Ukb  i>on  ?5'^"iiibfn  erftod)in  nn-vben,  fmb  fte 
bennod)  ®ott  gofi((iv],  vnb  (^'rben  euMger  (Se(ii;feit,  fiil;n 
mid)  tro|t  in  jren  ()evl^en.  911  o  fprid)t  ^sob  im  13.  C?a; 
))lt.  Ql^enn  cr  mld)  gleict)  t6btet,  fo  n>it  Irh  tennoc^  v>ff 
in  ^offen. 

2)ic   ^Ktlidv    ertebiguttg    in   blefem  Scbcn,    ift  nld)t 

mklahth.oper  VOL.  XXlll. 


g(eld>  1)em  ®ott  ftat  bicfeS  au5  fonberlid)em  ?Kat  a\\o 
bcdiloffen,  ba^  bie  .?fira)e  in  biefem  ?ebfn,  v^nter  bem 
(Jrcu^  feln  fol.  2(ud)  nn(  er  ben  glauben  in  t>n^  wben, 
!l;arumb  foUen  nnr  jm  nid)t  jeit  v>nb  maf^  boftim* 
men.  '^tem,  in  ftraffen  nn(  er  aud)  feine  ®e-ed>tigfeit 
er^Mgen.  5?nb  (inbert  bennod)  ben  jorn  mlt  33avm()er^ig* 
feit. 


bet. 


^fal.  77.    (Sr  I)at   nic^t  ben  gan^en  jorn  angcjun* 


^ofca  11.  "^J?ein  -^er^  ift  mit  barmf)er0igfeit  bewcgt, 
lonb  id)  voli  ben  grim  melnc^  jorn^  nld)t  auiSfd)utten 

3oel  2.     2)er  «^(§J)t9?  ift  barmf)er^lg,   Mb  rewet  jn 

bie  ftraffe. 


felt. 


^abacuc,  3m  jorn  gebendfeflu  an  beine  barm()er(3ig? 


2)arumb,  ob  ti^ol  ble  (elb(ld)e  er(ebigung  v>ng(eid)  ift, 
fo  ift  bennod)  bein  ®(aub  vnib  anruffung,  v>nb  boffnung, 
nid)t  v>ergeb(ld),  Sonbfvn  er(anget  getin6(id)  (inberung  ber 
ftrafffu  vntb  bc^  (^lenbeg,  v>nb  erlanget  offt  gan^je  erlebl* 
gung,  nne  T)aulb  V)nb  ^lJJonaffee ,  nnberumb  jum  itonig* 
reld)  famen. 

5?nb  In  aden  biefen  2Irtife(n  v>om  !j;rofi,  fotlcn  n>ir 
ju  g(eid)  ben  ^(S^)i:)i9J  6f)riftnm  anid)au^.n.  (^•vft(ict)  Ifi 
er  ba<S  aUer  l)b\)c\t  (5rompe(  ber  bentut  v»nb  g^bult,  1)ie# 
tDcK  er  bem  enngen  53ater,  In  bem  aUer  fd)recflid^ften  2ei* 
ben,  ge^orfam  getnefen  Ifx,  foUen  \v\x  biUid)  auc^  nac^ 
onferer  geringcn  maf^,  geborfam  fein. 

« 

!Darnad)  foUen  tt?ir  nnffcn,  ba6  er  eben  barumb  vin> 
ferc  ftraff  getragrn  ()at,  ba^  toir  nid)t  in  ber  flraff  uer- 
fincfon,  v»nb  ennglid)  t)iTn>ovfi^e)i  werben,  Sonbern  bae«  \vk 
aUein  v»mb  biefcb  lWittIeri3  nnUen,  v>.  rgebung  unferer  'Sun- 
ben,  vmb  gnab  i)aben,  burd)  glauben. 

3uin  britten,  v»on  ber  v^ulff  foUen  ti)ir  wiffen,  ba6 
ber  (Son  ®otte6  eben  barumb  ntenv"d)lid)  9?atur  an  fic^ 
genomen  ()at,  ba^  er  t)i"ilffe  t()un,  vnb  \ii  ert).tlten  toil,  in 
^eitl  d)en  triibfaln,  v>nb  im  tobe.  "3)enn  tine  ein  lllJenfvt)? 
Iid)er  ^eib  oorfanlet  wb  ievfelt,  tvenn  bie  6eel  nH'g  ift, 
alfo  tiH-re  bie  gant)e  menfd)lid;e  9?atur  ennglld>  v^.erborben 
g-trcfen,  ivenn  fte  ber  8on  (^Joite'^  nid)t  ergriffen  ()ette, 
vnib  angi-jcg-n,  jr  l^brn  vnb  ®ered)tigfeit  ju  geben.  Tar* 
umb  Ift  er  bit)  vn6  vnib  vnu'er  jmmanuet.  Q.Mib  ift  bie» 
fi^  ein  ()o()er  troft  in  aUer  betriilni'?,  gebencfcn,  bai5  bii- 
ne  9?aair  aud)  bem  ^p(^")li)1i'i)?  (S()rifto  am  ()a(ie  ()ange, 
ber  nict;t  aUein  bie  ftrarT  fiir  bid)  getragen  ()at,  (Sontern 
ift  aud)  fdb  ber  ev()alter  bicer  fct'it\td)en  9?atur,  bietuell 
er  fic  felb  aljo  an  ud;  gcnomcn  l;at. 


LXXXIII 


PHIL.  MEL.  SCRIPl  A  DOGMATICA. 


LXXXIV 


93pm  ©ebet 


aSa^  ttcnnet  ttiatt  ©ebet? 


'2lntn)ort,  33itten  t»nb  ^l^nncffagung.  2)tefe  jn?e^) 
ttjevcf,  foUen  beibe  ja  g(etd)  geilbt  werben,  9?nt)  jtnb  bie 
t)6t)eften  ©otte^bienft.  2)enn  barin  betracbtet  man,  n?er 
@ott  ift,  me  er  ftc^  geoffenbarot  ^abe,  »nb  erfennet  jn 
aB  atlinec^tig,  gnebig,  tmb  einen  »^elffer  etc. 

SSnb  ift  33itten,  sergebung  ber  (Simb,  gnab,  geiftli< 
d)e  fnb  leiblicbe  ^iilff,  mt  gi"iter  loon  @ott,  in  gutem 
geroiffen  »nb  glauben,  »mb  be^  ^urbitterg  (Sfjrifti  fDillen, 
begeren,  t^nb  nict)t  im  ^weiuel  ftecfen  bleiben,  ob  bein  ge? 
bet  @ott  gefeUig,  lonb  frit^tbar  fet). 


9?nb  mag  man  ju  lonterricl^t  biefe  orbnung  f)alten, 
baO  jum  bitten  furnemlid)  bieie  fitnff  ftiicf  get)6ren. 

2)a^  erft,  Du  folt  anfenglid)  betrad^tcn,  wen  bu  an* 
fpredbcn  ttJoUift,  SBer  @ott  ift,  »nb  tt)ie  er  fict)  geoffenbaret 
f^at.  Q3nb  folt  beine  anruffung  n)eit  »on  aUer  ^eiben, 
iiurden  onb  fecten  anruffung  abfonbern.  2)enn  aI|o  fte> 
f)et  gefc^rieben,  2)en  .^©3t9t9t  beinen  @ott  foltu  anbeten, 
t)nb  jm  aUein  bienen.  !l)arumb  fo(  bein  t)er^  biefen  wax^ 
^afftigen  @ott  anfpred)en,  ber  ftct)  biirc^  ben  «l^SDlSfiW 
3f)eium  S^riftum  geoffenbaret  f)at,  5^nb  t)at  jeugni^  wn 
fi^  geben,  burd)  feine  SBunbert^aten,  t>ffertt>edung  ber 
S^obten,  in'.b  anbere.  SSnb  folt  n^eiter  betrad^ten,  \v>a6  er 
ifi,  9f?em(id),  ein  aUmed)tig,  ett)ig,  einig  ivefen,  »o(  wd^^ 
f)eit,  gutigfeit,  gered)tigfeit,  barm&er^igfeit,  tt)arl)afft,  rein 
t>nb  feufc^,  freiwiUig.  33nb  ba^  in  biefem  origen  SBefen, 
finb  bret)  ^erfonen,  ber  ewige  5>ater,  ber  (5on  3f)efu0 
(S^riftu^,  tinb  bcr  ^petlige  @cift,  tveld)e  ^4^erfonen  alle^ 
erfc^affen  ()aben.  5^nb  ba^  biefeg  tt)ar()afftig  @6tt(ic^ 
2Befen  ben  3J?enfd)en  gnebig  ftin  wll,  t>nb  trti(  fte  gett^ig^^ 
lid)  erl)6ren,  »nb  fe(ig  mac^en,  »mb  be^  .^(iJK0i9?  6f)rifti 
tt^iUen. 

2)ag  aUe^  ift  n6tifl  in  aUcr  anruffung,  anfengiid^  ju 
betra(^ten,  93nb  mageft  ju  evinncrung  bie  S^auif  beg 
.£>©^ij)i3f?  ($f)rifti,  mit  bem  giauben  anf^an^en,  g(eid)  a(6 
Wereftu  ielb  am  ^orban  bie  jeit  geftanben,  bei)  3o^anne 
»nb  anbevn  ^eiiigcn,  ba  bie  bret)  ^jjerfonen  tonterfc^iebUci) 
geoffenfcaret  fmb. ' 

3!)aS  anber,  S5etrad()tung  ber  gebot  t)om  anvuffen, 
9Snb  tt^avumb  ®ctt  biefeS  gebot  gegebcn  t)abe,  »nb  fo 
gro6  ad)te.  @ott  feibft  treibct  bid)  jur  anvuffung.  !l;enn 
er  ttn(  vn^  ^e(jfen,  t)nb  tt)i(  babet)  evfanb  fein,  tt)ie  er  fe^, 
Sfiemlid),  aUmcd^tig,  weife,  grttig  etc.  2)aS  lernct  man 
fiirnemiid)  in  ber  anruffunu,  baruinb  adt)tet  er  biefen  bienft 


^od^.  3)enn  barin  gibt  man  @ott  bie  I)6()efte  e§re,  bamit 
er  t)ntcrfct)ieben  ift  non  aUen  Sreaturen. 

2)aju  foltu  et(id;e  gebot  gebendfen. 

'^yiattb.  7.     SBittet,  fo  werbet  jr  empfa^en. 

Suc.  18.  '^an  fo(  aUejeit  bitten,  nnb  nid[)t  laf6 
ttjerben. 

$fa(.  50.  9fiuff  ntict)  an  in  ber  iiot,  fo  tt>i(  ict)  bid^ 
erretten. 

^a^  britte,  23etvac^tung  beiberlet^  t>ev^eiffungen,  33on 
ber  @nab,  »nb  v»on  jeit(ict}e'r  .^rtlff. 

!I)iefe  ©prild)  reben  ^on  oergebung  ber  ©itnben. 
So^an.  3.  5((fo  f)at  @ott  bie  2Be(t  ge(iebt,  ba6  er  feinen 
eingebornett©on  gegebcn  bat,  baS  a\U  bie  an  jn  gduben, 
nid()t  r»er(oven  tuerben,  fonbevn  baS  en)ige  Icben  t)aben. 
33itb  in  2lctiS  (Sap.  10.  »nb  3f{om.  3. 

SSon  je'tli^er  t)ii(ff  reben  folgenbe  «er^eiffungen. 

'^atttj.  6.  (Svftficb  fud)et  baS  reict)  @otte5,  »nb 
feine  @ered[)tigfeit,    @o  noirb  eud^  biefeS  aile^  jugegebcn. 

1.  !Iimott).  4.  2)ie  @ottfe(igfeit  ^at  Der^eiffungen, 
bcS  i&igen,  t)nb  beS  fitnfftigen  SebenS. 

^\al.  37.  3wi^  3''it  bc6  ^ungcrS,  ttjerben  fte  gef))el# 
fet  twerben. 

3)ag  nierbe,  @(aub  t)nb  tiertratt^en,  baburd)  beiberle^ 
SSer^eiffungen  angenomen  tt)erben.  2)enn  bie  V)erf)eiffun* 
gcn  ftnb  bem,  ber  ite  nid)t  mit  glauben  annimet,  tiergeb* 
(ic^.  5Snb  ift  ^ie  fecr  ir»o(  ju  mevcfen,  baS  biefer  @(aub, 
ber  tievgebung  bev  ©rtnben,  nnb  @nab  annimet,  t>mb  bee 
^@3t3?^3i  (S^vifti  tt)iUen,  aUejeit  fuv(eud)ten  mii^.  !Denn 
ba6  t)ev^,  baS  nid)t  nevge^ning  bev  ©iinben  t)at,  fleud)t 
fuv  @ott  etc.  3tem,  tv>ev  in  b6fem  geiriffen  t)nb  bofem 
fiivfa^  t>evt)avvet,  fan  aud)  nid)t  jti  @ott  t>mb  ^itiff  fd)vei# 
en,  ©onbevn  in  aUeni  gebet  mu«5  befevitng  ju  @ott  fein, 
t)itb  bieiev  g(aub  von  bev  @nrtb.  2)avumb  fpvict)t  bcr 
^(£1H9{,  3oI)an.  16.  2Bav(id),  wavdd),  fage  ict)  euct),  al^» 
leS  tt)ag  jv  ben  3Satev  bitten  n)evbet  in  meinem  ^iamen, 
baS  n)ivb  er  eudt)  geben.  3n  meinem  ??amen,  t^a^  ift, 
im  gtauben  »nb  t>ertrawen  »ff  bcn  Jp(£9i$)v3*i  3t)efum  ($t)ri# 
ftum. 

!Sarnad)  fofgen  bie  33itt  ron  jeit(id)er  ^i"i(ff,  1)a 
bfeibet  ber  g(aub  in  gemein  bavauff,  ba^  bieic  anvuffung 
nid)t  t)evgeb(icf)  fei),  tnib  \e.^t  @ott  nid)t  ^eit  ober  tveife. 
tr»enn,  ober  n)ie  er  ^eiffen  \oi.  2)enn  nnr  nnffen  beibeS, 
baS  ®ott  gett):S(icb  bie  5firct)e  in  biefem  (eben  aud)  er^a(# 
ten  it)i(,  onb  njii  bennod),   t)a^  fte  nntet  bem  (Siteu^  fe^. 


LXXXV 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


LXXXVI 


93nb  mu5  ber  (Mlaub  t)on  ber  gnab  t»nb  ^offnung 
ber  cwiijen  ciloiuni],  fcft  blcibcn,  nnnn  glcicl)  ®ott  bie 
jcitlidic  ftraff  »bcr  vn6  cicf^cn  (cfft.  '3ic  bie  jcitlict)c 
ftraff  »bcr  bcn  tufcrtcn  ^}3{6iier  am  ©vcul^  ijicng,  vnb  t)ic( 
93?6iber,  bie  bcfcrt  ivcrbcn,  glcicbirol  bie  ftraff  tragcn 
miiffin,  t^on  tuciyn  (^iottlic^cr  ovbnung.  ^ie  mu^  ben# 
Ttod)  bic  ^Kci]cl  «^iob  Mcibcn,  '^nb  ob  er  mic^  t6btet,  fo 
nnl  id}  bennod)  vff  jn  t)offcn. 

!l)a6  fiinffte,  Sctraditung  (]ciftlid>er  t)nb  Iciblid)er 
notbuvfft,  wa^  man  bittcn  fol.  2116  ncmlict),  n>ir  follen 
nid)t  bittcn  m^  &on  vcrbotcn  t)at,  Sllei  ()iilff  in  onvcd)^ 
tcn  fad)cn.  9((Ie^  aber  bu"?  iMi?  i]ut  ift,  nad)  ©ottc^  fjc; 
boten,  ba0  fo((en  n>ir  bitten,  QL^cr^cbung  bcr  ©iinbcn, 
(5)nab,  i^cvftanb,  6tci(fung  tmdb  bcn  Son  (S^ottcg  ttnb 
^cilifjen  (-^K-ift,  im  (^Maubcn  r*nb  a(Icn  tui]cnben,  ennqcg 
lebcn,  3^roft  in  bctrubni^,  (Sd)ul3  nnbcr  bie  2^ei'fc(  ctc. 
iDarnad)  a''e  n6tii]c  bincj  ju"i  .^citlid)cn  (cbcn,  ©cfunb* 
t)eit,  ^favunfl,  gutcn  9iat,  »n5  in  gemcin,  fclige  jfird-.cn 
recjicruni],  Sanbfricbcn,  bic  ?5nid)te  bcr  (Svbcn,  I6b(id)e 
tt)e(t(i(^c  3f{ei]imcnt,  n-^olfavt  beincr  eignen  Jlinbcr  ctc 

2)icfe6  allt^  nnl  @ott  bci)  jm  (3cfud}t  fjaben,  ba6  n>ir 
lernen,  ta^  er  nn-ife  t?nb  gut  ift,  33nb  f^d)?  barumb  'old)e 
©litcr,  bicfe^  ]\i  evtcnncn.  ^tcm,  ba5  cr  fclb  nviv^afftig^ 
li^  ba6  mcnfdilid)c  Icben  crt)altc,  SL^nb  nioKc  fonbcv(id) 
bcr  5?ird^cn  imib  fcincS  <Bon6  n>i((cn ,  t)u(ffc  tt)un,  23iib 
frt)alte  vnb  fd)""i^e  fie,  burct)  tcinen  <Son  3t)efum  (5^riftum, 
nnbcr  atle  iXcufcI.  5?nb  in  ©umuia,  ernftlic^  (5)ebet  ift 
t^o^c  2Cci(?t)eit,  vnb  (evnct  ein  ^JO^cnfd)  fecr  v>ic(  in  fold^er 
bctrac^tung.  3}aiumb  foUen  bie  *)3rcbi(]cr  bae  3?oIcf  jum 
@cbct  i'fft  rcrmancn,  vnb  jncn  bie  gcmcine  form,  bi^-  bcr 
«^(5^)i9t  ^t)riftu^  fclb  ccmad)t  bat,  trcn^Iicb  erfleren.  3)a6 
jie  )r  fclb^  notburfft  barcin  faffcn  lerncn. 

3um  bitten  jv^ort  aud^  atlejeit  3)ancffagunfl,  n>ie 
5?aulug  fprid)t  1.  ?t?cff,  5.  3r  fotlt  alle  icit  beten,  t)nb 
in  atlcn  gabcn  bancfcn. 

5?nb  ^^a\.  50.  9iuff  mid)  an  in  ber  not,  fo  n)it  id) 
tld^  erretttn,  t)nb  bu  folt  mic^  prei^^n  etc. 

(S6  ift  jumal  t^nglcid),  ricl  fobbcrn,  t>nb  ntd^tn^otlcn 
bancfen.  2)avunib  foUcn  wir  vnS  audo  ju  ^e.01id)cr 
bancf,'a,iUPg  crnncfcn,  vnb  nnffcn,  ba^  (^jott  bancfbaiftit 
fovbcrt,  9.Mib  ftnb  jtvo  gvoffev  Jlugcnbcn  in  bie  bancf^ 
Inirfcit  gcfaffct,  5l>Mibcit  vnb  gcrcd^tigfcit.  SSavbcit  be^ 
fennct,  ron  luclctem  bie  n>oltt)at  t)cvfome,  C»  ered)tigfcit 
iHTpflid)tet  bic^  bcm  aBoItbctcr  wibcrumb  ju  bienen. 

5Snb  forbert  (Sott  furncmticf)  biefe  SBar^cit  von  t>n6, 
tCi^  nnr  erfcnncn  t>nb  bcfnncn,  ba^  ev  ber  ^clffer  u\), 
ban;it  nnr  alfo  jn  auct)  crfennen  lerncn  ,  t>nb  nnffcn ,  ba(5 
er  n^cife  fn^  gut  ift  etc.  U^nb  nnffcn,  ba(J  er  v»n^  t)mb 
fce^  ^(i3iOi9e  (^f)rifti  iviUen,  vnb  burct;  jn,  ^filffe  t^ut. 


Q3nb  bamit  baS  53otcf  ftd)  gen)et)ne  jur  betrad)tung, 
n)en  fie  anfpred)en,  t)nb  ju  bctrad^tung  bcr  ^^^erfoncn, 
mag  man  jncn  biefe  ober  bergteid)en  form  fiirfagen. 

D  SlUmcc&tiger,  roar^afftiger  @ott,  etr>iger  t)nb  eini# 
g^r  3Sater  t)nfer6  J^eilanbc^  3f)efu  (5t)rifti,  fampt  beinem 
Hingebornen  6on,  t)nb  ^eiligen  @eift,  (Srfc^affer  ^imetd 
t)nb  ber  (5rbcn,  ber  (Sngcln,  ^D^enfd)en,  t)nb  aUcr  (S^vea* 
turn,  bcr  bu  bift  wcife,  giitig,  gercd)t,  tv.ut)afftig,  rcin, 
barmt)crt^ig  t)nb  frct)tr»iUig ,  ^d)  bcfcnne,  ba^  icb  Iciber 
etn  armer  fiinbiger  ^XI^enfd)  bin ,  2Snb  ift  mir  ^cr^Iic^ 
leib,  ta^  id)  bid)  erjiirnet  t)abe.  3*^  bitte  bid)  aber,  bu 
woUcft  mir  gncbiglic^  a\k  meine  ®itnbe  tjcrgeben,  t)nb 
mid)  gerccl)t  mad)cn,  vmb  beinc^  aUcrtiebften  iSon6  3^cfu 
(St)vjifti  triUcn,  t3nb  burd)  fn,  2)er  fiir  t)nfere  (Siinb  cin 
DpfTcr  gcirefcn  ift,  9Bnb  am  (Jvcu^  geftorben,  93nb  ift 
triberumb  aue^  bem  tob  rffcrftanben,  t)nb  tebet  in  etrig? 
fcit,  33nfc  ift  auS  onau6fprcd)Iic^er  treie^cit  rnb  bacmf)er* 
^igfeit,  jum  ''ITfittler,  3Serfiiner,  ^itrbitter  fi"tr  t)ng,  rnb 
€cligmad^er  georbnet.  3Snb  ntoUcft  mid)  rmb  fcinet  trit# 
len,  rnb  buru)  jn,  mit  bem  «^eiligcn  ®eift  fiir  pnb  fitt 
i)ciligcn,  juin  etrigen  ?eben,  t>nb  mid)  regieren,  ba5  id^ 
bid)  trarbafftigen  @ott  red)t  erfenne,  t)nb  in  red}tcm  (*}lau* 
ben  onruff.',  ^nb  bae*  id)  bir  biene  in  red)tem  @ct)or'iam, 
t)nb  nid)t  in  jrrt^um  ober  Siinben  faUe.  2)u  iroUeft 
cud)  fiir  t)nb  fitr  in  biefcm  Sanbe  bir  ein  red^te,  t)cilige 
Si'\xd)c  famlcn,  rnb  gnebig!id)  erf)alten,  t)nb  felige  9fiegi* 
mcnt  t)nb  narung  geben,  tjiib  aUejeit  t)nfer  tjnb  rnferet 
armcn  ^inblin  Icib  rnb  ®eet  beiraren. 

2!iefe6  aUe^  n^oUefl  gnebiglidt)  t^un,  t)mb  beine6 
liebcn  @on6  n)iUen,  ber  getri^lid^  tjnfer  fcuff^cn  ^oret, 
rnb  fitr  rn^  bittet.  93nb  glcuben  n)ir,  ba^  rnfer  an« 
ruffung  tjmb  feinet  wiUen  bir  gefeUig,  rnb  nidjt  tjergeblidt) 
fct).  Ciedo  Domine,  sed  opem  fer  imbecillitati 
meae,  Amen. 


D  ^mdi  3l)efu  6f)rit*te,  aUmed)tiger  ©otteS  @on, 
V>nb  beg  cirigcn  Q3ater5  ebcnbilb,  @ott  rnb  ?[Renfd),  bet 
bu  fiir  rnfere  @t"tnb  am  (5reut^  gcftorben  bift,  rnb  n)iber* 
umb  an^  bem  3;obe  rffcrftanbcn ,  rnb  Icbefi  rnb  rcgireft 
in  ctingfcit,  ^nh  bift  jnm  9}?ittler  tjnb  @nabenftuel  rer* 
ovbnct,  rnb  t)aft  gefprocben,  ^omet  ju  mir,  aWt  bie  \x 
geingftet  wib  beiaben  )ei*i,  3d()  tvil  euct;  crquicfen,  3d£) 
bilte  bict),  bu  troUcft  mir  gncbiglid)  meine  fitnb  rergeben, 
VKb  fitr  mid)  armcn  Siinbcr  giirbittcr  fein,  vtib  mid^ 
gcvcd)t  madtjen,  rnb  mit  beincm  ^'^ciligen  @cift,  jum  etri* 
gcn  ?eiten  ^(itigen  rnb  regicren.  1)u  tt)oUcft  aucf)  fiit 
rnb  fi"tr  -in  biefen  l^anben  bir  einc  ctvige  Jitird}e  famlcn, 
^^nb  tvoUeft  gute  JKegimcnt  geben,  rnb  rn(3  tviber  bic 
Z(n\d  bctvarcn,  3Bie  gefpvod)en  ift.  2)er  <Bame  bet 
gvatvcii  trirb  ber  €d)Iai:gcn  ben  i?opff  jertrettcn.  S3nb 
bu  ^(SOiOt  3t)efu  (S^rifte,  aUmcd)tiger  @ottc^  (£on,  ijaft 
gefprod)en,  3?iemanb  trirb  mit  mcine  (£d)cflin  au6  meU 
nen  t}enben  teiffcn,  ?tmen. 

5* 


LXXXVII 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


LXXXVIir 


D  (Fwiger,  aUmed^ti^cr  ^eifiger  @eifi,  ir>a't{)iifftii3, 
ftjitii]  »nb  feuic^,  ter  bu  vom  euMgm  SSater  vnt>  cwigen 
©on  au6i}o^eft,  »nb  imvbeft  cjefanb  in  bev  ©leubigen  ^cr^ 
^en,  in  jncn  frcub  an  ©ott,  ernftliu)e  anruffung,  U\i\d)> 
l^cit,  iMib  alle  Suc]enbcn  anjujiinben  vnb  ju  unvcfon,  2Bie 
@ott  fpridit,  3d)"  wil  t>ff  bie  (Sinwoner  ^erufalcm  an^^ 
Qicffen  ben  @eift  ber  (Mnaben  »nb  be6  ©cbetS,  3c^  bitte 
bid),  bu  woUeft  in  :neincm  l;er^en  wo^nen,  vnb  mcin  l)cv^ 
ju  rechtcr  befcvung  ^u  ®ott,  ju  red)tcr  @ottc^  fuvd)t,  ju 
tcavbafftiger  Sere  vnb  ©laubcn,  Dnb  jur  i^ieb  ju  @ott 
treiben,  t»nb  b.ivin  mein  tjcxi^  feft  madben,  ba6  id)  bcn 
tvavt^afftigen  ®ott,  5^ater  i^nfev^  ^^(S?}i3i9?  3&eiu  (Sl)vifti, 
»nb  bcn  8on  S^eium  Sfcriftum  bcn  -llfittler,  t)r.b  bid) 
,^ei(igen  (*)eift,  red)t  erfenne,  ved)t  ei)rc,  v)nb  red)t  anruffc, 
Dnb  am  ^(L^9iJ)i9?  (5brifto,  burd^  beinc  tvirrfung,  troft  »nb 
{)offnung  tiabe,  5SoUeft  aucl)  in  mcinem  t)erl)ci,  aUei  ge^ 
^oriam  geqen  d^ott,  gebult,  {eufd)t)cit,  vnb  atle  2ugenb;n, 
tvirrfcn,  onb  micb  ftevcfcn  »nb  bemaren  vviber  aUe  Xeufc!, 
itiibcr  nUe  lugen,  «nb  iviber  aUe  boie  anrci^ung,  ba3  id) 
nid^t  in  irt^um  tnb  in  fiinbc  faUe. 

2)u  ^eiligcr  ®eift  ve5  ervigen  55ater3,  'onb  eit*ig?n 
6on0  jlfiefu  (l^rifti,  tuoUeft  au<^  in  ber  5iir^cn  @ottc(?, 
in  ber  ^^rebiger  ber^cn  txjobnen,  t>nb  fic  ^^u  (botM  licbe,  jur 
SBar^cit  vnb  (^inigfeit  leiten,  t^nb  burd^  fre  ^rebigt  freff* 
tiglid^  bcr  ^)J?enfd)en  I)er^en  ju@ott  bcferen. 

2Bottcft  auc^  in  bcr  weltlid^en  9?egenten  fier^en  wof>* 
ncn,  fie  ju  ©otte^  (ieb,  jur  gerect)tigfeit,  lugcnb  unb  frie* 
ben,  t)nb  ju  feliger  regierung  treiben,  »nb  barin  ftercfen. 

X)iefe6  afle3  ivoUefi  gnebiglid)  u>ircfen  x>ou  inegen 
be«  ^JPiittlerS  Dnfer^  «^errn  S^efu  Sf)rifti,  2lmen. 


D  SlUmc^tigcr,  it»arl)afftigcr  ®ott,  emigcr  tinb  eini* 
ger  ^^ater  m\ex6  ^eilanbcS  !36efu  S^rifti,  fampt  beincm 
eingcbornen  <Bon,  »nb  ^peiligen  @eift,  @rfd)affL'r  ^;met5 
t»nb  ber  (Srben,  ber  (S"ngeln  t>nb  ^>Jieni'd^cn,  tmb  aUcr 
Grcaturcn,  bcr  bu  bift  aBeife,  @utig,  ®ercd)t,  SCarbajf^ 
tig,  ^ein,  ^Barmf^ev^ig  cnb  grei^nnUig,  3d)  ba.icfe  biv  mit 
^cr^cn,  fur  ([Ui  gnaben  »nb  n)oItI),Uen,  bie  fo  intl  imb 
io  gro^  finb,  ba^  man  fte  nid^t  erjelen  ober  gnugfam 
bcbencfen  fan. 

G^rftlic^  aber  bancf  id)  bir,  baS  bu  bici)  gnebiglid) 
ben  9J?en'"d)cn  geoffenbaret  i)(\ft,  vnb  f^aft  beincn  licben 
(Son  'jl)efum  ($I)viftum  jum  'iWittlcr,  33eriuner  t»nb  Scligj 
mad)cr  gcovbnet,-  t)nb  ju  t>n^  gefai.b,  vnb  nnlt  ini^  buvcl) 
jn  fclig  m.K{)cn,  J*")aft  aud)  ba^u  bcin  (Suaiigclium  g;ben, 
vnb  famlcft  ein  eivige  it'ird)en,  onb  t)eiligeft   fie  mit  bei^ 


nem  ^eiltgen  @eifl,  ju  ett>iger  (Seligfeit.  ^aft  audt)  midi) 
avmcn  Sunber,  ju  bie!'cv  gvoffcn  gnab  beruffen,  Snb  oer> 
gibcft  mir  meine  fiinbe  gncbiglid),  t»nb  nimeft  mid)  an  ju 
gnabcn,  t>mb  beine^  (Soni^  nnUen,  t>nb  neigcft  mcin  ^er^ 
mit  glauben  ;;u  bir,  buvc^  ben  ^ciligen  ©eift.  @ibe^ 
t»n5  aud)  leben,  gefunr^cit,  narung ,  (5t)viftlid)c  regiment, 
redirc  Serc,  53en)aveft  toiifcve  arme  ^inblin  t»nb  »nferc 
.i^uttlin. 

?^ur  bicfe  onb  anberc  n>o{tf)aten,  bie  ic^  leiber  nid)t 
aitc  bcbencfcn  fan,  bancf  id)  bir  mit  .^cr^en,  93nb  bitte 
bict),  bu  n^oflcft  mir  gnebig  fcin,  fmb  bcineg  (gon^  roil? 
len,  !Da^  icb  nid)t  M^  bctn  fcinb  t>nb  leftcrev  in  cDigfeit 
venDovffen  UHrbc,  €o;ibern  t)abc  in  enngfcit  freube  an 
bir,  fnb  moge  bir  ewiglid^  bancfen,  vnb  bid)  preifcn, 
2imen. 


S3on  2{nruffung  t)er  fleftorknen 
^eitigem 

Sji^  au^  recj)t,  ba^  man  bic  gcjtorbenen 
^ciligen  aniuffct? 

21ntn)ort,  Dic  gefiorbene  ^OJenfdben  anruffen,  ifl  einc 
6ffentlid)c  ^eibnifd)e  Slbgotterci)  tnib  fd)rerflid^e  ©unbe, 
t>ab  verblenbung  ber  red)ten  Slnrufjung.  2)enn  atfo  ifl 
gcfd)vicben,  aT?att.  4.  !Dcn  ^^(SJK^Sf?  bcinen  @ott  fohu, 
anruffen,  ttnb  fm  aUein  bienen. 

^iefc  ttjort  gebicten  offentlid),  ba3  man  aUein  ®ott 
anruffcn  fol.  3?nb  folget  barau^,  voa^  C06ttli(f)c  'J)J?ajeftet 
gcbeut  anjubetcn,  ba^  ift  gciri^Iic^  @ott.  511^,  ben 
i|)(SDi9i?^  (SI)ri|}um  gebicten,  bie  @6ttlid)en  Spriic^  am\ 
jubeten,  iDarumb  ift'^  flar,  M^  er  n)art)afftiger  @ott  ifl.' 

3?nb  mag  ju  anteitung  ber  ?eute,  biefe  t)rfad[)  babc^ 
gcfagt  mevben.  SBcnn  man  cin  onfic^tbar  mefcn  anrufft, 
fo  ^elt  man  baffclbig  fiir  aUmcd)tig,  2113  nemfid),  ba^  c? 
aUer  3)ieni'd)en  ^cr^cn  erfenncn  fonne,  t^nb  snterf^^cibcn 
^eudbefcy  t)nb  ^er^fic^e  anruffung.  '^u  ift  gcn>i0fict),  bad 
aUciu  ®ott  aUmcd)tig  ifi,  t^nb  aUein  bie  f)cr^en  cvftnt 
vnb  rid^tet.  Darumb  ift^  offentlid),  ba^  man  aUcin  @ott 
anruffen  fol. 

'Die  anber  »rfad),  1.  2^im.  2.  ifi  gefd)rieben,  (SS  ifl 
ein  ciniger  l)?ittler,  jn)i;'cben  @ott  onb  ben  l\Renfct)en,  bet 
l>)?cnfd)  (if)riftu5  3f)efu§.  5Snb  gc^oren  »u  bc^  ^jD^ittler^. 
C^l)re,  bicfc  ^^nnn)  emptcr,  Ta^  cr  bcr  vf)oI)epvicftcr  \e\)/ 
ber  in  ba^  Jp)eiligft)um  gef)ct,  tab  ift,  bcr  ®otte6  ^cMm- 
fid)cn  ^at^  t>nb  nnUcn  fif^et,  erfcHnct  aud)  aUer  Wem 
fct)en  f)er5>cn  t)nb  feuffl>cj.,  3)arumb  ift  cr  aud;  @ott.  3tem, 


LXXIX 


II.    EXAMEN  OKHINANDOEUM. 


LXXXX 


ba^  fr  vn3  nit6  flottlid^em  iRat  jitm  ^S^rfuntr,  ®natcn=' 
ftucl  t»nb  gurbittev  ijcov^nct  iVy,  ta^  ))m  tie  j]6ttlid)e 
?)?aieftet,  vmb  bieie?  ^jcrmnere  unllen,  Qncbii}  fein,  »nb 
»n0  erI)6ren.wi5Ue,  -i^nb  ba^  m^  ticfeS  burcl}  ©ottc? 
n>ort  «ertiinbicjct  feij. 

iDarumb  foden  it)ir*  in  aller  ?lnru[fung  biefcn  einigen 
a}?ittlcr,  bcn  ^($^)ir]^}?  3t)eium  (S[)riftum  anfcbaWcn,  vnb 
t)ff  jn  v>crtran>cn  ,  bad  t»n6  C^Jott  gnebig  fein,  mib  er^o^ 
rcn  troUe,  umb  tkic^  W\ttU'x6  »inUcn,  bcr  in  ba6  ^ei- 
Iii]t{)um  gct)ct,  t)nb  ©otico  rat  »nb  nnUcn  aUcjctt  an- 
fchawct,  (Sil)et  aud)  vnfere  f)ei^cn  lonb  fcult^en,  33nb  ift 
ber  ^^erfiuier,  9?emlid^,  ber  Son  ©otte^  2^m^  (5^riftu3. 

!Darau^  ift  nu  flar,  ba5  graufame  Slbgotterei?  ift, 
anbere  93nttler,  ncmlid)  bie  gcftorbcu''  5J?en''d)en  ju  tld)? 
ten,  vnb  burc^  anbcre  cinen  jutvit  ju  ®ott  fiirncmcn, 
©nb  ber  gottlic^en  ^Waieftat  eine  anbere  orbnung  mad)en. 

tJie  britte  i^rfad^,  '!!0'?an  fol  feinen  ©otte^bienf^  »nb 
anruffung  in  bic  ^ivc^e  einfuren,  one  ©otte^  n>ort.  9?u 
ift  offentlid),  ba§  t>on  bcr  gcftorbcnen  ^\)?enfd)en  anruffung 
fein  ®otte6  tvort,  ober  (Srempel,  in  ®6ttlicl)cr  ©ct)rifft 
au^gcbrucft  ift. 

!I)ie  vierbte  wrfa^,  3n  ber  Slnruffung  fol  glauben 
fcin,  ber  ®ottei3  wort  ficibe,  ba6  ®ott  foId)er  bienft  0e== 
fellig  fe^.  !Da$  fan  in  ber  geftorbenen  ^eiligen  Slnruffung 
QU(^  ni^t  fein. 

5tu5  bietem  aUen  i|l  flar,  bad  gantj  notig  ift,  bcr 
geflorbenen  f)ciligen  anruffung  ju  ftraffcn,  »nb  ta^S  SL^oIcf 
jum  «!^(^9??)i9?  (S^rifto  ^u  n^eifen.  ^nb  wien>ol  jtjunb 
»icl  6op^iftercV  gei'ud}t  mivb,  biefe  Qlbg6ttild)e,  ^cibnifd^e 
0en)onf)eit  ju  er^alten,  Bo  ift  bod^  offentlid),  ba^  baburc^ 
ba^  ampt  be^  J2)(^J)i;K9^  (5I)vifti  yerbltnbet  tvirb. 

3tem,  fo  jemanb  bie  I)eUigen  5)?cnf^en  aud^  als 
^elffer  anruffet,  nie  loiel  3bepfilic^e  gefeng^  lauten,  ber 
macbt  6ffentlid)  Slbgotterei)  ang  incn.  2Bie  bie  ^ciben 
aUerle^  2lbg6tter  gemadjt  f)abcit. 

2Bie  aber  »on  ^cn  ^ciligen  rec^t  ju  prebigen  fev), 
ba3  nu-rbcn  bie  gelarten  ^aftorc^  '"elb6  nnffcn,  -i^nb  mag 
man  bie  anbern  bevic^ten,  9?cmlid),  ba6  nian  bie  ^iflo* 
rien  teon  anfang  lerne,  irelcben  'iWenfd^cn  ftd)  (Mott  gcof^ 
fenbaret  ^at,  lonb  fcin  2Bort  gegeben.  ^i>nb  nH'ld)e  ?ere 
ju  febcr  jeit  bie  ^ciligcn  gcprcbigt  t>nb  gcftrittcn  f)aben, 
bao  nnr  burd)  fr  jeugnie^  gcftcrcfct  nuTbcn.  3tcm,  nne 
bie  ifivd)e  fiir  vnb  fuv  initcv  bcnv^ireut^  gcrocfen  fci^,  vnb 
0(cid}n^ol  buvd^  (^)6ttlid)e  ^>}?ad)t  erl^altcn  ctc.  IMtb  foUcn 
bie  gelarten  ^^^aftorcg  vff  bie  anbcrn  ad)t  I)aben,  baS  nidjt 
in  foldie  ^^rebigt  irt^um  eingemenget  mevben. 


3Son  bcu  (Seremonien,  Me  \)on  SKem 
tct^eu  in  icx  ^irct^cn  erba^t  fmb* 

Sft^  auc^  xc6)t,  H^  bte  9)lcnfd)en   cxii6)tet 

l)abcn,  untcrfc^ieio  ber  (Speife,  bellimpte  tage 

ju  faficn,  ®^e  tJcvBotcn,  SDJunc^erct) 

auffgeric^t?  etc. 


2lntn>ori,  iS^  ift  tnret^t  lonb  Slbgottcrct),  tia^  ^'Wcn* 
fc^eii  auffcr  ©otte^  n^ort,  ?ere  t*on  ®ottcg  wcfen  t*nb  mU 
lcn,  ober  ®ctte0bicnft  ertict)ten.  2)enn  bie  SfJegel  ift 
gan^  offcntlid),  ^33^-ittl).  15.  33ergebli*  el)ren  ftc  mid) 
mit  ^Weni^en  geboten.  ®ott  n)it  crfanb,  angcruffen  tinb 
geef)rct  fein,  nnc  er  \id)  felb6  au6  groffer  barml)cr$igfeit, 
burcl)  fcin  2Cort  geoffenbaret  I)at.  Slber  mc  ber  3;eufel 
bie  <lQem  im  4-^arabig  t>on  @otte6  wort,  auff  eigene  ge* 
bancfcn  frtret,  alfo  ernad),  I)abcn  bie  v!P)ciben  ®otte6  n^ort 
oerlaffen,  »nb  graufamlid)  eigene  fantafeien  oon  ®ott 
ertic^tc!.  ^no  mandjtvlci)  ®6ttcr  vuD  njcrcf  furgencmcn, 
dnblic^  aud)  lD?enfct)en  jum  Dpffer  getobtct  ttc. 

Sllfo  fmb  bie  i?c§cr  »nb  ^Df^abometf) ,  aud)  burd)  bie 
^eufel  getriebcn,  "onb  t>on  ®ottci3  n^ort  gcnnd)en,  tmb  I)a« 
ben  anbere  @6tter  t>nb  anbere  ®otte>3bicnft  gemad)t.  Q3nb 
mit  biefer  njeife  fd)Icid)t  aUejeit  blc  5lbg6ttcre^  in  bic 
5iBcIt,  fo  man  loon  ®otte6  wxt  Weic^et,  tinb  folget  eignen 
fantafeien. 

5lIfo  f)aben  S3apft  »nb  3J?und)e  @otte6  wort  «crlaf* 
fen,  t)nb  cigne  ®otte^bienft  t>ffgerict)t ,  C5I)e  »crbot,  l^nter» 
fd)ieb  ber  fj^cife,  «^ciligcn  anruffung,  gcb»t  t>on  erjelung 
ber  ©iinben,  vnb  6atiSfactio,  35epftlid)e  ^JO^cfS,  ^})iund)e# 
re^  etc.  Qinb  I)aben  an  fold^c  jre  n>ercf  biefe  lefterung 
angcf)cnget,  bvi6  bicfe  twcrcf  fcrgcbung  ber  fiinben  t>er:» 
biencn.  "5Beid)e5  ^ffcntlic^  ift  bem  ^(J^3i3fi  (S^rifto  fcinc 
eigene  ©f)-e  geraubet. 

!Diefc  irtt)um  fol  man  ftraffen  vnb  vcrlaffen,  S?nb 
bieien  9?egcln  folgen,  ^iBer  ein  anber  (Juai^gcUum  prcbi* 
get,  fol  verfluc^t  fcin.  3tcm,  'Man  fol  ®ott  mcl)r  gc* 
^orfam  fein  benn  ben  ^IRcnfd^en. 


2)arumb  foltcn  roir  jt^uiib  md)  23efentni3  tl)un,  9?id}t 
bie  33epftlid;en  irtbum,  3nterim,    SBiberteuffcrev  etc.  an^ 


XCI 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


XCII 


nemen,  ©onbern  in  reiner,  gottlicber  Sere  be6  (Sunngelii 
Meiben. 

9Snb  fotten  @Iaub  lonb  SCercf  burcb  ©ottcei  2Gort 
tegirct  werbcn,  \vk  bcr  ^vopt)ct  fpvid)t,  Lucerna  pedi- 
bus  meis  verbum  tuum.  Q3nb  fmb  aUt  (^efeu,  bie 
tt)iber  (S)6ttlicl)e  gcbot  ftrciten,  muedit. 

5\arumb,  alle  bie  ^crfoncn,  njctdben  ber  ©bfftanb 
notig  ift,  foUcn  in  (^t^cUcbcr  fcufcl)eit  lebcn.  !I)cnii  ®ott 
jiirnct  ernft(icl)  t)ber  rn^uctit,  i?nb  alle  t)ermifcl^ung  nnbcr 
feine  (Sebot.  Gr  fclb  ift  rcin  t>nb  feufd),  ^iJnb  unl,  bag 
h)ir  jm  glcicfiformig  fein,  nad)  fcincr  Drbnung,  vnb  »11? 
terfdjeib  mcrcfcn,  jnnffd)en  ^eufd^cit  »nb  v^njud)t,  U.^nb  in 
erfcnnen,  al3  cinen  rcincn  (S3ott,  bcr  ^cuidicit  licbct,  inib 
bagcgcn  nnffcn,  baS  bie  Jeufcl  vnrcine  ©ciftcr  ruib ,  vui' 
trcibcn  graufam(i(^  ju  a((cv!ct)  tnjud^t  onb  35(utfd)anbcn, 
®ott  jur  fd)madb  t»nb  ocvbric^,  lonb  bcn  armcn  4^?cn!dicn 
ju  fdiaben.  Xem  jie  unffen,  baS  fecr  groffe  ftraffcn  ,\eit^ 
I!d>  vnb  cnng(id),  nad^  bcr  t)njud)t  fo(gcn,  tr>ie  bic  ftraffcu 
©oloma,  snb  bcr  (Sanancer  etc.  beiiH'ifen. 

2?nb  ift  bod)  ju  bcflagen,  ba6  ber  IJeufcI  bie  elenbe 
9}?enfd)I.d)e  3f?atur,  fo  mand)crlcv  ju  graufamcr  vnrcinigr^ 
fcit  trcibct.  ^-nb  ift  noc!^  mcljr  ju  bcKagcn,  bad  foid}c 
Sunbcn  gefitcrcft  i^nb  gcmcbrct  n>evbcn,  burc^  bicfcn 
fd)cin,  bae  bie  Scpft  tmb  *}3?und)e,  bag  (5t)ci>crlot  fiir 
ein  befonbcr  ^eitig  iverd  furgeben,  \»iber  f(are  6ffent(id)c 
(DotteS  ivort. 

Darumb  fol  ben  ^ricftern  t>nb  ^erfoncn,  bie  in 
^lof^ern  gcn^efen  fmb,  e^clid^  ju  iverben,  nad;  (5f)vift(ict)cr 
orbnung,  jugciaffen  fein. 

93nb  follen  bie  ?cut  )oon  anbern  SO?en''d)en  gcbotcn 
in  bcr  5iird)cn,  audb  ^'''C^t  »ntcrrid)t  wcrben,  ba^  ftc  wif* 
fen,  ba^  aUcin  bicfe  wcrrf  (^jottc^bienft  finb,  bie  ^)ott  gc* 
botcn  bat,  U^nb  a(fo  a((dn,  fo  fie  in  rcdbtcm  glaubcn  jum 
J^(S1R?}i9?  (SI)rtfto  gefd)el)ert.  ^Bnb  mag  man  bie  »nnu^cn 
Gercmonicn  gan^j  vntcrlaffcn. 

5Iber  (SontagS  feier,  t)nb  etlid)e  anbcre  5^cft,  t)nb 
orbnung  bcr  ^^iftcricn,  bcr  jeit  nacJb,  im  Icfcn,  ftngen, 
^^rcbigcn,  21(6  t>cn  bcr  ©cburt  (^^iiftt,  ?cibcn,  U>ffcrftc()cn, 
,^imc(fart,  Scnbung  bcg  ^ci(igcn  i^Jciftcg  ctc.  ^aitcn  unr, 
2)amit  6ffcnt(ic^c,  c^r(idbc  »criam(ung  blcibcn,  ju  crbai- 
tui'g  bc^  6ffcnt!id)cn  '>VI?iniftcrii  tnb  *|?rcbigampt6.  !Denn 
Une  brobcn  offt  gcfagt  ift,  ^)ottc6  unlle  ift,' ba6  uin  (^uan-: 
gctium  6ffcnt(id)  gcprcbigt  ucrbc,  U.^nb  erl)c(t  ba^u  fclb 
gncbig(id)  cl)v(id)e  pcrfamdmgcn.  3'it  aber  »nb  ftunbcn, 
Icfft  cr  bie  ^4-^aftorcg,  fampt  bcr  5fird)en,  nad)  gc(cgcn^<'it 
ovbncn.  9^nb  fol  fo(d)c  Dvbnung  rcd)t  t>crftanbcn  u^^cvbcn, 
ba6  bie  gcunffen  bamit  nid)t  vcrunrrct  tvcrbcn,  ynb  bcn- 
nod)  bac<  ^.^rcbigampt,  reid)ung  bc6  ©acramcnt^,  fempt(id) 
®''bet  t>nb  !t)ancffagung,  jftd)tig!id)  gel)altcn  ivcrbe,  5^nb 
M  5^oIcf  gerne  »nb  tjlciiftg  babev  fci;. 


aSon  6t)tiftlic^er  grei^eit 

mi^  tjl  (T^njllic^e  frci^cit? 

5lntwort,  (£f)rift!id)e  fvci^cit  ift  crft!id)  bicfe  bof)^  Pn* 
au6fpvcd)tid)c  gr.ab,  ta§  u>ir  cn  t>nfcre  vcrbicnft  t>mb  bc3 
^(S9i))i^J?  Gbrifti  uiiilcn,  t>cvgcbung  bcr  (giutbcn  babcn, 
inib  gcrcd)t  finb,  bag  ift,  ^iott  gcfctlig,  burd)  bcn  glau* 
bcn,  cb  g(cicl)  in  bicfcm  cicnbcn  lebcn  nod)  »ic(  fd)U)ad^eit 
t)nb  Sunb  an  t)nd  f(cbt. 

3?nb  ^neitcr  ift  bicV  g'eif)cit,  ba6  bcr  S^m^  (Sf^xu 
ftu6  idb,  t>n^  au^  bcr  ^^cdc  jcud>t,  tnib  tvoft  onb  Icbcn 
in  iniS  U)ircfct,  tnib  gibct  t^n^  fcinen  ^ci(igcn  &dft, 
fdnl^t  t>n6  unber  bie  5cufe(,  t>nb  crt)clt  t>n6  uninberbar* 
(id),  t)nb  gibt  t>n6  inb!id)  cwige  Sctigfcit,  barin  uiir  gan^ 
x^on  (Siinbcn,  Job,  Jcufc^n  t>nb  atlcm  c(cnbc  frc^  ftnb, 
tnib  ^vi^ocn  cwigc^  ?cbcn  tnib  cu>ige  (^iercditigfeit.  U^on 
allcn  bieten  fad)cn  rcbct  bcr  ^(JOi^Jt,  ba  er  fprid)t,  2Ccnn 
cucb  ber  €on  frci)  mact)en  unrb,  fo  feib  fr  t»ar()afftig(id) 
frci). 

(Jrnad)  folget  aucb  biefe  ^Vreibeit,  ba^  S^riften  nid)t 
fodcn  bc!abcn  icin  mit  bcn  (Scrcmonicn,  obcr  ^4?i"irgcr(id)en 
Dtcgimcnt  '')Jlc^\.  3tem,  ta^  fic  nid)t  foUcn  gefangcn  lcin, 
mit  ^crcmo-nicn  oon  "J)^-n  d)cn  gcovbncr.  Sonbcvn  t'o(!en 
unffen,  t^a^  fo(d)e  Scrcmonicn  von  9J?cn!d)cn  gcmad)t, 
nid)t  ^~*ottcebicitft  ftnb.  Tag  aud)  t>ntcvlaffung  bcric(bi# 
gcn  nid)t  Siinbe  t"ci).  SBic  (£.  ^j3au(u^  iprid)t  jun  (So-- 
loffcri:  am  "2  (Sapitct,  9(icmanb  fo(  cud)  rid)tcn  t)on  pn* 
tcrfct)icb  ber  fptife,  obcr  tvancfc^,    ober  von  Bci»'ttagen  etc. 


SScn  ben  brcicn  teilcn  im  ©cfc^e  SWofe* 

(S-6  i(}  f)od)  notig,  ba6  alle  vcrftcnbige  (5[)rift!id)e 
mcn''cbcn,  bauon  cin  ,vm!idicn  t>cvf«aiib  I)abcn,  u^ie  t>nb 
U^uvimb  (S^ott  ba^  rcgimcnt  jitacl  a(fo  mit  UH'(t(id)cr  rc* 
gicruiig,  an  cincm  g^unffcn  ort,  t>nb  t>ff  bcjltimptc  jcit 
georbnct  f)at,  53itb  ift  bicfe^  bie  ff.rncmcftc  prfact). 

©ottc^  allcr  gncbigftcr  u>ille  ift,  ba^  unr  fcincn  Sort 
3I)erum  (5t)viftum  cvfcnncn,  tntb  t)ml>  biciV^  unllcn,  i'am(ct 
er  jm  fur  tnib  fiir  einc  ifivdt)c,  in  mcni'd)!id)cm  gc''d)(ec^t. 

2)amit  nu  gcu^i^  U)cre,  r:o  bcr  ^6"?)?))?  3I)efu^  (5i)ri# 
ftuS  folte  gcborn  un-vbcn,  tnib  prcbigcn,  lcibcn,  an^  bcni 
tobe  u>ibcrumb  in  ba^  (cbcn  t>ff.'rftcl)cn,  tnb  ^Wivafct 
tf)un,  jum  J'ugni?  bcr  Scrc,  I)at  @ott  ba^  t)o!rf ';3frac(  v>ou 
a((cn  ^cibcn  abgcionbcvt,  t>nb  bicicm  ^i^o(cf  cin  cigcn  u>c(t* 
(id)  9icgimcnt  i^cftcllct,  pnb  einen  €tam  bavin  erncnnct, 
ou^  u>elct)cm  ber  «iP^^-ilanb  9)(eifta6  folt  gcborcn  un-rbcn, 
t>nb  f)at  jnen  ein  pla^  eingebcn,  ber  tuol  bcfant  geu)e|en, 


XCllI 


II.    EXAMKN  ORDINANDORUM. 


XCIV 


jWiffdien  ben  befantten  »nb  groffefien  .^cnigrcicf^cn,  Slffw- 
ria,  (*t)albca,  ^o^pto,  fd)ier  ttff  bcm  mittd  bcr  (Srbcn. 
QSnb  t)at  (^)c>tt  gro^e  i^ivafel  fur  iMib  fm,  in  bicfcm  ^^olcf 
offcntlid)  gctf)an,  2)a3  man  gcwif^lic^  nniftc,  ba^  bicfc  ci# 
nige  Scre  rccl)t  n^crc,  tDcld:c  in  t^icfcm  iColcf  burd)  fcine 
*i?rop().'tcn  gcprcbigt  ift,  cnb  ba?  in  bicfcm  ^Boid  bcrgon 
(^ottc(3  crfd)cincn  wurbe,  mib  fcin  grog  rounbcrbarlid) 
SDercf  au6ri^ten. 

Taju  l)at  @ott  i>lfo  bicfcm  3Solcf  ein  euffcrlid)  9te* 
gimcnt  gcfaffct,  bag  oom  Slug^ug  au^  @g))pto,  bi3  jum 
Seibeu  »nb  jur  »ffcrftcf)ung  (Jl)rifti,  1543  3ar  gcftan- 
ben  ift. 

3Snb  ift  aud)  ein  befonbcre  tDott^at  &otk^   gcwefen, 
ba6  er  alfo  eine  g:u>lffe  ©diulc  ))ffgcrid)tct,  onb   fo  lange- 
jeit  er{)altcn    f)at,     2)auon    man    gcivi^lid^    g^unifft    ^at, 
ba^  barin  g6ttlid)e  wart)eit,    onb  ettid^e  red;te  Screr,    fiir 
t)nb  fur  ju  finbcu  ivaven. 

5lBo  nu  u^etttic^e  3?cgimcnt  ftnb,  ba  miiffcn  S3urgcr# 
lid)e  gefc^  fein,  t)on  gcvic^tcn  mib  ftvaffcn  bcr  groben  la^ 
ftern,  oon  (^rbfd}afftcn,  oon  fcuffcn  »nb  oevieuffcn  et.c. 

•i^nb  fcamit  biefe^  5Bolcf,  mit  6ffentticf)en  ftaren  tonter* 
fd^ieben  non  bcn  ^l^cibcn  abgefonbcrt  vccrc,  ftnb  babci) 
»iet  (Scremonicn,  i>on  »ntcrfd)icb  bcr  Speife,  t)on  ^e\Un 
t»nb  Dpffern,  gcovbnet.  33nb  bicwcit  ber  ^}J?cfrias3  ^at  in 
biefem  ^JSotd  erfd)euu'n  foUcn,  finb  bie  Scrcmonicn  ju 
gleid)  ^Bilbcr  vnb  erinnerung  gcwefcn  oon  ^D^cffia,  2U3 
ba^  Dftcrlamb  etc.  i^ab  ift  in  fmnma  ein  fecr  fd^on, 
jicrlicl^  9{cgimcnt  gen)efen,  beegtcid)en  fonft  »ff  erben  fein 
£6nigreici)  gcfct)cn  ift. 

9?ebcn  bicfen  ;^u>eien  tciten  ber  @efe|,  bie  man  ncn* 
net  ludiciales  «nb  Cereinotiiales,  f)at  bicfcs  55otcf  nod) 
anbevc,  weit  ^oticv  onb  notigev  gcbot  gc^abt,  2)ic  nic^t 
ein  »evgenglid)e  Dvbnung  ftnb,  (£onbevn  cu)ige  wcis^cit 
©ottc^,  bic  mit  cincm  fccr  fc^wac^cn  namcn  gcncnnet 
tvirb,  Lex  moralis,  Snb  finb  bic  '^eiim  ©ebot,  Die 
man  abcr  ocvftet)cn  fot,  it>ie  fte  @ott  fetbg  buvc^  ben 
^(S9ft3i9J  (5t)viftum,  r>nb  buvd)  bie  ^vop^ctcn  wnb  2lpo* 
fteln  erflcret  ^at. 

9f?u  ^at  (SJott  in  biefem  rcgimcnt  Sfvacl  befonbere 
ftraffen  lonb  gnab  erjcigt.  Q^nb  u  kwot  ein  tcit  bauon 
gcriffen  ift,  fo  ift  boo)  juba  fo  lang  bticben,  bi^  ber 
Son  ^otte^  vnb  ^eitanb  crfd)icnen  ift,  fnb  in  bicfem 
SSolcf  offcutlid)  geprc^igct  t)at,  onb  ^cugni^  gcgeben,  Tlit 
groffcn  ^33urafeln,  vnb  ift  cin  Dpffer  u^ovben,  t>n^  au6 
bem  tobc  ivibevumb  in  baes  leben  Dffcrftauben,  lonb  l)ai 
ben  ^eitigcn  (S)eift  gcfenbet  etc. 

3)arnad)  ^at  @ott  bicfc^  Otcgimcnt  nid^t  lengct  er* 
^nlten.  <^at  aud)  bamii  bcr  2Bett  ein  fd}ve(ftid)e  jcugnig 
t)nb  erinnetung,  iuie  er  ben  ongtaubeu  t>nb  anbece  «Sun^ 


'  bcn  ftrafFcn  u>olIe,  furgeftetlet.     93nb  (inb  Serufalem  t>nb 
nnbcre    3tcbtc,    buicf)    bie    Otomer   graufamtici^   jerftotet 


tvovbeu. 


•Damit  ftnb  gefallcn  jrc  locrgengtid^e  @efe§,  ludicia- 
les  t»nb  Ceremoniales.  Q3nb  ift  in  fcincn  it)cg  @ottc9 
ivillc,  baS  man  bicfelbigen  wiberumb  t)ffrid)tcn  fot,  S^ie 
cttidt)  mal  vngclarte,  t>ffriivifd)e  l^O^-nncr,  ftd)  snterftanben 
^abcn,  bic  gcu^6nlii"^cn  9i6mtrd)en  9tcd)t  abjutl)un,  t)nb 
mit  bcn  l^anbgiitcrn  anbevc  ovbnung  ju  mad^cn.  22ie 
l\}h"in^cr  t»nb  @trau5,  mit  fatfc^cm  fd)ein  beS  3ubilei  fur* 
gaben,  bie  (Scfer  folten  frei)  fein  etc. 

5lud)  l)at  ber  33apft,  nad)  ben  ?euitifd)en  (Seremo* 
nien,  affcnU)cvcf  gemad)t,  ^at  fict)  ju  2lt)avon  gemad^t, 
^at  untevfd)teu  ber  ©peife  geboten.  ^at  furgeben,  bie 
^>}?und)e  tueren  S^lajarei. 

2)icfe  t>nb  altertet)  ber  g^eict)en  jvtt)um  ju  »crt)uten, 
mu6  man  X^wim  tvart)afftigen  tmb  notigen  t>erftanb  in  bet 
.^ivd)cn  ert)altcn,  ba^  bie  Scuitifc^cn  (icremonien,  t)nb 
^urgerlid-)en  gefe^c  in  9)iofe,  bie  nid)t  t>on  9^atur  in 
atlcv  l\Jicnfd)cn  ocrftanb  gcpftan^t  ftnb,  jr  enbe  f)aben  mit 
Serufalcm,  23nb  binben  t)n6  gan^  nidt)t. 

2)iefe§  t)aben  bie  ^J3ropf)eten  juuor  alfo  verfunbiget. 
''Snti  ^abcn  bie  Slpoftel  femptlic^,  in  2lctiS  cap.  15.  ein 
crnftlid)  2)ccrct  bauon  gcmact)t.  ^^nb  f)at  ^autu0  jun 
©atatern  t)nb  fonft,  ftd^  gnugfam  bnuon  erfleret. 

©0  fvagftu  nu,  !l)iett>eil  bag  (Defe^  'iDJofe  gc# 
fatlen  ift,  t;nt)  ift  j^unb  nid)t  ©linbe  (3d)U)einen 
flcifd)  effen,  SBavumb  finb  biefe  tuercf  fiinbe,  bic 
n?iber  bi?  3'^^''"  9^^^^''^  ftn^/  2-obfct)Iag,  ©^ebrud^, 
ftelen,  falfc^e  (Sib  tt)un?  etc. 

3)arauff  fol  man  U^iffen,  ba^  biefe  i^ere,  tt)eld)e  gc* 
nent  ift  Lex  moralis,  obcr  3^^^"  gebot,  in  rcct)tem  t)er* 
ftanb,  nid)t  cin  vcvgcngtid)  (^kiei^  ift.  ^^t  auc^  nid)t  erft 
mit  ^D?ofc  angcfangcn,  (?onbevn  c6  ift  bie  ett)igc,  t>nu)an* 
belbare  ttjcis^eit  in  (^ott  fctb^,  t)nb  bie  etvige  C^egel  ber 
(4)evcd)t:gfcit,  iu  feincm  (S6ttli(i)cn  txnllcn,  bie  er  au^  «n* 
augfprccblid^er  giitigfcit,  in  bie  tjcrniinfftige  (Srcaturcn  ge# 
bllbct  ^at,  93nb  ^vU  fte  bavnad^  atle^^eit,  fiir  t)nb  fi"ir  in 
feincr  £ivct)cn,  t»on  Slbam^  jciten  an,  mit  feincr  ^rebig 
erflcvct  t>nb  cr^otct,  ba^  n)ir  tt)iffcn  fotlen,  tuie  er  felb^ 
ift,  9?emticfc  U)cife,  giuig,  wavf^ajftig,  gevccj)t,  fcufc^,  35nb 
ba6  er  moUc,  ba3  bic  t)crnitnfftige  (Srcatur  im  gtcid^f6rmig 
fein  fol,  'Davumb  ev  jv  bi.ifc  ^ot)e  SBci^^eit  mit  gctcilet 
I)at,  9>nb  ^iivne  graufamlid)  tuibcv  altc^,  ba^  bicfer  fciner 
ttnuianbctbavcn  2Bci6bcit  ti>ibcrU)crtig  ift,  mib  jerftcre  e6. 
SSnb  ift  bevl)atbcn  biefc  2Bci§t)cit  tnib  3tcgel  in  @ott,  fiir 
tnib  fiir,  ba^  u\-irt)afftige  t>nb  fd)rcdflid)e  orteil  in  @ott, 
tt»ibcr  bie  ©unbe,  ba^  ift,  u>ibet  alle^,  ba^  biefer  2Bei6' 
.^eit  tviberu)eitig  ift. 


xcv 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


XCVI 


!Dnntin6,  n>ie  biefe  5Bci^f)fit  fiib  9togeI  in  ®ott 
cYoxQ  ift,  fcfget,  baei  ©ott  nicbt  gef;(:it]  ift  in  euMi]fi'it, 
t>nt  ift  Siinb,  uni^  bcriVlbii^on  UH'i^{)cit  iMib  9iei]t'l  in 
©ott  unbiTWcvtiq  ift.  2l(^  5ib(j6tterti),  2ob|fl}(at]/  (&l)e- 
trud),  fte(en,  fatic^e  @ib  t()un  etc. 

9Snb  bamit  u>ir  ^K^cnl^djen  biefcS  vrteii  unber  bie 
^unbe  u^uftcn  onb  (]ro(3  adjtetcn,  ^at  ®ott  bicie  feine 
^"'eigbeit  rnb  ?ii(c\d  mit  fo  inclen  grcffcn  jcid^^en  in  ber 
5(u6fiuun3  au^  ^"Bi}pto  bcn  '}J?cnid)cn  furjjetragcn ,  ^nb 
be^eugct,  ta^  cjcmi^lid)  er  fc(b  a{'o  fep,  inib  u^oHe  jer* 
ftoren,  wci^  biefer  feiner  9Seig()eit  t>nb  feincm  SBiUen 
unberu^ertii]  ift. 

33nb  Ijat  oM  cin  twcifer  5}?eifter,  bie  (Eumma  orben* 
tid)  in  jc{)en  (Spri'id)e  flefaffet,  bie  man  aber  a(io  ccvfte.- 
^en  iol,  une  cc  fte  felb  erficrct  ^at.  Tavumb  lraud}en 
unr  bieien  namcn,  ^ct)(n  gebot,  fo  offt  unr  t)on  bicfem 
emigen,  vnwanbctbaren  ©efi^  ribcn. 

SBa^  nu  (Siinbe  ift  unber  bicie  gottiid^c,  eu^ige 
9[Cci^()eit,  ift  funbe  in  cuncjfcit,  r»nb  ift  C^)oU  nid^t  gcfcUii]. 
2)a6  abcr  bcnnod)  (Mott  rn^  arme  ^JlJ^enfciicn  annimet,  bil* 
Iid)t  er  bavumb  bie  'efinbe  nid)t,  Sonbcrn  ev  bat  feinen 
gcrcdUen  inib  i]voffcn  jovn  bev()a(bcn  i^ff  feincn  (Eon  ,^()e^ 
fum  C^{)riftum  au6(]c(]cffcn,  vnb  bcffcibiijcn  ^eibcn,  ber 
t)n:d}uibicj  wax,  fur  ion6  jur  bejaiung  a;ujcnomen. 

5)iefen  {)cim!id}en  unmberbariidn-n  9?at,  tt^crbcn  unr  in 
ftt)i>]feit  bci;  C^)ott  ficvcr  cvfcnncn,  Tcnnod}  ioUm  u>iv  in 
bieiem  ^cbcu,  a[6  bie  iiinbiin  anfa(}cn,  biefe  Qottiidr^e 
Sere  \\i  lcvncn,  «nb  ju  betract>tcn,  Xa^  tt)ir  bc*bcnrfcn, 
ba6  8unbe  eine  jjraufame  fd^rccfiid)c  jcvftcvuni]  ifl.  ^M;b 
bajjecjen,  ba^  biefc<3  ))ber''cbUH'ni](idH'  cjvcffc  53avm(u'v^ii]j 
feit  ift,  ba§  t)n3  ©oft  benncdb  annimct,  bod)  aiiD,  ba4 
fein  (]ercd)tcr  \)nb  cjroff^r  jorn  v^bcr  ^cn  intidnllbiijen  mib 
licbften  (£ou  au^qcijoffcn  unrb.  2)auon  rcbct  4^auluf', 
'i>a  er  fvrid)t,  (rratia  exul.>erat  supra  (lelictuni,  Tie 
(^nabe  ift  mcd)tiqer  bcnn  bic  eunbe.  i^nb  a(  o  uvvbcn 
tt)ir  frci),  buvd)  bcn  Son  C^iottci?,  t»om  euni]en  ]ovn,  n\U 
d}en  bicfig  j^ottlid^e  CMefctj,  baf^  ift,  (^iotfc^  UH-ic*()cit  »nb 
(]cvcd}tii]fcit  t>ff  ini^  f}ctte  auc^ijoffcn,  w  nn  bcr  ^(SSi^t 
(i^riftui3  nid}t  ^^(ttticr  t)nb  ^iBcr.iincr  u^cvb:'n  luerc. 

^'Bcnn  nu  <S.  ^^au(u3  fpriifit,  U)ir  finb  (cbi(]  ron 
biefcm  (i)cfc6,  (So  tnrft  (}c  innt  bcr  cunqcn  flvaff,  lo  unr 
burd)  i](aubcn  an  bcn  ^h^-^i^^i^J^f  (^bviftum  t)irvjcbuni]  bcr 
Silnbcn,  intb  (^ntab  criancjcn,  intb  mit  feiner(ycrcd}tiijfcit 
bciieibet  rocrbcn. 


3?nb  bleibct  5U  (j(cicf)  &ottc6  euncje  Weif^bcit  rnb 
©crccbtiijfcit,  bcr  unv  fovt()in  (]''hovfam  iVin  f?((cn.  3.M'.b 
U>ivrfct  bcv  'Scn  ^icitec''  filbft  in  ruti  Vcbcn,  tnib  ijibct  fci^ 
ucn  4")cilii]cn  (^)cift,  bai^  bcv  ijcbovfam  aiikjcfanijcn  UH-tbc. 
SBnb  jevbvic^t  (^ott  liefen  fiinbiijcn  ^cib,  bamit  cr  bcjeu- 


get,  ba6  jni  bie  Simbe  nid}t  QcfeKicj  ift,  t)nb  ba^  er  fic 
Qcirieilid}  ,]cift6ret. 

3)arumb  fclfen  bie  ?t?rcbicjer  bie  ^djcn  cjebot  t^feifftg 
prcbiijcn,  tntb  cwi^  (Aicttco  u^crt  crficrcn,  1)a^  man  au6 
(j6tt(id)cm  jcutjni^  u>iffc,  wwQ  €itnbe  ic\.),  tmb  bagci^cn, 
UH':d)e  U)crcf  (iJott  cjefeilii]  ftnb.  SL^nb  fo((cn  babci}  bic 
(SrI6funij,  ®ni)b  t>nb  (ie(i(jfcit,  bie  ttir  ^aben  burct)  ben 
(£on  ®otte0,  lcm  t}o((f  aud}  trettnic^  furtraQcn. 


f8m  (^rjefianb* 


2)er  (S^bcftanb  ift  ein  jufamcn  fi"i(]ung,  burd)  (Sott 
mit  befonbcrcm  9tat  vnb  au^gcbrurftcm  tt^ort  ijeovbnet, 
rnb  tnt^crtvcnlicb,  a((cin  ,^tt>cicr  ?J?enfcl}en,  eineS  einigcn 
tWan6,  tntb  cincr  ciniijcn  graUH-n,  U)e(d)cn  ^scrfoncn  (^ott 
bie  tH-rmifcbunij  uigelaffen  f)at,  jur  geburt,  ober  werbotene 
t)ermtid}unij  ju  t)cr(}uten. 

53nb  ift  bie  Dcrorbnunge  biefeg  (Stanbe^  im  ^arabi^ 
gefd^e()cn,  mit  bicfcn  u^orten,  (Sg  fedcn  jwci)  ein  fleifc^ 
fcin,  bag  i|'t,  rn^crtrcniid)  jufamcn  gefuget.  33nb  ftnb  a(3 
ba(b  im  ^|varabi(^,  mit  bicfcn  u^ortcn,  ade  anbere  t>ermi* 
fd^ungcn  auffcr  bem  ©(}cftanb  revbotcn.  33nb  ^at  ber 
J^C^-rKJK  C^t^viftu*?  biefe  u^ort  frf}olet,  matti).  1.9.  «Bnb 
^cn  (5(}cftanb  ttnbcrumb  in  biefetbige  erfte  Dvbnung  ge* 
ric^tet,  vnb  regudret. 

(2o  finb  nu  all»  rermifd^ungen  auffer  bem  (S^cftanb, 
lunbe  ttnbcr  ®ctt,  bie  (^iott  gcU)i^(id)  ftraffct  in  bicfcm 
(fbcn,  t»nb  in  cwigfeit,  in  allcn,  bie  nid)t  bcfert  tt)crbcn. 
2l5ie  biefe  irort  aiisbrrirflicb  fagcn,  (5breo6  13.  3)ie  ,^u* 
rcr  tmb  G't)cbrcd)er  ttnrb  &oti  ftraffcn,  Q3itb  L  6or.  6. 
■Tic  ^^urcr  vnb  (S(}ebrcd}er  etc.  tt^evben  bad  reic^  ®ott(^ 
nid}t  erbcn. 

T^iefc^  alle^  follen  bie  ^rcbiger  mit  groffem  ernft 
bcn  ?eutcn  furtvagcn,  t)ttb  al(e  wiuid^t,  mit  g6tt(id)cm 
UH)vt,  tntb  anv'igt'.ng  bcr  (^rcmpcl,  alc?  X\uiib^,  be^  ftamS 
5}cn  3iunin,  Scbcma,  t>ttb  antcrer  ftranen. 

(B.0  l"oI  aucb  burd)  u>clf(id}c  Cbcrfcit,  ein  crnft  erjeigt 
tt)cvbcn,  tntc^clidH'  b.\}U^oiiungcn,  t»itb  (^"()ebvnd},  t^nb  an# 
reve  vn^uclTt,  vnnad'(eiftg  ju  ftvaff.'n,  t»ff  ba3  wcnigcr 
§'-ut  in  ritutrft  (cbcti.  'Tcnn  ba6  ift  gcuneiid}  u\tr,  ba^ 
t^on  UH'gcn  fcicber  Siinbcn,  gan^e  l'anb  gcftvafft  UH'vbcn, 
^l^ic  mit  bcm  (gfam  33cn  3ainin,  »nb  mit  3)auib  gefc^e* 
(}cn.     ^^nb  finb  ju  allcn  jeitiU  tncl  (^tcmpel. 

2Gcr  nu  nid)t  .tuffcr  bcm  (^bcftanbe  rcin  (ebcf,  ifl 
(5)oft  bicVn  gc(}ovfam  |d}it(big,  bai^  er  in  (^(}c(i(i^er  feufd)# 
l}eit  (cbe. 


Xcvii 


II.    EXAMEN  ORDINAKDORUM. 


XCVIII 


«Bnb  ift  btefeg  ^ie  befonbet  tt)ol  ju  mercfen.  9?ed^te 
flefeOe  vom  (Sft)eftanb,  fmb  alle^jeit  aUein  in  ber  trarf)nff^ 
tiflen  ifirc^en  gen>e|>n,  ba  ber  (S^eftanb  burd^  befonbere 
©otte^  gab  redbt  erhaltcn  ift.  ^Bci)  ben  ^eiben,  ob  g(eid) 
ber  naraen  be^  (Ff)eftanbeg  blieben  ift,  jo  ift  bod^  »iel 
graufamer  rtnjnc^t  babcV)  offentlict)  iugelaffen  getwefen. 
3u  biefer  ?eit,  bie  Jiurcfen  oerfeuffen  jre  SBeiber,  n>emi 
fte  woUen. 

3n  ben  @ecten,  ^aben  bie  3:eufel  »ber  bie  maffen 
groffc  wittere^  ancjerid[)tet.  (Stlic^e  f)aben  feer  t)eilig  fein 
troUen,  boben  ben  (^ticftanb  fitr  Sunb  ge^alten,  ttub  aUen 
benen  t»crbotcn,  bie  l^cilig  fcin  n^olten,  2l(^  9)?artion,  Sa* 
tianuc^,  ^icrar  »nb  anbere.  ^X)iartion  ^at  einem  !Diacono 
in  iSAjpro  ba^  ^Beib  wegcjcfitrt,  bie  nad)  ct(id)en  jaren 
n)ibcnimb  ju  jrcm  (^l;cman  fomen  ift,  »nb  t)ie(  »on  ber* 
fc(bigcn  it'ei3cr  snjud^t  angcjcigt. 

t)agegen  anbere  @ectcn,  al6  Sar)3ocrate0  t)nb  anbere, 
^nben  ge(ercl,  jrc  C^JeuUcn  fo(tcn  bie  2Beiber  (affen  ge- 
niein  fein.  2Bictt^o(  nu  biefe  tintUijcnb  a(fo  grob  ift,  ba^ 
e6  fd)cinet,  a(6  f.nb  fo(d)e  ^tftoricn  ait^  ()af6  ertidbtet,  fo 
ftnb  fic  bodb  »on  foid^cn  tt?arf)afftigcn  Scutcn,  a($?  loon 
6(cmcnte  3((cranbrino  fo  eigcnf(ic^  befd)rieben,  bag  nic^t 
bauon  ju  itt)ciuc(n  ift.  93itb  ()at  fi^  bct;  ben  9Biberteuf* 
fern  aud)  t)ie(  grober  t)njud)t  jugetragcn.  Tiiefe6  aUe^  iji 
baiumb  ju  mercfen,  ba^  ttnr  ber  !Ieufe(  groffe 
fco^^eit  betradt)ten,  »nb  fiirftd^tiger  ftnb,  t>nb  babci) 
biefe^  jeid()en  erfennen,  SC^.-id^e  Secta  ben  (S^eftanb 
fd)ettbct,  bie  f}at  bci3  SJcufef^  bvanbma(,  ttjie  aiigbrticflid) 
gefc^riebcn  ift,  1.  2;im.  4.   5>nb  ^at  anbere  jirt()um  me^r. 

9(u6  biefem  attcn  ift  nu  6ffent(i(^,  biett^cit  ber  53a)3ft 
fefne  53ifd)oue,  5:(tuin^crrn,  'iOJiind)e  t)nb  anbere,  bie  t>en 
©^cftanb  t>crbietcn,  offentiic^  tt)iber  ®ott  tf)un,  »nb  »njud)t 
ftcrcfcn  t)nb  f)euffen,  ba0  fte  @otte6  »nb  rcdt)ter  i^irdt)en 
feinte  ftnb,  55nb  ^aben  t>tc(  mc^r  jrt^um  ttnb  2(bg6tterct). 
3)enn  t>njud)t  tvub  gcmcinigC.d)  and)  mit  b(inb()eit  »nb 
»nftnnigfe!t  gcftrafft  tt>ie  9iom.  I.  gefd)rieben  ift. 

53nb  fan  btei"en  groffcn  fdbabe^n  feine  (Sreatur  begreif* 
fen,  benn  baai  (^^cuerbot  gcbrad^t  ()at.  3)arau6  fo  t)ie( 
»njud)t  gefo(gct,  rec^te  anruffung  (Sotte6  t>er{)inbert,  (Mot* 
te6  crfcmni^  t»crIoic^cn,  t)itb  bic  ()er^en  b(inb  t)nb  t>nfin# 
nig  tt^orbcn,  t>nb  t>ic(  ^unbcrt  taufent  (£ec(en  in  etuige 
ftraff  gcfaUcn  ftnb,  t)nb  {)at  ©otte^  jorn  gan^e  Sanb  jcr* 
ftoret.  2)cnn  ba^  ift  gan^  gett)it^,  ba^  bic  groffen  ftraffen, 
i?ri':g,  t>nb  t>ertt)uftungen,  gemeine  bfinbbeit  nnb  finfterni^ 
in  ber  ?ere,  e(enb  ber  i?inbcr  t>nb  nact)fomen, 
burdb  bie  SScit  ge()en,  furnem(id)  t)on  ttjcgen  bcr  Slbgot* 
tcrei),  2;obfd)(age0  t)nb  SBnjudit. 

SSnb  foUen  bie  *]3rebiger  jug(eici)  red()tc  Sere  »om 
6-^cftanb,  t)nb  t>on  (Sottcg  jorn  tt)iber  aUe  tin%ucf)t,  bem 
SBoirf  fitrtragen.  5Bnb  babct)  fefb^  (Sott  bitten,  tjnb  ba6 
SSo(cf  ju  beten  t>ermanen,.'bag  t>n6  @ott,  ber  reinigfeit  t)nb 
^cufd)eit  (iebet,    tt^oUe   gnebigiid.)   regieren  t>nb  kttjarcn, 

MEIiANTU.  OPER.  TOL.  XXUi. 


baei  tt)ir  nid)t  mit  j)njucbt  beflecfi  ttjcrben,  @onbern  bad 
ivir  iii  mit  gittcm  gcttMffen  anruffen  fonnen,  QSnb  nic^t  in 
b(inb()eit  t>nb  t)nftnnigfeit  faUen,  t)nb  anbere  (eibiid^e  ftraf* 
fen  on^  ju  fd)tt)cer  loerben.  Xenn  ado  ift  gcfd)riebcn  im 
bud)  ber  2Bcigf)eit,  6ap.  8.  ^kie^  ift  auc^  tt)ei6()eit, 
tr>iffcn,  ba6  ^cufd)eit  4)otte6  gabe  ift,  t>nb  barumb  babc 
id)  \n  gebcten.  5>nb  im  S^cftanb  ©^riftlid)  (eben,  ifl 
audt)  feui"^eit. 

23nb  foUen  bie  5^cut  offt  erinncrt  ttjcrben,  ba6 
ftc  bctrad)ten,  2Barumb  @ott  bicfe  3;ugenb  fo  boc^ 
t)nb  ernftiic^  geboten  ^at,  9?cm(id^ ,  t>a^  wU  bicfe 
^ugenb  tjerfte^en,  t>nb  bamit  fiare  t)nterfd)ieb  jtt)i* 
id^m  Oiott  t)nb  ben  !Icufe(n  mad)en  foUen.  iBenn 
bictt>ei(  ttnr  @ott  nid)t  mit  (eib(id)cn  augen  an* 
fd)att)cn,  t>ub  nict)t  mit  t>nfcrn  ^cnben  trgrciffen  f6nnen, 
miiffen  \m  in  mit  ben  viugcn  bc^  gfaubcng  anfd)att)cn, 
t>nb  bcbenden,  tt>o  er  ftd^  geoffenbarct  ^at,  onb  roie  a 
ftdt)  in  feinem  Sort  ju  erfenncn  gibet,  t)nb  fidt)  t>on  allm 
anbern  bingen,  t)nb  fonbcrfic^  t)on  bcn  ^Jeuffcin,  t)nterfcl)el:= 
bet.  9?u  ift  biefe  t^ntcrfc^eib  feer  f(ar.  ^Tie  Sieuffei  t)a<= 
beu  (uft  an  t)njud)t,  treiben  baju  oiet  taufent  ■LWenfdt)en, 
t>nb  t^un  fotdt)^  (>)ott  ju  werbrie;?,  t>nb  ju  t>erberbung  bcr 
eienben  i»J?enfd)en.  ©agegcn  ift  (Sott  ein  rein  2Gefcn,  t>nb 
tt)i(,  ba6  tt)ir  jm  g(eid)formig  fein,  (Sr  ml  un6  aud^  fefbS 
^eufd)eit  gcben,  t)nb  t'eufd)eit  mit  anbern  gabcn  jiren, 
3Sie  er  an  3ofept)  erjeiget  t)at. 

!l)iefen  t>nterfd^ieb  foUen  tt)ir  in  t)nferm  (Sebct  betra^* 
ten,  ba6  tt>ir  ben  tDar^afftigen  @ott  anfpred^en,  ber  rein 
ift,  t)nb  Seufc^eit  (iebet,  t)nb  jn  t)nterfd)eiben  t>on  a\im 
t>nrcin«t  bingen.  SSir  foUen  aud)  a(6  benn  cnfer  fe(b 
t)nreinigfeit  erfennen  t)nb  befiagen. 

2?nb  ift  tne(  f)eim(id^er  t)nb  ^of|er  2Bei6^eit  begriffen 
in  biefem  9tat,  t)on  erfc^affung  bcg  93ian6  t>nb  bcr 
gratt)cn,  t>nb  t)on  orbnung  ber  ^()e.  2)cnn  (Sott  ^cttc 
tt)o(  eine  attbere  tt^eifc  gefunben,  baburdf)  3)?enfd)em  ge* 
boren  tveren.  @r  tt)i(  aber,  ba^  im  ^)j?enfd)(id^cm  ge# 
fc^ted^t  eine  ^ixi)c  fc^,  barumb  ^at  er  jtt)o  ^^erfon  erft# 
(id)  ert'd)affcn,  nem(id)  ben  SKan  t>nb  ba6  2Ceib,  bad  ein 
f)er^(id)e  t)nb  orbcnt(idE)e  (iebc  fein  mod^tc,  9Snb  bcbeut 
ber  ?J?an  ben  ett)igen  @on  ©ottc^,  t)nb  bie  g^ran),  bic 
men»"d^(id)c  9?atur,  bie  cr  an  fid)  getiomen  f)at,  5?nb  bie 
f)ev^(id^c  (iebe  im  9J?an  gegen  ber  gramen,  bcbeutet  bie 
^er^(id)e  ?icbe  im  ®on  @ottc6,  gegen  ber  nicitfcf)(idben 
9?atur,  t>nb  gegen  m$. 


SSnb  aUcfo(dt)ebetrad)tung,  fo(  t)n6  bemegcn,  ben©^e# 
ftanb  ju  et)ren,  a(6  ein  befonber  gottiic^  SSerdf,  bad  aud 
^o^cr  5Bei6f)eit  a(fo  bcfd)(offcn  ift,  t)nb  @otte6  2Bei^f)eit 
preifen.  3"  ^ifK'^  ©f)rerbietun.g  gef)6rt  aud),  bag  (S()e? 
icut  fe(b  ji"id)tig(i^  t)nb  frcunb(id)  niit  eiit^inber  Uben, 
t>nb  fc(b  aud^  @otte6  j?irct)e  ftnb,  tt)ie  Slbam  t)nb  ^eua, 
3ac^aria6  t)nb  ©(ifabet^  gcwcfen  ftnb. 


@ 


XCIX 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


SSermanung 

§u  Un  SBiirbigeu  ^cvtn  ^ttflom   in    aUen 

^irc^cn,  ba^  fie  H^  fSold  tJon  ben  ©^ege-- 

liibt)en  offt  G^^riftlicj)  erinnetn  ttjotten* 

^Ue  Menidi^m  foUen  offt  betrac^ten,  ta6  ®ott  ein 
tt)cife,  iDavf^afftig ,  i]ered}t,  nioUfietig,  feufcl)  onb  rein 
2Befen  ift,  tt>ie  er  ft^  in  feinem  @efe$,  t)nb  in  6ffent# 
lic^en  ftraffen  flarlid)  qeoffenbaret  t)at,  ont  ift  niAt 
jweiuel,  nad)  35Iutfd)unben  ttnb  anbevn  t>evboten  loevj 
miid)uni]en  folgon  <jett»;6lid)  auch  in  biefem  fur^en  fterb? 
lid)en  leben  viel  i)nb  cjroffe  ftvaffen,  baburd)  ®ott  feinen 
n)arI)offtic}en  evnften  jorn  erjeiget,  2Bicn)ol  »iel  t^ottlofer 
9J?enfcl)en  nid)t  betrad}ten  n>oUen,  ba6  ®ott  ber  ftraffer 
fei^,  bie  miiffen  abev  balb  ernad)  in  bev  ftraff  befennen, 
ba^  ©ott  genn^lid)  ein  evnften  gvoffen  jorn  ifaH  >t)iber 
biefe  tinb  anbev  (Sunben,  »nb  fonbevlid)  wiber  33lut* 
fd^anben,  "iBie  ev  in  feinem  2Bovt,  i)nb  in  ben  6rempeln 
anjeigt.  2)enn  alfo  ift  gefd)vieben  im  britten  buc^  Mok, 
SUle  9J?enfd^en,  bie  biefer  gren)et  eine  tbun,  n)erbcn  auS 
tcm  t)oIcf  t>ertilget  werben.  ^nb  mercf,  t^&  au6brurflici) 
flefagt  ift,  $lUe  iXRenfd^en,  f)ie  ift  niemanb  au'5genomen, 
^eifer,  i^onig ,  giirften,  ^errn  t)nb  geringe  ^^erfonen, 
?Btan  Bnb  frawen  ac.  3Bnb  in  ben  (Srempeln  t)on  «ertil^ 
Qung  ber  Stebte  Soboma  t)nb  ©omorra  ic.  t)nb  be6 
gan^en  yolcfg  ©anaan,  tjnb  in  bev  ftvaff  !Dauib5,  ift 
au^gebvurft,  ba^  @ott  bev  9tid)tev  unb  «Stvaffer  fe^,  53nb 
ift  biefe:3  bavumb  gefd^vieben,  t>C[6  toir  aUe  in  iinberer 
ftraffen  biefeS  erfennen,  »nb  befennen,  ba^  @ott  geroiS* 
iic^  gegenn>crtig  i)ticl>ter  unb  6traffer  ift,  ba^  fid^  etlid)e 
beferen,  t)nb  ba^  bic  anbevn,  bic  fict)  nicj)t  tDoUen  befeven 
nad)  ber  leiblid)en  ftraff  in  ewigc  angft  t)nb  fc^mevfeen 
faUcn. 

aSon  biefem  t)rtell  ©otte^   fol   man  bie  5?irci^en  offt 
erinncrn,  i>nb  baS  ^old   tontevineifen,   bad    fte  aUt  t)er* 
botene  t)ermifd)ung  meiben,   55nb  iDabei)  n)iffen,   ba^  ber 
©^eftanb   @ott   gefeUig    ift,   t)nb   bag    man  iu  @ott  ju 
c6ren  mit  5ud)t,    ei)revbietung  t)nb   @otte6  anvuffung  an* 
fa^en,   t)nb    fur   t)nb    fiir  bavin  jud)tiglid),   gebiiltiglic^, 
freunblid^   tebc,   baS   beibe    ^^elid)c    ^-i^evfon   ein   5?ivd)e 
@otte6    fein,    mit    eintved)tigem    t)ev^en    @ott    anvuffen,  j 
bancfen,  preifcn,   einanber  mit  bem  @ebet  f)elffen,   ^inblin  j 
t>ffji^en,  vnb  alfo  in  @otteS  furd)t  t)nb  glauben  fr  leben  j 
|U   einem    feligen  enbe  bvingen   mogen,   ba6  fie  aud)  in 
cwigfeit   in    ber    f)immlifd)en  ^ivd^en  fid^   mit   cinanbcr 
frctt>en  t)nb  @ott  bancfen. 

S93ie  nu  t)om  @I)eftanb  bic  i^ivd)en  foUen  t)nterrid)t 
n)crben,  tDiffen  t)crftenbige  ^r:biger,  vnb  ift  ^oc^notig, 
ba6  red^tc  lerc  t)om.  S^eftanb  bem  33oIf  offt  furgetragen 
tt>erbe,  ben  Sungen  t)nb  2llten  ju  gut,  !Doi  ift  offentlid), 
t>a*  in  fonber^cit  foldj^eS  bem  jungcn  ^Jolcf  fcec  notig  ift. 


93nb  fonbevli^  foUen  wir  atle  merdfen  bie  erflc  lieb# 
lid^e  @I)eftifftung,  bauon  im  evften  33uc^  iSloie  im  anbern 
(Eapitel,  biefc  wort  fte^en,  33nb  ber  ^(^jR^  ^at  bic 
^eua  fiiv  ben  Slram  gebrad)t.  ^ic  ftct)et  ber  (gon 
@ottc6  felb,  ber  mit  Sibam  rebet,  t>nb  ft^et  jn  Slbam, 
t)nb  t)oret  jn  reben  mit  Ieiblid)en  o^ren,  t)nb  fiilet  bic 
g6ttlid)e  ^ebe,  t)nb  jr  frafft,  t)nb  rcd)te  2ieb  im  f)er^cn, 
ba6  er  n)eiig,  ba6  \m  @ott  biefe  3ungfran>  an  bie  t)anb 
gibet  onb  t)ertran>et,  ba^  fte  fein  ©l)elid)  tt)eib  fein  fol, 
aI6  fo  ein  et)vlid)er  gottfiird)tiger  Q^atev  feine  liebe  gott* 
fiivd^tige  t)nb  jiid)tige  3:oc^ter,  einem  gottfiivd)tigen ,  et)r* 
lid^em  ^Wan,  ber  fie  juv  et)e  begevt,  in  @otte6  namen 
felb  an  bie  t)anb  gibet,  t)nb  t)evtvan>et,  9Cie  foIcl)6  in 
ct)rlid^en  oertrawungen  in  ben  iMvct^eu  geit)6nlicl)  ift. 

aSarumb  ift  nu  biefc6  ntfo  gefd)ef)en  t>nb  gef^ric* 
ben?  dvftlic^  bavumb,  ba^  @ott  mit  biefev  6ffcntlicl)en 
^cte  t)nb  t)evtvatt)ung  ^at  tr>oUen  offenbaven  t)nb  bejeu* 
gen,  bad  cv  ben  (St)eftanb  einfe^t  t>nb  orbnet,  nne  auc^ 
aI6  balb  bie  9{egel  barauff  folget,  barin  aUe  anbevc  r>er^ 
mifd)ungen  verboten  fint>,  @3  foUen  jn>o  perfon,  ein  Wlan 
onb  ein  2Beib,  ein  fteifd)  fein,  ta^  ift,  t>njertvenlict)  ju^ 
famen  gefiiget  fein. 

Die  anber  t>rfad)  ift,  ba6  @ott  offenbavt  f>nb  be* 
jeugt-t,  ba6  cv  alS  SSater,  bet)  ben  (S^eleuten  fcin  n)otlc, 
wotle  fnen  t)eterlid)e  ^ulff  t^un  mit  narung  t)nb  fc^u|j, 
n>ie  er  ba  bem  Stbam  unb  ^eua  ben  fcl)6nen  Suftgarten 
gibet. 

Die  brittf  t>rfad^,  baS  er  offenbart  t)nb  bejeuget, 
bad  cr  auc^  ald  5Sater  ftraffen  n)oUc,  fo  fic  ftc^  t)nge# 
biirli(^  ^alten. 

D)ic  t^ierbc  t>rfad),  baS  flc  n>ifTcn  fotlcn,  bad  aUc 
anbcrc  t)evmifd)ungcn,  bic  @ott  nict)t  biUid)t,  t)evboten, 
fiinb  unb  ftvefflid)  finb,  Davumb  ber  ^m^Ji  S^viftud 
fprid^t,  2Bad  @ott  jufamcn  gefiiget  ^at  ic. 

2)ic  fiinffte  t>vfad(),  ift  bie  bcbeutung,  n)ie  ®ott  bie 
3ungfran>  ju  Slbam  bringet,  alfo  fot  b^cd  natiirlid)en 
93aterS  beitiUigung  t>nb  ^iilff  ic.  babe^  fcin,-  fo  bic  ^in* 
bct  c^elic^  n>erben. 

3)ic  fe^fte  t>vfac^,  ift  bie  35ebeutung  t>on  bcr  ^ird)cn, 
ba^  ®ott  mit  biefen  ^erfonen  5lbam  t>nb  JQem,  feinc 
fivc^en  in  ^)}?enfd)Iid)em  gefc^Iec^t  anfe^et,  t)nb  fat  Pavumb 
jn)o  ^erfonen  geicl)affen,  baS  ftc  ein  i?ivct)e  f.in  foUen, 
@ott  femptlic^  anvuffen  t>nb  pveifen,  93nb  fir.b  Diel  t)o^c« 
Serc  in  benfelbigen  fur<jen  tt)orten  gefaffet,  ba  ber  Zat 
fpric^t,  S3nb  bcr  ^(El}iOi  ^at  bie  ^eua  fiir  bcn  Slbam 
gebrac^i. 

Dietocil  abcr  ba0  QSolf  t^nuorftdbtig  ift,  t)nb  t)iet  iit 
t>erbotenen  graben  ber  ©ipfc^afft  ober  (5c^magerfcl)afft, 
fic^  iu   freicn  t>ntcrftc^cn,   ift  offt  bcbac^t  wotbcni   ba« 


CI 


U.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


Cll 


tiie  ^aftorea  aUe  jar  ein  mal  ot^er  jtrei)  ma\  fcem  \)o(cf 
erinncrunc}  tf)un,  mit  wdd)en  -^erfonen  feine  (^'^e  fein 
fan,  S)auon  folten  tie  ^^aftoveg  Dad  18.  (Sap.  im  britten 
^ud)  ^SJofe  ^em  'dSolf  furlefen,  ijnb  in  red)tem  rerftanb 
crfleren,  »nb  mogen  biefe  folgenbe  erinnerunij  alfo  babc^ 
t^un. 

3)ie  erj^e  Ste^el  tjon  Sipf^afft  atle  t)ermifd)unv] 
jU'ifd)en  93ater,  Joditer,  ^inb^finb.  3tfm,  ^n>iffd)en 
5)?utter,  Son  i?nb  iiinb^finb  f)at  (?}ott  wmoanbeUmvlid) 
«erboten,  »nb  ftrafft  fte  mit  ben  fd)rcrflid)ften  leiblid)en 
ftraffen,  onb  fo  ni*t  beferung  cjeid^ict  mit  eUMi^en 
ftraffen,  ^nb  biefe  9fiec]el  in  ber  rec^ten  Sinien,  t)ff  vnb 
niber,  binbet  alle  ^erfonen. 

2)ie  anber  9?egel ,  SlUe  3Sermifd)un(,  itt)iid)en 
JBruber  unb  <£d)m^fter,  3tem,  iin>ifd)en  bir  unb  beine^ 
U^ater^,  3tem,  beiner  ^Viutter,  $8vuber  ober  €d)n)ifter, 
ift  loerbotin.  Xarau3  flar  ift,  baS  feiner  feine6  S3vuber6 
ober  feiner  ©dbniefter  ?od)ter  nemen  fol,  t>nb  feine  jr^ 
S3ruberS  cber  ©Awefter  ton  l)aben  fol ,  !l)ier«>eil  benn 
biefe  grafle  offt  furfelt,  fotlen  bie  ^^iftoreS  bie  Seut  beut- 
W^  »nterrid)ten ,  ba6  biefe  t)ermifc^ung  im  gottlic^en 
©efe^  md)  \)erboten  ift. 

2)ie  britte  Siegel,  SBiewol  g6ttlid)e  9ied)t  jut^eben, 
t>a6  i^u>ifd)en  jn>eier  33ri'iber  ober  6d)n)efter  finber  ein 
6f)e  fein  moge,  fo  ift  bod)  umb  jud)t  mUm.  in  gemeinen 
f  anbrec^ten  biefer  grab  aud)  icerboten ,  2)auon  foUen 
bie  Seut  erinnert  »t)evben. 

9(ud)  ift  in  ber  ^anborbnung  biefet  ?anb  oerboten, 
in  tertio  gradu  in  Linea  inaequali  ju  freien,  5^emi 
li(^,  Xu  folt  nid)t  beineS  93ater6,  iBruber^  ober  ©c^we* 
fter  finbiSfinb  nemen. 


fBott  ^c^ttJagctft^afFten» 


jwiffd^en  bir  vnb 

3tem,  ju>iffd)en 

inem  ©ruber  »nb 

r  vnb  ftipod)ter. 

3t'.m,  ju>iffd)en 

^tem ,    j^UMffd)en 

ift   in  gottUd)em 


3)ie  erfte  9?e(]e(,  9IUe  i>ermifd)img 
beined  SS?eibe6  93(Utter  vnb  @roe«miitter. 
beinem  3!Ceib  t»nb  beinem  ^^iter,  v>nb  fe 
©ro^uatev.      3tem,    ju>iffd)en    ftiff^i<ate 
3tem  ju>iffd)en  ftiflWutter  t>nb  ftiffSon. 
bir    unb    beine^    SBeib^    ftijf  ^})(Utter. 
beinem    933eib   t>nb   beinem   ftiffQ3ater, 
©efe^  ver^oten. 

Tiemeil  benn  fragen  furfallen,  ob  ber  fliff  5Sater  nad^ 
«tfterten  feine^  5Geib^,  bie  ftiff  3:o(i)ter  ivl)men  moge?  3ft 
ontmort,  ba0  biefed  augbrudliC^  in  ©otteS  fiefe^  »erboten 
ift. 

3tem,  ber  ftii[53atcv  fol  auc^  bct  ftiff3;o(^tcr  Zc6)* 
tcrnic^t  ncmcn. 


SBeiter  u>irb  flefragt,  oh  er  m.oge  feineS  pcrrtorbenen 
ftiffSon^  nad)9elafi[enc  aBibfraU)  nemenV  Dauon  fprid^t 
bev  Jert  in  ii^eiferlicben  rect)tcn ,  baS  bicfe  tievmiffd)ung 
aud)  >jevbotcn  fein  fol.  Dlgestis,  de  Ritu  nuptiaruni, 
Lege,  uxorem.  2)iefcg  ift  bavumb  ju  evinnern,  bcnn 
bieie  gvage  offt  an  bie  ^aftoreg  »nb  Sonftftoria  geianget. 

!Die  anber  Dieget,  3n  gottlid^em  ©efe^  ift  an&i  h\t 
t)ermifdMjng  )[^erboten ,  ju>iffc^cn  bir  »nb  beincS  5Batcr6 
obcr  :  (utter  brubcrS  SSeib,  5l5nb  atfo  ;\n)ifd)en  elnem 
9iJcib~  t)nb  irc6  53aterS  ober  9)?utter  fd^wcfter  tflan. 

3)ie  bvitte  Sffeget ,  3n  gemeinen  Sanbred^ten  ift  au6 
gutem  grunb  bcr  »tcmiid)ung  »erbotcn  jit>iffct)en  bir  lonb 
beine^  ttcrftovbenen  ^iBeibc^  ic^u>cftcr.  3tcm  ju>iffd)en  ei? 
ner  gvauen  t»nb  fveg  'IRanS  bruber,  (§m  ''Man  fol  nid^t 
ju>o  ®d>wcftern  ncmcn.  3tem,  ein  2Beib  fot  nid)t  jmeen 
'^vuber  nemen.  !Diefe  ?^rage  ift  auc^  etlid^  mat  fiirge^^ 
faUcn. 

9?nb  ber  ilert  in  ^Wofe  toerbeut  au6brucf(id)  ttcrmif* 
fd)ung  ju>iffdt)en  bir  »nb  beine^  SBeibe^  fd^mefter  obcr  bru* 
ber  3;od)ter. 

2)ie  fierbe  9?egef,  ^mm  55n"iber  mngen  ju>o  (Sdbme^ 
ftern  ehelid)  ^aben,  al^  3ofept)  t>nb  6leopf)ag  ftnb  Sriu 
ber  geuH't"en,  bie  t)aben  ju>o  (5d)U)cftcrn  get)abt,  bie  3ungj 
frau>  "i>J?aviam  nnb  fre  ©d)U>cfter.  9lIl'o  moc^ftu  beineS 
(5ct)U>agcr6  (8(t)wefter  nemen. 

2)iere  Otegeln,  ober  berg(eid)en,  bie  an  feben  ort  bic 
(Sonfiftoria  bebenrfen,  finb  bem  93oI(f  ferlic^  ein  mal  ober 
ju>ei)  nebcn  bem  18.  Sapitel  im  brittcn  SuiJ)  'iO?ofe  fur 
ju  Icfen ,  bie  jungcn  Seut  »on  ®otte6  u>iUen  lonb  jovn  in 
biefcn  fad>en  ju  crinncrn,  i^nb  foUen  bie  ^aftore^  felb 
bei)  ben  ©onftftorien  rat  fud^en,  tt)enn  fad^en  fiirfaUen, 
baucn  fie  jtvciueln. 

5Snb  ift  fecr  not,  offt  bem  SSotcf  red^te  Sere  »om 
(5'f)cftanb,  mib  (St)viftlid)er  wnb  (Sott  gefeUiger  feutd)eit 
r>nb  veinigfcit  furjutragcn,  33nb  ob  gfeid)  foId>6  nict)t  be^ 
aUen  tD?enfd)en  befferung  u>ir(fet,  fo  ift  bod)  (5)otte6  u>ort 
in  fcincr  i^ird^en  nid)t  gan^  vergeblic^ ,  @r  mif  etlic^e 
baburd)  beferen,  t)nb  etlid^e  im  gutcn  fterrfen,  2Bie  bie 
*4]rcbigt  fpridt)t  9}?attt).  13.  »omSi^,men,  ber  t)ff  t»ng(cid;c 
felber  felt. 

SSnb  ift  gen)iC'(ic^  wax,  baa  o^eifTtge  betrad)tung  t»on 
(Sotte^  gcbot  t>nb  t)on  ben  fd)rcrf(id)en  ftraffen,  in  t)ie(en 
f)er$en  gutc  frud)t  bringct,  bavumb  aud^  ©ott  befonber 
biefe  Sere  offt  t^erfunbiget  »nb  cvf)o(et  ^at.  3)iefe6  aQeS 
ift  ja  barumb  gefd)ef)en  t)nb  gefdbrieben,  ba(3  man^  fut 
unb  fiir  prebigcn  t>r.b  betrad)ten  fof,  @o  fprid)t  au(^  ber 
€on  &otU^  felb  ju  Slbva^am,  (5r  rooUe  jm  fagen ,  baS 
er  ©oboma  ©mb  ber  ©unben  U)iUen  t>ertilgcn  )voUe,  -Denn 
Slbva^am  werbc  biefcS  »ttei(   ©otte^   feinen  i?inbcrn  isnb 


CIH 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


CIV 


ifinb6finbern  trewlid^  pvebigen.    !Davumb  foUen  mir  bie# 
fe  8eve  and)  cfft  anbevn  fiivtvagen,  unb  felb  betia(l)ten. 

5?nb  ifi  biefe^  feev  ml  ju  mevcfen,  baS  bet)  feinem 
nb(5otti|d)in  'i?oldf  in  bev  gan^cn  SBelt,  vcd)tc  Seve  yom 
©bcftanb  t>nb  feufcl)eit  blieben  ift,  bcnn  allein  in  bcv^rav* 
fiafftigen  itivd^en  ©otteg,  ba  bat  @ott  fein  @ebot  ev^al? 
ten,  SSnb  ift  biefe^  ein  befonbcve  ^oI|e  e^ve  bev  wav^aff* 
ttcjen  i^ivcl^en,  ynb  ift  ein  offentliit  3eugni6  n^ibev  alie 
§lbijottifcI)e ,  ba6  allein  biefeiS  ^eufflin,  ©otte^  oo!cf  fe^, 
be\)  tt>elct)em  biefe  feiAe  tuav^eit  gebliebcn  ift. 

S.  ^aulu6  fe^t  biefeS  aud^  fuv  ein  ^dijen  t>nb 
i^ennfe^nlin  bev  5fe^ev  »nb  jRottengeii^tev,  ba^  fie  bie  (5f)e 
oevbieten,  r>njucbt  biUic^en  mib  ftcvcfen  n^evben,  al6  ^Wav? 
tion  »nb  anbeve ,  bie  (Sf)e  gan&  wevboten  baben  aUen 
^IRenfcf)en.  Savpocvatee  unb  anbcve,  f^aben  al5  ein  ^ei^ 
lic\  wcvcf  gelevt,  ba3  bie  SBeibev  gemein  fein  folten,  SJie 
nu  in  benfclbigen  bieie  ivtl)um,  S^eufel^  bvanbmal  cjett^efen 
ftnb,  babett  bie  ®ottfuvdt)t'aen  evfennet  f)aben,  baS  9JZav* 
tion,  (5avpocvate6  tnb  bevgleid^cn,  nid^t  @otte&  ifivd)e 
fmb,  >^Ufo  foltu  j^unb  aud)  wiffen,  ba^  33apft  »nb  ^U 
fcboff ,  bie  ben  ©^eftcnb  cevbieten ,  t*nb  SCibevteuffev ,  bic 
fonft  ben^^eftanb  jevveiffen,  nid)t®otte6  fivc^e  fmb,  23nb  ' 
ifi  biefev  tvoft  in  vnfevn  ^ivc^en  gvo3  \u  ad)ten,  ba6  (SJott 
red)te  8eve,  onb  vedt)t  befteltt  (Sevid^t  »on  bem  @f)eftanb 
in  t>nfevn  ii?ivdt)en  gibet,  (5v  ttJoUe  aud^  gnabe  oeben,  bag 
Diel  ^Kenfc^en  vec^ter  8ere  folgen,  »nb  jn  in  iSf|riftIid^er 
feufdt)eit  anruffen. 

35ber  biefe^  aUe6,  ift  biefed  auci)  ju  betrad^ten,  "^(19 
@ott  tt)il,  baS  man  bauon  red)t  ))rcbigen  fol,  jum  vrteU 
tt»iber  bie  onreinen  3^eufel. 

3)iefe  fuv^e  evinnevung  ift  ^ie  angc^en-gt ,  t)nb  n^oUe 
tin  jebev  felb  r?ad  gottlic^  vvteil  betvad)ten,  1.  Govintlj. 
6.  |)uvev,  (S^ebve^ev^  lonb  Slutfc^enbev  etc.  tt^^vben 
ba3  reid^  @otte9  nid)t  crben,  9Snb  woUe  @ott  gef^orfam 
fein,  \)njud)t  flif)en,  onb  @ott  umb  fluab  »nb  feulff  jur 
fcu|cl;eit  anruifen. 

^d  ift  aud;  aUc  tt)eltlid^c  Dberfeit  |(i)ulbig,  offent? 
nd)c  (if^ebruc^,  t)nb  anbere  offentlic^  t)njud)t  ernji^ 
lic^  ju  ftraffen.  !Der  aUmec^tigc,  tt)ar^afftig  ®ott,  SSater 
DnferS  ^(S!i)t^3fi  3^efu  ($I)rifti,  ber  gcn)iaiid)  feufc^eit 
liebet,  tt)oUe  vnS  a\ie  gncbigli^  regieren  ju  feinemge^or* 
fam  ju  aUen  @eboten,  2lmen. 


3Son  n)ettti(!^er  Dkrfeit 

£5b  t)te  aBibcrteuffer  re^tfagen,  H^  mtUlU 
$e  IDUxUit,  geric^t,  t)nb  rec^tmeffige  ftraf» 
fen,  ettel  «Sitnbe  fet),  mt>  H^  ein  Q^^vWi* 
(Jer  SWenfc^   ni^t  fol  weltti^e   3^egierung 

JaBen? 


2Inttt>ovt,  "Diefe  leve  bev  iSibevteuffev,  ifi  gett)i«li^ 
3;eu  d)e  lugen,  t)nb  Icftcvung  tt)ibev  ©otteg  tt>ei6^eit 
onb  gaben ,  S3nb  ift  t)vfad^  ju  !i8ffil)uvn ,  movb  «nb  jev* 
ftovungen.  33nb  foUen  bie  Seut  oleiffig  bevid)t  tt>evben 
t*on  bciben  C^mptevn ,  bem  ^rcbigampt,  t)nb  bev  mUli'- 
d^en  Slegierung  »nb  t)on  t)ntevfc^ieb  bevfclbigen. 

@age  wntevfd^ieb. 

3)a6  *)}vebigampt  ift  ein  befe^l,  ben  @ott  mit  au6' 
gebvucftcn  mxkn  gebcn  \)at,  ba6  ^eilig  (Suangelium  ju 
pvebigen,  Sacvamenta  ju  veid^en,  (Siinbcn  ju  t)ergeben, 
^4?rebiger  fammt  ber  .fJ1vd)en  ju  ovbnen,  (Sunbc  ju  ftvaffen, 
aUein  mit  C^otted  mxt,  unb  nid^t  mit  leiblid)ev  gctt)alt. 
S3nb  ift  ®ott  buvd)  biefed  5lmpt  fvefftig,  ®ibet  tjevgcbung 
bev  @unbcn,  .l^ciligen  ®eift,  Seben  unb  3;voft ,  t)nb  en)igc 
Seligfeit. 

33on  biefem  befef)!  vebet  bev  ^^^^  (EbriftuS,  3o' 
bann.  20.  3Sie  midb  ber  3?ater  gefanb  ^at ,  alfo  fenbe 
id)  eudb.  3n  biefen  tvortcn  ift  flav  auegebvucft,  cvftlid^, 
ba3  bie  g6ttlid)e  ^>Jiaieftet  felbft  ba^  ^rebigtampt  eingefe^t 
f)at,  3Snb  baju  bcn  <3on  evftlic^  gett)ci^et,  bev  ben  '^i* 
tevn  t)nb  ^.^vopf)etcn  fcin  S53ovt  geoffenbavet  ^at,  t)n>  l)at 
evnad)  fic^tbav  m  menf^lic^ev  9?atuv  gepvebigt,  t)nb  bic 
5lpofteln  gefant,  bie  bcfel)l  getf)an,  fuv  unb  fuv  ^^vebiger 
ju  bevuffen.  33nb  bleibet  boc^  altejeit  bev  8on  ®otted 
^obepvieftev,  bev  ba6  ^vebigampt  evf)elt,  3ft  fvefftig  ba* 
buvdt),  2Cie  (Sp^e.  4.  gefd)vieben  ift,  ©v  ft^t  juv  rec^ten 
^anb  beS  ctt)igen  9Jaterg,  ba6  cr  gaben  fenbe  ben  'Sfim* 
fd)cn,  ^Jropfteten,  2lpoftcien,  ^ivten  t)nb  Sevcr. 

SBeiter,  in  tt)orten  3oI).  20.  ift  begriffen,  bag  gott* 
Ud^c  9}?aiertet  tt)il  fveftig  fein,  buvd)  bev  2IpoftcIen  t)nb 
aUex  bevuffcncn ,  pvebigl ,  SBie  ftc  buvd)  bie  pvebigt  be* 
^(S9tDt5(J  g^vifti  felb  'fvefftig  gett)efen  i(i. 

• 

3ujn  bvitten,  3ft  in  biefen  tt)ovten  oud^  angejcigt, 
ba^  bag  ^vebigampt  nid)t  t\)eltlid)e  mac^t  t)nb  leiblic^ei: 
jtt)ang  ift. 

3um  t)ierbcn,  2Ba6  cd  prcbigcn  fol,  ^mli^,  maS 


cv 


n.    EXAIMEN  ORDINANDORUM. 


CVI 


ter  .^(iM  (J^riftug   felbft  i;|eprebii3t  tjat.     !Dig  aUeS   ift 
gefaffet  m  tieie  rete,  3Bie  mid>  ber  ^lBater  gejanfc  l;at. 

2B.'ItIi.t^  Dberfeit  ift  ein  ?Impt,  ba6  ®ott  im  gam 
$en  menfd}licl)en  iie!'d)I.'cl)t  cjeortnct  t)at,  mt>  felb  crl)t'it, 
ftarcf  ot>er  fd.)n)aci),  in  k]roff.'rn  oDer  fleinern  ;\erruttun)]en, 
ju  erDaltunv]  euff.'r{id)er  5ud)t,  nai)  aUen  ©otte^  geboten, 
53nl)  tw  ^iJni]i'l)orfamen  ju  ftraffen  mtt  leiblic^en  ftraffut, 
»nb  mit.bem  S.b'uert.  ^^a^urct)  ®ott  beibe^  au§rid)tet, 
(Srinnert  atle  .V)ieiird)en  mit  bieien  ftraffLn,  ba3  er  it)eife 
»nt)  i]ered)t  ift,  ^BnD  reumet  bie  ^SditmmPe  meg,  baburc^ 
bie  jeufet  gerne  wolten  ba^  gan^  mjnic^lictie  iebm  jer? 
fioren. 

33nb  ift  ^ie  beibeS  ml  ju  mercfen,  (S3  ifi  (eiber 
»icl  groff^r,  iemerUd).'^  Dnorbiung,  t>i;ru[)e  t>nb  ^erruttung 
im  ganBen  menid)li(^en  gefd)led)t.  ftol|,  on^ud^t,  raub 
moro,  »nred)le  friege  etc.  '1)im  bie  funbige  ^atur  ift 
wilb  v>n1)  freuel ,  babct)  treiben  bie  Seufel  oiel  !>J?enid).'n, 
unb  n)olten  gerne  alle^  oeriuU(ien,  mad)en  ;Xi)rannen,  ^ff# 
vf)urer,  3J?orPer  etc. 

Diefe  boie  bing  ftub  nid)t  "oon  ®ott,  fonbern  mi 
S^eufeln,  ttnb  "oon  oer  funbigen  meni"d)lid)en  ^TJatur ,  bie 
wiber  ®:nt6  orbnung  ft^-eiten.  ^Hi^  UH'nn  oiel  Solfe 
onter  bie  >5d)afe  fom.-n,  t)nb  ber  ^irt  mit  ben  ^^unben 
mf)ut,  fo  t>iel  v-r  fan,  mt>  errettet  etlict)e  (Sd)eflin. 

21(6,  \mml  fold^er  jamer  gro6  ift,  fo  finb  bennod^ 
bie  recl)ten  (Sefe^,  gohlic^e  ®ei6[)eit,  \?nb  finb  gerict)t  mt^ 
ftraffen,  »nb  ert)altung  tie6  m:nid)lid)en  gefc^led)r6,  fo  fern 
t)a6  nid)t  al(e6  un"tft  uvrbe,  (5Jjtte6  u)?r.f.  ^er  ift  ber 
«^irte,  t)nb  finb  etli^e  trnue  3tegenten  feine  ^nec^te,  bamit 
er  bie  SBoIffe  u"»egtreibet.  2116  furd)  Dauib,  werben  n)eg> 
getrieben  ©oliat^,  bie  (SDomiter,  'Syrer  etc. 

3?nb  foUen  tt»ir  bicfe6  Wercf  ©ottee  erfennen,  t>nb 
Wiffen,  io  bein  J^eib,  2Bib,  5?inblin,  ^ffionung,  ^}?arung, 
etab,  ^firi^,  :)t'giment,  bleiben,  ^.v5  fotd)er  fd)U^  geiui6; 
Iid^(yotte6  ivercf  ift,  ^Snb  folt  jm  bafiir  bancf;n,  fu  prei^ 
fen,  t>nb  jm  gel)oriam  fein.  ^iJnb  »olt  eben  barumb  befte 
tren)lid)er  ben  !}iegimenten  gef)oriam  fein,  bien^eil  @ott 
biefe6  geoffenbaret  lonl^  bejeuget  ^at,  ba6  red)te  (^eielj 
feine  2Bei6()eit  finb,  t»nb  ba6  geridjt  oiib  ftraff  feine  'Si  xd 
ftnb.  'iJnb  ta^  fein  u>ille  ift,  ba6  bie  ^)Ji.'nid)en  ado  re# 
giert  tverben,  t)nb  ba6  biefe  orbnung  ;n  ber  uerniinfftigen 
^reatnr  fei),  Dberteit  onb  U?ntert()anen,  t»nb  ba6  u>ir  nic^t 
one  Drbnung,  ciU^  gleic^  t)nb  frei)  fein  foUen,  52Bie  bie 
SSoIffe  burct)  einanber  lauffen. 

5?nb  ift  f)ie  not,  vnterfd^ieb  ju  mercfen,  j)viff(^en 
®otte6  orbnung,  onb  ben  *4^erfonen,  U)ie  in  oiel  anbern 
fad)en.  ^otb  onb  @i(bet  ift  ®om^  creatur,  ob  gteid^ 
t)iel  OJ?en!d)en  ba6  (5Jo(b  t>nb  ©ilber  mi6braud)en.  (*()e* 
ftanb   ift  gewi^lid)  ®otte6  orbnung,    ob  glcid)  iDiel  ben 


'  (Sl)eftanb  ml6bvaud)en,  »nb  @e{b  baburd)  fucl)en  ttc, 
211 10  nn':>  @.'i'cl),  @ertd)t  mh  rec^tmeffige  ftraffen,  gen>i6* 
(id)  @otte6  werct',  ob  gleicf)  feer  t)iel  bofer  3iegenten  ftnb, 
bie  jren  ftim^)  onD  f)ol)eit  mi6braucl)en.  9lero  t>nb  (Saii* 
gula,  t)nb  i'eer  t)iel  anbere  Jiprannen,  ftnb  geu>i6li^  eitcl 
3:eufel6  gruben,  fiir  fre  ^erfon,  i]leic^!\)oI  ift6  (5)otte6  mxd, 
ba6  bie  'S^dt  in  eine  fo(d)e  i)Jlonard)ei) ,  bie  jeit  gefaffct 
n)ar.  Q3nb  w.iren  recbte  @efe^,  ©ericbt  fnb  redbtmefftg? 
ftraffen  im  ?)teid),  aud>  (53otte6  wercf.  53nb  tt)aren  etiid^e 
trewe  JJtenner  in  ber  Sanbregierung. 

2)116  aber  ^^lcro  ^aulum  t>nb  ^^imotbeum,  »nb  an* 
bere  .l^eiligen  tobten  lefft,  t>nb  t>ie(  graufamer  Safter  ^at, 
ba6  finb  u>ercf  feiner  eigen  ^4^cr;on,  t>nb  bet  Slieufet  in 
jm.  55ub  foUen  nic^t  gered)net  toerben  in  bie  orbentii^c 
^egierung,  )veld)e  bleibet  ernad^,  ob  gleict)  9lero  fid)  fefb 
erftod)en  ()at  etc. 

2)iere  t>nterf(^teb  ber  ^erfonen  snb  ber  @ott(ic^cn 
orbnung,  ift  feer  nutig  inbiefer  facf)  ju  mercfen,  ba6  man 
beibe6  erfenne,  33ri"ad^  ber  groffen  jerriittungen,  onb  jer* 
ftorungen  iu  bieiem  (eben.  Q3nb  ber  er^a(tung  menid^(idt)6 
gefd^lec^t6  in  foU^^em  clenb.  ^nt  ift  biefe  i^etrac^tung 
eine  befonbere  ()of)e  ]i3jt6[)eit,  bie  in  gottlii^er  Sere  ge? 
offenbaret  ift.  'JJJenfv()lidt)e  u>ei6^eit  tan  bieic  ongfeic^e 
bing,  on  (5Jotte6  off.-iibarung  nid)t  finben,  me  in  fa(cf)cn 
graufamen  t)nb  teglic^en  fturmen  aller  S^eufcln  ynb  bofcr 
JJienfd)en  in  ben  ^tegimenten,  bennoct)  ba6  menfd^iicfte  ge» 
fdb(ed)t  burd)  ®ott  erf)a(ten  mirb. 

9?u  jweiuelt  menfdf>lid)e  ttcrnunfft  one  @otte6  wort, 
mnn  ftc  fo  oie(  t)nb  mand^er(ei)  jcrruttungen,  fricg  t)nb 
jerftorungen  anfd)att)et,  ©ebendt  n)a6  t)brig  bteibc,  bad 
bieibe  a(io  one  @otte6  jutbun.  "Dagegen  foKen  wir  ct* 
(idt)e  (^priid)  wiffen,  t)nb  feftig(idf)  g(euben,  ba6  @ott  ber 
(5"r^a(ter,  ,!^irt  t)nb  S^i^u^^err' fej),  n)o  nod^  ^J)ienfd)cnt)brig 
bfeiben  in  i8iirgerlict)em  Seben,  t>nb  f)aben  rec^te  ®eieii, 
©erid)t,  red)tmei"itge  ftraffen,  juct)t,  i?ird)en,  onb  ba6  bic* 
fe  @aben,  fo  oiel  ir  obrig  ift,  geit>i61i(^  ®otte6  gaben  t)rtb 
wercf  p.nb,  'ffiien)ol  ba6anfe()en  ber  guten  Drbnung,  t)icl 
geringer  fd)einet,  benn  bic  groffen  jerriittungen  t)nb  jcr* 
ftorungen.  iiBir  foUen  aber  @otte6  gegemvVrtigfeit,  au» 
teiner  l^ere  erfennen. 

53nb  ift  biefer  2lrtifef  befonber  mit  t>ie(en  worten  et* 
fterct,  burc^  @.  ''43au(um,  9iom.  13.  !Diefelbigen  (Spru* 
d)e  jeugen,  ba6  redf)te  ©eie^,  (SJeric^t,  t)nb  redt^tmefftgc 
ftraff,  (5iotte6  U)ei6^cit  t)nb  toercf  ftnb.  3)enn  ba  nennct 
•ii^.iufu^  ba6  2lmpi  ber  tt)e(tlid)en  Otegierung  au6bri"t(fli(l^, 
@otte6  orbnung  t>nb  bie  Dtegierung,  (5)otte6  2)ienerin.'93nl) 
fpric^t,  1)a^  2lmpt,  t"o  lange  e&  bieibet,  ift  t)on  @ott  gc-» 
crbnet. 

2.  <)3ara(.  20.  1)^6  9iict)terampt ,  ba6  cuc^  t>efo§Ictt 
ift,  ift  nicj^t  bcr  ^JJJenfc^en,  fonbcrn  @otte6  ompt. 


CVII 


PIIIL.  IMEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


CVIII 


IDaniel  2.  X)iefe5  finb  ©otte^  mxd,  bie  ^eid)  an- 
bevn  geben,  ober  ev^alten. 

^ial  127.  2Benn  ®ott  bie  @tab  nt(l)t  beitjaret,  [o 
toa^et  ber  ttergcblirt),  ber  fie  ivi(  beioaren. 

^rouerb.  16.  933age  vnb  @en>id)t  ftnb  ®otte6  ge> 
te(i)te  oibnung. 

9}(it  biefen  Spriidben,  foHen  ivir  ben  ©fauben  fter^ 
(fen,  ba^  wir  nv.ffen,  ta^  @ott  ber  (Srbalter  ifi  gutcr  9te* 
giment,  3?nb  jn  bari-cnb  bitten  ,  3.^nb  in  atlen  (^mplern, 
»nb  im  ge()orfam,  bcfte  bcmutiger  t?nb  t>(cifftcjer  fein. 

2iu6  biefem  a((en  ift  nu  f(ar,  ta^  ba6  tt)e(t(i(I)e  9te* 
girampt,  ein  gut  UH-rcf  irf.  2)enn  e6  ift  ron  @ott  gcorb- 
ttet  »nb  gcboten,  5>nb  fonncn  (?^rift(i(jbe  9)?enfct)cn  bavin 
mit  i]utcm  gewiffm  (eben.  3a  biefe  yro^e  lait  trivb 
ein  ()o^cr  ©ottcebienft,  wcnn  ba^  ()er^  babct;  rcct)ten  glau* 
ben  ^at,  t>nb  ricl)tet  fcinen  bienft  ju  ©otte^  eftre,  it>ie  2)a* 
uib,  6ied)ia6,  3ofia0  etc. 


SSBcIc^c  mvd  ^atiBott,  aU  tie  furncmcjlcn, 
Ut  mltlid)cn  £)bcrfcit  bcfo^Icn? 

5Intivrrt,    SBictt)o(    tie   iv>e(t(i(I)e  Dberfeit  fc(b  {\c\ei^ 

»nb  Pcrnunfft  f)at,    tt)ie  fie  jr  2tmpt  furen  \ol ,  (^^(eidjtr^oi 

foOen  tvir  in  gemein  anjeigen,   n)el(t)e  toerrf  jr  ®ott  fur* 
nemtid^  bcfo()(cn  ^at. 

2)^6  erfte,  Me  tre(t(i(^e  Dbcrfelt  fol  erfl(i(t)  fein, 
bie  «gtimme  be6  gan^en  ®ott(i(l)cn  ettjigen  ©efe^e^,  ba3 
man  nennct  Legem  moraleni,  ober  3''^«'"  (^^ebot,  ju  rn> 
ter&altung  euffcv(i*er  jud^t.  i^nb  aVie  Cberfeit  ift  biefcm 
g6tt(id)cn  ©efc^  fe(b  t)ntevtvovfFcn ,  t^nb  filr  aUcn  anbcrn 
tpcrcfcn  baju  gcovbnet,  baS  fie  biefe  g6tt(id)e  9Sei6()cit 
vnb  ®ercd^tigfcit,  bcn  *0?enfd)cn  fuvtvagen  fo(,  t)nb  bcfanb 
tnad)fn.  (Sfaia.  3.  @ott  tXMvb  bie  guvften  fiiv  fcin  (^e> 
tid)t  fuven. 

3)ag  anber  n^ertf  ift,  bag  fte  ©recution  t^uc,  vnb 
ernft(i(i^  ftvaffe,  mit  (eibiid^en  ftvaffcn,  aUe  bie  euffev^id^ 
tribcr  baffclbig  gottiid)  ©efe^  t()iin.  9tom.  13.  Daju 
trcgt  fie  ba6  (£cl)n)crt. 

?J?u  tviffcn  aud)  bie  ^eiben ,  ba6  tjmb  friebed  ttMlIen 
not  ift,  t)nrec(ne  Jobidlcger,  Tiebe  Pnb  9iauber  ^u  ftraf* 
fen,  t>nb  fuib  bie  .^cibnifdien  Qkit^  bauon  tro(  bcfar.l^. 
Siber  bicfeg  ift  alletn  cin  ftrtcftin  pom  Stmpt.  Sonbern 
bie  ivcitdd^e  Cbcvfeit  ift  ®rtt  biejcn  bienft  fd>u(big  im 
Qan$en  ®6tt(ici)en,  ctiMgen  ®efc$,  ba6  ift,  (Svftlid)  alle 
cu[ferlicl)e,  erfanbte  Slbgotterct;,  Sfubere^,  (^ibbrud;,  ®ot* 


te^Icfterung,  6ffent(id)e  iJc^erc^,  foUen  fte  abt^un  pnb 
ftraffen,  t)nb  bagegcn  rcd^te  ^erc  t>on  @otr  pflani}cn  (af* 
fcn,  vnb  f)c(ffen  cr()a(tcn,  T)cut.  27.  3r  fo(t  bie'2(tH]6t* 
ter  t)erti(gen,  jve  §((tav  einrcifftn  etc.  3m  britten  23uc^ 
iWofe,  (Sap.  24.  9Ber  @ottcg  SRamm  leftert,  fo(  getobtet 
werben. 

IDarumb  ifl  auc^  tve(t(id}er  Dberfcit  goboten,  ba6  fic 
recj-  te  erfcntniS  ®ottc6,  t>nb  red)te  anriiffung  (evnc.  ^fal. 
2.  iBnb  nu  jr  i^onige  onb  9tict)tcr  t)ff  (Jrben,  (ernet.  5^nb, 
^uffct  bcn  ©on  @ottc0  etc. 

2)arnad)  fo(  aucl^  bie  ftvaffe  nnber  t>ngc6or''am  in  an» 
bern  @6tt(id)en  goboten  folgcn.  5L^nb  in  funima,  bic  Dbcr# 
fcit  fol  bcibe  .lafcln  bcr  ^(i)m  gcbot,  @ott  ju  cbven,  in 
(5rf)a(tung  euffcv(ic^er  sud;t,  ^anb()aben,  mit  ernftlic^et: 
(Siecutio. 

95nb  ju  bicfer  (Jrccution  in  aUcn  geboten,   ^at  ®ott 
ber  nH'(t(id)en  Dbevfeit,  macl)t,  giiter,  t>nb  nHtjfen  gcgcben. 
gebeut   bcn  5^ntcrtbanen    gc^orfam,     ju    er(Hi(tung 
't>nb   fvicbcn^,    i^nD   ift  @ott  iXb  bev  obevft   gc(b* 

....S»      /SlJ...i.(. <.„...J.i       »1....     i -      OJ  .  -  ..... 


2)a6  bvitte  Wevcf  ift,  !Da6  bie  I)oI)e  Dbevfeit  in  jren 
^errfd)afftcn  aud)  mad)t  bat,  eigne  @cicB  in  tt>c(t(idH'n  ia* 
d)cn  ju  mad)en.  2)ie  boc^  nidht  tvibcrnH-vtig  finb  ben 
g6tt(id)cn  @cie§cn,  ^Sontevn  f)c(ffcn  ju  evf)a(tung  ber 
'g6tt(tcl)cn  (kkii%  21(^  @ott  fpvidt,  2)u  foit  nidu  ftcten. 
!I)a  mag  t>nb  fol  bie  Dbcvtcit  vcvniinfftigdd;  ovbncn,  nnc 
e^  mit  ben  ^anbgiltcvn  lot  gcbaltcn  tiH'vtcn,  9iMd)c6  (5i# 
gcntbum  obcr  ?cf)cn  ift  etc.  Xaui  ^abcn  bie  Jpcrrid)aff? 
tcn  eigne  Sitcber,  28ie  ba3  9i6mif^e  9teid)  bie  ^eiferU* 
c^cn  red)t  f)at. 

53nb  ift  nnir,  ba^  nHftlid^e  Dberfeit,  ut  biefer  (cib(i# 
d)en  rcgirung,  t>nb  jum  fricben,  vcrninifftigc  Q>ki(^  ju 
mad^cn  madbt  bat.  Sie  iol  abcr  nid)t  ein  C-6(}cn  v||r:c^# 
tcn,  nne  9?abugtono"or,  t>nb  eii^ne  i^crc  ron  @ott,  ober 
INTEHIM,  ober  ®ottcPt'icnft,  auffcr  @ottcd  nort  evtid)* 
ten.  2)cnn  batnit  gveiffet  fte  picl  ^u  nnit,  auffer  irem 
befef)!. 

)  2)ag  t>ierbe  tvcrrf  ift,  bad  fte  trcn^^Iid),  t*nb  gleicbe 
©rccution  tbun  fol,  aucb  bi  fer  jrcr  cigncn  @ei'ct>  fon 
Iciblichen  fadn-n.  Dcnn  gcf»|j  one  (5rccutio,  one  gcrid)t, 
iM.b  one  cvnfte  ftvaffcn,  ift  nuv  ein  fpct,  (goiibevn  @ottc6 
ttMUe  ift,  ta^  ein  ciuev  rnb  jovn  in  bcr  .^crvidafft  fci;, 
nnbcv  i^ntugcnb.  ^nt  ift  ber  c.lte  €pru*  gcirielid)  ivar, 
Nulla  e.st  utilitas  Civitatis,  quac  non  liahet  neivos 
contra  iniusta  facientes. 

©6    fol   c.M<i)   bie  Dberfeit   fefb    glei^^formig   lebcn, 


CIX 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


cx 


f|ottlid)fn  ®efc^en  t)nb  ben  9?edE)ten,   tie  burd;  orbenlidje 
Slutoritet,  ju  judjt  rnb  frieben  gemad)t  unb. 

'?fic{6;)  bem  nu  gcrebt  \ft,  loon  pflid)t  t)nb  mercfen  ber 
Cberfeit,  fol  man  auc^  bem  55o(d  bie  ^Kcijcl  ^4^auli  fur? 
tracjen,  ■I)a&  bie  3?ntert{)anen  ber  n)elt(ict)en  Dberftit  gc 
^orfam  fct^ulbiij  finb,  2l(''o,  ba3  onge^orfam  funb  tt)iber 
@ott  fe^,  i>nb  bad  QcuMffen  t>nrein  mac^e. 

3)iefeg  ift  ba6  qottlid)  53anb,  bamit  bie  JRegiment 
gefaft  onb  bcwart  fmb,  v>nb  ^e(t  atte  rtottfurd)ti(jt  ^Vj^en- 
fd)en  in  wiUigem  get^orfam  ge^en  ber  Dberfeit  t>mb  ©ot* 
te^  u>itten.  2)v-iju  bebrtwet  e^  alie  gottiofen,  ba^  @ott 
bie  vngel^oriamen  ftraffm  vnb  ftur^en  merbe.  'Denn  fo 
ber  ^eitii]  @eifc  fpric^t,  i^a^  fngeftorfam  ba^  gennffen  ynrein 
mac^e,  ifl  bieiV^  ber  verftanb,  ta^  @ott  n>ar()affticj(id)  jiir* 
ne,  n?iber  fo(d)e  toncje^orfame,  t»nb  werbe  fie  enjigiic^  ftraf* 
fen,  io  fie  nic^t  befert  werben. 

Slud^  ^at  ber  ^SOJJR  6f)riftu0  biefe  DfJegel  geben 
t)on  jeit(id)er  ftraffe,  bie  begreifft  beibe,  Sii^rannen  t)nb 
93ffru()rer,  2iUe,  lo  ba6@d)tt)ert  nemen,  tt^^erben  burd)  ba6 
©(i^ert  vmbfomen.  3)a0  ift,  n)er  ba^  <5c^n>ert  fe(b  ni* 
met,  auffer  ®6tt(id)er  orbnung.  2l(S  3;i)rannen,  fo  fie 
bie  Seut  tt)iber  ®6tt(ic^e  gefe^  t6bten,  ober  Qlffrii^rer,  bie 
fd^ulbigen  gef)orfam  nid)t  ^a(ten  tt)o(ien,  biefe  njcrben  aud^ 
in  biefem  jcitiid^en  leben  geftrafft  t)nb  gefturOt. 

2)iefe  ©rinnerung  t)nb  anleitung  ift  a(f)ie  ^eiel^t,  ba* 
mit  bie  Drbinanben  »nb  anbere  n)iffen,  tt)o  »on  ba6  (Sr, 
nmen  f'"irnem(id)  get)a(ten  trirb.  33nb  ba6  bie  ^rebiger 
fid),  t)nb  bie  3uf)6rer  gewef^nen,  bic  (S^riftd^e  Sere  in  ein 
fumma  ju  faffen,  t)nb  bie  ^eubtartifel  bet)  fic^  felb  offt 
t)nb  t)Ieiffig  betrad|)ten. 


Dcnn  6f)rift(i(^e  (ere  ifi  einc  f)of)e  2Ct'i6f)eit,  bie  fei^ 
ne  6reatur  trgrunben  fan.  3Snb  tt>ir  merben  in  etriict 
anfd)awung  ©otte^  baran  (ernen.  @(eid)mo(  voii  fm  ©ott 
aifo  eine  iiird)en  famien,  «nb  nid)t  anber^,  bai3  in  biefem 
eienben,  fd)tt)ad)en  Seben,  ber  anfang  biefer  28eig^eit  in 
vn^,  burd^  @otte6  gnabe  ieud^te.  I^a^ju  ift  ^ocl)n6tig,  bie 
Sere  t)(eiiTig  lu  ^orcn,  ju  (efen,  t)nb  ju  betrad^ten.  2)ie=» 
fe6  ift  ber  einige  tt)eg,  ju  ©otte^  erfentnie,  9?em(ic^,  feine 
Sere  red()t  iernen. 

33nfer  gemut  ift  aud)  nid)t,  ein  anberc  Sere  anjunc 
men,  ober  fiirjugeben,  benn  altein  bie  einige  ewiije  8ere, 
bie  @ott  feineribird^en,  bur^  feinen  eingebotnen  ©on  ge* 
offenbaret  ^at,  bie  in  ber  ^rcp()eten  t>nb  2lpofte(n  fdt)rifft 
gefaffet  ifi,  33nb  in  biefem  t)erftanb ,  ber  in  ben  St)mbo=» 
ii^,  2ipoftoiico,  9liceno  ynb  2tt()anarii  au^acbrurft  ift,  ^)}?it 
n)eld^en  g(eidt)  ftimmen  Sut()eri  (iated)ifmu^  t»nb  (Sonfefjio, 
t)nb  bie  ^onfeffio,  bem  5?eifer  ju  9lugfpurg  t>berantn)ortet, 
^lnno  1530.  18nb  tuie  biefe  l'ere  burc^  @otted  gnab, 
eintred)tigiid^  in  ben  ^irdt)en  ber  >5ed^U!d)en  lanbe,  a(5  ju 
Ciibecf,  .l^amburg,  Cuneburg,  t)nb  anbern  bergieic^en  ge# 
prebiget  it)irb.  ^^it  n)elct)en  wix,  @ott  ju  et)ren,  t)nb  ju 
t)ie(er  ^)J?enfd)en  feiigfcit,   begeren  eintrec|tigfeit  ju  t)a(ten. 


93nb  bitten  ben  JP)@9i9i5fZ  3befum  (EtirifJum,  cr  woHc 
pn?  gnebig(ic^  regieren,  baS  tt>ir  ein^  finb  in  3nt,  ju 
@otted  e^re,  vnb  tjn^  ju  ctt)iger  ©eligfeit,  tt)ie  er  fetb  fuc 
pn3  in  feinem  fieiben  gebeten  t)at. 


CXI  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  ♦  CXII 


B. 
EXAMEN  ORDINANDORUM  LATINE. 

Illud  Examen  primum  germanice  scriptum  Melanthon  paulo  post  latine  retexuit,  atque  anno  1554.  pri- 
mnm  edidit  sic  inscriptum: 

Examen  )  eorvni  qvi  avdi-  |  vntvr  ante  ritvm  \  pvblicae  ordinationis,  qva  |  commendatur  eis  ministe- 
rium  Evan-  |  ge/ii.  Traditum  Vuiteberf/ae  |  Anno  1554.  |  Philijtpvs  Melant.  j  (Melanthonis  iniago 
circulis  inclusa)  |  Witebergue.  \  1554.  21  plagg.  litt.  A — X  sign.,  168  foll.  non  nuni.,  8.  niin. 
(fol.  A  2*  —  X  2*  Examen  eorvni  qvi  avdivntur  ante  ritvni  pvblicae  oidinationis,  qva  romnienda- 
tur  eis  ministerium  Evangelii.  Traditum  Vuitebergae  Anno  1554.;  fol.  X  ^**  —  8*  lohannis  Sti- 
gelii  Elegia,    qva  celebiatvr  dignitas  et  liuctus  coniugij ;  fol.  X  8''  vacat.).  *) 

In  hoc  Exaniine  Ordinandorum,  quod  a  duabus  quaestionibus:  Quidvam  docebis?  et  Qiiid  interest 
tnter  doctrinam  Ecclesiae  Dei ,  et  alias  Ssrtas?  orditur,  tractantur  Loci  De  Deo  —  De  Mayistratu  polilico, 
qaibus  tractatus  De  Coniuyio  in  One  annexus  est. 

Cum  hac  Ed.  principe  oninino  congruit  haec  altera  eiusdem  anni : 

Examen  \  eorvm   qvi  avdi-  )  vntur  ante  ritvm  \  pvblicae  ordinationis,  qva  \  commendatur  eis  minisfe-" 
rivmEvange-  |  lii,  Traditum  Vuitebergae  |  Anno  1554.  |  Philippvs Melant.  \  15(Insigne  typogr.)  54.  I 
Witebergae  excv-  \  debant  Haeredes  Pe-  j  tri  Seiizii.      21    plagg.   litt.  A — X  sign.,    168  foll.  non 
num.,     8.    min.    (fol.  A  2»  —  X  2»  Examen  Ordinandorum;  fol.  X  2''  —  8»  Stigelii  Elegia;    fol. 
X  8''  vacat).  **) 

Has  duas  Editt.  secutae  sunt  haece: 

Examen  \  eorvm  qvi  avdi-  |  vntvr  ante  ritvm  \  pvblicae  ordinationis,  qva  j  commendafur  eis  mini- 
sterium  Evarige-  \  lii.  Traditum  Vuitebergae  \  Anno  1555.  |  Phi/ippcs  Melant.  \  (Idem  Insigne 
typogr.  ac  in  Ed.  proxime  praecedente :  Crux  serpente  circumvoluta. )  Witebergae  excv-  \  debant 
Hueredes  Pe-  \  tri  Seitzii.  \  1555.  21  plagg.  litt.  A — X  sign.,  168  foll.  non  num.,  8.  min.  (fol. 
A  2*  —  X  2*  Examen  Ordinandorum  eadem  continens,  quae  in  praeced.  Ed.  exhibentur. ;  lol. 
X  2"  —  8»  Stigelii  Elegia;  fol.  X  8"^  vacat).  ***) 

Examen  \  eorvm  qvi  nvdi-  |  vntvr  ante  ritvm  \  pvblicae  ordinationis,  qva  \  commendatur  eis  ministe- 
rium  Evange-  \  lii.  Traditum  Vuitebergae  \  Anno  1554.  |  Philippvs  Melant.  \  (Idem  Insigne  ty- 
pogr.)  Witebergae  excvdebant  Haeredes  Pe-  \  tri  Seitzii.  \  Anno  \  1556.  23  jdagg.  lift.  A  —  Z 
sign.,  183  fo*II.  non  num.,  ult.  fol.  album,  8.  niin.  (fol.  A  2*  — S  6''  Examen  Ordinandorum  cum 
tract.  de  Coniugio;  fol.  S  7=»  —  T  4"  Stigelii  Elegia;  fol.  T  5*  —  Z  7»^  med.  Definitiones  mvl- 
tarvm  appellatiouvni,  quarvm  in  Ecclesia  usus  est,  traditae  a  Phillippo  Melanth.  Torgae  etVuite- 
beigae.     Anno  1552.  et  1553.;  fol.  Z  8  vacat.).  f ) 

—  —  (Idem  Index,  qui  ab  illa  Ed.  eo  tantum  differt,  quod  h.  I.  Melanth.  pro  Melant.  legitur,  cum 
eodem  Insigni  typogr.)        Witebergae  excv-  \  debant  Haeredes  Pe-  \  tri  Seitzii.  \  Anno  j  1557.    23 


•)  Haec  Ed.  ex  Biblioth.  senat.    Norimb.    ad   meas  manus  est.    Haec  vel  subsequens  altera  etiam  in  Biblioth.  acad.  Erlang. 
exstat. 


••)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 
•••)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 


f)  Haec  Ed.  in  Bibiiotb.  OrphaDolr.  Halensis,  regiis  Berol.  et  Dresd.,  senat.  Norimb.  atque  Hamburg.,  ac  in  meis  libris  est. 


CXUI  II.    EXAMEN  OKDIiNANDORUAI.  CXIV 

plagg.  litt.  A — Z  sign.,  183  foll.  non  num.,  ult.  foliuin  albuin,  8.  min.  (fol.  A  2"  —  S  6''  Examen 
Ordinandoium  cum  tractatu  de  Coniugio;  fol.  8  7"  —  T  ^*"  Stigelii  Elegia;  fol.  T  5^  —  Z  ?»> 
nied.     Definitiones  multarum  appellationum  etc;  fol.  Z  8  vacat).  *) 

Euamen  \  eorvm  qvi  avdivn-  (  tvr  ante  ribvm  pvblicae  (  ordinalionis,  qua  commendatu :  eis  ministeri- 
I  um  Eoanfjzlii.  Traditum  Vui-  \  tebergae  Anno  1554.  |  Philippvs  Melanth.  |  (Melanthonis  ima- 
go  circulis  inclusa)  Vvitebergae  exev-  \  debat  Lavrentivs  |  Schuuenck.  \  D.M.LVIII.  (sic)  23  plagg. 
litt.  A — Z  sign.,  183  foll.  non  num.,  ult.  fol.  albuui,  8.  min.  (fol.  A  2"  —  S  6*^  Examen  Ordin. 
cum  tract.  de  Coniugio,  fol.  S  7"  —  T  4^'  Stigelii  Elegia;  fol.  T  5="  —  Z  7"^  med.  Definitiones 
multarum  appeliationum  etc. ;  fol.  Z  8  vacat).  **) 

Eocamen  \  eorvm  qvi  avdi-  \  vntvr  ante  ritvm  \  pvblicae  ordinationis,  qva  \  commendatur  eis  ministe- 
rium  Evanye-  \  lii.  Traditum  Vuitebergae  \  Anno  1554.  |  Phiiippvs  Melanth.  \  (Insigne  typogr. : 
Crux  seipente  circumvoluta.)  Witebergae  excv-  \  debat  Lavrentivs  \  Schuuenck.  |  1559.  27  plagg. 
litt.  A — Z,  a — d  sign.,  216  foU.  non  iium.,  8.  (fol.  A  2"^  —  V  l^  Examen  Ordin.  cum  tract.  de 
Coniugio;  fol.  V  8^  —  Z  P  Responsio  Philippi  Melanthonis  de  -controversiis  Stancari;  fol.  Z 
2"*  Duae  quaestiones;  fol.  Z  ^*»  Verba  Ambrosii  io  epistola  priore  ad  Timotheum;  fol.  Z  3="  — 
d  8''  med.  Definitiones  multarum  appellationum.).  ***) 

(Idem- Index?)  Witebergae  1562.   25  plagg.  8.  f) 

Examen  \  eorvm  qvi  av-  \  divntur  ante  ritvm  \  pvblicae  ordinationis,  j  qua  commendatur  eis  ministe-  \ 
rium  Evangelii.  Tra-  j  ditnm  Witebergae  \  Anno  1554.  |  Philip.  Melanth.  \  (Melanthouis  imago 
circulis  inclusa)  Lipsiae  \  lohannes  Phamba  |  excvdebat  j  Anno  \  M.D.LXIII  25  plagg.  litt.  A  — 
Z,  a,  b  sign.,  200  foll,  non  num.,  8.  min.  (fol.  A  2*  —  T  3*'  Examen  Ordin.  cum  tract.  deCon. 
iugio ;  fol.  T  4=*  —  X  4''  Responsio  Phil.  Melanthonis  de  controversiis  Stancari;  fol.  X  ^*'  —  5» 
Duae  quaestiones,  et  Verba  Ambrosii  in  Epist.  priore  ad  Timoth. :  fol.  X  ^*'  —  b  8"  Definitiones 
multarum  appellationiim ;  fol.  b  8^  vacat).  f f) 

(Idem  Index)  Lipsiae  15G4.  25  plagg-  8.  ff-}-) 

Examen  \  eorinn  qvi  avdi-  \  mtvr  unte  ritvm  pvh-  |  /icae  ordinationis,  qua  commendatur  eis  j  mini- 
steritnn  Evangelii.  Tra  \  dituirt  Vuiteber gae  An-  |  no  1554  }  Philip.  Melanth.  \  (Melanthonis  ima- 
go  circulis  inclusa)  1566.  —  (In  fine:)  Islebii.  \  Vrbanvs  Gvbisivs  \  excudebat.  23  plagg.  litt. 
A — Z  sign.,  184  fcll.  non  num.,  8.  min.  (fol.  A  2'^  —  R  6*  init.  Examen  Ordin.  cum  fa-act.  de 
Coniugio;  fol.  R  6*  med.  —  T  6''  Responslo  Phil.  Melanthonis  de  controversiis  Stancari,  an- 
nexis  duabus  quaestionibus,  et  verbis  Ambrosii  in  epist.  1.  ad  Timoth. ;  fol.  T  6''  extr.  —  Z  ^'■^ 
Definitiunes  niultarum  appellationum,  subiuncta  Clausula;  fol.  Z  8**  vacat.).  *f) 

Exawen  \  eorvm,  qvi  avdi-  |  vntvr  ante  rifvm  pv-  |  blicae  ordinationis,  qua  commendatur  eis  \  mini- 
sterivm  Ex:iangelii?  Traditum  Viiit' bergae,  Anno  \  1554.  |  Philip.  Melanth.  \  (Melanthonis  ima- 
go  ciiculis  inclusa.)  Cnm  Gratia  et  Priuilegio  Caesareae  Maiestatis,  \  et  Ducis  Saxoniae  Electo- 
ris  etc.  \  Vitebergae  |  Excrdehat  lohannes  |  Crato.  \  Anno  M.D.LXIX.  25  plagg.  litt.  A — Z,  a, 
b  sign.,  199  foU.  non  niim.,  ult.  lol.  album,  8.  min.  (fol.  A  2*  —  T  1»  Examen  Ordin.  cum  tract. 
de  Couiugio;  fol.  T  l**  —  X  2''  Responsio  Phil.  ?,Ielanthonis  de  controversiis  Stancari,  annexis 
duabus  quaestionibus,  et  Veibis  Ambrosii  in  epist.  1.  ad  TimOth. ;  fol.  X  3=»  —  b  l^  med.  Defi- 
nitiones  multarum  appellationum ;  fol.  b.  8  vacat).  **t) 


*)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  senat.  Norimb.  in  manibus  teneo;  etiam  in  Bibiioth.  acad.  Gotting.  inver.itur. 
••  )  Haec  Kd.  ex  Bibiioth.  senat.  Hamburg.  mihi  ad  manus  est. 
••*)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  senat.  Norimb.  in  manibus  habec 

t)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  asservatur. 
tt)  Haec  Ed.  ic  meis  libris  est. 
ttt)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  exstat. 

•f)  Haec  Ed.  in  meis  libris  est. 
•*t)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  acad.  Vratislav.  in  manibus  babeo;  etiam  in  Biblioth.  regia  Dresd..  et  senat.  Norinib.  exstat. 

MELANTH.  OPER.  VOL.  XXUI.  -  V 


CXV  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  CXVI 

Examen  j  eorom  qvi  av-  \  divntvr  antc  ritvm  \  poblicae  ordinationis,  |  qua  commendatur  eis  miuiste- 
1  riwn  Evanfjelii.  Tra-  \  diium  Witeberijae  |  Anno  1554.  |  PhiJip.  Melanth.  \  (Melanthonis  imago 
circulis  inclusa)  |  Anno  \  M.D.LXIX,  sine  loci  indicio.     25  plagg.  litt.  A — Z,  a,  b  sign.,  200  foll. 

non  num.,   8.   (fol.  A  2^  —   T  S"»  Examen   Ordin.   cum  tract.    de  Coniugio;   fol.  T   4''  X  5''  Re- 

sponsio  Pliil.  Melanthonis  de  controversiis  Stancari,  annexis  duabus  quaestionibus,  et  Verbis  Am- 
brosii  in  epi^t.  1.  ad  Timoth. ;  fol.  X  5''  —  b  8^  Definitiones  multarum  appellationum ;  fc/l.  b 
8"  vacat.).*) 

—  —  (Idem  Index  ac  in  Ed.  Witeberg.  a.  1509.,  cum  eadem  imagine  Mel.)  Cum  Gratia  et  Priui- 
legio  etc.  j  Witebergae  \  E.rcvdebat  lohannes  \  Crato.  |  Anno  M.D.LXX.  25  plagg.  litt.  A — Z, 
a,  b  sign.,  199  foll.  non  nuni.,  ult.  fol.  album.,  8.  (fol.  A  ^^»  —  T  1'  Examen  Ordin.  cum  tract. 
de  Coniugio,  fol.  T  l^  —  X  2''  Responsio  Phil.  Melanthonis  de  controversiis  Staucari,  aunexis 
duahus  quaestionibus,  et  Verbis  Ambrosii  in  epist.  1.  ad  Timoth. ;  fol.  X  3*  —  b  7''  med.  Defi- 
nitiones  multarum  appellationum ;  fol.   b  8  vacat.).  **) 

—  —  (Idem  Index.  ac  in  Ed.  Witeberg.  a.  1569.  cum  Melanthonis  imagiue  circulis  inclusa)  Cum 
Gratiact  Priuilegio  Caesareae  Maiestu-  \  tis  et  Ducis  Saxoniae  Electoris  ete.  \  Wiiebergae  I  Ex' 
cndebant  Clemens  Schleich  et  \  Antonius  Schone.  \  Anto  M.D.LXXII.  25  plagg.  litt.  A — Z.  Aa, 
Bb  sign.,  199  foll.  non  num.,  ult.  fol.  album,  .  (fol.  A  2''  —  T  P  Examen  Ordin.  cum  tract.  de 
Coniugio;  fol.  T  1''  —  X  2*^  Responsio  Ph.  Melanthonis  de  controversiis  Stancari,  aunexis  dua- 
bus  quaestionibus,  et  Verbis  Ambrosii  in  ej)ist.  1.  ad  Tini. ;  fol.  X  3"  —  Bb  T**  med.  Detinitio- 
nes  multarum  appellationum;  fol.  Bb  8  vacai  .).***) 

(Idem  Index)  Witebergae  1573.  8.  « 

Exanien  |  eorvm,  \  qvi  avdivntvr  |  ante  ritvm  pvblicae  |  ordinationis ,  qua  conrmendatur  eis  ministe- 
\  rium  Evangelii:  Traditum.  |  Vuitebergae,  Anno  \  1554.  |  Philip.  Melanth.  \  (Melanthonls  imago 
circulis  inclusa)  Ciivi  Gratia  et  Priuiiegio  Caesareae  Maiestatis  \  et  Ducis  Saxoniae  Electoris 
etc.  I  Witebergae  |  Excudebant  Clemens  Schleich  et  An-  |  tonius  Schiin  1574.  25  plagg.  litt.  A 
— Z,  Aa,  Bb  sign.,  199  foll.  non  num.,  ult.  fol.  album,  8.  (fol.  A  2''  —  T  1»  Examen  Ordiji,  cum 
tract.  de  Coniugio;  fol.  T  1''  —  X  2*^  Responsio  Phil.  Melanthonis  de  controversiis  Stancari^  an- 
nexis  duabus  quaestionibus,  et  Vcibis  Ambrosii  in  epist,  ].  ad  Timoth. ;  fol.  X  3'*  —  Bb  l^  med. 
Defmitiones  multarum  appellationum;  fol.  Bb  8  vacat.).  f) 

(Idem  Index)    Witebergae  1579.  23  plagg.  8.  ft) 

_  _  (Idem  Index)  Witebergae  1580.  8.  ftt) 

Examen  [  eorvm,  qvi  \  avdivntvr  ante  \  ritvm  pvblicae    ordi-  \  natianis,   qua  con:mendatur  eis  mi-  j 
nisterium  Evangelii:   Tra-  j  ditum   Witebergae,  |  Anno   1554,  )  Phil:  Melanth.  \  (Melaothonis  ima- 
go    cJrculis    inclusa,)    Cwn    Gratia    et    Priuifegio    Caesa:    Maiest  et  |  Ducis  Saxoniue  Electoris, 
etc.  \   Witebergae,  \  Excudebant  Haeredes  lohannis  Cratonis,  |  M.D.LXXXl.  23  plagg.  litt.  A — Z 
sign.,   184  foll.  non  num,,  8.     Haec  Ed,  eadem  continet  ac  praecedens,  *-|-) 

Examen  \  eorvm,  \  qvi  avdivntvr  \  ante  ritvm  pvblicae  \  ordinationis,  qua  commendatur  eis  mi-  \  ni- 
sterium  Evangelii :  \  Traditum  Vuitebergae  \  Anno  1554.  |  Phil.  Melanth.  (  (Melanthonis  imago 
circulis  inclusa)  Cum  Gratia  et  Priuilegio    Caes:    Maiest.    et  \  Ducis  Saxoniae  Electoris,  etc.  \ 


*)  Haec  Ed.   in  Biblioth,  senat,  Norimb,    et  in  meis  libris  est.    Haec  vel  proxime  praecedens  etiam  iii  Biblioth.  acad.  Erlang, 
invenitur. 

••)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  regia  Dresd.  atque  in  meis  libris  est. 

•••)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  senat.  Hamburg.  in  manibus  habeo;  etiam  in  Biblioth.  acad.  Erlang,  asservatur, 

t)  Haec  Ed,  ex  Biblioth.  acad,  Vratislav,  mihi  ad  manus  est;  in  Biblioth.  quoque  regia  Berol.  exstat. 

tt)  Haec  Ed,  in  Biblioth.  acad.  Erlang.  et  senat.  Norimb.  est. 

ttt)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  acad.  Gotting.  et  in  meis  libris  est. 

•f)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  acad.  Vratislav,  in  manibus  h-beo;  etiam  in  Biblioth.  regia  Berol.  invenitur. 


CXVII  *        n.    EXAMEN  ORDINANDORUM.  CXVIII 

Witehergae  \  Kamdebat  Antonius  Schnn.  \  M.D.LXXXIIII.  28  plagg.  litt.  A— Z  sign.,  184  foU. 
noD  nuni..  8.  niin.  (fc!.  A  2'  —  11  6''  ined.  Exanion  Ordin.  cunii  tract.  de  Coniugio;  fol.  R  b^  med. 
—  T  6^  med.  Responslo  Pfi.  Mel.  de  controversiis  .Stamari,  annexis  duabus  quaestionibus,  e* 
Verbis  Ambrosii  in  epist.  1.  ,ad  Tim.;  fol.  T  C*  med.  —  Z  8''  Definitiones  multarum  appellatio- 
num.).  *) 

(Ideni  In.lex)  Witeberfjae  1585.  8.**) 

(Id<Mn  Index)   Witebergxc  1588.  22.  plagg.  8.***) 

Examen  \  eorvm,  qm  uv-  I  diontvr  ante  ritvm  \  puulicae  ordinationis,  qua  commendatur  eis  mi-  |  ni- 
steritim  Evanfjelii:  Traditum  |  Vviteberf/ae,  Anno  \  1554.  |  Philip.  Melanth.  \  (Melanthonis  imago 
intra  quadratum  circulis  cincta)  (hun  (>ratia  et  Prinilefjio  Cties.  Maie.it.  et  Ducis  Sax.  Elect. 
etc.  j  Witeberyae,  \  Excusum  pcrr  Matthaeum  Wetacum.  |  An7io  M.D.XC  22  plagg.  litt.  A — F 
sign.,  17()  foll.  non  num.,  8.  min.  (fol.  A  2^  —  Q  S^  med.  Examen  Ordin.  cum  tract.  de  Coniu- 
gio;  fol.  Q  8''  med.  —  S  8'  med.  Responsio  Ph.  Mel.  de  controversiis  Stancari ,  annexis  duabus 
quaestioni')us,  et  Verbis  Ambrosii  in  epist.  1.  ad  Tim.;  fol.  S  8"  m.ed.  —  Y  8^'  med.  Definitiones 
multarum  appellationum.).  -|-) 

Examen  j  eorvm,  qvi  tivdivn-  |  tvr  ante  ritvm  pvblicae  |  ordinationis,  qua  commendatur  eis  mini-  \ 
sterium  Evangelii:  Trtid>tum  \  Vuitebergtte,  Anno  \  1554.  |  Philip.  Mclanth.  \  (Melanthonis  imago 
circulis  inclusa)  Cum  gratia  et  Priuilegio  Ctiesur.  Maiest:  \  et  Ducis  Stixonitie  Electoris,  etc.  \ 
Witebergae,  \  Excusuni  per  M.  Georgium  Mullerum.  \  M.D.XCI.  22  plagg.  litt.  A — F  sign.,  17G 
foll.  non  num.,  8.  min.  (fol.  A  2^^  —  Q  8''  med.  Examen  Ordin.  cum  tract.  de  Coniugio;  fol. 
Q  8''  med.  —  S  8'^  med.  Responsio  Ph.  Mel.  de  controversiis  Stancari,  anaexis  duabus  quae- 
stionibus,  et  Verbis  Ambrosii  in  epist.  1.  ad  Tim.;  fol.  S  8^  med.  —  F  8''  med.  Definitioues  mul^ 
tarum  appellationum.).  Y\) 

—  —  (Idem  Index)   Witebergae  1592.  8.  ftf) 

(Idem  Index)    Witebergae  1 593.  22  plagg.  8.  *; ) 

Examen  |  Eorum,  \  qvi  avdivn-  \  tvr  \  ante  ritvm  \  Poblicae  Ortlinationis ,  qua  comendatur  eis  mini' 
sterim  \  Evangelii :  Tratlitvm  Witebergae,  \  ^4««o  1  554.  ]  (Melanthonis  iniago  circulis  inclusa)  Cum 
Gratia  ^  Pritiilegio  Caes.  Maiest.  ^  Ducis  \  Saoconiae  Electoris,  Sfc.  \  Witebergae  j  Imprimebat 
Wolffgangus  Meisnerus.  |  Anno  M.  D.  XCIV.  23  plagg.  litt.  A — Z  sign.^  184  foll,  non  num.,  8. 
min.  (fol.  A  2^  —  R  5**  med.  Examen  Ordinand.  adscripto  auctoris  nomine,  quod  in  titulo  huius 
Ed.  omissum  est;  eum  tract.  de  Coniugio ;  fol.  R  5^  med.  —  T  6^  med.  Responsio  Ph.  Mel. 
de  controversiis  Stancari,  annexis  duabus  quaestionibus,  et  Verbis  Ambrosii  in  epist.  1 .  ad  Tim. ; 
fol.  T  6"  med.  —  Z  S''  Definitiones  multariim  appellationum.).  **f ) 

Examen  |  eorvm,    qvi  avtlivn-  |  tvr  ante  ritvm  pvblicae  \  ordinationis,  qua  commentlatur  •  eis  mini-  j 
sterium  Evangelii:   Traditum  \   Vuitebergae,  Anno  \  1554.  j  Philip.  Melanth.  |  (Melanthonis  imago 
circulis  inclusa)    Cum  gratia  et  Priuilegio  Caesar.  Mttiest ;  j  et  Ducis  Stixoniae  Electoris,  etc.  \ 
^  Witebergae,  \  Sumiibus  M.  loktinnis  Rhuilii.  \  M.  D.  XCV.  22  plagg.  litt.  A — Y  sign.,    176   foll. 

non  num.,    8.   (fol.  A  2*  Q  8^  med.  Exaraen  Ordin.  cum  tract.  de  Coniugio;    fol.  Q  8''  med.   — 


*)  Haec  Ed.  ex  Biblioth.  regia  Berol.  ad  meas  manus  est. 

••)  Haec  Ed.  In  Biblioth.  regia  Dresd.  exstat. 
**•)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  est. 

t)  Haec  Ed.  in  meis  libris  est. 

tt)  Haec  Ed.  in  meis  librls  est. 
ftt)  Haec  Ed.  in  Bibiioth.  acad.  Vratislav.  servatur. 

*t)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  invenitur. 
•*t)  Haec  Ed.  in  eadem  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  mels  libris  est. 


^* 


CXIX  i^HlL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  CXX 

S  8'  nied.     Responsio  Ph.  Mel.  de  controversiis  Stancari,  annexis  duabus  quaestionibus,  et  Ver- 
bis  Ambrosli  in  epist.   1.  ad  Tim. ;  fol.  S  8''  med. — Y  8"'  Definitiones  multarum  appellationum.).  *) 

Examen  Eorum,  |  *  qvi  avdivn-  \  *  tvr  ante  ritvm  pv-  \  blicae  ordinationis ,  qva  \  commendatur  eis 
ministerium  \  Evangelii.  \  Traditvm  Witebergae  \  Anno  1554.  Per  \  *  Philippum  Melanthonem  \ 
15  (Mel.  imago)  98.  |  Cum  Gratia  et  Privilegio  Electoralis  Saxoniae.  |  *  Witebergae,  |  Excudebat 
Zacharias  Lehman.  (Lineae  asterisco  notatae  rubro  colore  expressae  sunt.)  21  plagg.  litt.  A — X 
sign.,  166  foU.  non  num.^  ult.  2  foll.  alba,  8.  min.  (fol.  A  2"  —  P  8^  med.  Examen  OrJin. 
cum  tract.  de  Cooiugio;  fol.  P  8^  extr.  —  R  8'"  init.  Responsio  Phil.  Mel,  de  controversiis 
Stancari,  annexis  duabus  quaestionibus,  et  Veibis  Ambrosii  in  epist.  1.  ad  Tim.;  fol.  R  ^*'  med. 
—  X  6*  med.   Definitiones  multarum  appellationum ;  fol.  X  6**  —  8''  vacant).  **) 

(Idem  Ifldex)    Witebergae  1603.  8.***) 

Ex   his  elucet,    tres  priores  Editt.  annorum  1554.  et  1555.    tantum  Examen  Ordinaudorum  cura  tra 
ctatu  de  Coniugio   et  Stigelii  elegiam  de  Coniugio  continere;  in  tribus  subseque.itibus  Editt.  aimorum  1556 — 1558. 
Definitiones  multarum  appellationum  eccles.  illis  esse  adiunctas ;    in  omnibus  seqq.  Editt.  vero,  quae  inde  ab  a. 
1559.  usque  ad  a.    1603.  prodierunt,    loco   elegiae  Stigelii  omissae,    Melanthonis  responsionem  de  controversiis 
Stancari  cum  duabus  quaestionibus  et  Ambrosli  verbis  in  epist.   1.  ad  Timotheum,  esse  insertam. 

Praetei-  has  Editiones  peculiares  Examinis  Ordinandorum  etiam  Melanthonis  Corpus  DoctHnae 
f%mft«w«e,  t)  eiusque  Opera  «Peucero  collecta  et  Wittehergae  edita\\)  h.  1.  afferenda  sunt  huius.  In  enim 
Collectionis  Peucerianae  Parte  I.  Melanthonis  Examen  Ordinandorum  cum  tractata  de  Coniugio,  Responsio  de 
controversiis  Stancari,  annexis  duabus  quaestionibus  et  Ambrosii  verbis  in  epist.  1.  ad  Timotheum,  atque  De- 
finitiones  multarum  appellationum  ,  quarum  usus  est  ir>  Ecclesia,  post  Locos  theologicos  eodeni  ordine  repe- 
riunfur,  quo  in  illis  Editt.  peculiavibus  annorum  1559  —  1603.  extant;  at  in  Corpore  ordo  horum  librorum  ab 
his  Editt.  differt,  in  hoc  enim  post  Locos  theologicos  exhibetur  Examen  Ordinandorum  cum  tractatu  de  coniu- 
gio,  quem  suhsequuntur  Definitiones  multarum  appellationum  etc. ,  post  has  leguntur  Melanthonis  Responsiones 
ad  impios  articulos  Bavaricae  luquisitionis  atque  Refutatio  erroris  Serveti  et  Anabaptistarum:  hanc  denique  io 
extrema  Corporis  parte  sequitur  Responsio  de  coutroversiis  Stancari. 


Hbri. 


Praeter  has  Examinis  Editiones  afferendi  sunt    Commentarii,    Translationes   et    Compendia    huius 
1.  a.  Nic.  Selnecceri:  Examen  Ordinandorum  cum  Comm  entaViis: 

j   I 

Nicolai  Selnecceri  Exarnen  Ordinandorum  (in  quatuor  partet  divisum).  Lipsiae,  Anno 
M.  D.  LXXXIIII.  4. 

Huius  operis  titulum  accuratius  perscribere  nequeo ,    quoniam  mihi  hucusque  non  contigit,  ut  hoc  in- 
tegrum   invenirem.     Partes  III.  et  IV.,  quas  solas  in  manibus  habeo,  sic  inscriptae  sunt: 

Tertia  Pars  \  Examinis  \  Ordinandorvm :  \  1.  De  lege  Diuina.  \  2.  De  peccuto.  \  3.  De  libero  ar- 
bitrio.  I  4.  De  lustificatione.  \  5.  De  bonis  operibus.  \  Exod.  XX  V.  \  D~io  Cheruhin  (vetus  et  no- 
uum  testamentum)  respiciant  se  mutuo  (concordent)  versis  vul-  \  libus  in  Propitiatorium.  In- 
de  loquar  ad  te.  j  Esaiae  VIII.  \  Ad  legem  S^  ad  testimonium.  JVisi  di^erint  iux-  \  ta  verba 
haeCy  non  videbunt  auroram.  \  Lipsiae,  \  Anno  \  M.  D  LXXXIlIi.  —  (In  fine:)  Lipsiae,  !  Impri- 
mebdt  lohan-  \  nes  Steinman.  |  Anno  \  M.  D.  LXXXIIII.  superposito  iDsigni  typogr.  54  plagg.  -f-, 


•)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  acad.  Vraiislav.,  senat.  Norimb.  aique  in  ineis  libris  *»••(. 
•*)  Haec  Ed.  in  Bibliotli.  acad.  Vratislav.  et  in  meis  libris  est. 
***)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  acad.  Vratislav.  exstat. 

t)  Huius  Corporis  latini  octo  Editiones  in  Vol.  XXI.  p.  587—590.  reccnsui. 
tt)  Huius  Collectionis  Operum  Mel.  duas  Editt.  in  eodem  Vol.  p.  .589— .'i92.  descripsi. 


CXXI  11     EXAMEN  ORDINANDORUM.  CXXII 

A  —  Z,  a  —  z,  Aa  —  Gg  sig.i.,  prima  4  foU.  non  num.,  420  pagg.  nuin.,  ult.  2  foll.  non  num., 
4.  (fol.  -}'  l^  —  4'*  Loci  Scripturae  S.  et  Augustini  de  lege  divina  etc.  cum  5  imaginibus  ligno 
incisis,  atque  precatio  ihythmica;  pag.  1 — 420.  [fol.  A  P  —  Gg  ^"^!  Tertia  pars  Examinis  Theo- 
logici  cum  commentario  et  annotatt.  margin.;  fol.  Gg  3*  Insigne  typogr.  Steinmanni:  losua  ad  la- 
pidem  testimonii  stans  cim  aliis  ludaeis,  subiuncta  Clausula;  fol.  Gg  3'^  —  4^  Duae  imaglnes  li- 
gno  incisae ;  fol.  Gg  4''  vacat). 

Qaarta  pars  Evaminis  \  Theologici,  \  continens  doctri-  \  nam  de  Ecclesia,  sacra-  \  mentis  pceni- 
tentia,  invocatio-  \  ne,  cruce,  liberlate  Christiana,  \  magistratu  poUtico,  ^  \  conlugio.  \  (Ornamen- 
tum  typogr.)  Anno  \  M.  D.  LXXXlIfl.  —  (In  tine:)  Lipsiae,  \  Imprimebat  lohan-  \  nes  Stein- 
man.  \  Anno  \  M.  D.  LXXXllIL,  superpo^ito  eodem  Insigni  typogr.,  ac  in  P.  III.  69  plagg. 
litt.  A — Z,  Aa — Zz,  Aaa — Zzz,  primura  fol  non  num. ,  545  pagg.  num.,  seqq.  3  pagg.  non  num., 
ult.  fol.  album,  4.  (pag.  1  — 545  med.  |fol.  A  2*  —  Zzz  2'  ]  Examinis  P.  IV.  cum  commentario 
et  annott.  marg. ;  fol.  Zzz  2''  —  3"  Postfatio  auctoris  :  Ad  Lectorem;  fol.  Zzz  3''  Insigne  typogr. 
Steinmanni,  subiuncta  Clausula;  fol.  Zzz  4.  vacat).  *) 


Mart.  Lipenius  in  Bibliothecae  realls  theologicae  Tomo  I.  (Francof.  ad.  M.  1685.  Fol.)  p.  666. 
s  Operis  Ed.  Llpsiensem  1-582.  4.;    Theoph.  Georgius  in^Bu(^er*Sericon  P.  IV.  (Setjjj.  1742.  Fol.) 

Lips.,  ap.  Vogt  1.593.  204  plagg.  4.  quam  Ed.  etiam  C.  los.  Bougine  in  I.  -^anObuc!^  bcr  affgent. 
i.  T.  II.  p.  45.  memorat. 


affert  huius 
p.  90:  Ed 

Sittccatijefc:^ 

b)  Christjophori  Pezeliij: 


Examen  Theo-  \  logicum,  \  Reveren-  \  dae  memoriae  Phi-  \  lippi  Melanthonis:  \  Quondam  Germa- 
niae  totius  Praece-  \  ptoris,  de  Ecciesia  Filij  Dei,  ^  \  de  Scholis  optime  \  meriti.  \  Cvm  \  Ex- 
plicationibus  eiusdem  Examinis,  accommoda-  \  tis  ad  vsum  iuuentutis  scholasticae:  \  Ex  prae- 
lectionibus  Christophori  Pe-  I  zeJii,  sacrae  Theologiae  Doctoris,  in  Schola  \  Bremensi  exceptis : 
Sf  nunc  primiim  editis.  \  (Insigne  typogr.  cinctum  verbis:  Ditai  servata  fides.  Mathes  Harnisch.) 
Neostadii,  M.  D.  LXXXVIL  —  (In  fine:)  Neostadii  Pa-  \  latinorvm  excvde-  \  bat  Matthaeus 
Harnisch.  \  (Idem  Insigne  typogr. ,  quod  in  titulo  est)  Anno  \  M.  D.  XXCVIh  46  plagg.  )(  et 
A — Z,  Aa — Yysign,,  prima  8  foll.  nonnum.,  808pagg.  num.,  seq.  pag.  nonnum.,  ult.  5pagg.  albae,  8.  (fol. 
)(1^  Lutheri  dictum  de  Melanthooe  ethuius  scriptis;  fol.  )(  2^  —  7*  Tobiae  Pezelii,  Filii  Christophori 
Pezelii,  praefatio  ad  Consules,  Scholarchas  et  Senatores  ReipuMicae  Bremensis  perscripta  Bremae 
m.  Febr.  1587.:  fol.  )(  7''  -  8''  loachimi  Meisteri  caraien  ad  Scholae  Bremensls  alumnos;  pag. 
1  —  808.  [fol.  A  1*  —  Yy  5'']  Examinis  Ordinandorum  P,  I,  ciim  explicationibus,  et  annotatt. 
margin.;  fol,  Yy  6*  Clausula  cum  Insigni  typ. ;  fol,  Yy  6''  —  S*^"  vacant). 

Examinis  Theo-  \  logici,  \  D.  Philippi  \  Melanthonis:  \  vna  cvm  explicatio-  \  nibus  \  Exceptis  in 
Schola  I  Bremensi,  ex  Praelectionibvs  \  Christophori  Pezelii  \  Theologiae  Doctoris.  \  Pars  Se- 
cvnda.  \  (Idem  lusigne  typogr.)  Neostadii,  \  Apud  Matthaevm  Harnisch.  \  Anno  M.  D.  LXXXVIL 
(In  fine:)  Neostadii  Pa-  \  latlnorvm  excvde-  \  hat  Matthaeus  Harnisch.  \  (Idem  Insigue  typ.) 
Anno  I  M.  D.  XXCVIL  44%  plagg.  ):(,  Aa— Zz,  AA— XX  ():(  Vo  plag.)  sign.,  prima  5  foll.  non 
num,,  709  pagg.  num,,  seq.  pag.  non  num. ,  ult.  fol.  album,  8,  (fol.  ):(  2*  —  4**  Tobiae  Pezelii 
Praefatio  ad  Ericum  Hoyerum,  Dan,  a  Buren,  Christian.  Stedingium  et  Herm.  Schumakerum, 
Reipubl.  Bremensis  Consules,  perscripta  Bremae  m,  Martio  1587,;  fol,  Aa  5.  loach.  Meysteri  vo- 
tam  Cal.  lan.  1587.  scriptum;  pag.  1  —  709  [fol.  Aa  6^  —  12^,  Bfa  1»  —  XX  7^]  Examinis  P. 
II,  De  Ecclesia  —  De  Coniugio  cum  explicationibus,  et  annott.  marg. ;  fol.  XX  7^  Clausula  cam 
Insigni;  fol.  XX  8  vacat).  **) 

(Idem  Index)  Editio  altera  \  priori  emendatior.  (Idem  insigne  typogr.)  Neostadii  M.  D.  LXXXIX. 

—  (In  fine:)  Neostadii  Pa-  \  latinorvm  excvde-  |  bat  Matthaeus  Harnisch.  (Idem  Insigne)  ^«uo  | 
M.  D.  LXXXIX.     Huius  Ed.  Pars  prior   cont.  48  plagg.  )(,  f,  ff,  A  —  Z,  Aa  —  Yy  sign.,  prima 
24  foll.  non  num,,  718  pagg.  num,,  seq.  pag.  non  num.,  ult.  5  pagg.  albae,  8,  (fol.  J(  P   Lutheri 


*)  Has  duas  partes  ex  Bibliotli.  senat.  Hamburg.  in  manibus  teneo;  in  Biblioth.  regia  Berolin.  sola  Pars  IV.  exstat. 
•)  Haec  Ed.  ia  Biblioth.  acad.  Halensi,  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 


CXXIII  PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATICA.  CXXIV 

dictum  de  Melanthone  et  loh.  Maioris  duo  distichn,  in  Mel. ;  fol.  )(  2*  —  7''  Tobiae  Pezelii  prae- 
fatio  a.  1587.  perscripta;  fol.  )(  7^  —  8"^  loach.  Meisteri  carmen;  fol.  f  P —-{-{- S'^  Index  Partisl.; 
pag.  1 — 718.  [fol.  A  1*  —  Yy5''|  Examinis  Ordin.  P.  I.  cum  explicationibus  et  nott.  marg, ; 
foJ.  Yy  6*  Clausula  cum  Insigni  typ. ;  fol.  Yy  6^  —  8^  vacant.)  Pars  II.,  quae  mihi  non  ad  minus 
est,  circ.  702  pagg.  num.  et  in  fme  Indicem  huius  Partis  (18  foli.  non  num.)  cont.,  quem  eadem 
Clausula  subsequitur,  quam  P.  I.  exhibet).  *) 

(Idem  Index)    Editio   tertia  \  15  (Idein    Insigne)  97.  |  NeDstadii,   Typis   losuae  et    Willieltni 

Hamisiorum.  P.  I.  cont.  461/4  plagg.  )(,  A  —  Z,  Aa  —  Zz  (Zzi/^  plag.)  sign.,  prima  8  foll.  non 
num.,  G98  pagg.  num.,  ult.  13  foU.  non  num. ,  8.  (fol.  )(  1''  Lutheri  dictum  de  Mel.  et  Maioris 
2  disticha  in  eund. ;  fol.  )(  2^  — T^  Tob.  Pezelii  pr.iefalio;  l(d.  )(  7*^  — 8^'  Meisteri  carmen ;  pag. 
1  —  89  8.  ffol.  A  P  —Xx^^»  ]  Examinis  Ordin.  P.  1.  cum  explicatt.  et  nott.  marg.;  fol.  Xx  fi  a  _ 
Zz  2^  Index  Partis  I.,  fol.  Zz  2''  Errata.).  P.  II,  habet  eundem  tituluni  ac  in  Ed.  1.  cum  eodem 
Insigni,  in  quo  autem  loco  praenominis  Matthaeiis  exstant  litt.  /  ^  W.,  aeque  ac  in  P.  I.  huius 
Ed.  Infra  ho*^,  Insigne  \es,imi\it:*Neostudii,  \  Apud  losuam  et  Wilhelmum  Har-  \  nisios  Fratres,  \ 
Anno  M,  D.  XCVII.  Haec  Pars  conf.  45  plagg.  Aa — Zz,  AA — YY  sign.,  ^o^id)  pagg.  num.,  seq. 
fol.  album,  15  foll.  non  num.,  ult.  fol.  album,  8.  (pag.  3  —  8.  Tob.  Pf^zelii  praefatio ;  p.  9  sq. 
Meysteri  votum ;  p.  11 — 686  [fol.  W  7 '' ].  Examinis  Ordin.  P.  II.  De  Ecclesia —  De  Coniugio. 
cum  explicatt.  et  nott.  marg. ;  fol,  VV  8  vacat;  fol.  XXl»  —  YY  7'  Index  Partis  11.;  fol.  YY7  •>  — 
8''  vacant.).  **) 

2.  Examinis  Ordiiiandorum   Translationes : 

a.  in  linguam  venedicam. 

IIoc  Examen  latinum  (aut  germanicum?)  in  linguam  venedicam  a  Primo  Trubero  (de  qao  in  Vol. 
XXII.  p.  697  sqq.  diximus)  esse  translatum  coniicere  licet  ex  iis,  quae  a  Siegm.  lac.  Baumgartenio  9iact)rt(t)ten 
bon  merfiuurbigen  ©ud^ern  Tom.  V.  (^ade,  3.  3-  ©efcauer.  1754.  8.)  p.  451.  et  in  1.  gortgefe^te  ©ammlunq  515on  Qllten 
unb  SQeuen  Theologifc^en  @ac6en ,  «fidjern  etc.  Q{uf  ta3  3.  1729.  (yeivj.  1729.  8.)  p.  712,  afferuntur.  Ille  enim  1.1. 
inter  libros  venedicos  ipsi  nondum  accuratius  notos  memorat:  „6.  3)ie  9Biirtem6ergifd)e  ^trd^enorbnung  neSfi  bem 
Examine  Melanchthonis  1564."  In  hac  vero  CoIIectione  p.  712.  in  annotatione  leguntur  haecce:  „@onften  «ar 
gebadjter  Truber  ein  yviyff/ctjf  Lulherano-Theologus,  unb  i^at  bon  Melanchthons  Sdirifften  feinc  auffcr  befagtc  Locos  unb 
fein  Examen  in  bie  @c(a»ORif^e  (Sprac^e  ver{.vfet"  etc. 

b.  in  linguam  polonicam. 

Haec  interpretatio  a  loh.  Radomskio  ex  latino  Examine  facta  et  a.  1566.  edita    sic  est  inscripta: 

EXAMEN  i  *  THEOLOGICVM.  \  to  ^i^.  \  *®Iuc^antc  0(60  bo  |  *rrctabcja'nie  ro  nauce  fCowa'  930=   ]  jego, 

t^c^  ftorji)  6i}n?a^a  na  brjab  |  fajnobjiet)ffi  njejnjanl    |   ^  :poironi.  (ornamentHm  parvum  typogr.)     j  *5Prje8 

^f)ilip^3a  SKelanc^t^ona  |  ipo  Tacinie  na^jifane.  |  51  |  *  ^Jrje^  3ana  {Rabomffiego  SWiniftra  j  3ft»rania    0?ib* 

fcorffiego,  nj  l)e^^f  |  ipolffi  iprjeiojone.  |  *  JDrufonjano  to  frolenjcu,  ^jrjeS  |  3ana  2)au6mana,  JHofu  j  1566. 
(Huius  tituli  lineae  asterisco  notatae  atque  in  linea  extrema  primus  tertiusque  numerus  1  et  6 
rubro  colore  expressi  sunt.)  3  8 '/2  plagg.  litt.  *M  —  3-  ^ta — 0lr  (iRr  %  pJagg.)  sign.,  prima  8  foll. 
non  nuni.,  seqq.  301  pagg.  nuineris  9 — 309  signatae,  penult.  8  pagg.  non  num.,  ult.  pag.  alba,  4. 
(fol.  A  1''  Insigne  Marchionis  Brandenburgensis,  inscriptum:  Ivstvs  ex  fide  vivit;  fol.  A  2.  Alberti 
Seiiioris,  Marchionis  Brandenburgensis  hortatio  Kal.  Aug.  1566,  Regiomonti  latine  data  ad  eccle- 
siarum  ministros,  ut  unusquisque  sibi  Examinis  theologici  in  polonicum  sermonem  translati  exem- 
plar  comparet  atque  ediscat;  fol.  A  3  Eadem  hortatio  eodem  die  polonice  data;  fol.  A4  cont.  5 
Locos  Scripturae  S.  latine;  fol.  59  1»  — 41^  et  pag.  9—309.  [fol.  61»  — 0tr  2»]  Examen  theologi- 


•)  Haec  Ed.  in  Bibliotn.  Orphanotr,  Halens,,  acad.Erlang.  exstat,  ipse  possideo  eius  Partem  I.,  cui  Index  Partis  H.  cam  Clau- 
sula  annexus  est. 

)  Haec  £d.  in  Bibliotb.  regia  Berolio.,  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 


•* 


CXXV  II.  EXAMEN  ORDINANDORUM.  CXXVI 

cum.     %o  ^efi,  ©tuctjanie  a   bo^'tvtaticjaiue  w  nauce  fronja  SSojego,  t^Cti  ftorj^  B^rcatja   no  brjab  fajnobjte* 

njffi  ivejnjani  l)  poffani.  Haec  inteipretatio  polonica  continet  Examen  ordinandorum :  De  Deo-  De 
Coniu()('o,  et  linitur  precatione  ad  lesum  Chrlstum,  quae  extrema  pars  est  huius  loci  de  Coniugio ; 
cetera  in  Edilt.  latinis  huic  Examini  annexa  in    hac   polon.     interpretatione  praetermissa  sunt;  fol. 

s^xt^  — 5''  InJex  reruni  alphabeticus:  SRegePr  etc;  fol.  9fir  6*  Errata:  OmljlnoSci,  subiunctis  orna- 
mentis  typogr. ;  fol.  31r  0''  vacat.).  *) 

3.  Examlnis  Ordinandorum  (^oinpendia. 

a.     Alberti  Lyttichii: 

^ragftitcflein  lion  ben  ^ouptvuncten  ter  reinen  S^riftlict^en  [e^re  oup  bein  Examme  tinb  Locis  Melanchthonis 
i?ou  *2l.  i?9ttic^.  «eipitg  1572.  12.**) 

Quaestiunculae  \  Examinis  j  Theologici,  de  \  praecipms  capitibvs  |  doctrinae  Christianae ,  ex  scri- 
ptis  D.  I  Phil.  Melan.  collectac,  ^  j  ad  institzUionem  puerilem  \  accommodatae  \  M.  Alberti  I^yt- 
tichii  I  Valle  loachimici  opera.  \  Quibus  coniunctae  sunt  \  Definitiones  yraecae  Domini  \  loachimi 
Camerarii,  t^'c.  \  Ac  |  Precatiunculae  traditae  Sf  ipsae  \  a  Meianchthone.  j  Accessit  Confessionis 
Augustanae  breuis  \  comprehensio ,  quae  est  et  Paraphrasis  \  Symboli  Apostolici.  \  Lipsiae.  \ 
M.D.LXXIIII.  —  (In  line:)  Anno  \  EXVLtate  IVstl  In  DoMIno.  (i.  e.  1574.)  Lipsiae  \  lohan- 
nes  Rhamba  e.xcndebut,  l^y^  plagg-  litt.  A — N  (N^/t  plag.)  sign.,  98  foll.  non  num.,  8.  min.  (fol. 
A  2*  —  3'^  Alb.  Lytlichii  praefatio  ad  Andream  Heyl  Bibliopolam  Lipsicum  data  Mariaebergae 
Mysiorum  die  Martini  1573.;  fol.  A4  Eliae  Lyttichii  fratiis  auctoris  17  disticha  lat.  et  2  graeca 
I»  Quaestiunculas  Capitum  Pietatis;  fol.  A  S''  — E  4''  Quaestiones ;  fol.  E  ^*'  — G  4*  Definitiones 
capitum  sanae  doctrinae  christianae,  graece  et  latine;  fol.  G  A^  — I  1*^  Formae  precationum  et  con- 
fessionum,  subiunctis  2  distichis  graecis  X\\i.  Lyttichii ;  fol.  12*  vacat;  fol.  12'»  — ^*'  Nicol.  Sel- 
necceri  epist.  dedica!.  ad  lohannem  et  Antonium  Fratres,  Coritttes  Oldenburgicos  etc.  data  Lipsiae 
27.  Maii  1574.;  fol.  15"  -  K  8'^  Articulorum  Augustanae  Confessionis  brevis  comprehensio ;  fol. 
L  1»  — &>  init.  Alb.  Lyttichii  Paraphrasis  Symboli  Apostolici,  atque  eiusdem  Symboli  ex  V.  et 
N.  Testamento  confirmatio  et  fundamenta;  fol.  L  6''  — M  3''  Tabula  moralis  domestica  ;  fol.  M  4* 
N  2^^  Index ;  fol.  N  '•2^  Correcturae  et  errata ;  subiuncta  Clausula.).  **  ) 

—   —  (Idem  Index)  Lipsiae  1581.   13  plagg.  8.  f) 

Nescio,  an  eiusdem  auctoris  sit  liber  hicce,  quem  nondum  vidi:  ' 

Quaestmncidae  Examinis  theologici  ex  scriptis  Melanchthonis  collectae  ad  institutionem  primam 
electoralis  muentutis  in  aula  Brandenhurgica  accommodata.     Dresdae  1593.  14  plagg.  8.  f-f) 

b.  anonymi  Lipsiensis: 

Quaestiones  de  praccipms  capitihus  doctrinae  christianae  ex  Melanchthonis  examine  theologlco, 
additis  de  quibus  iudici  dexteritate  opus  est,  in  usum  Ludi  Literarii  Lipsiensis  ad  aedem 
iSt.    Thojnae.  Secundum  auctae  et  editae*     Lipsiae  1597.  tff) 

Ex  hoc  titulo  intelligitur,  huic  Editioni  .secundae  aliam  praecessisse  mihi  hucusqae  ignotam. 


*)  Hunc  librum  rarum  ex  Biblioth.  regia  Berolin.  in  manibus  habeo. 
*•)  Hic  liber  oliin  erat  in  Biljlioth.  senat.  Norinib. 


***)  Haec  Ed.  in  meis  libris  est. 

t)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norinib.  asservatur.  —  In  Mart.  Lipenii  Bibliotheca  reali  theologica  Tom.  I.  p.  6G6.  affe- 
runtur  huius  libri  duae  Edilt.:  Lips.  4.  1547.  1597.,  quaruni  prior  falsa  est,  nam  loco  „4.  1517."  legeada  sunt:  „8. 
1574.;  quapropter  dubito,  an  altera  recte  sit  allata. 

tt)  Haec  quoque  Ed.  in  Bibiioth.  senat.  Norimb.  invenitur. 

ttt)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  acad.  Halensi  est. 


CXXVII  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  CXXVIII 

c.  Alberti  Voiti: 

Pericope  |  Doctrina-  \  rvm  Examinis  \  Theologici  D.  \  Phil.  Melan-  \  chthonis  \  In  Jphoiismos, 
vet  The-  \  ses  distrihuta,  velitatio-  \  nihusque  schofasticis  mo-  \  deste  agitata  et  \  disputata  | 
ah  I  Alumnis  Gymnasij  Illustriss.  \  Ppr.  Anhalt.  j  Praeside  \  Alherto  Voito  Borusso.  \  Serve- 
stae  !  Typis  loh.  Schlerij.  Anno  1602.  3  plagg.  litt.  A — C  sign. ,  24  foll.  nou  num.,  8.  min. 
(fol.  A  P  admonetur  lector  de  libris  adhibendis;  fol.  A  2*  —  €  b^  Theses;  fol.  C  6*  —  8*>  lodex 
capitum  Doctilnalium  vel  disputationum  jhuius  libri  et  quorundam  aliorumj.  *) 

d.  Abrahami  Corberi:^' 

Comjiendi-  \  um  per-hreve  \  Faaminis  theolo  \  gici  Beverendi  D.  Philippi  \  Melanth.  pro  Beli- 
gionis  Chri-  \  stianae  tyronihus  fidelifer  \  conscripttim,  \  et  j  Iiiipensis  Ahrahami  Cor-  \  heri  W. 
descriptum.  \  (Ornamentum  tjpogr.)  Bregae.  \  Typis  Casparis  Sigfridi  Ao  16  19.  (Hic  titulus 
taeniis  typogr.  cinctus  est)  2  jslagg.  litt.  A,  B  sign.,  prima  2  foll.  non  nuni.j  28  pagg.  num. ,  8. 
(fol.  A  2"  Quid  interest  inter  doctrinam  Ecclesiae  Dei,  et  alias  sectas?  fol.  A  2*^  Catalogus  Loco- 
rum  [16]  huius  Compendii;  pag.   1  —  28  [fol.  A  3»  —  B8^]  Loci.**) 


e.     lohannis  Sauberti:'    .^ 
Epitome  Eacwiinis  aufore  loh.  Sauherto.  Norihergae  1625.  8.***) 

—  —  (Idem  Index)  ISorihergae  1639.  8. 

Epitome  Examinis  Melanth.  opera  lo.  Sauherti.     Norihergae  1705.  8. 

—  —  (Idem  Index)  Norihergae  1752.  11  plagg.  8. 

Jl^eolDgifci;  gragfiiicfe  ^eiliiier  ®Iaii0enS=95?ci^rl^eiten  5lug  ben  grogfliirfen  5iUiiIi)^V  SKelatidjt^oiig  in  bie  .^iir^c 
gejogen  s^on  M.  lohanneijSavberto  ivej^lan^  5l?reMf,er  an  ber  s^orterf^en  >i&ain.">t=5>fQrr-J(?ircbe  jii  ©ct.  (Setalfc  in 
S^Jurnberg  jc.  9iu:uuel;ro,  juui  ©ebraud;  ter  ftutleren^eu  Sugerit',  aug  tem  lateinifd^en  in6  teutfdje  uberfe^t 
'unti  niit  nct^lgen  &iei5ifiern  terfelien  l^on  M.  0(icolauL^  drufi  S^Jbft  2)iener  teg  gottUd-en  SPortS  an  getacbter 
.&auvt''^ircl)e  ju  8ct.  Sebalt».  Dhhnberg  3n  i^erlegunij  ter  3ol^.  Qlntr.  ©ntterifcben  ^antluug.  1754.  (Huic 
tilulo  praefixus  est  nlter  iniaginibus  ornalus,  qui  continet  verba:  ;jl;eologifde  Sracifti.cfe  <&ei[iger  ®faus 
ben§=2BalirtAeiten  fon  M.  It)hanne  Savberto.)  15'/,  plagg.  ){  et  Ql — ^  ()(''/4  plag-  ^^'4  plag-)  sigo., 
prima  6  foll.  non  num.,  200  pagg.  num.,  ult.  16  foll.  non  num.,  8.  (fol.  )(  2  Bibliopolae  dedicatio 
ad  Rectores  Korimb.  Nic.  Sclmel^elinm,  Cbi})h.  Aug.  Reichelium,  Seb.  lac,  lungendres  et  lobst. 
Cuil.  Muncker:  fol.  )(  3''  —5''  a^orberirtjt  te§  Ueberfefeerei,  0^urnb.  19.  5?br.  1754.;  fol.  )(  6''  Tabula  ; 
«Rur^er  (Sutu-urf  te6  gau^en  5l-errf§;  fol.  )(  6''  vacat;  pag,  1  —  200.  [fol.  314**]  J^eoloflifde  grogftudf 
etc. ;  fol.  £f^  5-'  —  G"  SL*erjeid'ni§  ter  cugefiitrten  (Sdriften ;  fol.  d\  6^  I.  SRegifter  ter  abgeijantelteu  ®Iaus 
6ene=QlrtlcteI ,  fol.  SR  1"  —0  3"  II.  3f}egifter  tcr  ijorfonuuenten  Saci^en;  fol.  JD  3'^  —  (P  ^^»  ffiegifler  ber 
gcgenfeitigen  i!e^rer  m^  ferfd)icbcner  @ccten.).  f) 


•)  Hunc  libellum  ex  Bibliolh.  acad.  Halen.si  et  Yratislav.  in  manibus  habec 
**)  Hic  libellus  ex  Bihlioth.  acad.  Yratislav.  ad  meas  manus  esl. 

•**)  Haec  Ed.  et  tres  sequentes  inBiblioth.  senat.  Norimb.  asservantur.  haecEd,  prima  etiam  iDBiblioth.  acad.  Gotiing'.  invenitur. 
•{•)  Hic  liber  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 


EXAMEN    EORUM 

QUI  AUDIUNTUR  ANTE  RITUM  PUIBLICAE  ORDINATIONIS,   QUA 
COMMENDATUR  EIS  MENISTERIUM  EVANGELn. 


Ex  Editione  Witebergensi  anni   1559. 


Quidnam  docebis? 
Docebo  Evangelium  Domini  nostri  lesu  Christi. 

Quid    interest    inter    doctri- 

nam  Ecclesiae  Dei,  et  alias 

Sectas? 

Omnes  aliae  Sectae  extra  veram  Ecclesiam, 
ut  Ethnici^  Blasphemi  ludaei,  Mahometistae,  et  alii, 
tantum  docent  particulam  Legis  de  quibusdam  ex- 
ternis  et  civilibus  officiis,  et  addunt  cultus  idolorum, 
aliae  alios.  Prorsus  autem  ignorant  filium  Dei  et 
Evangelium,  id  est,  promissionem  de  gratuita  remis- 
sione  peccatorum,  et  de  reconciliatione,  et  de  haere- 
ditate  vitae  aeternae  donandae  per  fidem  in  Filium 
mediatorem.  At  in  Ecclesia  retinetur  integra  et 
incorrupta  Legis  et  Evangelii  doctrina,  et  notitia 
filii  Dei,  crucifixi  pro  nobis  et  resuscitati.  Sola  au- 
tem  illa  congregatio,  in  qua  agnoscitur  filius  Dei, 
Dominus  nost,er  lesus  Christus,  crucifixus  pro  no- 
bis  et  resuscitatus,  est  Ecclesia,  in  qua  sunt  multi 
vere  placentes  Deo,  et  recte  invocantes  eum,  et 
electi  ad  vitam  aeternam,  iuxta  haec  dicta,  lohannis 
5.  Qui  non  honorat  Filium,  non  honorat  Patrem, 
qui  misit  eum.  1.  Corinth.  3.  Fundamentum  aliud 
poni  non  potest,  praeter  id  quod  positum  est,  quod 
est  lesus  Christus.  lohannis  3.  Qui  non  credit 
iam  iudicatus  est.  Item:  Qui  credit  in  Filium,  ha- 
bet  vitam  aeternam.  Qni  non  credit  FiHo,  iion 
videbit  vitam,  sed  ira  Dei  manet  super  eum.  lo- 
han.  14.  Nemo  veniet  ad  Patrem,  nisi  per  Filium. 

MELANTU.  OPEK.  XXIII. 


Item:  Si  quis  diliget  me,  sermonem  meum  servabit, 
et  Pater  meus  diliget  eum,  et  ad  eum  veniemus, 
et  mansionem  apud  eum  faciemus.  Haec  sciri  ne- 
cesse  est,  contra  Thammerum,  Latomum  Lovanien- 
sem,  et  similes,  qui  infinitam  confusionem  faciunt, 
et  fingunt  Ecclesiae  membra  ubique  esse,  Ethuicos 
et  alios,  quorum  mores  sxmt  honesti. 


[D  E     D  E  0.] 

Quid   est  Deus? 

DEUS  est  essentia  Spiritualis,  intelligens,  ae- 
terna,  alia  a  creaturis  omnibus,  verax,  bona,  iusta, 
casta,  misericors,  benefica,  liberrima,  immensae 
sapientiae  et  potentiae,  irascens  peccatis,  Pater  ae- 
ternus,  qui  Filium  imaginem  suam  ab  aeterno  ge- 
nuit,  et  Filius,  imago  Patris  coaeterna,  et  Spiritus 
sanctus  procedcns  EwPatre  et  Filio,  sicut  patefacta 
est  divinitas,  certo  verbo,  et  testimoniis  divinis, 
quod  Pater  aeternus  cum  Filio  et  Spiritu  sancto 
condiderit  et  coiiservet  coelum  et  terram,  et  omnes 
creaturas,  et  adsit  omnibus  creaturis,  quo  ad  con- 
sei-vationeni,  et  colligat  sibi  in  genere  humano  Eccle- 
siam  propter  Filium,  et  per  eum,  et  sit  iudex  iusto- 
rum  et  iniustorum. 


Quid  est  Persona? 


PEKSONA  est  subsistens  vivum,   individuum, 
,  incommunicabile,   non   sustentatum   ab 

1 


intelligens 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


alio.  Graece  vfpiaxdfjtfvov.  Essentia  vero  nomina- 
tur,  quod  revera  est,  etiamsi  est  communicatum. 
Et  teneatur  discrimen  inter  ovcCav  et  vKpKTTafjivovg. 
Sunt  autem  TKES  PERSONAE  DIVINITATIS, 
Pater,  Filius,  et  Spiritus  sanctus,  ofioovcioi,  non 
plures,  nec  pauciores,  quia  sic  se  divinitas  pate- 
fecit. 


Quomodo  discernuntur? 

PATER  aeternus  est  prima  persona  diviratatis, 
non  nata ,  nec  aliunde  procedens,  Sed  quae  ab 
aetenio  genuit  Filium,  imaginem  suam,  et  a  qua 
procedit  Spiritus  sanctus,  et  quae  cum  Filio  et  Spi- 
ritu  sancto  omnes  alias  res  creavit,  et  earum  sub- 
stantias  conservat. 


Quid  nomiDas  Creare? 

CREARE  est  ex  nihilo  aliud  facere,  sicut  Deus 
coelum  et  terram,  angelos  et  totam  hanc  mundi 
machinam  dicendo  fecit  ex  nihilo,  non  ex  aliqua 
pl-aecedenti  aeterna  materia,  ut  multi  Philosophi 
cogitavemnt. 

GIGNERE  est  alium  de  sua  essentia  gignere. 

FILIUS  aeternus  est  secunda  persona  divini- 
tatis,  quae  est  substantialis  et  integra  imago  aeterni 
Patris,  quam  Pater  sese  intuens  et  considerans  ab 
aeterno  gignit,  quae  nobis  quidem  sic  manifestatur, 
quod  sit  persona,  per  quam  Pater  dicit  decretum, 
et  totum  Ordinem  creatioiiis  et  repar&tionis  homi- 
iram,  et  mittitur  ut  patefaciat  Evangelium,  et  a*jsu- 
niat  humanam  naturam,  et  sit  Mediator,  Redemptor, 
lustificator  et  Salvator. 

^  SPIRITUS  sanctus  est  tertia  persona  divinita- 
tis,  procedens  a  Patre  et  Filio,  et  est  substantialis 
amor  et  laetitia  coaeterna,  inter  Patrem  et  Filium. 
Et  nobis  sic  manifestata  est,  quod  mittaturin  corda 
credentium,  ut  tales  motus,  amorem  et  laetitiam 
acquiescentem  in  Deo  in  eis  accendat,  qualis  est 
ipse,  Sicut  2.  Timoth.  1.  expresse  scriptum  est: 
Non  dedit  nobis  Spiritum  timiditatis,  sjd  roboris, 
dilectioni«  Dei  et  castificationis. 


Quid  difFerunt  Nasci  et  Procedere? 

NASCI  est  a  potentia  cognoscente.  Quia  geni- 
tum  est  imago  gignentis.    Ut  autem  in  hominibus 


potentia  cognoscens  format  imagines  et  loquitur: 
Sic  Filius  est  aetenii  Patris  imago,  cogitatione  ge- 
nita,  et  est  loyog  ostendens  eum  in  revelatione 
Evangelii.  Procedere  autem  est  a  voluntate,  quia 
Spiritus  sanctus  est  motor,  seu  agitator. 


Quare  Filius  nominatur 

Non  solum  quia  cogitatione  nascitur,  sed  etiam 
quia  est  persona  proferens  Evangelium  ex  sinu 
aeterni  Patris,  et  conservans  ministerium  Evange- 
lii,  et  efficax  in  his  qui  credunt  Evangelio,  et 
voce  Evangelii  dicens  consolationem  in  cordibus 
eorum,  et  vivificans  eos,  sicut  inquit:  Ego  vitam 
aeternam  do  eis,  et  ostendens  Patrem,  et  effundens 
Spiritum  sanctum  in  corda  eorum.  Etsi  enim  fit 
vivificatio  per  omnes  personas,  tamen  hoc  ordine  fit: 
Filius  qui  colligit  Ecclesiam  immediate  voce  Evan- 
gelii  movet  corda  et  monstrat  Patrem,  et  dat  Spiri- 
tum  sanctum.  Ideo  dicit  Athanasius:  Quandocunque 
dicitur  in  homine  esse  Spiritus  sanctus,  est  ibi  per 
VERBUM.  Considerandum  est  igitur,  Filiunj  dici 
Xoyov,  et  respectu  Patris,  et  respectu  nostri,  quia 
est  loyog,  per  quem  Pater  se  nobis  patefecit.  Ideo 
in  lohanne  dicitur:  Filius  qui  est  in  sinuPatris,  ipse 
enarravit  nobis.  Et  Dominus  ipse  respondet  inter- 
rogantibus,  quis  sit,  xijv  uqx^v  oxt  xal  XaXfo  vfitv ,  id 
est,  ego  sum  verbum,  quod  loquor  vobis  initio, 
sum  illa  persona,  initio  loquens  vobiscum,  proferens 
Evangelium  ex  sinu  aeterni  Patris.  Item:  Nemo 
novit  Filium,  nisi  Pater,  et  nemo  novit  Patrem,  nisi 
Filius,  et  cui  Filius  volet  revelare. 


De  vocabulo  Spiritus. 

Vocabulum  SPIRITUS  significat  agitationem 
seu  agitatorem.  Nam  et  Spiritus  sanctus  est  per- 
sona  sic  nobis  patefacta,  quod  sit  velut  flamma, 
immediate  tales  motus  accendens  in  corde,  qualis 
ipse  est.  Sicut  Roma.  14.  dicitur:  Regnum  Dei  est 
iustitia  et  pax,  et  gaudium  per  Spiritum  sanctum. 
Et  ad  Tim.  dicitur:  Spiritus  roboris,  dilectionis  et 
castificationis.  Ut  autem  haec  vocabula  aliquanto 
melius  intelligantur,  intueamur  imaginem  Dei  in  ho- 
mine,  in  quo  sunt  tria  haec  praecipua,  Mens  seu 
substantia  animae.  Deinde  cogitatio,  quae  est  imago 
rerum  quae  cogitantur.  Et  verbum  et  cogitationem 
sequuntur  in  voluntate  et  corde  motus  seu  agita- 
tiones,  ut  dicitur:  Ignoti  nulla  cupido.  Sed  cogi- 
tationes  et  agitationes  in  hominibus  sunt  res  eva- 
nescentes.    At  a  Patre  aeterno  est  Filius,  qui  est 


5 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


substantialis  imago,  iiata  cogitatione,  et  est  v^piajd- 
(xevog,  id  est,  quiddam  subsistens,  non  est  qiiiddam 
fugax.  Cum  cogitatione  est  et  agitatio  et  laetitia, 
quae  etiam  est  vcpiaTa^tvri. 


Quae  persona  assumpsit  humaiiam 
naturam? 

FILIUS,  qui  6st  coaeterna  imago  aeterni  Patris, 
et  nominatur  loyog  a  lohaiuie,  assumpsit  hunianam 
naturam  in  Maria  virgine  matre,  ut  lohan.  1.  diei- 
tur:  Et  verbum  caro  factum  est.  Talis  est  autem 
assumptio,  ut  huic  personae  soli,  quae  est  loyog, 
haec  massa  humanae  naturae  assumpta,  sit  unita 
unione  hypostatica,  id  est,  ut  sit  unum  vcptaidfifvov^ 
lCyog  sustentans  hanc  massam,  et  ipsa  massa  natu- 
rae  humanae.  Non  enim  conversa  est  una  natura 
in  aiiam,  sed  personae,  quae  est  Xoyog,  unita  est 
massa  naturae  humanae  assumpta.  Ac  ad  decla- 
rationem  prodest  considerare  quatuor  gradus  prae- 
sentiae  Dei. 

Primus  est  praesentia  universalis,  quae  est 
praesentia  conservationis,  qua  Deus  omnibus  crea- 
turis  adest,  ita  ut  conservet  eas  tantisper,  donec 
vult  eas  conservare,  de  quo  gradu  dicitur  lere- 
miae  23.  Nonne  coelum  et  terram  ego  impleo? 
dicit  Dominus.  Item:  Enter,  praesenter,  Deus  hic 
et  ubique  potenter.  luxta  hunc  gradum  etiam  ma- 
lis  adest.  Et  manifestum  est,  Deum  sic  separabi- 
liter  rebus  adesse,  quia  destruit  naturas,  quas  vult 
destruere,  ut  Pharaonem,  et  maximam  partem  ge- 
neris  humani  in  diluvio. 

Secundus  gradus  est,  quo  adest  beatis  Angells 
et  hominibus,  e',^-  conservat  non  tantum  vitam  eo- 
rum,  sed  etiam  viviiicat  eos  vita  aeterna,  et  implet 
eos  sua  luce  et  iustitia,  et  visibiliter  et  immediate 
conspicitur  ab  eis,  et  quanquam  non  discedit  ab  eis, 
tamen  adest  eis  tantum  societate. 

Tertius  gradus  est,  quo  adest  in  hac  vita  re- 
natis,  ut  Davidi,  quo  videlicet  non  tantum  vitam 
eorum  conservat,  sed  etiam  efficit  in  eis  motus  sibi 
placentes,  et  tamen  non  conspicitur  visibiliter,  ut 
in  vita  aeterna  conspicietur,  et  adest  separabiliter. 

Quartus  gradus  longe  alius  est,  quo  sola  haec 
persona  Xoyog  assumit  humanam  naturam,  non  solum 
inseparabiliter ,  sed  etiam  tali  ratione,  ut  sit  unum 
vcfiaTuuevov.  Et  sicut  haec  persona  loyog  aeterna 
est,  ita  postea  impossibile  est,  hanf  massam  Xoyrp 
insertam  non  simul  manere.  Ac  sit  notissimum  di- 
ctum  Damasceni  omnibus:  Naturam  humanam, 
quam  semel  assumpsit  Xoyog,  nunquam  de- 
s  e  r  i  t. 


Etsi  autem  exemplum  huius  unionis  nullum  est 
in  creaturis,  quod  prorsus  congruat,  tamen  vetustas, 
ut  aliquo  modo  declararet  unionem  personajem, 
monstravit  hominem.  Sicut  annna  hominis  et  cor- 
pus  sunt  unum  wptaidfxevov  completum,  et  corpus 
dissolvitur,  desertum  ab  anima:  Ita  )J)yog  et  as- 
snmpta  natura  sunt  unum  vtpiatdfjsrov  ^  et  redigere- 
tur  in  nihihmi  humana  natura,  si  non  sic  gestare- 
tur  et  sustentaretur  a  Ao/w.  l)e  hoc  exemplo  in- 
quit  lustinus :  Tivkg  jnh'  xrjv  eVwctv  dog  rfJvx^g  nQog 
addfxa  vorjaavieg^  oviwg  ixdeSwxaatv  xal  uofjodiov  ye  t6 
naqddeiyfxa^  ei  fjbrj  xaid  ndvia^  xaid  tl  yovv. 


De  discrimine  Idiomatum. 

Discernendae  sunt  appellationes,  quae  signi- 
ficant  proprietates  naturarum,  et  appellationes  of- 
ficii.  Ut,  propria  sunt  huinanae  naturae,  pati,  vul- 
nerari,  mori.  Propria  autem  Divinae  naturae  sunt, 
esse  omnipotentem,  esse  immortalem.  Sed  nomina 
ofHcii  sunt,  Mediator,  Redemptor,  Salvator,  Sacer- 
dos,  Rex,  Pastor.  Haec  nomina  officii  competunt 
personae,  non  tantum  humanae  naturae.  Quanquam 
autem  actiones  quaedam  sunt  in  natura  ! 'nnana 
propriae,  ut  dolores  omnes  et  agooes  in  passione, 
tamen  niissio  Filii  fit  ab  initio  Ecclesiae.  Filius 
perpetuo  adest  Ecclesiae,  patcfacit  promissionem, 
colligit  et  servat  Ecclesiam,  et  vult  illam  suam 
obedientiam,  est  intercessor,  propitiator  et  Salva- 
tor,  propter  illam  futuram  obedientiam,  quae  est 
personae,  postquam  assumpsit  naturam  humanam. 
Nec  missio  et  obedientia  tollunt  aequalitatem  po- 
tentiae,  sicut  expresse  inquit  Cyrillus. 

Hinc  modi  loquendi  considerentur.  Verissima 
est  propositio:  Natura  divina  non  vulneratur,  non 
moritur.  Et  rursus  verissimae  sunt  propositiones, 
cum  de  Christo  loquimur:  Christus  est  vulneratus, 
Deus  est  vulneratus,  Deus  est  mortuus. 


Quae  est  ratio  diversitatis  ? 

Respondeo.  Propositio  in  Abstracto  significat 
naturam  secundum  se  consideratam,  ideo  necesse 
est  dici:  Natura  divina  non  moritur.  Propositio  in 
Concreto  significat  personam,  seu  subsistens  seu 
v(piaidfj,evov,  ut,  Deus  est  homo.  Christus  est  mor- 
tuus.  Deus  est  vulneratus.  Deus  est  mortuus. 
Hae  propositiones  verae  sunt  connnunicatione  Idio- 
matum. 

Est  autem  Communicatio  Idiomatum,  praedica- 
tio,  in  qua  proprietas  uni  naturae  conveniens,   tri- 

1* 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


8 


buitur  personae  in  Concreto,  quia  hae  duae  natu- 
rae,  Xoyog,  et  natura  assumpta,  sunt  unum  v^icid- 
fievov. 


Argumentum. 

Opera  Trinitatis  ad  extra  sunt  indivisa. 
Salvatio  honiinis  est  opus  ad  extra. 
Ecgo  non  aliter  fit  per  Fillum  quam  per  Patrem 
et  Spiritum  sanctum. 

Respondeo.  Vera  est  haec  Regula :  Opera 
Trinitatis  ad  extra  sunt  indivisa,  Sed  servata  cuius- 
que  personae  proprietate.  Filius  et  Spiritus  sanctus 
mittuntur.  Pater  non  mittitur.  Et  aeternus  Pater 
est  efficax,  sed  per  Filium  et  Spiritum  sanctum. 
Filius  immediate  profert  Evangelium  ex  sinu  aeterni 
Patris,  et  ostendit  voluntatem  aeterni  Patris,  et 
sanctificatur  Ecclesia  dato  per  eum  Spiritu  sancto. 
Sic  dicitur  lohan.  1.  Omnia  per  ipsum  facta  svmt. 
Et  1.  Corinth.  15.  Deo  gratia,  danti  nobis  victo- 
riam  per  Dominum  nostrum  lesum  Christum.  Et 
sic  dictum  est:  Filius  agit  per  se,  Fed  non  a  se. 


Quod  est  discrimen  verae  invocationis  in 
Ecclesia,  et  aliarum   impiarum   invocatio- 

num? 

Respondeo.  Duae  sunt  praecipuae  differentiae, 
altera  de  Essentia  Dei,  altera  de  Voluntate.  Eth- 
nici  et  alii  impii  negant  hunc  esse  Deum,  qui  se 
patefecit  niisso  Filio,  aeternum  Patrem,  Filium  et 
Spiritum  sanctum.  Aberrant  igitur  Ethnici  a  vero 
Deo,  et  alloquuntur  aliud  quiddam  commenticium, 
quod  non  est  verus  et  patefactus  Deus.  Ideo  scii- 
ptum  est:  Vos  nescitis,  quid  invocetis.  Deinde 
ignorant  promissiones  et  Mediatorem.  Ideo  manent 
in  perpetua  dubitatione,  et  ignorant,  an  et  quare 
exaudiantur.  Invocatio  vero  sine  fide-  et  oppressa 
dubitatione,  inanis  est,  iuxta  dictum:  Quomodo  in- 
vocabunt,  si  non  credunt?    Roman.  10. 

Ecclesia  vero  alloquitur  verum  Deum,  pate- 
factum  illustribus  testimoniis,  et  agnoscit  eum  sicut 
se  patefecit.  Scit  etiam  promissiones ,  et  agnoscit 
Mediatorem,  et  scit  Deum  velie  invocari  et 
exaudire  fiducia  Mediatoris,  sicut  ipse  Dominus  in- 
quit:  Quidquid  petieritis  Patrem  in  nomine  meo, 
dabit  vobis.  Assuefaciamus  igitur  nos,  ut  in  invo- 
catione  mens  cogitet  patefactiones  Dei,  et  alloqua- 


tur  hunc  verum  Deum,  qui  se  patefecit  misso  Fi- 
lio.  Et  siraul  tres  personas  intueatur,  et  fiducia 
Mediatoris  petat  gratiam  et  alia  beneficia. 


[[DE  LEGE  MORALI.] 

Quid  est  Lex  Mofalis? 

LEX  MORALIS  est  aeterna  et  immota  sapien- 
tia,  et  regula  iustitiae  in  Deo,  discernens  recta  et 
non  recta,  et  horribiliter  irascens  contumacibus, 
seu  denuntians  horrendam  iram  adversus  contuma- 
ciam,  repugnantem  huic  ordini  in  Deo,  et  patefacta 
est  hominibus  in  creatione,  et  postea  saepe  repe- 
tita,  et  declarata  voce  divina,  ut  sciamus,  quod  sit 
Deus,  et  qualis  sit,  obligans  omnes  creaturas  ratio- 
nales,  et  postulans,  ut  omnes  sint  conformes  Deo, 
et  damnans  ac  destruens  omnes  non  conformes  Deo, 
nisi  fiat  remrssio  et  recoriciliatio  propter  Filium  Me- 
diatorem.  Huius  legis  summa  comprehensa  est  in 
Decalogo,  quare  nomine  Decalogi  saepe  utimur 
pro  Lege  Morali,  ut  quasi  monstremus  praecipua 
capita.  Etsi  autem  nuUius  creaturae  sapientia  pe- 
nitus  intelligere  Decalogum  potest,  tamen  immuta- 
bile  mandatum  Dei  est,  ut  •eum  discamus  et  con- 
sideremus,  et  inteiliganms  iuxta  enarrationes  Christi, 
Prophetarum  et  Apostolorum.  Ac  inde  usque  ab 
Adam  repetivit  Deus  et  conservavit  in  Ecclesia  vo- 
cem  huius  legis,  et  vult  eam  seniper  doceri,  et  il- 
lustribus  exemplis  poenarum  in  atrocibus  delictis 
per  omnia  tempora  ostendit,  hanc  Legem  esse  or- 
dinem  divinae  sapientiae  et  iustitiae. 

Leges  Mosaicae  Forenses  c«,-  Cerenioniales, 
quae  fuerunt  traditae  tantum  ad  illius  politiae  Mo- 
spicae  constitutionen),  et  tandem  deleta  politia  Mo- 
saica  extinctae  sunt,  discernantur  ab  aeterna  Lege, 
quae  Moralis  nominatur.  Sunt  autem  Ceremoniales 
Leges,  quae  externos  gestus  ordinant  in  Sacrificiis, 
et  loca,  tempora  et  personas  disiinguunt,  et  alia 
quaedam  exercitia  externa  describunt,  ut  sint  signa 
et  distinctiones  politiae  31osaicae  ab  aliis  gentibus. 

Leges  Forenses  sunt  Leges  de  externa  defen- 
sione  disciplinae,  iuxta  totum  Decalogum,  de  Ma- 
gistratibus ,  de  poenis  blasphemiae  et  perinrii,  se- 
ditionis,  homicidii,  addlterii,  de  distinctione  faculta- 
tum  vel  dominiorum,  de  haereditatum  distributione, 
de  poenis  furtorum,  de  ordiiie  iudiciorum.  Quia 
etiamsi  Deus  ipse  est  autor  et  custos  ordinis  poli- 
tici,  tamen  homines  vult  esse  organa  gubernationis, 
et  vult  conspici  in  poenis  discrimen  recte  et  non 
recte  factorum,  et  vult  agnosci,  Deum  esse  sapien- 
tem,  iustum,  castum  et  vindicem  scelerum,  et  vult 


9 


II.     EXAMEN  ORDINANDORUM. 


10 


conservari   hiimanam    societatem,    et   propter   has 
causas  deleri  contumaces  contra  suam  Legem. 


Quomodo  intelligenda  est  abrogatio 
Legis  Mosaicae? 

Fespondeo.  Quod  ad  iustificationem  attinet, 
eodem  modo  de  omnibus  partibus  Legis  Moisi  sen- 
tiendum  est,  videlicet  quod  non  mereantur  remis- 
sionem  peccatorum,  et  quod  persona  non  sit  iusta, 
id  est,  accepta  Deo  ad  vitam  aeternam,  propter  opera 
Legis  Moralis,  et  alia.  Item  quod  haec  nostra  obe- 
dientia.  quam  utcunque  praestat  homo  in  hac  vita, 
non  sit  iustitia  aeterna,  seu  integra  legis  impletio. 
Ideo  PauUis  inquit  de  omnibus  partibus  Legis 
Moisi,  Roman.  3.  Ex  operibus  Legis  non  iustiiica- 
bitur  omnis  homo. 


II.     Responsio. 

Sed  quod  ad  obedientiam  attinet,  differentia  est, 
quia  Leges  Forenses  et  Ceremoniales  sic  sunt  abo- 
litae,  ut  prorsus  omitti  possint,.et  sint  extinctae. 
Verum  Lex  Moralis  cum  sit  in  Deo  sapientia,  et 
norma  iustitiae  aeterna,  et  patefacta  sit  homlnibus, 
ut  homo  sit  conformis  Deo,  non  potest  extingui, 
sed  manet  ordo  divinus,  ut  homo  itenmi  fiat  con- 
formis  Deo,  sici»t  Roma.  3.  dicitur:  Per  fidem  sta- 
bihmus  Legem.  Item  Roma.  8.  Ut  ius  Legis  in 
nobis  impleatur. 


Quare   Leges    Ceremoniales    et    Forenses 
prorsus  omitti  possunt? 

Respondeo.  Quia  tantum  promulgatae  simt, 
ut  durarent  ad  certum  tempijs,  donec  mansura  erat 
poiitia  Mosaica,  quae  constituta  est  hoc  consih*o, 
ut  essct  cerlus  locus  et  certa  stiips,  in  qua  nasce- 
retur,  doceret,  ederet  testimonia,  offerret  sacrificium, 
et  resuscitaretur  Messias.  Et  hanc  genteni  voluit 
Deus  conspici,  et  segregari  ab  aliis  gentibus,  ideo 
attribuit  ei  certos  ritus.  Praedixit  autem  Deus 
postea  eam  politiam  interituram  esse.  Ac  anni  sunt 
ab  exitu  Israelitarum  ex  Aegypto,  usque  ad  de- 
structionem  postremam  lerosolymae  1582.  Ac  si- 
mul  cum  poMtia  Mosaica  extinctae  sunt  leges  Cere- 
moniales  et  ludiciales,  quia  hae  reipsa  fuerunt  nervi 
huius  politiae,  seu  potius  ipsa  politia,  ac  nequaquam 
obligant  ahas  gentes,  ut  ex  actis  Apostolomm  ca- 
pite  15.  et  Epistola  ad  Galatas  manifestum  est. 


Cum  igitur  Lex  Moralis  non  possit  deleri, 
quis  est  eius  usus? 

Tres  sunt  usus.  Primus  est  paedagogicus  seu 
politicus,  ad  omnes  homines  pertinens,  etiam  non 
renatos  et  Ethnicos,  quod  videlicet  obligat  omnes, 
ut  regant  externa  membra  seu  Locomotivam,  ut 
externa  facta  congruant  cum  Lege  Morali,  et  san- 
cit  poenas  etiam  corporales  in  hac  vita  adversus 
eos  qui  admittunt  externa  delicta,  quas  Deus  vel 
per  Magistratus,  vel  aliis  modis  sumit  de  sontibus. 
De  hoc  usii  dicitur:  Lex  est  posita  iniustis,  id  est, 
premens  eos,  cohercens  vel  puniens  ac  destruens 
contumaces.  Huc  pertinent  liae  Regulae:  Qui  gla- 
dium  acceperit,  gladio  peribit.  Scortatores  et  adul- 
teros  iudicabit  Deus.  Vae  qui  spolias,  quia  spo- 
liaberis.  Quibus  dictis  confirmatur  regula:  Atrocia 
(lelicta  puniuntur  atrocibus  poenis  in  hacvita,  quia 
Deus  est  custos  suae  iustitiae  seu  Legis.  Etiam  in 
vita  politica  vult  servari  normam  suae  iustitiae,  et 
non  servantes  horribiliter  destruit.  Id  exempla 
quotidiana  ostendunt.  Sunt  igitur  et  ex  doctrina  pri- 
morum  Patrum,  et  ex  experientia  traditae  senten- 
tiae  legales,  etiam  apud  Ethnicos. 

Cernit  Deus  omvia  vindex. 

Ola  z    dvijQ  Qit,/!-,  Toiov  liXog  avtov  ixdvev.     Et  si- 

miles  innunierahiles. 
'EvtI  fxkv  dvaiMv  (pQsveg  wxvreQai, 
KiQdog  aivrjaav  tiqo  dCxrjg  doXtoVj 
TQa^sTav  iQnovzaiv  itQog  inC^dav  ^  ofjicog. 

•^  Item, 

Bi^acov  i^iig  tov  ^Cov  6Cxatog  <av. 

Et  quia  talis  est  praesentia  Dei  m  toto  genere 
humano  scelera  puniens,  ideo  Aristoteles  inquit,  in 
his  versibus  Enipedoclis  descriptum  esse  lus  natu- 
rae,  in  quibus  dicitur,  Primum  lus,  id  est,  ordinem 
divinum,  seu  Deum  ipsum  ordinantem  et  vindicem 
adesse  in  tota  natura. 

'AXXa.  t6  (jtiv  TTQMTOv  vofitfjov  Std  x'  evQVfieSovTog^ 
AXHsQog  ^vixiwg  Tixazat  xal  aTtXiiov  avy/jg. 

Secundus  usus  Legis  est  iudicium  universale, 
accusans  omnia  peccata  in  hominibus,  interiora  et 
exteriora,  et  totam  depravationem,  iuxtadicta:  Deus 
est  ignis  consumens.  Item:  Ut  totus  mundus  reus 
sit  Deq.  Item:  Per  Legem  cognitio  peccati.  Item: 
Aculeus  mortis  peccatum  est,  potentia  peccati  Lex 
est.  Huius  iudicii  in  contritione  aliqua  initia  sen- 
tire  oportet,  ubi  discimus,  Lege  non  iustificari  ho- 
mines,  sed  accusari,  iuxta  dictum:  Lex  iram  ef- 
ficit. 


11 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


12 


Tertius  usus  est  in  renatis,  docere  qui  cultus 
placeant  Deo,  quia  etsi  huniana  ratio  scit  aliquo 
motlo  discriinen  honestorum  et  turpium,  tamen  ne- 
cesse  est,  habere  testimoniuni  Dei  expressum,  quae 
opera  ipsi  placeant,  iuxta  dictum  Ezechielis  20.  In 
praeceptis  meis  ambalate.  Item  in  Psal.  Lucerna 
pedibus  meis  verb?».m  tuum.  Nec  cessat  in  tota 
aeternitate  hic  ordo,  ut  creatura  rationalis  sit  sub- 
iecta  Deo  creatori,  et  sit  ei  conformis.  Itcm,  sem- 
per  in  renatis  in  hac  vita  crescere  poenitentiam 
oportet,  ideo  semper  arguit  Lex  reliquias  peccati. 
Quare  semper  in  Ecclesia  Deus  conservavit  et  re- 
petivit  vocem  Legis,  et  simul  docuit  in  Evangelio, 
quomodo  placeat  inchoata  obedientia.  Est  autem 
singulare  testimonium,  ostendens  solius  Ecclesiae 
doctrinam  veram  et  divinam  esse,  et  solam  Eccle- 
siam  esse  coetum  Deo  placentem,  quod  tantum  in 
ea  semper  mansit  et  manet  incorrupta  vox  Legis, 
quia  vult  Deus  iri  Ecclesia  restare  iudicium  adver- 
sus  peccata,  deinde  et  doctrinam,  quae  opera  ei 
placeant:  Item,  ideo  renovamur,  ut  in  tota  aeter- 
nitate  sit  in  nobis  conformitas  cum  Deo,  sicut  in 
Lege  Morali  describitur,  ut  Roma.  8.  dicitnr,  ut  ius 
Legis  in  nobis  imploatur.  Ex  his  omnibus  intelligi 
potest,  quare  dictum  sit:  Non  veni  solvere  Legem, 
sed  implei  e.  Sicut  in  tota  aeternitate  m'Anet  eadem 
et  immutabilis  sapientia  et  rectitudo  voluntatis  in 
Deo,  sic  manet  Lex  Moralis,  quae  nobis  patefacta 
est,  ut  sciamus,  quod  sit  Deus,  et  qualis  sit.  Im- 
plet  autem  Christus  Legem  quatuor  modis. 

Primum,  Sua  propria  obedientia. 

Secundo,  Derivando  in  se  poenam. 

Tertio,  Restituendo  in  nobis  iustitiam  et  vitam 

aeternam. 
Quarto,  Sanciendo,   sicut  dicit:   Non  veni  sol- 

vere  Legem  etc. 


DE    PECCATO. 


Quid  est  peccatum? 

Definitio  brevis  extat  in  Epistola  loliannis :  Pec- 
catum  est  quidquid  est  contra  Legem  Dei.  ^AfiaqiCa 
iailv  avo^Ca.  Haec  brevis  definitio  dextre  intelfigatur, 
videlicet  non  tantum  de  aclionibus,  sed  etiam  de 
interioribus  defectibus,  de  caligine  et  dubitationibus 
in  mente,  de  aversione  voluntatis  et  cordis  a  Deo, 
de  tristissima  desertione,  quod  non  hicet  in  ho- 
mine  Sol  iustitiae  Fihus  Dei,  ostendens  Patrem, 
et  accendens  corda  Spiritu  sancto.  Intelligatur  et 
reatus  in  definitione,  quod  videlicet  homo  propter 
peccatum    reus    sit    aeternae    irae   Dei,   et  poenae. 


nisi  fiat  remissio  propter  Mediatorem.  Nam  et  hic 
reatus  in  Lege  includitur,  iuxta  dictum:  Maledictus 
omnis,  qui  non  manserit  in  omnibus,  quae  scripta 
sunt  in  Lege.  Et  Lex  esset  inanis  sonitus,  nisi 
horribilium  poenarum  comminatio  addita  esset,  quae 
ordine  divinitus  sancito  sequuntur,  nisi  quantum  fit 
mitigatio  divinitus,  propter  Mediatorem. 

Consideranda  est  igitur  explicatio,  in  defini- 
tione  apud  lohannem.  Nostra  definitio  expresse 
eadera  continet.  Peccatum  est  defectus  vel  incli- 
natio,  vel  actio  contra  Legem  Dei,  olTendensDeum, 
et  commerens  iram  aeternam,  nisi  fiat  remissio 
propter  Filium  Mediatorem. 


Quae  smit  divisiories  Peccati? 

Prima  est,  Peccatum  aliud  nominatur  Origi- 
nale,  aliud  Actuale.  PECCATUM  OHIGINALE 
est  reatus  propter  Adae  lapsum,  et  propter  priva- 
tionem  lucis  divinae,  et  firmae  agnitionis  Dei  in 
mentiims  hominum,  et  propter  aversionem  volunta- 
tis  a  Deo,  et  propter  contumaciam  coidis,  quae 
mala  sequuta  sunt  lapsum  Adae  in  natura  homi- 
num,  et  sunt  inimicithae  adversus  Deum,  et  da- 
mnata  a  Deo. 

Descriptio  circumfertur  in  Ecclesia,  sumpta  ab 
Anshelmo:  Peccatum  Originale  est  carentia  iusti- 
tiae  originalis  debitae  inesse  hominibus.  Haec  de- 
scriptio  reipsa  congruit  cum  nostra.  Sed  voca- 
bula  recte  interpretanda  sunt.  lustitia  originalis 
significat  et  acceptationem  et  rectitudinem,  quae 
fuit  ante  lapsum,  videhcet  lucem  et  finnam  agni- 
tionem  Dei  in  mente  hominis,  et  congruentiam  vo- 
luntatis  et  cordJs  cum  Deo,  qui  in  hominibus  velut 
in  templo  suo  habitasset,  et  suam  sapientiam,  iu- 
stitiam,  et  laetitiam  eis  communicasset,  si  non  es- 
sent  lapsi.  Ilaec  omnia  significantur  in  hac  de- 
scriptione  Anshelmi  nomine  lustitiae.  Ergo  nonune 
peccati  originalis  contraria  mala  significantur,  sci- 
licet  et  reatus  et  caligo  in  mente,  et  in  voluntate 
aversio  a  Deo,  et  in  corde  contumacia  contra  Le- 
gem  Dei,  et  non  esse  templum  Dei.  Haec  mala 
sic  descripsit  Hugo :  Peccatum  originale  est  igno- 
rantia  de  Deo  in  mente,  et  inobedientia  in  volun- 
tate  et  corde.  Alii  uno  nomine  haec  mala  omnia 
nominarunt  malam  concupiscentiam,  quia  Paulus 
sic  loquitur  Roman.  7. 

ACTUALE  est  omnis  actio  pugnans  cum  Lege, 
tum  in  mente,  ut  dubitationes  de  Deo,  tum  in  vo- 
luntate   et   corde,    ut  incendia  raaloram  affectuum. 


13 


II.  EXAMEN  ORDINANDORUM. 


14 


twm  in  membris  externis,  'ut  externae   actiones  pu- 
gnantes  cum  Lege  Del. 


Alia  divisio. 

Peccatum  aliud  est  Regnans.  seu  Mortale. 
Aliud  est  non  Regnans,  quod  usitate  nominatur 
Veniale. 

REGNANTIA  peccata  seu  Mortalia,  dicuntur 
omnia  peccata  in  non  renatis,  originale  et  actualia, 
interiora  et  exteriora,  quae  ideo  dicuntur  Mortalia, 
quia  non  renatus  propter  illa  omnia  reus  est  irae 
Dei,  et  poenae  aeternae,  id  est,  ordinatus  ad  poe- 
nam  aeternam,  siciit  lohannis  3.  dicitur:  Qui  non 
credit  Filio,  non  videbit  vitam,  sed  ira  Dei  mane- 
bit  super  eiim.  Rursus  peccatum  Regnans  seu 
Mortale  est,  cum  is,  qui  fuerat  renatus,  assent.itur 
errori  in  fundamento,  aut  labitur  contra  conscien- 
tiam.  Tunc  enim  amittit  gratiam,  Spiritum  sanctum 
et  fidem,  sicut  Adam  et  Eva,  Aaron  assentiens  fa- 
cientibus  Idolum,  David  rapiens  alterius  coniugem, 
contristant  et  excutiunt  Spiritum  sanctum,  propter 
talia  delicta,  et  rursus  fiunt  rei  aeternae  poenae. 
Posse  enim  sic  labi  renatos  perspicuum  est  ex  ca- 
pite  Matthaei  12.  et  2.  Petri  2.  Aliqui  vero  rede- 
unt  ad  poenitentiam,  et  salvi  fiunt.  Multi  non  re- 
deunt  ad  poenitentiam,  et  pereunt,  ut  postea  dicemus. 

Peccatum  NON  REGNANS,  quod  nominatur 
Veniale,  id  est,  propter  quod  non  amittuntur  gratia, 
Spiritus  sanctus  et  Fides,  est  in  ren;itis  in  liac  vita 
malum  oiiginis,  et  dubitationes  et  incendia  malo- 
rum  afFectuum,  quibus  tamen  repugnant  renatij  ne 
ruant  contra  conscientiam,  et  dolent  propter  has 
sordes,  et  credunt  se  propter  Mediatorem  Deo  pla- 
cere,  tegi  has  sordes,  et  gratiam  exuberare  supra 
peccatum. 


Unde  sumpta  est  haec  distinctio? 

Respondeo.  Certum  est  hanc  esse  perpetuam 
doctrinam  verae  Ecclesiae,  et  illustria  testimonia 
in  scriptis  Propheticis  et  Apostolicis  extant.  Ro- 
ma.  8.  expresse  ponitur  haec  distinctio:  Si  secun- 
dum  carnem  vivetis,  moriemini,  Sin  autem  actiones 
carnis  Spiritu  mortificabitis,  vivetis.  Item  I.  Ti- 
moth.  1.  Milita  bonam  militiam,  retinens  fidem  et 
bonam  conscientiam.  Item  Galat.  5.  Manifesta 
siint  opera  carnis,  Qui  talia  faciunt,  regnum  Dei 
non  possidebunt.     1.  Corinth.  6.    Ne  erretis,  adul-  i 


teri,  homicidae,  idololatrae,  regnum  Dei  non  possi- 
debunt.  Item  I.  lohan.  3.  Qui  facit  peccatum,  ex 
Diabolo  est. 


[DE    LIBERO  ARBITRIO.] 

Quomodo  docendi  sunt  homi- 

nes  de  libertate  voluntatis 

humanae  ? 


Respondeo.  Cum  fit  mentio  Liberi  arbitrii, 
non  misceantur  Stoica  deliramenta  de  Necessitate 
omnium  actionum  in  onmibus  Elementis,  in  pecudi- 
bus  et  honjinibus,  bonis  et  malis:  Sed  tantum  nos 
ipsos  aspiciamus,  et  consideremus ,  quomodo  Legi 
Dei  obedire  homlnes  aut  non  obedire  possint. 
Semper  haec  simplex  et  vera  distinctio  teneatur, 
disciplinae  externae  et  iustitiae  Spiritualis. 

Primum  igitur  de  disciplina  externa  hoc  scia- 
tur,  omnes  homines,  etiam  non  renatos,  habere 
hanc  libertatein,  id  est,  facultatem,  ut  aliquo  modo 
possint  regere  locomotivam,  et  facere  externa  ope- 
ra  congruentia  cum  Lege  Dei.  Nam  Paulus  no- 
minat  quandam  iustitiam  carnis,  id  est,  quamhomo 
non  renatus  facit,  quae  est  externa  honesta  disci- 
piina,  id  est,  gubernatio  externorum  operum  iuxta 
Legem  Dei.  Vult  enim  Deus  hanc  libertatem  reli- 
quam  esse  in  homine,  ut  intelligatur  discrimen  in- 
ter  agens  liberum,  et  inter  agentia  non  libere:  Sic- 
ut  ignis  non  potest  non  urere  admota  corpora. 
Item,  ut  sciamus  ipsum  Deum  esse  agens  liberri- 
mum.  Item ,  ut  possit  in  societate  humana  guber- 
natio  aliqua  esse  externorum  membrorum.  Ac  ne- 
quaquam  vult  Deus  prorsus  inutilem  esse  vocem 
Legum  i.i  civili  gubernatione  seu  paedagogia.  Ideo 
inquit  Paulus:  Lex  paedagogus  est,  scilicet  docens 
et  cohercens  membra. 

Secundo  sciendum  est,  homines  sine  Evange- 
lio,  et  sine  Spiritii  sancto,  nec  posse  inchoare  in- 
teriorem  obedientiam,  praeceptam  in  Lege  Dei, 
videlicet  verum  timorem  Dei,  veram  fidem,  invoca- 
tionem  et  dilectionem  Dei,  iuxta  haec  dicta  Roma. 
8.  Qui  ducuntur  spirituDei,  hi  sunt  filii  Dei.  Item: 
Si  quis  Spiritum  Christi  non  habet,  non  est  ipsius. 
Item:  Sine  nie  nihil  potestis  facere.  Sit  igitur  no- 
tum  discrimen  inter  externam  disciplinam  et  inter 
motus  interiores,  qui  fiunt,  quotiescunque  filius  Dei 
voce  Evangelii  consolatur  corda,  et  Spiritu  sancto 
accendit  fidem  et  invocationem  Dei,  et  alios  motu8 
spirituales,    de  quibus  dicitur:  ACcepistis  Spiritum 


15 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


16 


clamantem  Abba  pater,  id  est,  confugientem  ad 
Deum  fiducia  Filii,  et  in  vcris  pavoribus  moventem 
corda,  ut  acquiescant  in  Deo,  propter  Mediatorem. 

Et  manifestissimum  est,  non  posse  deponi  vi- 
ribus  naturalibus  dja^Cav^  quae  nobiscum  nasciturj 
quae  nominatur  Mala  concupiscentia,  et  Mortem, 
nec  posse  hominem  perfecte  satisfacere  Legi  Dei. 
Dictum  est  igitur  Roma.  8.  Impossibile  erat  Lege 
iustificari ;  Item :  Sensus  carnis  Legi  Dei  non  sub- 
ditur,  nec  potest  ei  subdi.  Propter  haec  testimo- 
nia  perspicua  sciamus  falsam  et  impiam  esse  opi- 
nionem  Pelagianorum,  quam  sequuti  sunt  Monachi, 
qui  docuerunt,  homines  posse  Legi  Dei  satisfacere 
viribus  naturalibus,  mereri  remissionem  peccatorum, 
et  esse  iustos  Legis  impletione. 

Rursus  etiam  errores  Manichaeorum  et  Enthu- 
siastarum  fugiendi  sunt.  Manichaei  fingmit,  alios 
homines  ortos  esse  a  bono  Deo,  qui  necessario 
benefaciunt:  alios  a  malo  Deo,  qui  non  po.ssint 
converti  ad  Deum.  Enthusiastae ,  Anabaptistae  et 
Stenckfehliani  fingunt,  expectandos  esse  vioientos 
raptus,  qui  homiiiem  etiam  repugnantem  convertant. 
Has  portentosas  opiniones  fugianms,  et  considere- 
mus  ordinem  a  Deo  sancitum :  Fides  ex  auditu  est, 
auditus  per  verbum  Dei,  etc. 

Colligit  Deus  aeternam  Ecclesiam  voce  Evan- 
gelii ,  et  non  aliter,  arguit  peccatum,  et  vult  nos 
expavescere,  non  perseverare  in  delictis  contfa 
conscientiam.  Tradidit  etiam  promissionem  gra- 
tiae,  cui  vult  nos  assenliri,  et  non  indulgere  diffi- 
dentiae,  sed  luctari  cum  imbecilhtate  nostra,  et  si- 
mul  petere  auxilium  Spiritus  sancti,  quem  promisit 
iis,  qui  se  fide  sustentant,  sicut  dicitur  Galat.  3.  Ut 
promissio  Spiritus  sancti  detur  credentibus.  Item: 
Quanto  magis  Pater  vester  coelestis  dabit  Spiritum 
sanctum  petentibus,  quasi  dicat,  non  repugnantibus. 
Item:  Petite  et  acclpietis.  Item:  Converte  me  et 
convertar.  Huc  pertinent  haec  dicta:  Traliit  Deus, 
sed  volentes  trahit.  Item:  (jrratia  praeeunte,  comi- 
tante  voluntate. 

Conrurrunt  igitur  in  conversione  hae  causae, 
verbumDei,  Spiritus  sanctus,  quem  Pater  etFilius 
mittunt,  ut  accendat  nostra  corda,  et  nostra  volun- 
tas  assentiens,  et  non  repugnans  verbo  Dei.  Ac  ne 
indulareamus  cliffidentiae,  considerandum  est,  utram- 
que  concionem  umversalem  esse,  concionem  poe- 
nitentiae,  et  promissionem  gratiae,  sicut  in  lesaia 
clare  dicitur,  capit.  53.  Omnes  nos  quasi  oves 
erravimus,  unusquisque  in  viam  suam  declinavit, 
et  posuit  Deus  in  eo  iniquitates  omnium  nostrum. 
Et  de  accusatione  universali  passhn  obvia  sunt  te- 
stimonia:     Omnis    caro    foenum.       Item    Rom.    3. 


Ut  omne  os  obturetur,  et  reus  sit  totus  mun- 
dus  Deo.  Rursus  et  promissiones  universales  in 
conspectu  sint.  Conclusit  Deus  onmes  sub  pecca- 
tum,  ut  omnium  misereatur.  Item  :  Omnis  qui  in- 
vocaverit  nomen  Domini,  salvus  erit.  Item:  Venite 
ad  me  onmes,  qui  laboratis  et  onerati  estis,  et  ego 
reficiam  vos.  Item:  Apud  Deum  non  est  nQogm- 
jtoXt]if)Ca,  Hae  verae  et  dulcissimae  consolationes 
semper  in  conspectu  sint,  nec  ponantur  in  Deo 
contradictoriae  voluntates.  Vult  nos  Deus  credere 
Filio,  et  promittit  gratiam  onmibus  confugientibus 
ad  Filium ,  et  petentibus  auxihum ,  sicut  Psalmus 
inquit:  Beati  omnes  qui  confidunt  in  eum.  Non 
igitur  repugnemus,  sed  assentiamur  promissioni,  et 
hanc  precationem  assidue  repetamus:  Credo  Do- 
mine,  sed  opem  fer  meae  imbecillitati. 


DE   lUSTIFICATIONE. 


Quid  significat  vocabulum  lustitia? 

Semper  in  ]iac  doctrina  initio  consideretur,  et 
quid  vocabula  significent  lustitia,  Gratia,  Fides,  et 
discernatur  lustitia  cainis  a  lustitia  fidei. 

Est  autem  lustitia  caniis  obedientia  externa, 
iuxta  omnia  mandata  Dei,  quam  homo  etiam  in  hao 
imbeciUiiate  naturalibus  viribus  utcunque  efficere 
potest.  Est  autem  haec  obedientia  gubernatio  lo- 
comotivae,  id  est,  externorum  gestuum,  quae  fit 
cogitatione  mentis  et  voluntatis,  ciente  aut  repri- 
mente  organa  locomotivae.  Nominatur  autem  Li- 
tera,  id  est,  pictura,  quasi  illita  cerebro  cogitatio- 
ne,  quia  non  est  lux  intuens  DeuiU;,  nec  est  incen- 
dium  et  vita  in  corde,  sicut  folium  fici  tegebat  ex- 
ternam  deformitatem  in  Adam,  non  toUebat  eam. 
Quanquam  autem  haec  diligentia  rationis  in  regen- 
da  disciphna  externa  non  meretur  remissionem  pec- 
catorum,  nec  est  iustitia  coram  Deo,  nec  est  im- 
pletio  Legis,  tamen  severissime  praecipit  Deus,  ut 
hanc  disciplinam  praesteinus,  et  in  hac  mortah  vita 
punit  atrocibus  poenis  atrocem  violationem  disci- 
plinae,  et  nisi  fiat  conversio  ad  Deum,  punit  eam 
aeternis  poenis. 

Sciamus  autem  quatuor  esse  causas,  propter 
quas  omnes,  etiam  non  renati,  debent  praestare 
disciplinam. 

Prima  est,  Mandatum  Dei,  quia  omnes  crea- 
turae  rationales  Deo  obedientiam  debent. 

Secunda,  Necessitas  vitandi  atroces  poenas, 
iuxta  dicta:  Qui  gladium  acceperit,  gladio  peribit. 
Vae  qui  spolias,  quia  spohaberis.  Levit.  18.  de 
incestis :  Omnis  anima  quae  fecerit  has  abominatio- 


17 


II.   EXArTEN  ORDINANDOUUM. 


18 


nes,  evometur  ex  terra.  Item:  Scortatores  et  adul- 
teros  iutlicahit  Deus.  Sanxit  «uteni  has  poenas 
Deus,  et  exercet,  ut  liacc  tristia  speetacula  coni- 
monefaciaiit  nos  de  discrinniie  lionestoruin  et  tur- 
piuni,  et  ut  sciamus  esse  Deum,  et  esse  sapientem, 
castum  et  vindicem  sceleium,  deinde  ut  conserve- 
tur  societas  generis  Itumani. 

Tertia  causa  est^  Necessitas  non  turbandi  alios^ 
quia  lioino  nonvivit  sibi  tanluin,  sed  ctiam  ut  adiu- 
vet  coinmunem  conservationein,  iuxta  dictum:  Dili- 
gas  proximum  tuum  sicut  te  ipsum. 

Quarta,  Ut  disciplina  sit  paedagogia  in  Clni- 
stuni,  id  est,  quia  Deus  non  est  efficax  in  liis,  qui 
scientes  perseverant  in  sceleribus  contra  conscien- 
tiam. 

Dixi  autem  liariC  lustitiam  carnis  nequaquam 
esse  integraii  obedientiam  Legi  debitam,  sed  esse 
frenum  externorum  gesluum.  Interea  tamen  in 
niente  caligo  est  de  Deo,  plena  dal)itationum,  et 
corda  sunt  sine  vero  timore  Dei,  sine  fiducia,  et 
sine  dilectione  Dei ,  et  magna  incendia  sunt  malo- 
ruin  aflectnum.  Ideo  discenienda  est  lustitia  car- 
nis,  ab  integra  obedientiaj  qualis  fuisset  in  natura 
integra,  et  qnalis  erit,  cum  Deus  erit  oinnia  in  omni- 
bus.  Illa  integra  obedientia  seu  conformitas  cum 
Dco,  noniinatur  luslitia.  (Jalat.  5.  Nos  enim  spi- 
ritu  ex  Eide  spem  iustitiae  expectamus,  ubi  lustitia 
de  integra  novitate  dicitur.  Sed  interea  saepe 
etiam  in  renatis  Novitas  et  bona  opera  renatoium 
dicuntur  luslitia.  Quanquam  enim  novitas  in  bac 
niortali  \ita  non  esl  integra,  tamen  placet  projster 
JMedialorem,  ut  poslea  dicitur.  Sic  INIaltb.  5.  Nisi 
abundaverit  vestra  iustilia,  plus  quam  Scribaium 
et  Pharisaeormn.  Et  Rom.  6.  Praebete  menibja 
vestra  serva  iustiliae  in  sanctificationem.  1.  loh. 
3.  Qui  facit  iuslitianij  iustus  est.  Et  in  Psalmo, 
Feci  iudicium  et  itistitiam.  Hae  formae  loquendi 
congruunt  ad  Legem.  Ac  prudenter  discernenda 
sunt  dicta  propiia  Legis,  et  alia  propria  Evangelii 
de  reconciliatione  propter  JMediatorem,  ut,  lustifi- 
cati  fide  pacem  habemus. 

Definitio  apud  Clementem  loquitur  de  novitate, 
et  simul  complectitur  universalem  et  particularem 
iustitiam:  Jixaioovvt^  i(nl  xnivMvia  dicv  (jnd  laoirjjog^ 
id  est,  lustitia  est  conimunicatio,  qua  1  eus  se  no- 
bis  connnunicat,  et  est  conservatio  ordinatae  aequa- 
litatis,  Prior  pars  loquitur  de  prima  tabula,  et  de 
actionibus  divinis  in  renatis.  Secunda  de  aequali- 
tate,  loquitur  de  actionibus  ordinatis  erga  proximum. 
Haec  congruunt  ad  Legem,  sed  dextre  intelligenda 
sunt.  Osiander  ipsum  Deum  moventem  nos  ad  iu- 
sta  facienda,  nominat  iustitiam.  Hoc  loquendi  modo 
etianisi  quis  volet  uti,  tamen  prius  dicendum  est  de 

MELAMH.  OPER.  VOL.  XXIII. 


lustitia  imputata  propter  Filium  Dei,  qua  Deo  pro- 
pter  iMediatorem  credentes  placent.  Distinguenda 
est  eliam  causa,  scilicel,  Deus  ipse,  ab  eftectibus 
in  nobis,  et  in  infinituin  anteferenda  est  obedien- 
tia  Filii  Dei  novis  aclionibus,   quce  fiunt  in  nobis. 

Poslquam  haec  legalia  recitata  sunt,  nunc  scia- 
mus,  quia  iustiliam  Legis  integram,  seu  integram 
obedieiitiain,  non  habemus,  ideo  in  promissionibus 
Graliae  aham  iustiliam  revelari,  scillcet  imputatam 
propter  Fihum  Dei,  quae  cuin  fide  acci[)itur,  Fihus 
Dei  simul  est  efficax  in  cortlibus  credenlium,  vivi- 
ficat  et  donat  Spiritum  sanctum^  ut  Roma.  5.  dici- 
tur:  Per  ipsum  habemus  gratiam,  et  donum  per 
gratiain. 

Nomen  Gratiae  cerlissimum  est  hic  intelh'gi 
oportere  reconcihalionem  gratuitam  propter  Filiuni 
promissam,  Deinde  donum,  sancfificationem  et  re- 
slitalionem  vitae  aeternae,  quae  simul  omnia  nomi- 
nat  Daniel,  luslitiam  sempiternam.  Verum  est  au- 
tem,  sanctificationem  et  rcstitutionem  ^  itae  aeternae 
fieri  FiHo  Dei  per  Evangelium  consolante  nos,  et 
danle  Spiritum  sanctuni,  et  postea  glorificante  Ec- 
clesiam  post  resuscitationem  ex  mortuis.  Prorsus 
eodem  niodo  loquitur  lohannes:  Lex  per  Moisen 
data  est,  (Jiatia  et  veritas  per  lesum  Christum  facta 
est,  id  est,  Remissio  peccatorum  et  reconcihatio 
gratuita  nobis  propter  obedientiam  Fihi  donatur,  et 
per  eum  fit  veritas,  id  est,  vera  et  non  evanescen- 
tia  bona,  sed  aeterna  bona  nobis  donantur,  id  est, 
in  hac  vita  fit  inchoatio  vitae  aeternae  et  confor- 
mitatis  cuni  Deo,  quae  postea  consunimabitur,  quia 
fihus  Dei  incipit  in  nobis  renovare  imaginem  Dei, 
cum  suo  verbo  nos  assiinilat  per  Spiritum  sanctum 
accendentem  tales  motus,  qualis  ipse  est.  Non 
enisn  ideo  annuntialur  remissio,  ut  maneant  pecca- 
tum  et  niors,  sed  ut  re  ipsa  aboleantur,  et  iustitia 
et  vita  aelerna  restituantur. 

Cum  igitur  de  lustificatione  peccatoris  dicitur, 
necesse  est  semper  priinum  cogitare  de  remissione 
peccatoruin ,  de  reconciliatione,  iuxta  promissio- 
nein.  Quia  etianisi  haberemus  onines  Angelorum 
virtutes,  et  non  sciremus  nos  placere  Deo,  nullam 
consolationem  haberemus. 

Ideo  iuxta  Paulum  semper  hoc  modo  definimus 
lustificationem:  lustificatio  est  acceptio  remissionis 
peccatorum,  reconcihationis,  seu  acceptationis 
gratuitae  propter  Fihum  Dei,  quae  cum  fide  acci- 
pitur,  verissimum  est  simul  Filium  Dei  corda  vivi- 
ficarej  dicere  consolationem  in  cordibus  per  Evan- 
gelium,  et  Spiritu  sancto  accendere  tales  motus, 
qualis  est  i[;se,  iuxta  dictum:  Dabo  Legem  meam 
in  corda  eorum.  Quia  igitur  necesse  est  accipi  re- 
missionem  peccatoruiu,    et  novitas  non  est  integra 

2 


19 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


20 


in  hac  vita,  Paulus  nominat  imputationem  iiistitiae, 
reconciliationeui,  qua propter  Mediatorem  lecipimur. 


Quis  est  usus  nominis  Gratiae? 

Gratia  apud  Paulum  in  hac  doctrina  sigmficat 
Ebraea  phrasi  misericordiam  gratuitam,  videlicet 
remissionem  peccatorum  et  recon«-iliationem,  seu 
acceptationem  gratuitam  propter  Filium  Dei,  quao 
cum  fide  accipitur,  simul  Filius  Dei  vivificat  corda, 
et  per  Evangelium  dicit  consolationem  in  corde,  et 
accendit  Spiritu  sancto  tales  motus,  qualis  ipse  est. 
Sic  nominat  Paulus  gratiam,  et  donum  per  gratiam, 
ut  supra  dictum  est. 


Quis  est  usus  nominis  Fidei? 

Fides  est  assentiri  omni  verbo  Dei  nobis  tra- 
dito,  atque  ita  promissioni  gratiae,  et  est  fiducia 
acquiescens  in  Deo  jiropter  filium,  accedens  ad 
Deum,  et  invocans  eum,  et  claniahs  Abba  pater, 
quae  sentitur  in  credenlibus,  et  in  veris  pavoribus 
affert  consolationem  et  laetitiam,  iuxta  dictum:  lu- 
stificati  fide  pacem  habemus. 

Complectimur  ergo  appellatione  fidei  omnes 
articulos  sinml,  et  nominatim  hunc  articulum:  Credo 
remissionem  peccatorum,  etvitam  aeternam,  qui  sic 
intelligendus  est  in  vera  conversione:  Credo  remis- 
sionem  peccatorum  non  tantum  aliis  dari,  sed  mihi 
quoque.  De  hac  fide,  qua  sibi  unusquisque  in  con- 
versione  et  consolatione  promissioncm  appllcat,  lo- 
quitur  Panlus  Roma.  4.  Ideo  ex  fide  gratis,  ut  sit 
firma  promissio.  Promissio  autem  et  caeteros  ar- 
ticulos  Symboli  continet.  Haec  plana  et  perspicua 
sunt  in  vera  consolatione  et  invocatione. 

Ac  discrimen  conspici  necesse  est,  inter  noti- 
tiam  historiae,  <jualis  est  in  Diabolis  et  impiis,  et 
hanc  fidem,  quae  simul  et  historiam  novit,  et  e^t 
assensus,  quo  promissionem  gratiae  amplectimur^ 
et  fiducia,  qua  agnoscentes  promissionem,  acquie- 
scimus^  et  laetamur  in  Deo  propter  Filium. 

Sint  igitur  in  conspectu  haec  duo  dicta:  Dae- 
mones  credunt  et  contremiscunt,  id  est,  norunt  hi- 
storiam,  et  eo  furiosius  irascuntur,  quia  certo  no- 
runt,  Filium  Dei  iudicaturum  esse,  et  prospiciunt 
suas  poenas,  quibus  in  tota  aeternitate  cruciabun- 
tur.  Promissionem  vero  Gratiae  sciunt  ad  solos 
homines  pertinere,  iuxta  dictum:  Qui  propter  nos 
homines,    et  propter  nostram  salutem  descendit  de 


coelis  etc.  Haec  notitia  in  'Diabolis  in  infinitum 
discernenda  est  ab  hac  fide,  de  qua  dicitur:  lusti- 
ficati  fide  pacem  habemus,  quae  est  assentiri  omni- 
bus  articulls  Symboli,  et  promissioni,  et  qua  cre- 
dis,  tibi  ipsi  remitti  peccata,  .cuius  fidei  proprieta- 
tes  dulcissime  reoitantur  Ephes.  3.  cum  inquit,  nos 
hac  fide  habere  naQQ^aiav  et  fiduciam  accedendi  ad 
Deum.  Saul  oppressus  dubitatione  horribili  fre- 
mitu  fugit  Deum,  optat  se  redigi  in  nihilum,  sicut 
scriptum  est  Lucae  23.  Dicent  nuuitibus,  cadite 
super  nos.  David  autem  audita  consolatione,  eri- 
gitur  fide,  accedit  ad  Deum,  et  audet  invocare,  sic- 
ut  inquif:  Sustinuit  anima  mea  in  verbo  eius,  spe- 
ravit  anima  mea  in  Domino,  a  vigilia  matutina  us- 
que  ad  noctein.  Et  hac  fide  sinud  ipse  Filius  Dei 
loyog  dicit  consolationem  in  corde  tuo,  et  vivificat 
te,  et  extrahit  te  ex  inferis,  ac  ostendit  misericor- 
diam  Patris  voce  Evangelii,  et  dat  Spiritum  san- 
ctuni  laetificantem  nos.  Ideo  inquit  Pauhis  Ephes. 
3.  Habitare  Christum  per  fidem  in  cordibus  no- 
stris.  1.  lohannis  4  In  hoc  scimus,  q  lod  in 
eo  manemus,  et  ipse  in  nobis,  quia  ex  spiritu  suo 
dat  nobis.  Et  Atbanasius  inquit:  Ubicunque  dici- 
tur  Spiritus  sanctus  in  aliquo  esse,  ibi  est  per 
Verbum. 

Differt  igitur  fides,  de  qua  dicitur:  lustificati 
fidepacem  habemus,  a  notitia,  qualis  est  in  hnpiis, 
obiecto  et  causa  efficiente.  Quia  vera  Fides  in- 
tuetur  promissionem,  et  accenditur  per  Filium  Dei, 
qui  Spiritu  sancto  cor  laetificat,  et  ad  invocationem 
exuscitat. 


Quomodo    accipit   homo  remis- 

sionem    peccatorum,    et    reco'.iciliationem, 

seu    iustificationem    et    donationem 

Spiritus  sancti  et  vitae  aeternae? 

Respondeo.  Homo  in  conversione,  id  est,  in 
veris  doloribus  et  pavoribus  accipit  remissionem 
peccatorum,  propter  Mediatorem  Filium  Dei,  Do- 
minum  nostrun»  lesum  Christum,  Deum  et  hominem, 
Gratis,  sola  fide,  non  propter  propriam  dignitatem, 
seu  propter  virtutes  proprias,  aut  propria  opera 
seu  merita.  Et  in  his  pavoribus  semper  sit  in  con- 
spectu  discrimen  Legis  et  Evangelii,  et  sciamus 
aeternum  et  immutabile  mandatum  Dei  esse,  ut 
credamus  nos  recipi  propter  Fifium,  iuxta  dictum: 
Vivo  ego,  dicit  Dominus,  nolo  mortem  peccatoris, 
sed  ut  convertatur  et  vivat.  Ilem:  Gratia  exube- 
rat  supra  delictum.  Cumque  erigimur  fide,  et  ac- 
cipimus  remissionem  peccatorum ,  filius  Dei  vere 
est    efficax,    et   voce  Evangelii  dicit  consolationem 


21 


II.  EXAMEN  ORDINANDORUM. 


22 


in  cordibus,  ac  fide  siiniil  accipinius  imputationem 
iustitiae  seu  reconciliationem,  et  Spiritum  sanctuni, 
et  eflHcinuu-  haeredes  vitae  aeternae,  gratis,  pro- 
pter  Chiistum.  Haec  oinnia  compiehendit  dictum: 
lustificati  fide  pacem  habemus.  Et  Galat.  3.  Ut 
promissionem  Spiritiis  accipiamus  per  fidem.  Et 
Romanos  5.  lustiticati'  sanguine  ipsius  servabimur 
per  eum  ab  ira  eius.  Hiic  adiungantur  alia  testi- 
monia,  ac  praecipue  propositio  Epistolae  ad  Roma- 
nos  capite  3.  et  confirmatio  capite  4. 


Contra. 


I.  Argumentum. 


Ubi  multa    simul   sunt,  non   est   po- 

nenda  Exclusiva. 
In  conversione  multa  simul  sunt,  ut, 

Contritio,   Fides,    Dilectio,    bonum 

propositum,  Spes  et  aliae  virtutes. 
Ergo    non   est   dicendum,    sola   fide 

iustificamur. 

Respondeo  ad  minorem:  Quanquam  multae 
virtutes  siinul  sunt  in  conversioiie,  tamen  non  sunt 
causae  seu  merita  iustificationis,  id  est,  remissionis 
peccatorum  et  reconciliationis  et  vivificationis,  et 
donationis  vitae  aeternae:  Sod  solius  Filii  Dei  obe- 
dientia  est  causa  seu  meritum  iustificationis.  Hic 
est  propifiator,  ut  Romanos  3.  dicilur.  Et  lohan- 
nis  1.  Sanguis  lesu  Christi  purificat  nos  ab  omni 
peQcato.  ^ 


n.    Argumentum. 

Impossibile    est,   ullam  rem  esse  iu- 

stam  sola  notitia, 
Fides  est  tantum  notitia, 
Ergo  non  est  dicendum,  sola  fide. 

Respondeo  ad  minorem:  Fides  non  significat 
liic  notitiam,  qualis  est  in  Diabolis,  sed  compre- 
hendit  notitiam  omnium  articulorum  fidei,  et  fidu- 
ciam  in  voluntate,  acquiescentem  in  Deo,  propter 
Mediatorem,  agnita  miseri<;ordia  in  promissione. 
Quia  fides,    de  qua  Paulus  loquitur,    est  assensus, 


quo  omni  verbo  Dei  nobis  tradito  'ssentimur,  ac 
simul  etiani  promissioiii  gratiae,  cum  quo  assensu 
inseparabiliter  coniuncta  est  fiducia  acquiescens  in 
Deo,  iuxta  promissionem.  Sed  notitiam  piaecedere 
necesse  est,  quia  notitiae  suiit  apprehensivae.  Et 
in  hoc  ipso  assensn  Filius  Dei  est  efficaXj  dicit 
voce  Evangelii  consolatioiieui  in  corde  tuo,  osten- 
dit  voluntatem  Patiis,  retrahit  cor  ex  inferis,  et  vi- 
vificat  te,  et  dat  arrabonem  Spiritum  sanctum,  qui 
accen<h*t  laetitiam  et  invocationem  in  corde,  iuxta 
dicta:  Accepistis  Spiiitum  clamantem  Abba  Pater. 
Itein:  Etfundam  super  domum  David  Spiritum  gra- 
liae  et  precum,  etc.  Quod  autem  Fides  sit  assen- 
tiri  proinissioni  gratiae,  manifestum  est  ex  capite  4. 
ad  Romanos,  ubi  Paulus  correlative  copulat  pro- 
missionem  et  fidem.  Ideo  ex  fide  gratis,  ut  sit 
firma  promissio. 


III.   Argumentum. 


Fide  sumus  iusti, 

Fides  est  opus, 

Ergo  operibus  sumus  iusti. 

Respondeo  ad  maiorem :  Propositio  haec,  Fide 
sumus  iusti,  intelligitur  correlalive,  videlicet  per 
misericordiam  siimus  iusti  propter  Filium  Dei,  et 
id  beneficium  oportet  fide  accipi.  Quanquam  enim 
fides  est  excellens  virtus,  tamen  etiam  est  imper- 
fecta  et  languida.  Et  hoc  vult  doctrina  Ecclesiae, 
ciedentes  per  misericordiam  propter  Filium  Dei 
accipere  remissionem  peccatorum  et  reconciliatio- 
nein ,  ac  ])lacere  non  piopter  propriam  dignitatem. 
Ideo  inqnit  Paulus,  Sumus  dilecti  in  dilecto,  id  est, 
propter  Filium.  Alii  quaerunt  alias  responsiones, 
<]uas  hoc  loco  omitto. 


IIII.    Argumentum. 


lustitia  est  obedientia  secundum  omnes 
virtutes,  seu  iuxta  totam  Legem,  seu 
conformitas  cum  Deo. 

Fides  non  est  omnes  virtutes, 

Ergo  non  est  lustitia. 

Respondeo.  Maior  est  vera  de  lustitia  legali. 
Quia  vero  Legis  iustitiam  (scilicet  integram  ob- 
edientiam,  interiorem  et  exteriorem)  non  habemus, 

2* 


23 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA 


24 


hanc  ipsam  ob  causam  immensa  misericordia  pate- 
fecit  Deus  promissionem  de  Gratia,  et  imputata  iu- 
stitia  propter  meritum  Filii  Mediatoris.  Et  sinml 
fit  inchoatio  obedientiae  seu  conformitatis  cum  Deo, 
iuxta  dictum  2.  Cor.  3.  Transformanmr  in  eandem 
imaginem,  tanquam  a  Domini  Spiritu. 


V.    Argumentum. 

Deus  iustificat, 
Deus  est  dilectio, 
Ergo  dilectio  iustificat. 

Respondeo.  Concedo  totum^  si  sine  ambigui- 
tate  argunientum  intelligatur.  Deus  est  dile<Jtio, 
scilicet,  qua  nos  diligit,  id  est,  est  essentia  vere  ac 
serio  diligens  liomines  propler  Filinm.  Et  haec  di- 
leciio,  qua  Deus  nos  diligit  propter  Filium,  iustificiat. 
Huius  propositionis  coirelativa  esl :  Fide  iustihca- 
niur,  id  est,  hac  fide,  qua  agnoscimus  et  statuimus 
nos  diligi  propter  Filium.  Adversarii  vero  cogitant, 
nos  iustos  esse  dilectione,  qua  homo   diligit  Deum. 


VI.  Argumentum. 

Virtutes     non     sunt     confundcndae, 
cum  Paulus  discernat:  Fides,  Spes, 
Dilectio,  tria  haec,  sed  maior  in- 
ter  has  Dilectio, 
Fiducia  est  actio  seu  actus  spei, 
Ergo  fiducia  est  discernenda  a  Fide. 

Respondeo  ad  maiorem.  Verum  est,  virtutes 
non  esse  confundendas,  sed  recte  intelligenda  sunt 
discrimina.  Nam  Fides  non  est  tantuni  notitia,  sed  i 
est  simul  assentiri  promissioni,  in  qua  ofleruntur 
remissio  peccatorum,  leconcilialio,  donatio  Spiritus 
sancti  et  vitae  aeternae.  Et  est  fiducia  acquiescens 
in  Deo  propter  Mediatoiem,  accedens  ad  Deum, 
et  accendens  invocationem,  et  clamans  Abba 
Pater.  Et  quia  Fides  in  praesentia  accipit  remis- 
sionem  peccatorum  et  reconciliationem,  et  fiducia 
praesentis  benebcii.  Sed  spes  est  certa  expectatio 
vitae  aeternae,  gratis  dandae  propter  Medialorem, 
et  est  expectatio  mitigationis  poenarum  corporalium, 
iuxta  voluntatem  Dei.  Cum  igitur  bducia  nomina- 
tur  actus  spei,  intelligitur  Fiducia  futurae  llberatio- 
nis,  seu  futurae  mitigationis.    Dilectio  est  obedien- 


tia,    quae   praelucente   fide  praestatur   Deo,    iuxta 
omnia  mandata,  sic  ut  cor  laetetur  in  Deo. 


VII.     Argumeiitum. 

Mala  opera  darnnant. 
Ergo    bona    salvant,    quia    contraiia 
liabent  contrarios  efiectus. 

Respondeo.  Contraria,  si  sint  pariter  integra, 
habent  contrarios  eftectus.  Sed  mala  opera  sunt 
integre  mala,  quod  de  non  renatis  maniiestum  est. 
Nam  etiam  in  Aristide  et  Scipione  sunt  magnae  vir- 
tutes,  quia  nisi  esset  aliquorum  gubernatorum  ex- 
cellens  virtus  et  sapientia,  non  posset  conservari 
humana  societas:  Tamen  hae  virtutes  non  sunt  im- 
plelio  Legis,  manent  in  corde  tenebrae  de  Deo  et 
de.  Filio  Del,  (Uibitationes  et  horrendi  fremitus^  ad- 
versus  Deum.  Deinde  mauifestum  est,  etiam  in  re- 
natis,  quanquam  est  in  eis  iiiclioata  oi)edientia,  ta- 
men  noii  esse  integram  Legis  impletionem.  Ideo 
dicitur  in  Psahno:  Non  iustificabitur  in  conspectu 
iuo  omnis  vivens.  Et  lob  cap.  9.  inquit :  Vere  scio, 
quod  non  iustificetur  homo  coram  Deo.  Cum  igi- 
tur  non  sit  integra  obedientia,  non  valet  consequen- 
tia:  Mala  opera  damnant,  Ergo  bona  opera  s;jlvant, 
quia  contraria  non  snnt  aequalia.  Haec  antithesis 
inustrat  beneficium  Christi,  qui  tegit  reliquias  pec- 
cati  in  renatis,  iuxta  dictum:  Beati  quorum  remis- 
sae  suiit  ini  juitates  et  <juorum  tecta  sunt  peccata, 
id  est,  renati  placent  propter  Mediatorem  fide,  non 
propter  propiiam  dignitatem,  quia  inclioafa  obedien- 
tia  adhuc  procul  abest  a  perfectione  Legis. 


VIII.  Argumentum. 


Impossibile  est  nosse  vokmtatem  Dei 
erga  nos,  iuxta  dictum:  Quis  con- 
siliarius  eius  fuit? 

Credere  quod  habeas  remissionem 
peccatorum,  est  aliquid  asseverare 
et  affirmare  de  A^oluntate  Dei  erga 
nos, 

Haec  igitur  affirmatio  est  impossibilis. 

Respondeo.     Haec  ipsa  imaginatio  Academica 
seu   Pyrrhonia    omnium   hominum    mentes    turbat. 


25 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


2B 


Sed  maioreni  constantissime  negaii  oportet  de  vo- 
luntate  revelata.  Ac  prinium  de  Lege  manifestissi- 
nmm  est,  sciri  voluntatem  Dei  in  Lege  revelatam, 
iuxtadicta:  Nolite  errare,  scortatores,  adulteri,  ho- 
micidae  non  possidebunt  regnum  Dei.  Lex  enim 
ideo  patefacta  est  in  creatione,  et  deinde  saepe  re- 
pelita,  ut  sciatur,  quod  sit  Deus,  et  qualis  sit,  et 
quod  velit  nos  essc  conformes  suae  sapientiae, 
quod  sit  vindex.  Et  huic  notltiae  addit  testimonia 
in  quotidianis  et  horril^ilibus  poenis  scelerum. 

Secundo  etiam  immensa  bonitate  Deus  propter 
Filium  et  per  eum  revelavit  voluntatem  de  renns- 
sione  peccatorum  et  reconciliatione  in  Evangelio, 
iuxla  dictum:  Filius  qui  est  in  sinu  Patris,  ipse 
enarravit  nobis.  llanc  ipsam  ob  causam  tradita 
est  promissio  gratiae,  quia  ratio  naturalis  non  videt 
hanc  admirandam  voluntatem  Dei  de  remissione. 
Et  haec  revelatio  de  reconciliatione  et  restifutione 
humanae  naturae  per  Filium,  discernit  Ecclesiam 
ab  omnibus  gentibus.  Ideo  sciendum  est,  hanc  re- 
velationem  opponeadam  esse  naturali  et  Academicae 
dubitationi. 

Sed  opponit  hoc  argumentum  humana  ratio: 
Addita  est  condilio  Legi :  Hoc  fac  et  vives.  Cum 
igitur  non  satisfiat  Legi  Dei,  dubitandum  est,  etc. 
Respondeo.  Et  hoc  ipsum  in  revelatione  Evangelii 
consideraiulnm  est,  ideo  immensa  misericordia  niis- 
sum  esse  Filium,  ut  nos  a  maledictione  Legis  re- 
dimeret,  et  giatis  propter  Filium  donari  reconcilia- 
tionem.  Quanquam  autem  poenitentia  necessaria 
est  (sive  parva,  sive  magna),  tamen  remissio  non 
pendet  ex  dignitate  nostra,  sed  propter  Mediatorem 
et  gratuita  et  certa  est.  David  post  lapsum  agens 
poenitentiam,  statuit  se  vere  recipi  in  gratiam  audita 
hac  voce:  Dominus  abstulit  peccatum  tuum.  Ea- 
dem  est  vox  Evangelii  ad  siugulos  agentes  poeni- 
tentiam.  Et  mandatum  imn)u1abile  est,  ut  Filio  Dei 
credanms:  Hunc  audite.  In  hac  brevi  responsione 
fvnites  considerenlur,  patefactio  et  discrimen  Legis 
et  Evangelii,  discrimen  voluntatis  revelatae,  et  non 
revelatae,  etc. 


IX.  Argumentum. 

Prorsus  simile  argumentum  est,  quod 
huc  detorquetur  ex  capite  9.  Ec- 
clesiastae  non  recte  enarrato. 
Nescit  homo,  an  amore  vel  odio 
dignus  sit. 

Respondeo.     Haec   sententia   prorsus   congruit 
cum  doctrina  de  Fide,  quam  lecitavimus,  quia  re- 


vocat  homines  in  iudicando  a  spectaculis  humanot 
rum  eventuum  in  hac  vita  ad  verbum.  Non  iudice- 
homo  de  favore  et  odio  Dei  ex  secundis  aut  ad- 
versis  rebus  in  hac  vita,  ut:  David  non  iudicet  se 
abiectum  esse  a  Deo,  etiamsi  est  expulsus  regno. 
Achab  non  iudicet  se  placere  Deo,  etiamsi  est  Rex 
potens  et  victor.  Sed  David  iudicet  ex  verbo  Dei, 
se  placere  Deo,  quanquam  exulem,  quia  dictum 
est:  Dominus  abstulit  peccatum  tuum.  Achab  iu- 
dicet  se  dispHcere  Deo,  quanquam  cst  Rex  potens 
et  gloriosus,  quia  scriptum  est :  Maledictus  onmis, 
j  qui  facit  idolum,  quod  est  abominatio  Deo. 

Perspicuum  est  igitur  dictum  Salomonis  pror- 
sus  congruere  cum  nostra  sententia,  quae  iubet  de 
voluntate  Dei  ex  verbo  iudicare.  Nec  difficile  est 
copiose  refutare  enarrationes  Papistarum.  Insaniunt 
enim,  si  hoc  dicunt,  non  scire  homicidas  et  adul- 
teros,  an  sint  digni  odio  Dei.  3Ianifeste  igitur  ap- 
paret,  ipsorum  interpretationes  esse  tetram  cor- 
ruptelam. 

Sed  regula  universalis  teneatnr:  De  voluntate 
Dei  ex  verbo  ipsius  iudicandum  esse.  Et  verbum 
Dei  universaliter  onnies  damnat,  qui  non  sunt  con- 
versi  ad  Deum,  iuxta  dicta  1.  Corintli.  6.  Nolite  er- 
rare,  idololatrae,  aomicidae,  adulteri,  etc.  non  sunt 
haeredes  vitae  aeteniae.  Item:  Qui  non  credit  in 
Filium,  manet  ira  Dei  su  er  eun..  Rursus  univer- 
saliter  recipit  Deus  omnes,  qui  in  conversione  seu 
poenitentia  credunt  in  Filium,  iuxta  dicta:  Vivo 
ego,  dicit  Dominus,  nolo  mortem  peccatoris,  sed 
ut  convertatur  et  vivat.  Item:  Sic  Deus  dilexit 
minidum,  ut  Fih'um  suum  unigenitum  daret,  ut 
omnis  qui  credit  in  eum,  non  pereat,  sed  habeat 
vitam  aeternam.  Hae  regulae  summae  seinpor  in 
conspectu  sint,  quae  multis  aliis  sententiis  lucem 
afFerunt. 


X.  Argumentum. 

Cum  dictum  sit:   Delicta  quis  intel- 

ligit,  Nemo  potest  omnia  sua  pec- 

cata  scire. 
Ergo  possibile  est,  hominem  habere 

delictum    ignotum,    propter    quod 

displiceat  Deo. 
Quare    non    est    affirmandum,    quod 

placeat  Deo. 

Respondeo.  Nego  consequentiam,  et  ratio  est_, 
quia  firmissime  retinenda  est  regula:  Omnis  con- 
versus  ad  Deum,  recte  tenens  fundamentum,  debet 


27 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


23 


credere,  se  placereDeo,  etianisi  habet  tlelicta  igno- 
rantiae,  siciit  iii  omnibns  honiinihus  niagna  baeret 
infirniitas.  Ac  ])roj!terea  traditiir  doctrina  de  reniis- 
sione  propter  Filiuni,  iuxta  dictuni:  Beati  quorum 
reinissae  sunt  iniquifates,  et  quorum  tecta  sunt  pec- 
cata.  Quia  in  nobis  non  est  integra  impletio 
Legis. 


XI.  Argumentum. 


Nemo  placet  Deo,  nisi  habens  novas 
virtutes,  ortas  a  Spiritu  sancto. 

Nemo  potest  affirmare,  se  habere  il- 
las  virtutes,  quia  possunt  esse  vir- 
tutes   similes  ortae  a  ratione. 

Ergo  nemo  potest  affirmare,  se  pla- 
cere  Deo. 


i?espondeo.  Nego  minorem,  quia  in  vera  con- 
versione  seu  poenitentia  utrunque  debemus  affir- 
mare,  et  quod  detur  remissio  propter  Mediatorem, 
et  simul  vivificemur  per  Firuim,  dato  Spiritu  sancto, 
erecti  voce  Evangebi.  Et  quanquam  intueri  mens 
fide  Mediatoreui  debet,  non  novitatem  in  nobis,  ta- 
men  siniul  in  veris  dolorilius  sentit  baiic  consola- 
tionem,  iiixta  haec  dicta:  lustificati  fide  pacem  ha- 
bemus.  Item  :  Clamainus  Abba  Pater.  Et  recfe  in- 
quit  Aiigustinus:  Credens  scit  se  credere,  scilicet 
iu  doloribus  sentiens  consolationem. 

De  hoc  ars-umenfo  non  solum  adversarii  dimi- 
cant ,  sed  etiam  piae  mentes  apud  sese  qiiaerunt, 
aii  Deo  placeantj  cum  sentiant  iiifirnntatem,  nec 
sentiant  illusties  motus  laetitiae  in  Deo. 

Et  Stenckfeldins  turbat  plas  mentes  his  clamo- 
ribus:  I«leo  statuas  te  iustuin  esse,  quia  sentis  in 
te  Deum  habi  aie,  te  habere  in2;entes  motus  laeti- 
tiae  in  Deo.  Sic  abducit  liomines  a  conspecfu  Me- 
diatoris,  et  a  promissione,  ad  Novitatem  propriam. 

Contra  has  imaginationes  teneatur  hic  verus 
ordo:  Cum  dolores  non-sunt  simulati  in  poeniten- 
tia,  corda  intueantur  non  virtutes  in  nobis,  sed 
Mediaforem  in  verbo  ostensum,  et  cogitatione  scri- 
ptae  promissionis  se  sustentent,  et  sciaiit,  se  voci 
Evangelii  debere  assentiri,  et  non  quaerere  alias 
illuininatiuncs.     Hoc  cum  faciunt,  experiuntur  con- 


solationem.  Estque  hoc  discrimen  inter  assensio- 
nem  philosophicam -et  fidem.  Sequitur  assensio 
experientiam  in  Philosophia.  Ut  medicus  expertus 
zinzibere  calefieri  ventriculum,  postea  hoc  effirmat. 
Sed  in  diviiia  consolatione  prius  assentiendum  est 
verbo  exteino,  deinde  sequitur  sensus  consolationis. 
Haec  in  veris  exercitiis  poenitentiae  et  invocationis 
discenda  sunt. 


XII.  Argumentum. 


Remittite  et  remittetur  vobis. 
Ergo  nostra  condonatio  meretur  re- 
missionem  peccatorum. 

Respondeo.  Nego  consequentiam,  quia  falla- 
cia  est  a  non  causa  ut  causa.  Quia  in  illo  dicto 
prior  pars  est  praeceptum  seu  piaedicatio  poeni- 
tentiae.  Altera  ])ars  est  ])romissio,  de  qaa  ex  Evan- 
gelio  scire  necesse  est,  quod  propter  Me^natorein 
gratis  detur  remissio  credentibus.  Nec  valet  con- 
sequentia:  Nostra  contritio  est  necessaria.  Ergo 
est  causa  remissionis.  Et  perspicua  est  refutatio 
de  hoc  dicto.  Quia  si  cogitandum  esset,  propter 
nostram  condonationem  dari  remissionem,  fieret  in- 
certa  recoiKjiliatio.  Quanquam  eniin  conversi  re- 
pugnant  odiis,  tamen  aliqua  cicatrix  seu  imbecilli- 
tas  in  nobis  manet. 

Haec  simplex  responsio  congruit  ajl  multa  di- 
cta,  in  quibus  jirimum  concio  j)oenitentiae  proponi- 
tur,  deinde  j)iomissio,  ut  apud  Danielem:  Libera 
te  a  j)eccatis  iustitia  et  eleemosynis  eiga  jiauperes, 
et  erit  sanatio  delictorum  tuorum.  Prior  pars  prae- 
cipit  emendationem,  nec  tantuin  loquitiir  de  elee- 
mosynis,  sed  de  conversione  iuxta  omnia  praecejita, 
id  est,  agnoscas  verum  Deum,  qui  se  j)afefecit  iii 
Israel,  et  promisit  remissionem  propter  venturuin 
Dominuu),  etc.  Deinde  sit  et  gubernatio  tua  iusta, 
non  sis  crudelis  contra  captivam  Ecclesiam  Dei. 
Sic  intelligatur  concio  Regia  de  magnis  rebus,  et 
de  nostra  conversione.  Postea  promissio  conside- 
retur  de  renii-isione  peccatorum,  de  reconcilia- 
tione  hominis  Ethnici,  et  polluti  hoiribili  idoloma- 
nia.  Nec  dubium  est  ab  ipso  Daniele  hai);  pro- 
missionem  copiosius  enarratam  esse,  et  Regi  dictum 
esse,  cur  detur  promissio,  per  quein  restituatur 
iustitia  et  vita  aeterna,  et  promissionem  fide  ac- 
cipiendam  esse.  Eadem  responsio  est  ad  concio- 
neni  lesaiae  L  Definite  male  facere,  si  peccata 
vestra  sunt  ut  coccinuin,  eritis  candidi  ut  nix. 


29 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


30 


Xni.  Argumentum. 

Maxima  virtus  maxime  iustificat. 
Dilectio  est  maxima  virtus, 
Ergo  maxime  iustificat. 

Responcleo.  Conceclo  totum  argumentum  de 
iustitia  Legis.  Sed  qnia  nou  habeums  integram 
lustitiam  Legis^  Evangeiium  conciouatur  de  alia,  et 
docet  imputari  credeiiti  iustitiam  propter  Mediato- 
rem.  Haec  est  simplex  et  vera  responsio,  quae 
prolixius  explicari  potest,  si  quis  postulat.  Ac 
sciendum  est,  longe  aliud  esse,  loqui  de  collatione 
virtutum  iutersese,  allud  de  remissione  peccatorum, 
et  reconciliatione  coram  Deo. 


Xlin.  Argumentum. 

Si  vis  in  vitam  ingredi,  serva  man- 

data. 
Ergo   et    fieri   Lex  potest,    et   bona 

opera  merentur  vitam  aeternam. 

Respondeo  breviter:  Intellige,  serva  mandata, 
scilicet  complectendo  Evangelium.  Nam  Christus 
finis  est  Legis.  Ac  semper  legalibus  dictis  necesse 
est  addere  vocem  Evangelii ,  quod  docet  fide  re- 
conciliari  hominem,  et  simul  inchoari  obedientiam, 
accepto  Spiritu  sancto ,  et  placere  inchoatam 
obedientiam  propter  Mediatorem ,  etiamsi  languida 
et  infirma  est.  Haec  invfCxna  expressa  est,  Roma. 
8.  Idem  igitur  vult  dictum  Pauli:  Milita  bonam 
militiam,  retinens  fidem  et  bonam  conscientiam. 
Hinc  non  sequitur,  Legi  satisfieri  in  hac  vita,  quia 
vox  Evangel  i  expresse  dicit:  Sensus  carnis  non 
est  subditus  Legi,  ac  ne  potest  quidem  subdi.  Ac 
non  sequitur,  Bona  opera  esse  meritum  vitae  aeter- 
nae,  quia  fides  praelucens  gratis  accipit  propter 
Mediatorem  remissionem  peccatorum,  et  haeredita- 
tem   vitae   aeternae. 


XV.  Argumentum. 

Qui  non  diligit,  manet  in  morte. 
Ergo  non  sola  Fide  sumus  iusti. 

Respondeo.    Nego  consequentiam,  quia  est  fal- 
lacia  a  non  causa,  ut  causa.  Etsi  enim  verissimum 


est,  dilectionem  esse  in  converso,  tamen  dilectio 
non  est  causa  seu  meritum  remissionis  peccatorum, 
seu  iustificationis,  seu  reconcili  .tionis.  Ut,  veiissi- 
nmm  est,  Qui  non  movetur,  non  vivit,  nec  tamen 
sequitur,  motuin  causam  esse  vitae,  sed  vita  est 
innnediata  causa  motns :  Ita  fides  agnoscens  nii- 
sericordiam  Dei  propositam  propter  Mediatorem, 
ostendit  bonitatem  Dei,  qua  cognita,  accenditur  di- 
lectio  Dei,  et  cor  snbiicit  se  Deo.  Haec  responsio 
ad  similia  dicta  congruit.  Si  omnem  fidem  habeam, 
dilectionein  autem  non  habeam,  nihil  snm.  Concedo 
totum.  Quia  verum  est,  oporteie  in  reconciliato 
fidem  et  dilectionem  esse,  sed  non  sequitur,  «Mlectio- 
nem  esse  causam  seu  meritum  reconcihationis. 


XVI.  Argumentum. 

Naturalia  sunt  immutabilia, 
Dubitatio  de  reconciliatione  est  natu- 

ralis,  ut  nunc  quidem  nascimur. 
Ergo  est  immutabilis. 

Respondeo.  Concedo  esse  immutabilem  in  hac 
depravatione,  sine  voce  Evangelii,  et  sine  auxilio 
dlvino.  SicutAdamnon  solum  in  tUibitatione  man- 
sisset,  sed  etiain  oppressus  esset  aeterna  despera- 
tione,  si  promissio  gratiae  non  piolata  esset  ex 
sinu  aeterni  Patris,  et  per  verbum  Deus  flexisset 
cor  Spiritu  sancto  ad  assensionem,  et  sic  in  illa 
consolatione  Filius  voce  Evangelii  primos  parentes 
retraxisset  ex  morte.  Hoc  exemplum  infueamur, 
quod  ostendit,  quomodo  fiat  haec  consolatio  et  li- 
beratio  a  dubitatione,  et  docet  promissionem  Evan- 
gelii  non  esse  natura  notam,  et  discernendam  esse 
a  Lege  et  ab  aliis  naturalibus  notitiis. 


XVn.  Argumentum. 

Remittuntur   ei  peccata  multa,    quia 

dilexit  multum. 
Ergo  propter  dilectionem  fit  remissio. 

Respondeo.  Duplex  est  absohitio.  Altera  pri- 
vata  conscientiae  luctantis  cum  ira  Dei.  In  hac 
absolutione  necesse  est  intelhgi,  quod  fide  accipia- 
tur  remissio,  non  propter  nostras  virtutes.  Ideo 
et  hic  inquit  Dominus:  Fides  tua  salvam  te  fecit. 
Nec  nititur  fides  dilectione  nostra,  sed  tantum  mi- 
sericordia  promissa  piopter  Mediatorem.  Nec  exi- 
stere  dilectio  potest,  nisi  sit  apprehensa  remissio. 
Huc  pertinet  dictum:   Huic  omnes  Prophetae  testi- 


31 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


32 


moniiim    perhibent,    salvos    fieri    pei-  nomen    eius, 
omnes,  qui  credunt  in  eum. 

Altera  est  absolutio  publica  coram  Ecclesia. 
In  hac  consiiici  necesse  est  ab  aliis  teslimonia 
conversionis,  ut  l)ic  Christus  Pharisaeo  ostendit, 
cur  eam  recij)iat,  qnia  extent  testi)nonia  conversionis. 

Si  cui  haec  solutio  non  placet,  utatur  altera: 
Usitatae  sunt  Synectlocl)ae,  Ken)ittunfur  ei  multa, 
quia  conversa  est.  Et  tan)en  Synecdoche  explicanda 
est.  Cu)))  n)ultae  sint  partes  conversionis,  co))tri- 
tio,  fides,  dilectio,  spes,  bonurn  })roposituin,  tan)en 
sciendiiin  est,  daii  remissionem,  no))  propto-  dig)ii- 
tatem  haruin  virtutum,  sed  })ropter  JMediatorem. 
Haec  declaratio  sumitur  ex  Paulo  din)icante  de  par- 
ticula  Gratis  fide  propter  Mediatorem. 


XVIII.  Argumentnm. 

Vita  aeterna  nominatnr  merces, 
Ergo  est  debita  pro  operibus. 

Respondeo  brevissime.  Phiasis  nota  est.  Mer- 
cedem  dlci  non  tanfuin  compensationem  debitam, 
sed  fructum  qui  sequifur.  Deiiide  verum  est,  vitam 
aefernam,  etiantsi  j)ropfer  aliud  dafui',  fan)en  etiam 
esse  n)e)cedei)),  quia  compensat  benefacta,  ut  pa- 
trimonium  est  inerces  olficiorum  filii,  efiamsi  ac- 
cipitur  propfer  aliam  causam. 

Considerandum  et  hoc  est.  Saepe  utuntur 
Prophe!ae  phrasi  Legis,  ubi  tamen  inferprefafio  ex 
Ev<'.ngelio  sumenda  est.  Ut,  Reddet  unicuique  se- 
cundun)  opera  sua,  ubi  tota  conversio  infelllgitur, 
et  tamen  sciendum  esf,  fide  primum  gratis  reconci- 
liafionem  accipi,  postea  placere  Deo  fidem  et  in- 
choatan)  obedienfiam.  Et  ])ias  n)entes  seujper  so- 
nare  decet  dicfum  lacob:  Minor  sum  cuncfis  mise- 
rationilus  tuis. 


XIX.  Argumentum. 

lacobi  2.  Videtis  igitur,  quod  ex 
operibus  iustificatur  homo,  non 
fide  tantum. 

Fespondeo.  Manifestum  est  in  lacobo  Fide 
tantum  infelligi  notifiam  historiae,  de  qua  notitia 
dicit:  Daemones  credunt  et  contremisrunt.  Fate- 
mur  autem,  neminem  esse  iustum  sola  illa  nofitia, 
sed  Paulus  loquifur  de  fide,  quae  est  agnitio  et 
fiducia  misericordiae,    quae  pacein  affert  cordibus, 


ut  inquif :  lustificati  fide  pacem  habemus.  Et  discri- 
men  in  vera  conversione  infelligitur,  in  qua 
fides  vincit  veros  pavores,  et  est  )))Ofus  Spi)itus 
sancfi,  quo  corda  vivificanfur,  et  accenditur  vera 
invocatio,  qua  clainamus,  Abba  pafe)-,  ut  dicifur  in 
Zacharia:  Efiundam  super  doinum  David  Spirifum 
grafiae  et  precem.  INon  igifur  pugnat  lacobus  cum 
Paulo,  sed  de  alia  re  loquitur. 

Deinde  cum  ait:  Ex  operibus  iusfificamur, 
phrasis  infelligenda  est.  Noii  eiiiin  hic  iusfificari 
est  reconciliari,  sed  postea  habenfes  bona  opera 
iustificanfur,  id  est,  ajiprobantur,  habentes  iustitiam 
operum,  quae  in  reconciliatis  iam  placent  Deo. 


XX.  Argumentum. 

lustificare  est  ex  iniusto  iustum  facere. 
lustus    est   liabens  iustitiam,    id  est, 

obedientiam  integram,  seu  confor- 

mitatem  cum  Deo. 
Ergo  non  sola  Fide  iustificamur. 

Eespondeo  ad  maioren).  lusfificare  iuxta  do- 
ctrimam  Evangelii  p)in)um  est  ex  reo  non  reuni 
facere.  Na))i  hoc  agitur  in  veris  doloribus,  quae- 
ritur  remissio  peccatorum  et  re<;oi)ciliatio.  De  hac 
re  din)icat  conscie))fia.  Ideo  Acfo)'.  10.  dicifiir: 
Huic  omnes  Prophefae  testimonium  peihibenf,  re- 
missionein  peccaforum  accipere  ))er  nomen  eius, 
0)))nes,  qui  credunt  in  euin.  Sic  clamat  Pi  opheta : 
Salvum  me  fac  propter  inisei  icoidiain  fuaui.  Efsi 
aufein  veium  est,  iii  hac  consolatione,  cum  fide 
erigunfur  coida,  et  retrahunfur  ex  inferis,  siinul 
dato  Spirifu  sancfo  inchoari  obedienfiam,  ef  habi- 
tare  Deun)  in  corde  renato,  tanien  semper  haec 
consolafio  praeluceaf,  quod  crcdens  ]daceat  pro- 
pter  Mediafcrem.  Ideo  lusfificare  ])iiii)U)))  hic  si- 
gnificat  ex  reo  non  reun)  faceie,  ef  hanc  relafionem 
in  verbo  iusfificare  com])rehendif  Paulus,  cum  in- 
quit:  lustificafi  fide  jiacem  habemus.  Et  nififur 
fides  obedienfia  Chrisfi,  non  ])ro])ria  novifafe.  In 
infinifum  c')i))i  anfeferenda  est  Chrisfi  ol)edientia 
nosfrae  novitafi,  sicut  Paulus  iiiquit:  lusfificati  san- 
guine  ipsius. 


Quare    necesse    est    retineri    exclusivam, 
Sola  fide,  seu  Gratis? 

Propter  quator   causas.     Primum   ut   tribuatur 
honos  debitus  Filio  Dei,  quod  haec  sola  hostia  sit 


33 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


34 


pretium    pro   nobis,    iiixta  dictum:    Hic   est  agnus 
Dei,  qui  tollit  peccata  mundi. 

Seciindo,  ut  conscientiae  habeant  firmam  con- 
solationem,  iuxta  dictum  Roma.  4.  Id«eo  ex  fide 
gratis,  ut  sit  firma  promissio.  Si  enim  penderet 
remissio  ex  dignitate  nostrorum  operum,  semper 
esset  inceita,  opprimerentur  perterrefactae  men- 
tes  desperatione. 

Tertia  causa  est,  ut  conspiciatur  discrimen  Le- 
gis  et  Evangelii,  quia  particula  Gratis  fide  propter 
Mediatorem,  praecipue  discernit  Legem  et  Evan- 
gelium. 

Quarta,  ut  invocatio  fieri  possit,  quae  impedi- 
tur  conspectu  nostrae  infirmitatis.  Ideo  acceden- 
dum  est  ad  Deum  fiducia  solius  Mediatoris,  iuxta 
dictum :  Per  hunc  habemus  accessum.  Item  Ephes. 
3.  In  hoc  habemus  fiduciam  et  accessum  in  con- 
fidentia  per  fidem  eius,  etc. 


DE  BONIS  OPERIBUS 

quaestiones  tres. 

I.    Quae    opera  docenda   et  facienda 

sint. 
11.    Quomodo  placeant  Deo. 
ni.    An    maneant    in    sanctis   peccata 
in  hac  vita,  et  quae  peccata. 

De  prima  quaestione. 

Quae  opera  docenda  et  facienda  sunt? 

Respondeo.  Praecepta  in  decalogo  recte  in- 
tellecto,  iuxta  dictum  Ezechiehs  20.  In  praeceptis 
meis  ambulate,  et  facite  ea.  Ideo  enini  Deiis  im- 
mensa  bonitate  etiam  vocem  Legis  Moralis  in  Ec- 
clesia  semper  inde  usque  ab  Adam  sonare  voluit, 
ut  arguat  peccatum,  et  ostendat,  quae  opera  et  qui 
cultus  Deo  placeant,  ut  regantur  corda  verbo  Dei 
in  fide  et  operibus,  iuxta  dictum :  Lucerna  pedibus 
meis  verbum  tuum  Et  in  cap.  15.  Numeri:  Non 
sequantur  cogitatioues  suas,  et  oculos  meretricios, 
sed  memoies  praeceptorum  Dom:ni  faciant  ea,  et 
sint  sancti  Deo:  Ego  Domimis  Deus  vester,  qui 
eduxi  vos  de  terra  Aegypti.  Et  cum  lohannes  in- 
quit:  Peccatum  est,  quidquid  contrarium  est  Legi, 
vult  sciri,  normam  esse  operum  Legem  Dei.  Et 
statim  addit:   Qui  facit  peccatum,    ex  Diabolo   est. 

MELANTH.  OPER.   XXIII. 


1.  Corinth.  6      Scortatores,    Idololatrae,    adulteri' 
etc.  regnum  Dei  non  possidebunt. 

Execrandi  sunt  igitur  dviivofioi,  qui  nolunt  doceri 
Legein  Moralem  in  Ecclesia,  et  fingunt  omnes  suos 
impetus  esse  motus  Spiritus  sancti,  et  nolunt  gu- 
beiiiaii  Lege  Dei.  Haec  deliramenta  Antinomorum 
sunt  horrendi  furores  diabolici,  quales  fuerunt  olim 
siiiniium  sectarum  multarum,  adversus  quos  munia- 
mus  nos  verbo  Dei:  In  praeceptis  meis  ambulate. 
Itein:  Pater  sanctifica  eos  in  Veritate,  sermo  tuus 
est  Veritas.  Petamus  etiam  ardentibus  votis,  ut 
ipse  Filius  Dei  gubernet  nos,  ne  contagiis  errorum 
polUiamur,  sicut  precatur  Propheta :  Fac  cum  servo 
tuo  secundum  misericordiam  tuanij  et  iustificationes 
tuas  doce  me. 


Secunda  quaestio. 
Quomodo  placent  bona  opera  Deo? 

Respondeo.  Placent  in  conversis  ad  Deum 
hoc  modo.  Primum  necesse  est  credere,  quod  per- 
sona  sit  reconciiiata  Deo  propter  Christum  gratis, 
fide,  non  propter  dignitatem  nostram. 

Secundo  sciendum  est,  nos  non  satisfacere 
Legi,  sed  haerere  in  nobis  multa  interiora  peccata, 
dubitationes  et  malas  inclinationes ,  peccata  igno- 
rantiae  et  omissionis.  Et  deploranda  est  nostra 
immundicies,  et  repugnandum  dubitationibus  et  af- 
fectibus. 

Tertlo  sciendum  est,  tamen  oportere  in  nobis 
esse  inchoatam  obedientiam  iuxta  praecepta  Dei, 
et  hanc  Deo  placere  in  reconciliatis  propter  Media- 
torem,  sicut  dictum  est,  Offerte  Deo  hostias  spiri- 
tuales,  placentes  Deo  propter  lesum  Christum. 


Tertia  quaestio. 
Manentne  peccata  in  Sanctis  in  hac  vita? 

Respondeo.  Sunt  et  manent  peccata  in  rena- 
tis  in  hac  vita,  videlicet,  non  delicta  contra  con- 
scientiam,  sed  interiora  mala,  multum  caliginis  et 
dubitationum ,  multae  ignorantiae,  omissiones,  pra- 
vae  inclinationes ,  et  flammae  malorum  affectuum, 
quibus  tamen  repugnant  sancti  Spiritu,  retinentes 
timorem  Dei,  fidem  et  invocationem,  nec  ruentes 
contra  conscientiam,  sed  deplorantes  nostram  in- 
firmitatem,  ac  petentes  et  credentes   remissionem, 

3 


35 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


36 


iuxta  dictum:  Si  Spiritu  mortificabitis  actiones  car- 
nis,  vivetis.  Item :  NuUa  nunc  condemnatio  est  his, 
qui  iii  Christo  lesu  ambulant. 


Quae  peccata  non  sunt  in  Sanctis?  id  est, 

propter  quae  illi,  qui  fuerunt  renati,  timit- 

tunt  gratiam  et  Spiritiun  sanctum,  et  rur- 

sus  fiunt  rei  aeternae  poenae? 

Responsio.  Propter  peccata  contra  conscien- 
tiam,  et  lapsus  contra  fundamentum,  id  est,  contra 
articulos  fidei,  renati  amittunt  Spiritum  sanctum, 
et  fiunt  rei  aeternae  poenae,  et  nisi  rursus  ad  Deum 
convertantur ,  ruunt  in  aeternas  poenas,  ut  Adam 
vere  fuit  reus  aeternae  irae  propter  lapsum.  Et 
Paulus  inquit  1.  Corinth.  6.  Scortatores,  rdulteri, 
homicidae  etc.  non  possidebunt  regnum  Dei.  Item 
Galatas  5.  Manifesta  sunt  opera  carnis,  Adulterium, 
scortatio,  idololatria  etc,  qui  talia  faciunt,  regnum 
Dei  non  possidebunt.  Et  Matth.  12.  expresse  di- 
ctum  est:  Redit  Spiritus  nequam,  etc.  Et  2.  Petri 
2.  Cum  redeunt  ad  vomitum  ut  canes,  fiunt  eis 
postrema  deteriora  prioribus. 

Aliqui  autem  rursus  per  poenitentiam  redeuiit 
ad  Deum,  ut  Adam,  Aaron,  David,  Manasse,  et 
alii  multi. 


DE  PECCATO  BLASPHEMIAE. 

Differuntne    peccatum     contra     conscien- 
tiam,  et  Blasphemia? 

Respondeo.  Prorsus  differunt.  David  habuit 
magna  et  tristia  delicta  contra  conscientiam,  et 
tamen  non  fuit  Blasphenms.  Nam  peccatum  con- 
tra  conscientiam  est  genus,  id  est,  violatio  cuiuscun- 
que  mandati,  quae  fit  a  sciente  et  volente. 

Sed  singularis  species  est  Blasphemia,  quae 
est  contra  conscientiam  oppugnare  agnitam  verita- 
tem  a  Deo  patefactam,  vel  perseverantia  in  Epi- 
cureo  contemptu  Dei,  vel  desperatio_,  aut  anteferre 
peccatum  meritis  Filii  Dei,  contra  dictum :  Exuberat 
gratia  supra  delictum,  sicut  Cain  inquit:  Maius  est 
peccatum  meum,  quam  ut  remitti  possit.  Non  fuit 
autem  Blasphemia  in  illis,  qui  redeunt  ad  poeni- 
tentiam,  ut  in  Aaron,  Manasse,  Petro,  Paulo. 

Et  nos  regulam  tenere  debemus:  Omnepecca- 
tum  remitti  agenti  poenitentiam,  et  fide  amplectenti 


promissionem  Gratiae,  promissae  propter  Filium 
Dei,  iuxta  iuramentum:  Vivo  ego,  dicit  Dominus, 
nolo  mortem  peccatoris,  etc.  Item:  Venite  ad  me 
omnes,  qui  laboratis  et  onerati  estis,  et  ego  re- 
ficiam  vos. 


Quomodo  differt  doctrina  de  lustificatione 
in  Ecclesiis  nostris,  a  Papistica  doctrina? 

^ultipliciter  differt.     Sed  tres  praecipuae  anti- 
theses  sint  in  conspectu. 

I.  Primum  Papistae  dicunt,  oportere  homines 
mereri  remissionem  peccatorum  propriis  operibus, 
et  coram  Deo  iastos  esse  propriis  operibus. 

II.  Secundo  dicunt  Papistae,  cum  nemo  sciat, 
quando  satis  operum  habeat,  semper  maneas  in 
dubitatione,  an  sis  in  gratia. 

III.  Tertio  dicunt  Papistae:  Homo  potest  in 
hac  vita  Legi  Dei  satisfacere ,  et  impletione  Legis 
divinae  meretur  vitam  aeternam  de  condigno.  Et 
quidem  dicunt  Monachi:  homo  non  renatus  Spiritu 
sancto,  potest  efficere  dilectionem  Dei,  et  mereri 
remissionem  peccatorum. 

Contra  hos  Ethnicos  errores,  qui  delent  lucem 
Evangelii  de  beneficiis  Filii  Dei,  clare  docent  Ec- 
clesiae  nostrae: 

I.  Primum,  neque  mcreri  homines  remissio- 
nem  peccatorum  propriis  operibus,  neque  coram 
Deo  iustos  esse  projiriis  operibus. 

II.  Secundo,  Propter  Filium  Dei  gratis  homi- 
nes  in  conversione  accipere  remissionem  peccato- 
Tum,  et  reconciliationem,  sola  Fidc,  et  sic  homines 
certo  iustos  esse,  id  est,  reconjnliatos  Deo  propter 
Mediatorem  fide.  Nec  manendum  e^sse  in  dubita- 
tione,  sed  fide  vincendam  esse  dubitationem.  Qui 
vero  fubent  manere  in  dubitalione,  prorsus  delent 
Evangelium  de  promissione  Gratiae  et  de  Fide,  et 
tantimi  Ethnica  somnia  docent,  et  extinguunt  lucem 
doctrinae  de  Filio  Dei,  et  impelluiit  homines  in  de- 
sperationem,  et  aeternum  exitium. 

III.  Tertio,  certissimum  est,  in  hac  vita  nemi- 
nem  habuisse  neque  habere  integram  Legis  imple- 
tionem,  nisi  ipsum  Mediatorem,  Dominum  nostrum 
lesum  Christum.  Sed  tunc  erit  integra  Legis  im- 
pletio,  cum  Deus  erit  omnia  in  beatis,  id  est,  cum 
lucebit  in  eis  Deus,  ita  ut  non  simul  sint  re- 
liquiae  peccati.  Notae  sunt  tnim  sententiae  Roma. 
7.  et  octavo.  Et  dictum  Psalmi:  Non  iustificabitur 
in  conspectu  tuo  omnis  vivens. 


37 


II     EXAMEN  ORDINANDORUM. 


38 


DE  ECCLESIA. 

Quid  est  Ecclesia? 

Ecclesia  visibilis  in  hac  vita,  est  coelus  visi- 
bilis  ainplectentium  incorruptani  Evajigelii  doctii- 
nam,  et  recte  utentium  Sacramentis,  in  quo  coetu 
Filius  Dei  efficax  est,  et  voce  Evangelii  et  Spiritu 
sancto  multos  regenerat  ad  vitain  aeternain.  Sunt 
tamen  in  eo  coetu  multi  non  sancti ,  sed  tamen  de 
doctrina  consentientes. 


Contra. 

Articuli  fidei  non  sunt  visibiles. 
Ecclesiam  esse  est  articulus  fidei. 
Ergo  Ecclesia  non  est  visibilis. 

Respondeo  ad  maiorem.  Concedo,  articulos 
fideij  scilicet  propositiones,  non  esse  visibiles,  seu, 
ut  est  usitata  phrasis,  Coniplexum  non  est  visibile, 
tamen  subiecta  in  multis  propositionibui^  visibilia 
esse  necesse  est.  Ut,  cum  dico:  Sol  est  creatura 
Dei.  Nos  sumus  resurrecturi,  propo.*:iti(ines  fide 
•accipiuntur,  sed  tamen  subiecta  sunt  visibilia. 

Sic  cum  dicitur:  Ecclesia  est  popiilus  Dei,  in 
quo  Deus  vere  colligit  coetum,  cui  dat  remissio- 
nem  peccatorum,  et  iustitiam,  ac  salutem  aeternam. 
Haec  propositio  est  articuhis  fidei,  et  subiectum, 
id  est,  homines  amplectentes  Evangelium,  sensu 
agnoscuntur,  cum  certa  signa  incunant  in  oculos 
et  aures,  quae  discernunt  eos  ab  aliis  hominibus. 

Non  igitur  de  Ecclesia  loquimur,  ut  de  Idea 
Platonica,  sed  monstramus  Ecclesiam,  iuxta  dicta: 
Dic  Ecclesiae.  Hic  necesse  est  intelligi  visibilem 
Ecclesiam.  Item:  In  omnem  terram  exivit  sonus 
eorum,  etc. 


Quae  sunt  signa  Ecclesiae  propria? 

Signa  non  fallacia  simul  haec  tria  sunt: 
1.     Consensus    in    doctrina   Evangehi   incor- 

rupta,  scilicet  in  fundamento. 
II.     Legitimus  usus  Sacramentorum. 
III.     Obedientia  Ministerio  debita  iuxta  Evan- 

gelium. 


An  necesse  est,  singulos  homines  salvan- 
dos  fieri  cives  verae  Ecclesiae? 

Respondeo.  Prorsus  necesse  est,  singulos  sal- 
vandos  iunctos  esse  cum  vera  Ecclesia,  fide,  con- 
fessione,  invocatione  Dei,  et  voluntate  servandae 
Ecclesiae,  seu  coniunctionis  in  Ecclesia,  iuxta 
dicta: 

1.  Corinth.  1.     Non  sint  inter  vos  sphismata. 

Ebraeos  10.  Non  deserentes  congregationem 
vestram. 

Galatas  1.  Si  quis  aliud  Evangelium  docet, 
anathema  sit. 

Psalmo  26.  Unum  petii  a  Domino,  hoc  requi- 
ram,  ut  inhabitem  in  donio  Domini  omnibus  die- 
bus  vitae  meae. 

Psalmo  83.  Beati  qui  habitant  in  domo  tua 
Domine. 

Psalmo  91.  Plantati  in  domo  Domini,  in  atriis 
domus  Dei  nostri,  florebunt,  etc. 

Romanos  8.    Quos  vocavit,  hos  et  elegit,  etc. 


Quae  res  sunt  necessariae  ad  unitatem 

Ecclesiae? 


Consensus  in  fundamento,  videlicet  in  doctrina 
Evangelii  incorrupta,  et  in  usu  Sacramentorum  legi- 
timo,  et  obedientia  debita  Ministerio,  iuxta  Evan- 
gelium. 

Testimonia  manifesta  sunt  de  doctrina  1.  Co- 
rinth.  3.  Fundamentuii  aliud  nemo  potest  ponere, 
praeter  id  quod  positum  est,  quod  est  lesus  Chri- 
stus.  Item  Galat.  1.  Si  quis  aliud  Evangelium 
docet,  anathema  sit. 

De  obedientia,  1.  Corinth.  1.  Non  sint  inter 
vos  schismata.  Et  Ebraeos  10.  Non  deserentes 
congregationem  vestram.  Item:  Obedite  his  qui 
praesunt  vobis,  scilicet  in  his,  quae  sunt  propria 
Ministerii  iuxta  Evangelium. 

Sed  similitudo  rituum,  qui  sunt  ab  hominibus 
instituti,  nequaquam  necessaria  est,  ideo  contra 
superstitionem  multa  testimonia  tradita  sunt.  Ro- 
manos  14.  Regnum  Dei  non  est  esca  et  potus, 
sed  iusfitia,  pax  et  gaudium  in  Spiritu  sancto.  Nam 
qui  in  liis  :;e"vit  Christo,  placet  Deo,  et  approbatus 
est  hominibus.  Item  Colossenses  2.  Nemo  iudi- 
cet  vos  in  cibo,  potu,  etc. 

3* 


39 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


40 


Quid  nominatur  Sacramentum  in 
Ecclesia? 

Sacramentum  in  Novo  Testamento,  ut  Ecclesia 
loqultur,  est  ritus  divinitus  institutus,  additus  pro- 
missioni  in  Evangelio  traditae,  ut  sit  testhnonium 
et  pignus  exhibitae  et  applicatae  promissionis  Gra- 
tiae.  Ideo  vetustas  dlxit;  Sacramentum  est  signum 
Gratiae. 


Quare  additi  sunt  ritus  promulgationi 
promissionis? 

Multae  causae  sunt,  sed  maxime  illustres  sunt 
hae  duae.  Quia  cum  Deus  colligat  Ecclesiam  edita 
promissione,  et  tantum  illi  fiant  haeredes  vitae  ae- 
ternae,  qui  promissioni  de  Mediatore  credunt,  vult 
etiam  illustri  testimonio  visibili  omnibus  hoininibus 
ostendere  promissionem,  et  in  iis  applicare,  qui 
eam  fide  ampiectuntur,  id  est,  testificari  quod  pro- 
missio  ad  ipsos  pertineat.  Nam  promissio  genera- 
lis  est.  Fides  autem  et  usus  Sacramenti  applicant 
eam  ad  singulos  credentes.  Ita  primum  Sacra- 
menta  sunt  signa  vohintatis  Dei  erga  nos,  videlicet 
commonefacientia  nos  de  promissione,  et  applican- 
tia,  id  est,  testificantia  quod  promissio  ad  nos  per- 
tineat. 

Altera  causa  est,  quod  cum  velit  Deus  omnes 
salvandos  inseri  Ecclesiae,  et  adiungi  ministerio 
Evangelii,  sicut  dictum  est:  Quos  elegit,  hos  et  vo- 
cavit,  tradidit  ritus  manifeste  discernentes  Ecclesiam 
ab  omnious  gentibus.  Et  ut  agnosceretur  Eccle- 
sia,  et  ipsi  ritus  testimonia  essent,  qui  ostenderent, 
velle  Deum  nos  esse  auditores  vocis  Evangelii, 
nec  eos,  qui  non  audiunt  vocem  Evangelii,  nec 
fiunt  cives  huius  coetus  vocatorum,  esse  electos. 
Ita  vult  Deus  Ecclesiam  conspici  oculis,  et  visibi- 
lem  esse,  ut  cogitemus,  ubi  sit  doctrina  ipsius 
quaerenda? 

Sunt  igitur  Sacramenta  signa  confirmantia  fidem 
erga  Deum,  quia  sunt  testimonia  applicationis, 
sicut  Paulus  nominat  Circumcisionem  GfpqayCSa  di- 
xaioGvv^g,  id  est,  sigillum  iustitiae,  quia  testabatur, 
promissionem  pertinere  ad  Abraham.  Deinde  sunt 
signa  societatis  Ecclesiae  et  confessionis. 

Consideratis  autem  principalibus  finibus,  postea 
AUegoriae  et  significationes  aliae  addi  possunt. 
Ut,  Circumcisio  fuit  in  illa  arcana  parte  corporis, 
ut  esset  miranda  admonitio  de  venturo  semine.  Ac 
simul  multa  significabat,  videlicet  ex  posteris  Abra- 
hae  venturum   esse  salutare  semen,  de  quo  antea 


dictum  fuerat:  Semen  mulieris  conteret  caput  ser- 
pentis.  Signiricabat  item  Circuuicisio ,  in  hac  ge- 
neratione  carnali  nasci  naturam  hominum  ream, 
immundam,  et  praecidendam,  hoc  est,  morti  addi- 
ctain,  sed  propter  promissum  semen  iuxta  verbum 
Ecclesiam  habituram  esse  novam  et  aeternam  iusti- 
tiam  et  vitam. 

Sic  Baptismus  principaliter  significat,  nos 
mergi  in  sanguinem  Christi,  et  ablui  a  peccatis. 
Postea  significat  etiam,  Ecclesiam  mergi  in  affli- 
ctiones. 

Coena  Domini  significat  principaliter,  nos  esse 
membra  Christi,  et  iiiseri  eius  corpori,  et  ablui 
nos  ipsius  sanguine.  Est  igitur  testiinonium  et  ex- 
hibitae  promis.sionis  Evangelii,  et  applicatae  ad  sin- 
gulos.  Deinde  est  commonefactio  de  gratiarum 
actione.  Ideo  nominatur  ivxaqiaxCa^  et  sicut  Cypria- 
nus  optime  dicit,  est  commemoratio  dati  et  accepti. 

Est  item  nervus  publicae  congregationis,  Item 
testimonium  mutuae  dilectionis  et  concordiae  in 
eadem  Ecclesia,  sicut  antiquitas  foedera  fecit  so- 
cietate  ceremoniarum  et  mensae.  Unde  et  nomen 
anovdal^  id  est,  libationes,  pro  foederibus  usurpa- 
bant.  Item,  Vetustas  dixit:  zovg  alag  xal  xrjv  tqcc- 
7i{t,av  fiij  naqa^aCvHv.  Ita  in  Ecclesia  societas  huius 
pulcherrimae  communis  manducationis  intelligatur 
vinculum  esse  coinmunis  concordiae,  quo  copulati 
omnes  unum  simus  in  ipso  Christo ,  et  non  distra- 
hamus  Ecclesiam  furoribus  opinionum,  ambitionum 
et  cdiorum,  Sed  semper  initio  principales  fines 
considerentur. 


[DE  BAPTISMO.] 

Quid  est  Baptismus? 

Est  instituta  a  Filio  Dei  mersio  in  aquam,  cum 
pronuntiafione  verborum:  Ego  baptizo  te  in  nomine 
Patris  et  Filii,  et  Spiritus  sancti,  testificans,  quia 
hoc  testimonium  divinitus  institutum  est,  eum  qui 
cum  hac  pronuntiatione  verborum  mergitur,  recon- 
ciliari  Deo  piopter  Christum,  et  sanctificari  Spiritu 
sancto  ad  vitam  aeternam. 


Quae  est  sententia  verborum 
Baptismi? 

Ego  baptizo  te  in  nomine  Patris,  Filii,  et  Spi- 
ritus  sancti,  id  est,  Ego  minister  hoc  ritu  testificor 


41 


11.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


42 


in  nomine,  id  est,  mandato  divino,  Te,  qui  sic  mer- 
geris,  recipi  a  vero  Deo  in  gratiam,  qui  est  aeter- 
nus  Pater  Domini  nostri  lesu  Christi,  et  Filius,  et 
Spiritus  sanctus,  et  recipi  te  propter  Filium,  et  san- 
ctificari  te  Spiritu  sancto. 

Et  comprehendenda  est  correlativa  sententia: 
Ego  testificor  te  recipi  in  nomen,  id  est,  agni- 
tionem  et  invocationem  veri  Dei,  qui  est  Pater  ae- 
ternus  Domini  nostri  lesu  Christi,  et  Filius  et  Spi- 
ritus  sanctus,  et  recipi  te  propter  Filium  redempto- 
rem  Ecclesiae,  et  sanctificari  credentes  Spiritu  san- 
cto,  quem  agnosces  et  invocabis,,  et  palam  vicissim 
testaris  hoc  Baptismo,  te  omnia  commenticia  numina 
execrari. 


Suntne  infantes  baptizandi? 

Respondeo.  Infantes  sunt  baptizandi.  Con- 
firmatio  haec  est  ex  Evangelio  sumpta. 

Omnes  salvandos  oportet  inseri  Ec- 
clesiae  in  hac  vita,  iuxta  dictum: 
Quos  elegit,  hos  et  vocavit.  Unde 
regula  tradita  est:  Extra  Eccle- 
siam  non  est  salus. 

Ad  infantes  pertinet  promissio  gra- 
tiae  et  salutis  aeternae. 

Sunt  igitur  baptizandi  et  inserendi 
Ecclesiae. 

Minor  manifesta  est,  quia  Dominus  inquit:  Si- 
nite  parvulos  ad  me  venire,  quia  talium  est  regnum 
coelorum.  Item:  Non  est  voluntas  Patris  mei,  ut 
pereat  unus  de  parvulis  istis.  Haec  dicta  mani- 
feste  affirmant,  ad  infantes  pertinere  promissionem 
gratiae  et  vitae  aeternae.  Et  loquuntur  de  infanti- 
bus  in  Ecclesia. 

Nec  facienda  est  confusio  Ethnicorum  et  Ec- 
clesiae,  quasi  etiam  inter  blasphemos  sint  membra 
Ecclesiae,  sed  retinendae  sunt  sententiae:  Quos 
elegit,  hos  et  vocavit.  Item:  Ubi  sunt  duo  aut  tres 
congregati  in  nomine  meo,  in  medio  eorum  sum. 
Et  in  Psabno:  Beati  qui  habitant  in  domo  tua  Do- 
mine.  Item:  Plantati  in  domo  Domini,  in  atriis  do- 
mus  Dei  nostri,  florebunt. 

Ad  hos  igitur  infantes  pertinet  promissio,  qui 
sunt  in  Ecclesia,  hos  recipit  propter  Mediatorem, 
cuius  nomen  super  eos  invocatum  est,  et  in  his 
Deus  efficax  est,  et  sanctificat  eos  Spiritu  suo  san- 


cto,  pro  ipsorum  captu,  quia  haeredes  vitae  aeter- 
nae  sanctificari  Spiritu  sancto  necesse  est,  iuxta 
dicta:  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et  Spiritu, 
etc.  Item,  1.  Corinth.  15.  Caro  et  sanguis  regnum 
Dei  non  possidebunt,   scilicet,   sine   regeneratione. 

Grati  igitur  hoc  beneficium  Dei  agnoscamus, 
quod  vere  in  Ecclesia  recipit  infantes,  et  laetemur 
in  coetu  vocatorum  electos  esse,  et  sciamiis  volun- 
tatem  Dei  esse,  ut  quam  primum  aetas  doctrinae 
capax  est,  semina  Evangelii  eis  instillentur,  iuxta 
dictum  Eph.  6.  Educate  pueros  in  disciplina  et  do- 
ctrina  Domini.  ♦ 

Hic  ad  confirmationem  adiungantur  et  testimo- 
nia  primae  Ecclesiae.  Origenes  expresse  inquit  in 
6.  capite  ad  Romanos :  Ecclesia  ab  Apostolis  acce- 
pit  traditionem,  etiam  parvulis  dare  Baptismum. 
Sciebant  enim  illi,  quibus  arcana  mysteriorum  coni- 
mendata  fuerunt,  quod  sint  in  omnibus  genuinae 
sordes  peccati,  quas  per  aquam  et  Spiritum  sanctum 
aboleri  oportet. 

Sciamus  autem,  Baptismum  non  tantum  esse 
foedus  Infantium  cum  Deo,  sed  omnium  adultorum, 
omni  tempore,  qui  etiamsi  lapsi  sunt,  tamen  rursus 
ad  Deum  convertuntur.  Quia  in  conversione  homo 
per  fidem  verissime  et  integre  restituitur  per  Me- 
diatorem  in  possessionem  promissionis  Gratiae  et 
?iaereditatis  vitae  aeternae,  iuxta  dictum  Matth.  18. 
Remittes  septuagies  septies. 

Certo  igitur  sciant  conversi,  ipsis  renovatum 
esse  foedus  Baptismi,  et  ad  ipsos  pertinere  promis- 
sionem  Baptismo  additam:  Qui  crediderit  et  bapti- 
zatus  fuerit,  salvus  erit.  Et  sicut  aliis  promissioni- 
bus,  ita  verbis  de  Baptismo  dictis  se  vere  confir- 
ment,  sciant  se  receptos  esse  ab  hoc  vero  Deo, 
qui  est  Pater  Domini  nostri  lesu  Christi,  et  quidem 
propter  Filium  Mediatorem,  et  sanctificari  se  Spi- 
ritu  sancto  ad  vitam  aeternam. 

Sciant  rursus  Baptismum  ipsis  stipulationem 
esse  bonae  conscientiae  erga  Deum  per  resur- 
rectionem  lesu  Christi,  qui  est  in  dextra  Dei,  ut 
scriptum  est  in  Epistola  Petri,  id  est,  sciant  tunc 
mutuum  foedus  esse  factum  inter  Deum  et  baptiza- 
tum.  Deus  recipit  te  propter  Filium  resuscitatum, 
et  per  eum,  et  propter  eum  delet  tua  peccata,  et 
sanctificat  te  ad  vitam  aeternam.  Tu  vicissim 
agnoscis,  hunc  vere  esse  Deum,  qui  se  in  hoc  Fi- 
lio  resuscitato  patefecit,  et  hunc  verum  Deum  in- 
vocas  fiducia  Filii.  Ita  fit  stipulatio  bonae  con- 
scientiae,  et  mutua  obligatio,  Dei  et  hominis  bapti- 
zati,  quae  est  rata  et  efficax  propter  Filium  Dei 
resuscitatum,  regnantem,  et  verissime  colligentera 
Ecclesiam  in  genere  humano  per  Evangelium.  Ea- 
dem  stipulatio  et  mutua  obligatio  rata   est  conver- 


43 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


44 


sis  ad  Deum,  quia  integre  restituuntur  in  posses- 
sionem  promissionis  gratiae,  et  haereditatis"  vitae 
aeternae. 

Recitatur  vetus  dictum:  Post  naufragium  hu- 
manae  naturae  duas  tabulas  salutis  hominibus  da- 
tas  esse,  Baptismum  et  amissa  prima  tabula 
Poenitentiam.  Hoc  dictum  apparet  traditum  esse 
contra  Novatianos^  qui  negabant,  lapsos  post  Ba- 
ptismum  rursus  converti  posse  ad  Deum.  Et  ne- 
cesse  fuit  refutari  Novatianos,  sicut  vox  Filii  Dei 
manifestissima  refutatio  est,  cum  inquit:  Septuagies 
septies  reVnittes.  Sed  tamen  dictum  vetus  non  ab- 
surde  intelligatur,  quia  non  sic  amittitur  prima  ta- 
bula,  ut  non  recuperetur,  sed  revera  in  totam  ar- 
cam  Noae  recipiuntur  conversi,  id  est,  in  posses- 
sionem  integram  promissionum  Ecclesiae  propter 
Mediatorem. 

Hic  etiam  commonefaciendi  sunt  homines  de 
omnibus  furoribus  Anabaptistarum,  et  tenenda  re- 
gula:  Ex  fructibus  ipsorum  agnoscetis  eos,  id  est, 
ex  manlfeste  falsis  dogmatibus,  quae  sunt  testimo- 
nia  non  fallacia,  unde  sciri  potest,  eos  fascinatos 
esse  a  Diabolo.  Et  sint  in  conspectu  pr^ecipui 
eorum  errores,  quos  breviter  recitabo. 


ERRORES  ANABAPTISTARUM. 

Valde  prodest  extare  veras  historias  certami- 
num  Ecclesiae,  ut  rectis  iudiciis  onniium  temporum 
confirmemur,  et  videamus,  quales  furores  in  inipiis 
sectis  significaverint  eas  a  Diabolo  ortas  esse. 
Etsi  autem  non  est  una  consentiens  Anabaptistica, 
sed  multiplex  et  monstrosa  Chimaera,  et  alii  magis, 
alii  minus  tetras  opiniones  habent,  tamen  omnium 
communes  sunt  furores,  inde  usque  a  Carpocrate, 
Marcione,  Pepusianis  et  Manichaeis.  Ac  nisi  hi- 
storiae  scriptae  essent  a  lustino  Clemente,  et  Epi- 
phanio,  fide  dignissiniis,  nemo  nunc  crederet,  fuisse 
lales  furores  aetatis  proximae  Apostolis,  quales 
nostra  aetas  vidit  in  Monasteriensi  tragoedia.  Sed 
sciamus,  omnibus  temporibus  horribiliter  Diaboios 
turbare  Ecclesiam,  et  munianms  nos  adversus  Dia- 
bolorum  insidias,  vera  cognitione  doctrinae,  pre- 
catione  et  iudiciis  verae  Ecclesiae,  quae  manifestos 
furores  hominum  fanaticorum  refutavit. 

Omnes  fanatici,  Carpocrates,  Marcion,  Pepu- 
siani,  Manichaei,  damnaverunt  Politicum  ordinem 
vitae  humanae,  Magistratus,  ludicia,  distinctiones 
doniiniorum.  Et  aliqui  damnaverunt  prorsus  con- 
iugia.  Aliqui  contra  docuerunt,  Uxcres  debere 
communes    esse,    ut    Carpocrates.     Et    horribilia 


exempla  recitantur  in  historiis.    Ita  deleverunt  se- 
cundam  tabulam  Decalogi. 

Ratio  autem  iudicare  potest,  nequaquam  ex 
Deo  esse,  docentes  contraria  mandatis  Decalogi, 
quae  etiam  rationi  nota  sunt.  Cum  autem  simiiia 
multa  docuerint  et  doceant  Anabaptistae  nostra 
aetate,  manifestum  est,  sectam  ipsorum  esse  furorem 
Diabolicum.  Itaque  propter  haec  manifesta  signa 
execrandi  et  fugiendi  sunt,  sicut  scriptum  est:  Si 
quis  aliud  Evangelium  docet,  Anathema  sit.  Item: 
Si  quis  dicit  blaspliemiam  contra  Spiritum  sanctum, 
non  remittetur  ei,  etc. 

Refutationes  autem  horum  errorum  firmae  et 
perspicuae  notae  sint  omnibus,  praesertim  recte  in- 
stituti  saepe  de  eis  admoneantur. 

Errores  contra  primam  tabulam  sunt  magis 
tetri,  sed  sunt  obscuriores,  et  magna  confusio  est 
opinionum. 

Aliqui  blasphemias  Serveti  contra  tres  perso- 
nas  divinitatis  circumferunt.  Multi  prorsus  nihil 
dicunt  de  dit^crimine  personai*um_,  quid  sit  Filius, 
cur  noniinetur  Xcyog  et  imago  aeterni  Patris,  quid 
sit  Spiritus  sanctus. 

Omnes  Anabaptistae  fingunt,  nullum  esse  pec- 
catum  Originis,  et  propterea  negant,  Infantes  bapti- 
zandos  esse. 

Postea  de  lustificatione  alii  velut  Monachi  fin- 
gunt,  se  iustos  esse  suis  operibus,  videlicet  externa 
disciplina,  patientia,  torvitate,  desertione  civilis 
vitae,  conturbatione  distinctionis  domhiiorum  et  si- 
mili  barbarie. 

Alii  Enthusiastici  fingunt,  se  iustos  ^sse  affla- 
tibus  divinis,  quos  tamen  non  habent,  sed  imagi- 
nantur,  afflatus  esse  suas  speculationes,  vel  simu- 
lata  suspiria.  Et  interdum  accedunt  Diaboli  impul- 
siones,  quibus  velut  attoniti  seu  istvy)U)fiivot  stupefiunt, 
e*  edunt  inusitatks  voces,  sicut  Anabaptistae  in  urbe 
Monasteriensi  in  mediis  plateis  cadentes,  vociferati 
sunt,  se  rapi  mirandis  motibus. 

Hi  Entlmsiastici  seu  fanatici  deinde  addunt 
hunc  perniciosissimum  errorem:  Affirmant  Deum 
non  efficacem  esse  cogitatione  verbi  scripti,  ut 
prorsus  abducant  homines  a  verbo  Dei  scripto. 

Cum  autem  homines  abducti  sunt  a  verbo  scri- 
pto,  praecipue  tria  ingentia  raala  sequuntur: 

I.  Amissio  certae  doctrinae,  Legis  et  articulorum 

Fidei. 

II.  Amissio  consolationis. 

III.  Extinctio  verae  Fidei,  seu  exercitiorum  Fidei. 


45 


II.  EXAMEN  ORDINANDORUM. 


4IS 


Primum  amittitur  doctrina,  quia  cum  mens  non 
regitur  verbo  scripto,  homines  fanatici  fingunt  opi- 
niones,  ut  libet,  contra  Legem  et  articulos  Fidei, 
sicut  multi  fecerunt  in  Adulteriis. 

Secundo,  in  veris  doloribus  non  sustentant  se 
scripta  promissione,  et  sic  ruunt  in  desperationem. 

Tertio,  neque  sciunt  neque  discunt,  quid  sit 
Fides_,  quia  quaerunt  afflatus,  non  sustentant  se  co- 
gitatione  scripti  verbi,  cum  dictum  sit;  Fides  ex 
auditu  est,  auditus  per  verbum  Dei. 

Constantissime  igitur  explodenda  sunt  deliria 
Stenckfeldii,  et  similium,  qui  abcfucunt  liomines  a 
scripto  verbo,  et  negant  Deum  efficacem  esse  co- 
gitatione  scripti  verbi. 

Semper  autem  in  conspectu  sint  firma  testimo- 
nia.  Evangelium  est  potentia  Dei,  ad  salutem  omni 
credenti,  Romanos  1.  Item:  Frope  est  verbum  in 
ore  tuo,  et  in  corde  ^uo.  Item :  Fides  ex  auditu  est, 
auditus  per  verbum  Dei,  etc. 

Sciamus  autem,  Filiuni  Dei  loyov  adesse  cogi- 
tationi  verbi  scripti,  et  per  hanc  immediate  efficacem 
esse,  iuxta  dictum  lohannis  8.  r^v  o.^x^^->  ^V*  y.al  XaXw 
viMv.  Ad  Hebraeos  4.  Vivus  sermo  Dei  efficacior 
est  gladio,  et  iudicat  cogitationes ,  et  non  est  abs- 
condita  creatura  coram  eo.  lohannis  14.  Si  quis 
diligit  me,  sermonem  meum  servabit,  et  pater  meus 
diliget  eum,  et  veniemus  ad  eum,  et  mansionem 
apud  eum  faciemus.  Et  Proverbiorum  8.  dicit  Sa- 
pientia:  Fui  cum  eo  artifex,  et  delectationes  meae 
cum  filiis  hominum.  Antea  vero  dicit:  Clamo  in 
vertice  civitatis.  Ita  iungit  verbum  vocale,  et  Fi- 
lium  Dei,  qui  innnediate  efficax  est  in  ministerio 
Evangelii.  Ideo  regimm  Christi  est  immediate  ipsum 
esse  efficacem  in  ministerio  Evangelii,  et  eum  col- 
ligere  et  servare  Ecclesiam. 

Qui  igitur  abducunt,  homines  a  verbo  scripto, 
simul  abducunt  ab  ipso  Filio  Dei,  et  sunt  hostes 
regni  Christi.  Haec  diligentissime  consideranda 
sunt,  et  invitantur  bonae  mentes  ad  amorem  et  stu- 
dium  lectionis  et  cogitationis  verbi  scripti,  et  ad 
vera  exercitia  Fidei,  cum  cogitabunt,  sic,  et  non 
aliter,  efficacem  esse  Filium  Dei,  videlicet  cogita- 
tione  verbi  scripti. 

Cum  autem  inquit  Dominus :  Ex  fructib^^s  ipso- 
rum  agnoscetis  eos,  vult  in  qualibet  secta  totum 
doctrinae  corpus  considerari.  Ac  si  qua  secta  de- 
fendit  insignes  errores,  manifeste  pugnantes  cum 
Lege  divina  et  Evangelio,  sciamus  eam  sectam  agi- 
tari  a  Diabolis,  et  fugiendam  esse. 

Est  autem  horribilis  error  in  secta  Anabaptistica, 
quod  tollit  discrimen  inter  peccata,   quae  haerent 


in  Sanctis,  non  contra  conscientiam  et  inter  lapsus 
contra  conscientiam.  Et  fingit,  ruentes  contra  con- 
scientiam  tamen  esse  iustos,  et  retinere  Spiritura 
sanctum.  Hic  furor  Antinomorum  late  vagatus  est, 
etiam  apud  alios.  Sed  manifeste  damnatur  illustri- 
bus  testimoniis  divinis. 

1.  Timoth.  1.     Milita  bonam  militiam,  retinens 
fidem  et  bonam  conscientiam. 

Item  1.  Corinth.  6.    Scortatores,  Adulteri,  Ho- 
micidae,  etc.  non  possidebunt  regnum  Dei. 

Romanos  8.     Si   actiones  carnis  spiritu  morti- 
ficabitis,  vivetis. 

Item  de  Aaron:  Dominus  voluit  conterere  eum. 


DE    POENITENTIA. 


Etsi  nomen  POENITENTIA  magis  congruit 
ad  contritionem,  seu  pavores  et  dolores,  tamen  Ec- 
clesia  sic  nominat  conversionem  ad  Deum,  quae 
et  dolores  et  consolationem  continet,  seu  mortifi- 
cationem  et  vivificationem,  ut  Paulus  nominat.  Et 
interdum  narrationes  Evangelicae  sic  loquuntur: 
Gaudium  est  Angelis  de  uno  peccatore,  poeniten- 
tiam  agente. 

Nec  tamen  XoyofiaxCag  movemus,  si  quis  aliter 
vult  loqui,  non  pugnamus  cum  eo.  Retinemus  bono 
consilio  vocabulum  in  Ecclesia  notissimum,  ut  res 
citius  intelligatur ,  et  magis  perspicua  sit  refutatio 
errorum  et  labyrinthorum ,  quibus  Monachi  multis 
seculis  doctrinam  <le  Poenitentia  corruperunt. 


Quid  est  Poenitentia  seu  conversio   ad 

Demn? 

POENITENTIA   seu   CONVERSIO    ad   Deum 

est  contritio,  id  est ,  verus  pavor  et  dolor  cordis 
propter  peccata  nostra,  et  fide  in  Christum  accl- 
pere  remissionem  peccatorum,  reconciliationem,  iu- 
stificationem  et  vivificationem ,  et  inchoare  novam 
obedientiam. 


Quot  sunt  partes  Poenitentiae? 

Tres  sunt :  Contritio,  Fides,  et  nova  obedientia. 
Hanc  partitionem  docendi  causa  bono  consilio  sic 
tradidimv(S,  et  petimus  eam  sine  calumniis  intelllgi. 


47 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


48 


Quid  est  Contritio? 


Est  vere  expavescere  agnitione  ii"ae  Dei  ad- 
versus  peccata  nostra,  et  dolere,  quod  Deum  of- 
fendimus,  iuxta  haec  dicta:  Sicut  Leo  contrivit 
omnia  ossa  mea.  Et  lesaiae  66.  Ad  quem  respi- 
ciam,  nisi  ad  contritum  spiritu,  et  trementem  ser- 
mones  meos.  Et  leremias  inquit:  Postquam  osten- 
disti  mihi,  percussi  femur  meum,  id  est,  consterna- 
tus  sum. 


Qui  sunt  praecipui  errores  Papistarum 
de  Contritione? 

Duo  sunt  praecipui  errores  Papistarum  de 
Contritione.  Prior  est  quod  dicunt:  Oportere  esse 
sufficientem  Contritionem,  cum  nuUa  possit  esse 
sufficiens.  Et  ubicunque  crescunt  dolores  sine  con- 
solatione  et  fide,  ruunt  liomines  in  aeternum  exi- 
tium. 

Alter  error  est  manifesta  contumelia  contra 
Christum,  quod  fingunt,  Contritionem  mereri  re- 
missionem. 


Estne  Contritio  necessaria? 

Respondeo.  Est  necessaria  aliqua  Contritio, 
quia  in  iuramento  dicitur:  Vivo  ego,  non  volo  mor- 
tem  peccatoris,  sed  ut  convertatur  et  vivat.  Oratio 
copulativa  est,  et  utriinque  affirmat.  Yult  fieri 
convcrsionem,  et  promitlit  vivificationem.  Significat 
autem  in  eo  dicto  Conversio  non  simulatum  dolorem, 
et  mutationem  piioris  propositi. 

2.  Corinthios  7.  Contristati  estis  ad  poeniten- 
tiam,  et  tristitia  secundum  Deum,  poenitentiam  ad 
salutem  non  poenitendam  efficit. 

Romanos  6.  Vetus  noster  homo  simul  cruci- 
fixus  est,  ut  aboleatur  corpus  peccati,  ne  servia- 
mus  peccato. 

Item:  Initium  sapientiae,  Timor  Domini. 

Supra  citatum  est  dictum  lesaiae:  Ad  quem  re- 
spiciam ,  nisi  ad  contritum  spiritu,  et  trementem 
sermones  meos. 

Item:  Scindite  corda  vestra. 

Item:  Deus  ignis  consumens  est. 

Deus  variis  calamitatibus  hanc  miseram  natu- 
ram    ideo    oneravit,    ut   iram   adversus    peccatum 


agnoscamus,  et  perterrefacti  confugiamus  ad  Me- 
diatorem.  lesaiae  28.  Vexatio  dat  intellectura. 
Psalmo  118.  Bonum  mihi  quod  humiliasti  me,  ut 
discerem  iustificatioues  tuas. 


Contra. 

De  ignoto  non  potest  esse  dolor. 
Multa  et   magna   peccata,    quae  ta- 

men  non  novimus,  remittuntur. 
Ergo  non  est  necessaria  Contritio. 

Pespondeo  ad  maiorem:  De  ignoto  non  potest 
esse  dolor,  scilicet  in  specie.  Deinde  ad  minorem 
respondeo:  Multa  et  magna  peccata,  quae  tamen 
non  novimus,  scilicet  in  specie,  reinittuntur,  sicut 
scriptum  est:  Delicta  quis  intelligit?  Sed  in  genere 
notum  est,  in  hac  depravata  massa  caliginem  et 
dubitationes  esse,  et  multas  errantes  flammas,  ut 
sentimus.  Ideo  Propheta  in  Psalmo  simul  comple- 
ctitur  haec  mala:  Ecce  iu  iniquitatibus  conceptus 
sum,  et  in  peccatis  concepit  me  mater  mea.  Ne- 
cesse  est  igitur,  aliquem  verum  dolorem  in  nobis 
esse,  in  quo  cum  fide  erigimur,  accipimus  remis- 
sionem  peccatorum. 

Nec  disputandum  est,  an  sit  sufficiens  dolor, 
quia  non  pendet  remissio  ex  merito,  aut  magnitu- 
dine  doloris,  sed  certissimum  est,  nullum  esse  suf- 
ficientem  dolorem,  et  cum  crescit  dolor  sine  con- 
solatione,  homo  ruit  in  aeternum  exitium.  Experi- 
mur  autcm  omnes,  in  vera  conversione  luctam 
ingentcm  esse,  et  non  sine  magno  certamine  ap- 
prehendi  consolationem  fide,  sicut  inquit  ille:  Credo 
Domine,  sed  opem  fer  imbecillitati  meae.  Item: 
Spiritus  interpellat  pro  nobis  gemitibus  inenarrabi- 
libus.     Item:  Spiritus  opitulatur  infirmitati  nostrae. 


Quid  interest  inter  timorem  Servilem, 
et  timorem  Filialem? 

Respondeo.  Timor  Servilis  est  pavor  et  sen- 
sus  irae  Dei,  sine  fide,  id  est,  sine  fiducia  miseri- 
cordiae  accedente  ad  Deum,  et  sine  consolatione, 
erigente  corda  in  doloribus  inferorum,  ut  pavor  in 
Saule,  luda  et  similibus,  qui  fit  horribilis  fremitus 
adversus  Deum,  et  fiigit  Deum,  de  quo  dicitur  1. 
lohannis  4.  Perfecta  dilectio  foras  eiicit  Timorem. 

Timor  FiUalis  est  pavor  et  sensus  irae  Dei ,  sed 
cum  Fide,  id  est,  cum  fiducia  misericordiae,  accedente 


49 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


50 


ad  Deum,  qua  liberantur  corda  ex  doloribus,  et 
clamant  at  Deum,  Abba  pater,  inter  ipsos  dolores, 
quos  tamen  vincit  consolatio,  sicut  David  in  ex- 
eellentibus  doloribus  tamen  eiigitur,  ut  cum  inquit 
Psal.  41.  Quemadmodum  desiderat  cervus  ad  fon- 
tes  aquarum,  sic  desiderat  anima  mea  ad  te,  Deus 
meus.  Item:  Quare  tristis  es  anima  mea,  et  quare 
conturbas  me?  Spera  in  eum,  quoniam  adhuc  con- 
titebor  eum,  Salutare  vultus  mei,  et  Deus  meus. 

Talis  est  Sanctorum  contritio  in  bac  tota  vita. 
Et  buc  pertinet  diclum:  Timor  Domini  initium  sa- 
pientiae.  Alias  descripliones  timoris  Servills  et  Fi- 
lialis  volens  omitto,  quas  otiosi  disputatores  fingunt : 
Timorem  Jilialem  esse,  qui  non  timet  poenas.  Sed 
sciamus,  mixtos  esse  bos  ingentes  motus  in  sanctis, 
Timorem  et  sensum  poenae,  et  Fidem  accedentem 
ad  Deum.  Quia  vult  Deus  sanctos  aliquo  modo 
i!itelligeie  iram  adversus  peccata,  ut  leiemiae  13. 
dicitur:  Postquam  ostendisti  milu,  percussi  loeniur 
meum ,  confusus  sum  et  erubui,  converte  me  et 
convertar.  Item  lesaiae  28.  Facit  alienum  opus, 
ut  faciat  proprium. 


Contra. 

In  prima  Epistola  lohannis  capite  4. 
dicitur :  Timor  non  est  in  dilectione, 
sed  perfecta  dilectio  foras  pellit 
timorem. 

Ergo  non  est  in  Sanctis  Timor. 

Respondeo.  Usitata  interj)retatio  est  dicti  lohan- 
nis:  Timor  non  est  in  Dileoione,  scilicet,  Servilis. 
Recte  sic  dicitur.  Sed  haec  non  de  otiosis  specu- 
lationibus  intelligantur,  sed  sciaiiuis,  Timoreni  ser- 
vilem  noniinari  lugam  et  fremitum  adversus  Deum, 
sine  Fide,  ut  fugiunt  Cain,  Saul ,  Iiidas.  Cain  in- 
quit:  Maius  est  peccatum  meum,  quam  ut  remit- 
tatur. 

Hunc  timorem  inquit  lohannes  eiici,  scilicet, 
quia  Fide  corda  eriguntur,  ut,  quanquam  sunt  in 
dolore,  tamen  eluctentur,  et  sinml  accedant  ad 
Deum,  sicut  inquit  Paulus:  Gratia  exuberat  supra 
delictuuj.  Et  Psalmo  13.  Dixi,  conlitebor  adver- 
sum  me  iniustitiam  meam  Domino,  et  tu  remittis 
nkihi  impietatem  peccati  mei. 

Accedente  autem  Fide,  Timor  fit  filialis,  et  si- 
mul  accenditur  Dilectio,  quae  fides  affert  pacem, 
qua  cor  acquiescit  in  Deo,  iuxta  dictum:  lustificati 

melamth.opku.  vol.  xxiii. 


fide  pacem  habemus  erga  Deum.  Et  deinde  dici- 
tur:  Dilectio  Dei  effusa  est  in  cordibus  nostris  per 
Spiiitum  sanctuu),  etc.  Et  tamen  simul  adhu(;  corda 
quatiuntur  dubitationibus  et  inagnis  doloribus.  Et 
semper  repetenda  est  precatio:  Credo  Don)ine,  sed 
opem  fev  imbecillitati  meae.  Item:  Spiritus  adiu- 
vat  infiruiitatem  nostram.  Item:  Interpellat  pro  no- 
bis  gemitibus  inenarrabilibus.  Interea  simul  dolor 
de  peccato  fit  purior,  et  Tin)or  fit  ordinata  reve- 
rentia  erga  Deum.  Et  nos  loquimur  de  n.otibus, 
qui  sensu  percipiuntur  in  hac  vita,  in  qua  sensus 
irae  Dei  etian)  i:i  Sanctis  aflert  tristem  consternatio- 
neni ,  sed  ex  qua  eluctantur  erecti  voce  Evangelii 
et  Fide. 


DE  FIDE. 


In  conveisione  necesse  est  fieii  mentionem, 
non  solum  horrendi  doloris,  qui  nominatur  Con  ri- 
tio,  sed  etiam  consolationis,  quia  Deus  inquit:  Vivo 
ego,  nolo  morten)  peccatoris,  Sed  ut  convertatur, 
et  vivat.  Et  manilestun)  est,  Filiu)))  Dei  missum 
esse,  non  ut  oppiessi  ira  Dei  ruamus  in  aetti'num 
exitiun),  sed  ut  reconciliati  propler  ipsum,  et  libe- 
rati  ab  iia  Dei  et  aeternis  poenis,  rursus  donemur 
iustitia  et  vita  aeterna,  et  Deus  palam  se  nobis 
comnmnicet,  et  sit  0)nnia  in  omnibus,  sicut  inquit 
Chiistus:  Sic  Deus  dilexit  mujidum,  ut  Filium  uni- 
genitmn  daret,  ut  omnis  qui  ciedit  in  eum,  non  per- 
eat,  sed  habeat  vitan)  aetei))ain.  Ideo  necesse  est, 
Fiden)  ])oni  alteram  pai-tem  conversionis,  sicut  Pau- 
lus  loquens  de  conversione  noniinatJMortificationem 
et  Vivificationeu). 

Ac  necessa)io  taxamus  3Ionachos,  apud  quos 
in  doctrina  de  Poenitentia  prorsus  est  silentium  de 
consolaJione  et  fide.  Imo  expresse  iubent  dubitare, 
an  recipiaujur  in  gratiam,  et  manere  in  hac  dubi- 
tatione.  C(U)tra  has  perniciosissimas  tenebi"as,  ut 
magis  conspici  possit  consolatio  et  doctrina  de  Fide, 
nobis  usltalum  est,  nun)eiare  Fidein  partem  con- 
veisionis,  quae  certe  complectitur  jMorlificatiouem 
et  Vivificationem. 

Si  quis  an)ans  rixarum  moverit  loyonayiag^  non 
pugno:  Sed  sic  loquimur,  quia  haec  distributio  est 
utilis  coiamonefactio  de  Fide.  Et  certe  veteies  de- 
scriptiones  non  sunt  suflicientes.  Poenitentia 
e  s  t  p  1  a  n  g  e  r  e  p  r  a  e  t  e  i-  i  t  a  d  e  1  i  c  t  a ,  e  t  p  1  a  n  - 
genda  non  facere.  Hic  enim  non  fit  cons'jlatio- 
nis  mentio. 

Quod  autem  Gratis  Fide  propter  Mediatorem 
accipiatur  remissio  peccatorum,   et  lustificatio  seu 


51 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


52 


Recoiiciliatio  et  VivificafiOj  quae  fit  per  Filium  do- 
nato  Spiiitu  sancfo,  et  haereditas  vitae  aeternae, 
manifesta  testimonia  sunt: 

Actorum  10.  Huic  omnes  Prophetae  testimo-  ^ 
nium  perhibent,  rennssionem  peccatorum  accipere 
per  nomen  eius  onnies,  qui  creduiU  in  eum.  Hic 
Petrus  recitat  testimonium  divinae  patefactionis, 
repetitum  in  universa  Ecclesia,  subinde  missis 
Prophetis,  quorum  voci  Deus  etiam  ilkistria  testi- 
monia  addidit.  Hunc  consensum  Catliolicae  Eccle- 
siae  et  tanquam  perpetuam  Synodum,  citat  Petrus, 
ut  breviter  sunmiam  doctrinae  Propheticae  osten- 
dat,  et  discernat  propriam  Evangelii  vocem  ab 
omnibus  inipiis,  Ethnicis  et  Pharisaicis  opinionibus, 
et  significet,  vocem  Evangelii  non  esse  novam,  sed 
omnibus  temporibus  in  vera  Ecclesia  propagatam 
esse. 

Adiungantur  autem  Petri  dicto  et  alia  testimo- 
nia  saepe  alibi  repetita,  videlicet  in  cap.  3.  4.  et  5. 
ad  Romanos  propositio  de  lustitia  fidei,  et  con- 
firmatio,  ubi  dicitur:  lustificati  fide  pacem  habe- 
mus.  Et  ex  lesaia:  Notitia  servi  mei  iusti  iustifica- 
bit  multos,  etc. 

Est  autem  FIDES  assentire  omni  verbo  Dei 
nobis  tradito,  et  in  hoc  promissioni  gratiae,  et  est 
fiducia  promissae  misericordiae,  qua  cor  propter 
Mediatorem,  et  per  eum  liberatur  ex  doloribus  in- 
fcrorum,  et  accedit  ad  Deum,  et  invocat  eum,  cla- 
mans  Abba  pater,  et  hac  vera  consolatione  acquie- 
scit  per  Filium,  dato  Spiritu  sancto,  ut  dicitur  (ia- 
latas  3.  Ut  promissionem  Spiritus  acclpiamus  per 
tidem:  Et,  lustus  fide  sua  vivet. 

Ut  autem  haec  vera  Fides  recte  intelligatur, 
necesse  est,  scmper  in  conspectu  esse  admonitio- 
nem  Bernhardi,  in  qua  dixit:  Credere  te  oportet, 
Tibi  remitti.  Scit  Diabolus,  remitti  aliquibus  ho- 
minibus  peccata,  et  multi  homines,  ut  Saul  et  lu- 
das ,  ciedunt  aliis  remilti.  Quaie  haec  necessaiia 
admonitio  sit  infixa  mentibus  nostris:  Credas  tibi 
i|)si  remitti  peccata.  De  hac  fide  loquitur  Paulus 
Romanos  4.  cum  docet,  promissionem  fide  accipi. 
Non  accipiunt  promissionem,  qui  credunt,  eam  aliis, 
non  sibi,  oflerri,  sicut  iii  Epistola  lohannis  scriptum  est : 
Qui  non  credit  in  Filium,  accusat  eum  mendacii. 

Cum  igitur  recitas  articulum  Symboli:  Credo 
remissionem  peccatorum,  inteJhgas  non  tantum 
aliis,  sed  Tibi  quoque  dari.  De  hac  fide  dicitur: 
lustificati  Fide  jjaccm  habemus.  Nec  alia  conso- 
latio  quaerenda  est,  sed  hac  fide  in  Deo  propter 
Mediatorem  acquiescendum  est.     Sic  accipitur  Spi- 


ritus  sanctus,  iuxta  dictum  in  Zacharia:  Effundam 
supel-  domum  David  Spiritum  Gratiae  et  Precum. 
Quia  tunc  testificatur  Spiritus  sanctus  in  cordibus, 
quod  simus  in  Gratia,  quia  in  ea  consolatione  sen- 
timus,  nos  eripi  ex  doloribus  inferorum.  Nec  iam 
fugimus  Deum,  sed  invocanms,  et  ad  eum  accedi- 
mus.  Et  tunc  veiissimum  est,  Filiuin  Dei  adesse, 
et  efficacem  esse  in  cordibus,  et  verbo  ostendere 
Patris  praesentiam  et  misericordiam,  et  dare  Spi- 
ritum  sanctum,  sicut  inquit:  Nemo  novit  Patrem 
nisi  Filius,  et  cui  volet  Filius  revelare.  Item:  Ego 
sum  vitis,  vos  palmites,  etc. 

Repetenda  est  etiam  doctrina  de  exclusiva.  In 
vero  agone  semper  disputat  mens  de  dignitate: 
Video  me  non  esse  dignuin  reconciliafione,  non 
habere  benefacta,  qualia  liabuerunt  Aaron,  Petrus, 
David,  quos  Deus  recepit,  sentio  multum  in  me 
dubitationum  esse,  et  errantium  cupiditafum.  Haec 
tentatio  quotidie  omnes  pios  in  invocatione  langue- 
facit,  ut  trepidi  fugiant.  Has  trepidationes  nominat 
Paulus  peccata,  quae  per  Legem  existunt.  Sed 
contra  has  tenfationes  erigamur  voce  Evangelii,  de 
gratuita  remissione  propter  Filium.  Paulus  inquit: 
Ideo  ex  fide  Gratis,  ut  sit  firma  promissio,  Roina. 
4.  Sic  et  supra  dictum  est  de  promissione,  Sola 
fide  iustificamur,  id  est,  gratis  propter  Filium  Dei, 
per  Christum.  Scmper  in  conspecfu  sit  vox  Pauli: 
Gratia  exuberat  supra  peccafum.  Quanfacunque 
sunt  peccata,  tamen  certum  est,  Filium  Dei  poten- 
tiorem  esse. 


Quid  nominatur  Nova  obedientia? 


Necesse  est  in  hac  vita  ante  morfem  corpora- 
lem  fieri  conversionem  ad  Deum,  iuxta  dicfum 
Apoca.  2.  Esto  fidelis  psque  ad  morfem,  et  dabo 
tibi  coronam.  Et  ad  Corinfhios:  Superinchienmr, 
si  tamen  non  nudi  repeiiemur.  Cum  igitur  post 
contritionem  remissio  peccatorum  Fi«le  accppfa  est, 
sequafur  nova  obedientia,  quae  juopriissime  esf, 
iuxfa  Pauli  definilionem,  Milifaie  bonam  mihfiam, 
id  est,  retinere  Fidem,  et  bonam  conscientiam.  Ta- 
lis  cursus  habet  magna  cerfamina,  sed  sciamus, 
adesse  invocantibus  FiliumDei,  sicut  inquif:  Venite 
ad  me  omnes,  qui  laborafis,  et  ego  reficiam  vos. 
Ifem,  Ego  sum  vitis.  vos  palmiles.  Ifem:  Spiritus 
opem  fert  infirmitafi  nosfrae.  Ifem:  Deus  esf,  qui 
facit,  ut  velitis  et  perficiatis,  ut  aliqua  ipsi  grata 
fianf.  Et  in  his  cerfaminibus  renafi  transformantur 
ad  imaginein  Dei,  ut  lux  in  mentibus  fiat  similis 
verbo  Dei. 


53 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


54 


Qiiae    fuit  impia   doctrina   Novatianorum 
de  Poenitentia? 

In  urbe  Alexandria  Meletius  fuit,  qui  negavit, 
post  Baptisnmm  lapsis  in  nianifesta  scelera  remitti 
peccata.  Eundem  errorem  Novatus  Komae  sparsit. 
Et  cum  uterque  magnos  coetus  superstitiosorum 
hominum  haberet,  applaudentmm  huic  phanatico 
dogmati,  magna  dilaceratio  Ecclesiarum  facta  est, 
et  fuit  diuturnum  schisma.  Et  superbe  nominarunt 
se  illi  hypocritae  xada^jovg.  Sed  sit  in  conspectu 
refutatio. 

Petrus  post  tristem  lapsum  receptus  est  a 
Christo.  Item:  Incestus  apud  Corinthios  post  poe- 
nitentiam  recepfus  est  a  Paulo.  Et  adolescens 
educatus  a  lohanne.  Et  Galatarum  Ecclesiae  in  Apo- 
calypsi  revocantur  ad  poenitentiam.  Et  Petrus 
Episcopus  Alexandrinus  refutavit  Meletium  exem- 
plis  prioris  Ecclesiae.  Certissimum  est  igitur,  lapsos 
iterum  converti  posse  ad  Deum,  et  cum  redeunt 
ad  poenitentiam,  fide  accipere  remissionem  pecca- 
torum.  Haec  exempla  aJ  dulcissimam  regulasn  con- 
gruunt,  Matthaei  18.  Kennttite  septuagies  septies, 
Ubi  mentio  fit  numeri  non  exigui,  ut  cogitent  omnes 
pii,  non  leves  sordes  haerere  in  omnibus  homini- 
bus,  et  multos  lapsus  accidere  etiam  praestantibus 
hominibus,  sicut  acciderunt  Adam,  Aaroni,  Moisi, 
Davidi,  losiae,  Petro  et  aliis.  Simus  igitur  memo- 
res  dicti:  Non  iustificabitur  in  conspectu  tuo  omnis 
vivens.  Et  pie  dictum  est:  Ante  tuos  oculos  nil 
nisi  culpa  sumus.  Scd  sciamus  conversionem  ne- 
cessariam  esse,  et  non  perseverandum  esse  in  de- 
lictis  contra  conscientiani,  sicut  inquit  Dominus: 
Nisi  poententiam  egeritis,  omnes  similiter  peribitis. 
Quod  ipsum  dictum  etiam  reiutat  Novatianos,  quia 
Christus  hortatur  Apostolos  ad  poenitentiam. 


Quomodo  numerant  Papistae  partes 
Poenitentiae  ? 

Recensent    et   ipsi    tres    partes,   Contritionem, 
Confessiouem  et  Satisfactionem. 


I. 

^  De  Contritione. 

Contritio  necessario  recensetur,  ut  supra  dictum 
est,  quia  necesse  est,  non  perseverare  in  sceleribus 
contra  conscientiam ,    sed  dolere  propter    nostram 


immundiciem,  et  delicta  actualia,  iuxta  dictum  2. 
Corinth.  7.  Tristitia  quae  secundum  Deum  est, 
poenitentiam  efficit  ad  sahitem.  Item:  Sicut  leo 
contrivit  onmia  ossa  mea.  Item:  Ubi  habitabit  Do- 
minus?  In  Spiritu  contrito,  et  tremente  sermones 
meos,  Supra  autem  dictum  est,  Papistas  addere 
duos  errores  praecipuos,  videlicet,  quod  oporteat 
sufficientem  esse  contritionem_,  et  quod  mereatur 
remissionem.  Hos  perniciosos  errores  taxari  ne- 
cesse  est. 


II. 

De  Confessione. 

Primum  scias  vocabulum  Confessionis  non  uno 
modo  usurpari  in  scriptis  Propheticis  et  historiis 
Ecclesiae.  In  Psalmo  31.  Dixi  confitebor  adver- 
sum  me  iniustitiam  meam  Domino,  et  tu  remittis 
impietatem  peccati  mei. 

Hic  et  saepe  alibi  confessio  significat  veram 
contritionem  erga  Deum,  qua  homo  iinmediate  co- 
ram  Deo  dolet,  se  habere  peccata,  et  fide  petit  re- 
niissionem  culpae,  et  mitigationem  poenarum,  sicut 
in  Daniele  dicitur:  Tibi  Domine  iustilia,  nobls  au- 
tem  confusio  faciei.  Item  Micheae  7.  Iram  Domini 
portabo,  quia  peccavi  ei.  Haec  confessio  imme- 
diate  ad  Deum  reipsa  contritio  est,  et  necessaria 
est. 

Ad  hanc  acoommodari  potest  dictum  Chryso- 
stomi,  quod  recte  intelligatur:  ovSev  cviwgVifwv  noieH 
Tov  &idv ,  wgjtfQ  rj  t^ofjokoytjaig,  nihil  sic  placatuni 
facit  Deum,  sicut  confessio. 

Secunda  significatio  est,  Confessio  ofTensionis, 
et  pefitio  reconciliationis  apud  homines  offensos, 
ut  dicit  lacobus:  Confitemini  nmtuo  peccata  vestra, 
id  est,  Sanate  inter  vos  oflTensiones,  sicut  Matth.  5, 
dicitur:  Vade  pi'ius,  et  reconcilieris  fratri  tuo.  Haec 
confessio  apud  ofFensos  etiam  est  pars  contritionis 
seu  novae  obedientiae,  in  talibus  negotiis,  quae  non 
suat  occulta.  Hae  significationes  in  scriptis  Pro- 
pheticis  et  Apostolicis  recte  discernendae  sunt  a 
decreto  Pontificio,  quod  praecipit  confessionem,  id 
est,  enumerationem  dehctorum  etiam  arcanorum, 
faciendam  administrantibus  Sacramenta.  De  hac 
enumeratione  quaeritur,  qua  occasione  recepta  sit, 
et  paulatim  cumulata,  et  an  sit  necessaria? 


Unde  est  coufessio,  quae  est  enumeratio 
apud  administrantes  Sacramenta? 

Respondeo.     Hic  ritus    ortus  est  a  spectaculis 
publicae  poenitentiae ,  quam  sic  nominarunt.     Nam 

4» 


55 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


56 


polluti  sceleribus,  quae  passim  nota  erant,  cam  re- 
dituri  ad  Ecclesiam  petebant  se  recipi,  comnie- 
morabant  sua  tlelicta,  ut,  sicut  tunc  consuetudo  erat, 
per  aliquot  dies  starent  in  templo,  cum  signis  rea- 
tus,  et  deinde  publice  reciperentur. 

Hoc  spectaculum  nominabatur  publica  poeniten- 
tia,  et  pertinebat  tantuin  ad  pollutos  sceleribus, 
quae  passim  nota  erant,  et  nequaquam  merebatur 
remissionem  peccatorum,  neque  culpae  neque  poe- 
nae,  sed  commoiiefactio  erat  apud  alios  homines, 
ut  essent  diligentiores  in  cavendis  lapsibus  et  co- 
gitarent  de  magnitudine  peccatorum,  etc.  Item,  Ex- 
ploratio  erat,  quae  ostendebat,  istos  serio  petere 
remissionem. 


Estne  enumeratio  omnium  aut  aliquorum 
deKctorum  necessaria? 

Respondeo.  Nidla  enumeratio  delictorum  ne- 
cessaria  est,  quia  nianifestum  est,  nusquam  extare 
praeceptum  divinum  de  Enumeralione  singulorum. 
Et  enumeratio  omnium  est  impossibilis,  sicut  scri- 
ptnm  est:  Delicta  quis  intelligit?  Sed  petitio  Ab- 
solutionis  privatae  retinenda  est  propter  mnltas 
gravissimas  cansas.  Nani  vox  Evangelii  et  niultis 
et  singulis,  qui  ad  Deum  convertunlur,  et  conso- 
lationem  petunt,  remissionem  peccatorum  annuntiat, 
iuxta  dictum:  Quorum  remiseritis  peccata,  reniitten- 
fur  eis.  Et  niliil  dubium  est,  Sacramenta  vere  esse 
applicationem  generalis  promissionis  ad  singiilos, 
sicut  Panlus  inquit,  Circumcisionem  fuisse  sigillum 
iustitiae,  id  est,  commonefactionem  de  promissione, 
et  testimonium  applicationis. 

Praeterea  retento  ritu  privatae  AbsoIutJonis 
magis  in  Ecclesia  conspicitur  discrimen  Legis  et 
Evangelii,  et  ostenditur  testimonium  ipsis  exeniplis, 
quod  in  Evangelio  mandatum  traditum  sit  de  re- 
missione  ])eccatorum,  sicut  Petius  Alexandrinus 
ritum  publicum  citavit  contra  Novatianos. 


Contra. 

ludexnon  potest  absolvere,  nisi  causa 

cognita. 
Pastor  est  ludex. 
Ergo  necesse  est  fieri  cognitionem,  ad 

quam   necessaria    est   Enumeratio. 

Respondeo.     Nego  minorem.     Pastor  enim  est 
minister  Evangelii,  babens  mandatum,  ut  Evangelium 


annuntiet,  seu  multis,  seu  singulis.  Et  haec  abso- 
lutio  fit  ratione  ministerii,  et  est  consolatio  coram 
Deo.  Alia  est  absolutio  in  criminibus,  quae  nota 
sunt,  quae  fit  ratione  iurisdictionis ,  quae  distin- 
guenda  est  a  principali  ministerio,  et  recipit  eum, 
qui  fuerat  reus  publicorum  criminum  coram  Eccle- 
sia.     Haec  alibi  copiosius  declarantur. 


III. 
De  Satisfactionibus. 

Nomen  Satisfactionis  a  spectaculo  publicae 
poenitentiae  sumptum  est.  Nam  ut  supra  dixi,  mos 
fuit  in  Ecclesia  vetusta,  pollutos  atrocibus  et  ma- 
nifestis  sceleribus,  cum  se  recipi  petebant,  collocare 
in  loco  certo  tenqjli  spectandos  in  veste  lugubri. 
Sicut  nostro  teinpore  interdum  Anabaptistae  depo- 
sito  errore  ita  recepti  sunt,  ut  aliquot  diebus 
ante  templum  starent  in  conspectu  populi,  et  signa 
suae  poenitentiae  ostenderent. 

Hic  mos  neqnaquam  existimabatur  mereri  re- 
missionem  peccatorun),  seu  cuJpae  seu  poenae,  sed 
erat  spectaculum  publicnm,  instituttini  ad  alios 
commonefaciendos,  ut  cogitaient,  similes  lapsus 
vitandos  esse.  Erat  etiam  qualiscunque  exploratio, 
an  iili  serio  peterent  se  recipi,  Fuit  in  omnibus 
rebus  Vetustas  severior,  quam  haec  ultima  et  delira 
mundi  aetas.  Ideo  exconiniunicati  propter  caedes, 
postea  arcebantur  a  convictu  aliorum  hominum,  et 
gerebant  certa  s'gna  reatus,  ut  alii  homines  scirent, 
eorum  consuetudinem  vitandam  esse. 

Hic  mos  haud  dubie  a  primi^  patribus  acceptus 
est:  Nam  et  apud  Ethnicos,  apud  quos  veteris  di- 
sciplinae  vestigia  retenta  sunt,  eadeni  consnetudo 
mansit.  Orestes  interfecta  matre  gessit  signa  rea- 
tus,  ut,  ubicunque  vagabatur,  caeteri  hoiiiines  a 
con\ictu  eius  abstinerent.  Haec  signa  postea  iu 
absolutione  ^iinota  sunt.  Sic  et  Adrastus  apud  He- 
rodotum  gessit  signa  reatus. 

Talibus  exemplis  vetustas  commonefacere  alios 
homines  voluit,  ut  magis  abhorrerent  a  sceleribus. 

Huius  vetusti  moris  vestigium  fuit  spectaculum 
satisfactionum ,  ut  nominabatur.  Graeci  nomina- 
verunt  tmitfiia^  id  est,  castigationes.  Sed  postea 
superstitione  creverunt  ritus,  et  accesserunt  stultae 
et  impiae  opiniones.  Ac  Monachi,  quia  fontes  igno- 
rabant,  portentosas  opiniones  de  Satisfactionibus 
finxerunt.  Haec  histoiica  valde  prodest  omnibus 
notissima  esse,  facilius  enim  postea  disputationes 
de  Satisfactionibus  diiudicari  possunt.  Primum  au- 
tem  refutatio  baec  tenenda  est. 


57 


11.  EXAMEN  ORDINANDORUM. 


58 


In  furto  restitutio  rei  alienae  neces- 
saria  est,  iuxta  regulam:  Pecca- 
tum  non  dimittitur,  nisi  ablatum 
restituatur.  Et  Paulus  inquit:  Qui 
furatus  est,  iam  non  furetur. 

Restitutio  autem  est  Satisfactio. 

Ergo  Satisfactiones  sunt   necessariae. 

Respondeo.  Nego  minorem,  quia  restitutio  non 
est  Salisfactio  illa,  quae  Canonica  appellatur,  quae 
est  opus  non  debitum  Deo,  et  de  qua  Monachi  lo- 
quuntur,  sed  est  opus  debitum  Deo,  pertinens  ad 
contritionem  et  Novam  obedientiam.  Qu-a  qui 
sciens  retinet  rem  alienam,  retinet  animum  furandi. 
Necesse  est  autem  non  perseverare  in  sceleribus 
contra  Conscientiam,  iuxta  dictum:  Milita  bonam 
militiam,  retinens  Fidem  et  bonam  conscientiam. 


Quid  nominant  Canonicam  Satisfactionem? 

Nominant  opus  indebitum,  ?d  est,  non  mandatum 
a  Deo,  quo  fingunt  compensari  poenas  aeternas 
seu  purgatorii.  In  hoc  deliramento  magnum  chaos 
est  errorum,  quod  totum  evidenter  refutatur  hoc 
uno  dicto:    Frustra  colunt  me   mandatis   hominum. 


Estne  distincta   remissio   culpae    a   remis- 
sione  poenae  aeternae? 

Respondeo.  Nequaquam  distincta  est.  Ac  re- 
niissio  culpae  prorsus  eadeni  est,  quae  est  rem:s- 
sio  poenae  aeternae,  iuxta  dictum:  lustificati  fide 
pacem  habemus.  Item:  lustus  fide  sua  vivet.  Item: 
Sic  Deus  dilexit  muiidum,  ut  Filium  suuin  unigeni- 
tum  daret  pro  mundo,  ut  onniis  qui  credit  in  euni, 
non  pereat,  sed  habeat  vitam  aeternam.  Nam  ae- 
teina  poena  est  sensus  irae  Dei.  Remissa  autem 
culpa  fit  reconciliatio,  et  Filius  Dei  voce  Evange- 
lii  consolatur  cor,  et  retiahit  ex  <ioloribus  inferorum, 
de  quibus  dicit  Eze<;hias:  Sicut  Leo  contrivit  omnia 
ossa  mea.  Et  sequitur:  Tu  autem  eruisti  aniinam 
meam,  ne  periret:  Proiecisti  post  tergum  tuum 
omnia  peccata  mea.  Item  Micheas:  Proiiciam  pec- 
cata  vestra  in  profuiidum  mare.  Item:  Effundam 
super  domum  David  Spiritum  gratiae  et  pre- 
cum.  Item  totum  caput  octavum  ad  Romanos  idem 
dicit. 

Certissimum  est  igitur,  semper  simul  fieri  fide 
propter  Filium  Dei,  et  per  eiun  remissionem  culpae 
et.  poenae  aeternae.  Hoc  scire  ad  consolationem 
necessarium  est. 


Estne   distincta  remissio   culpae   a  remis- 
sione  poenae  temporalis  in  hac  vita? 

Respondeo.  Est  distincta.  Ut:  Adam^  David, 
accipiunt  remissionem  culpae,  et  tamen  simul  sub- 
iiciuntur  poenis  in  hac  vita,  quae  tamen  nequa- 
quam  sunt  compensationes  aut  merita  pro  poena 
aeterna,  ut  insulse  et  impie  finxerunt  Monachi,  sed 
habent  prorsus  alias  causas.  Et  hic  tota  doctrina 
de  causis  humanarum  calamitatum  consideranda 
est,  quae  in  sola  F^ccle.sia  divinitus  patefacta  est, 
et  ignota  est  sapientiae  humanae  et  Philosophiae. 

Philosophi  dicunt  causam  mortis  et  morborum 
esse  Materiam.  Deinde  multarum  calamitatum  cau- 
sas  esse  errores  iudicii  in  mentibus  hominum ,  in- 
ordinatos  aflectus,  et  voluntates  non  obtemperantes 
recto  iudicio.  Etsi  autem  verum  est,  has  esse  cau- 
sas  propinqnas,  tamen  rursus  quaeritur  de  Princi- 
pali  causa,  unde  sit  in  Materia,  Mente  et  Volunta- 
tibus  tanta  infirmitas  et  confusio?  Haec  nrincipalis 
causa  primis  parentibus  statim  nota  fuit.  Postea 
vero  Deus  seinper  in  Ecclesia  doctrinam  de  ea 
causa  repeti  voluit.     Sunt  autem  hae  causae. 

Prima  communis  toti  generi  humano.  Propter 
peccatum  priujorum  parentum,  et  peccatum  nobis- 
cum  nascens,  omnes  homines  sunt  subiecti  rnorti, 
tyrannidi  Diaboli,  et  communibus  calarnitatibus,  iuxta 
dicta,  (reiiesis  3.  et  Rom.  5.  Per  peccatum  moi'S. 
Itein  Ephes.  2.  ait  Paulus,  Diabolum  efficacem  esse 
in  impiis,  ut  honibilis  historia  totius  mundi  osten- 
dit,  caedes  facta  a  Cain,  et  deinceps  idolomaniae, 
bella  et  incestae  libidines. 

Deinde  de  Ecclesia  hae  causae  sunt. 

I.  Prima  communis,  propter  peccatum  nobis- 
cum  nascens. 

II.  Secunda.  Quia  Diabolus  pi-aecipue  insi- 
diatur  Ecclesiae,  iuxta  dicturn:  Itiimicifias  ponam 
iiiter  semen  Mulieris,  et  Serpentem.  Item:  Diabo- 
lus  circuit  tanquam  Leo  rugiens.  Et  in  lob  est: 
Diabolus  est  inter  filios  Dei,  etc. 

III.  Tertia.  Quia  Deus  praecipue  in  Ecclesia 
vult  intelligi  iram  suam  adversus  j^eccata,  et  cre- 
scere  poenitentiam,  lucem  Fidei,  et  Invocafionem, 
et  repiimi  pravas  inclinationes,  iuxta  dictum:  Bo- 
imm  mihi  quod  humiliasti  me,  ut  discerem  iusfiHca- 
tiones  tuas.  Item:  Cum  iudicamur,  a  Domino  cor- 
ripimur,  ne  cum  hoc  mundo  damnemur.  Esaiae  26. 
Angustia  clamoris  disciplina  eis  est. 

IIII.  Quarta.  Multi  in  Ecclesia  habent  efiam 
actualia  delicta,  quae  puniuntur  singularibus  poenis. 


5d 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


60 


quae  interdum  sunt.  nqoxaTciQxiixaC^  ut  totae  Gentes 
puniantur,  ut,  Davidis  adulteriuni,  stupruni  in  Ben- 
lamin,  idololatria  Aaronis,  Manasse,  et  aliorum. 
De  his  dicitur:  Iram  Domirii  portabo,  quia  peccavi 
ei:  Et  tamen  cum  sedebo  in  tenebris,  Dominus  erit 
lux  mea.  Item:  Cum  iudicamur,  a  Domino  corri- 
pimur,  ne  cum  hoc  Mundo  damnemur. 

V.  Quinta.  Vult  Deus  praecipua  membra  Ec- 
clesiae  conspici  insigniter  conformia  imaginis  tilii 
Dei,  et  eorum  neces  testimonia  esse  de  doctrina, 
et  de  luturo  iudicio.  Ut  quia  sinit  infertici  Paulum 
a  Nerone,  significat  restare  aliud  iudicium. 

VI.  Sexta.  Sinit  Dcus  accidere  sanctis  inextri- 
cabilia  humano  consilio,  ut  ostendat  praesentiam 
suam  iii  Ecclesia.  Numeri  14.  Ut  sciant,  quod 
sis  in  populo  isto.  1.  Reg.  14.  Ut  sciat  onniis 
terra,  quod  sit  Deus  in  Israel.  Et  lereniias  inquit: 
Misericordiae  Domini,  quod  non  consumpti  su- 
mus,  etc. 

Has  causas  in  con.spectu  habere  necesse  est, 
ad  discernendam  doctrinam  Philosophicam,  item 
superstitiones,  et  doctrinam  Ecclesiae,  et  ad  con- 
firmandam  fidem,  obedientiam  in  calamitatibus,  spem, 
invocationem,  petitionem  et  expectationem  liberatio- 
nis  aut  mitigationis,  sicut  re  ipsa  differunt  ab  exer- 
citiis  Ethnicis  castigationes  Ecclesiae,  de  quibus 
dicitur:  Non  accendam  totam  iram  meam.  Iteni  in 
Abacuc:  la  ira  misericordiae  recordabitur.  Item: 
Non  faciam  furorem  irae  meae.  Item:  Domine  ne 
in  furore  tuo  arguas  me.  Item:  Libera  me  de  san- 
guinibus  Deus  Deus  salutis  meae.  Iteip:  Casfigans 
castigavit  me,  et  morti  non  tradidlt  me:  Non  mo- 
riar,  sed  vivam,  et  praedicabo  opera  Domini.  Item: 
Converfimini  ad  me,  et  ego  convertar  ad  vos.  In- 
voca  me  in  die  tribulationis,  et  eripiam  te,  et  glo- 
rificabis  me.  Item:  Si  iudicaremus  nos  ipsos,  non 
iudicaremur  a  Domino,  etc. 

Hae  causae  calamitatum  considerandae  sunt, 
et  simul  conferendae  consolafiones,  et  accendendae 
sunt  mentes,  ut  crescant  Poenitentia,  Fides,  Spes, 
Invocatio,  et  caeterae  virtutes. 

Hae  calamitates  communes  aut  singulares,  qui- 
bus  Deus  nos  castigat,  nequaquam  sunt  satisfactio- 
nes,  id  est,  merita  remissionis  culpae  aut  poenae 
aeternae,  aut  Purgatorii ,  sed  habent  alias  causas, 
videlicet,  aut  ut  sint  Exercifia,  ut  carcer  loseph, 
ut  in  tertia  causa  supra  dictuin  est,  aut  ut  sint 
TijjwQiai,^  ut  poena  Davidis,  ut  in  quarta  causa  di- 
ximus,  quia  vult  Deus  conspici  exempla  iustitiae 
suae  in  pojnis  homicidaiaim,  etiamsi  convertuntur 
ad  Deum.  Aut  sint  fiaQivQia,  ut  Prophetarum 
supplicia,  Abel,  lohannis  Baptistae,  Esaiae  et  alio- 
nim. 


Argumentum. 

Davidi  post  remissionem  culpae  im- 

posita  est  poena. 
Ergo   Satisfactiones    ad   remissionem 

culpae  accedere  debent. 

Respondeo.  Nego  consequentiam ,  quia  aliud 
est  poeiia  temporali.s  divinitus  imposita,  aliud  satis- 
factio,  Et  longe  aliud  Satisfactio  ab  hominibus  ex- 
cogitata.  Efsi  autem  saepe  sequuntur  poenae  tein- 
porales  atrocia  delicta,  quia  vult  Deus  intelligi,  se 
esse,  et  iustum  esse,  et  vindicem,  ac  destruere  non 
congruentes  ad  suam  iusfitiam,  Tainen  has  ipsas 
mitigat  agentibus  poenitenfiam,  nec  punit  omnia  de- 
licta  talibus  poenis  temporalibus.  Ideo  inquit:  Non 
accendam  totam  irain  meain,  etc. 

Praeterea  hae  poenae  temporales  divinitus  im- 
positae  non  tolluntur  potestate  Clavium,  ideo  nihil 
huc  pertincnt  commenticiae  Satisfactiones,  quac 
nominantur  canonicae.  Ac  ut  discrimina  afilictionum 
melius  inteHigi  possint,  genera  distinguantur  iuxta 
causas  finales.     Sunt  liutem  haec  quatuor   genera. 

I.  Omnes  afflictiones  aut  sunt  TifjuwQCav^  id  est, 
poenae,  ut  posna  Davidis,  id  est^  destructio  propter 
scelus^. 

II.  Aut  sunt  Soxifiaaiat^  ut  carcer  loseph,  quia 
loseph  non  meruit  peccato  aliquo  actuali,  ut  ita 
male  tractetur. 

IIT.  Aut  sunt  fiaQTVQiu,  ut  supplicia  Abel,  Ba- 
ptistae,  leremiae,  Esaiae  et  alioruin,  sunt  testiino- 
nia  de  doctrina. 

IIII.     Aut  XvTQov,  ut  solius  Christi  meritum. 


Aliud  Argumentum. 

Si  nos  iudicaremus,  non  iudicaremur 

a  Domino,   1 .  Corinth.   1 1 . 
Satisfactione   nos   iudicamus ,   id  est, 

punimus. 
Ergo   non  iudicamur   a  Domino,    id 

est,    Deus    toUit    poenas    propter 

nostram  Satisfactionem. 

Respondeo.     Nego  minorem,  quia  satisfactione 
Canonica,  ut  vocant,  non  iudicamus  nos,  sed  vera 


61 


11.   EXAMEN  ORDINANDOKUM. 


62 


conversione,  iuxia  dicf uni :  Frustra  colimt  me  man- 
datis  hoininum.  Paulus  vocat  iudicare  totam  con- 
versionem,  non  externas  et  simulatas  tragoedias, 
ab  hominihus  excogitatas.  Nec  poenae  aeternae, 
nec  poenae  corporales  tolluntur  per  opus  impii  mi- 
litis,  cum  iter  facit  Cataphractus  ad  sanctum  laco- 
bum,  sed  cumular'/ur  peccata  idolorum  cultu,  sicut 
ex  opinione  Papistica  de  Satisfactionibus  magna 
scelera  et  tetri  errores  orti  sunt,  quod  ostendunt 
ipsi  Canones  de  Satisfactionibus,  et  nmlta  exempla 
meminimus. 

Errores  etiam  isti  a  Spectris  confirmati  sunt. 
Ego  amitam  habui,  quae  cum,  morUio  marito,  vi- 
cina  partui  moesta  sederet  ad  focum  vesperi,  duo 
ingressi  sunt  domum,  quorum  aher  habebat  marili 
speciem,  et  sese  esse  maritum  mulieris  mortuum 
dicebat.  Alter  longus  Franciscani  Monachi  speciem 
habebat.  Et  cum  ad  focum  accessisset  is,  qui  in- 
duerat  mariti  speciem,  sahitat  uxorem  moestam, 
iubet  eam  esse  sine  metu,  quia  venerit  mandata 
quaedam  ei  daturus,  et  ilUmi  longum  Monachum 
iubet  tantisper  ingredi  in  hypocaustum.  Deinde 
coUoquens  petit,  ut  Sacrificulos  conducat,  qui  Mis- 
sas  celebrent.  Discessurus  petit,  ut  sibi  dextram 
porrigat.  Cum  vero  perterrefacta  c;.ictaretur,  et 
ipse  promitteret,  non  fore  ut  laederetur,  dat  de- 
xtram,  quae  etiamsi  non  est  laesa,  tamen  ita  usta 
est,  ut  semper  atra  manserit.  Postea  revocat  illum 
longum  Franciscanum^  et  discedentes  mox  evane- 
scunt.  Tales  histo;iae  multae  non  leguntur  tantum, 
sed  etiam  hominibus  fide  dignis  notae  sunt. 

Necesse  est  igitur  errores  de  Satisfactionibus 
taxari,  et  restituenda  est  dicto  Paulino  naliva  sen- 
tentia  dulcissima.  Hoc  enini  docet,  mitigari  poe- 
nas  etiam  in  hac  vita,  his  qui  convertuntur,  ut, 
Davidi,  Manassae,  Ninivitis  miiigantur  poenae  post 
conversionem.  Sicut  et  in  Zacharia  dicitur:  Con- 
vertinnni  ad  me,  et  convertar  ad  vos.  Et  Esaiae 
33.  dicitur:  Pimis  ei  dabitur:  Regem  in  decore  suo 
videbit.  Et  Esaiae  58.  Frange  esurienti  panem 
tuum,  et  eris  velut  hortus  irriguus.  Ad  lias  sen- 
tentias  congruit  Pauli  dictum:  Si  nos  iudicaremus, 
non  iudicaremur  a  Domino.  Et  loquitur  de  vera 
conversione.  Et  consolationis  causa  saepe  cogi- 
tandarn  est,  ut  sciamus,  Deum  poenas  corporales 
mitigare  iis,  qui  ad  ipsum  convertuntur. 


DE  COENA  DOMINI. 

Quid  est  Coena  Domini? 

Est  communicatio  corporis  et  sanguinis  Domini 
nostri  lesu  Christi,  sicut  iii  verbis  Evangelii  insti- 


tuta  est,  in  qua  sumptione  Filius  Dei  vere  et  sub- 
stantialiter  adest,  et  testatur  se  applicare  creden- 
tibus  sua  beneficia,  et  se  assumpsisse  humanam 
naturam  propter  nos,  ut  nos  quoque  sibi  insertos 
Fide  membra  sua  faciat,  et  nos  ablutos  esse  san- 
guine  suo.  Simul  etiam  testatur,  se  velle  in  cre- 
dentibus  deinceps  esse,  et  se,  cum  sit  }.6yog  aeterni 
Patris,  docere,  vivificaie  et  regere  credentes,  sicut 
inquit  lohannis  15.  Manete  in  ip,e,  et  ego  in  vobis: 
Qui  manet  in  me,  et  ego  in  eo,  id  est,  qui  fide  re- 
tinet  Evangelium,  in  eo  vere  adest  Filius  Dei. 


Qiiis  est  fructus  Sumptionis? 

Usitate  respondetur,  quod  sumptio  fiat'ad  con- 
firmandam  Fidein,  videlicet,  ut  a})plicentur  credenti 
beneficia  Chiisti,  sicut  sirpra  dictum  est,  Sacra- 
menta  esse  testimonia  applicationis,  quod  necesse 
est  intelligi,  non  ut  Papistae  loquuntur,  ex  opere 
operato,  id  est,  sine  bono  motu  utentis  in  adultis, 
sed  cum  Fide  accipiunt.  Sic  enim  et  non  aliter 
colligit  aeternam  Ecclesiam  Filiiis  Dei,  voce  Evan- 
gelii,  et  usu  Saciamentorum ,  sicut  dicitur:  Fides 
ex  auditu  est,  auditus  per  verbum  Dei.  Trahrt  igitur 
voce  Evangelii,  et  vult  nos  assentiri.  Eodem  modo 
de  Sacramentis  dicitur,  sicut  Augustinus  confert 
Verbum  et  Sacramenta,  cum  dicit,  Sacramentum 
esse  verbirm  visibile. 

Est  igitur  hic  primus  fructus,  hoc  testimonio 
confirmare  Fidem,  et  statuere,  quod  hoc  tanquam 
pigncre  seii  sigillo  Fillus  Dei  se  tibi  applicare  sua 
beneficia  testetur,  sicut  et  Paulus  Circumcisionem 
appellat  Sigillum  lustitiae,  id  est,  testimonium  con- 
firmans  nos.  Postea  haec  apjdicatio  magis  decla- 
retur.  Ita  fit  applicatio  beneficiorumj  ut  credens 
inseratur  Christo,  et  fiat  eius  membrum,  et  testi- 
monium  habeat,  quod  Filius  Dei  assurnpserit  Iru- 
manam  naturarn  propter  NOS,  ut  nos  sibi  iusertos 
tanquam  surciilos  servet,  cunr  totum  genirs  huma- 
num  fundltus  perilurum  fuisset,  nisi  ipse  nrassam 
nostram  assumpsisset,  et  nos  sibi  insereret.  Sic 
igitur  pr*odest  sirmptio.  et  fit  dulcissima,  cum  hos 
fructus  cogitamus. 

I.  Primum,  cum  Fides  in  conversione  intuetur 
Filium  Dei,  testificantem,  se  tibi  applicare  remissio- 
nem.  D^indc  testificantem,  se  ideo  assurnpsisse  hu- 
manam  natnram,  ut  sustentetnos^  colligat  aeternam 
Ecclesiam,  vi^ificet  eam,  et  semper  sit  in  creden- 
tibus  Filius  Dei  Xoyog  cum  voce  Evangelii,  gestet 
et  gubernet  eos. 

II.  Secundo  accedat  Gratiarum  actio  pro  filii 
missione,  pro  assumptione  humanae  naturae,  pro 
ipsius  passione,   pro    redemptione,   pro    donatione 


63 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


64 


Evangelii,  pro  vivificatione,  quae  fit  per  :psum  et 
Spirituni  sanctuni,  pro  restitutione  vitae  aeternae, 
pro  colleclione  Ecclesiae,  denique  pro  oninibus  be- 
neficiis.  Utrunque  compleclitur  Dominus,  videlicet, 
confirmationem  Fidei,  et  Gratiarum  actionem,  cum 
inquit:  IIoc  facite  in  mei  recordationem.  Quia  re- 
cordatio  non  simulata,  est  in  vera  conversione  pe- 
tere  et  credere  remissionem  propter  Mediatorem,  et 
hac  fide  erigi  et  vivificari  per  eum,  et  deinde  vere 
gratias  agere.  Ideo  vetustas  usa  est  nomine  ev/a- 
Qi/Gitag. 

III.  Terfio  simul  cogitandum  est,  verissime 
Deum  velle  hanc  sumptionem  in  publico  congressu 
fieri,  ut  sit  nervus  honestae  congregationis,  quia 
Deus  semper  vohiit  Ecclesiam  esse  visibilem  coe- 
tum,  habere  honestos  congressus  publicos,  in  (jui- 
bus  sonet  vox  Evangelii  de  Filio  Dei,  sicut  scriptum 
est:  In  omnem  terram  exivit  sonus  eorum. 

Non  vult  Deus,  suam  doctrinam  similem  esse 
arcanis  mysteriis  Eleusiniis.  Sed  vuU  in  toto  ge- 
nere  humano  exaudiri  et  agnosci  Filium.  Ideo  et 
ipse  miranda  potentia  servat  et  servabit  honestos 
Ecclesiae  congressus,  et  vult  singulos  adiuvare  ho- 
rum  publicoram  congressuum  conservationem,  ut 
Ministerium  docendi  conservetur. 

Ibi  vult  Deus  communem  precationem  et  gra- 
tiarum  actionem  fieri,  ibi  vnlt  ostendi  confessioneu), 
quod  genus  doctrinae  singuli  amplectantur.  Ibi 
vult  etiam  membra  Ecclesiae  inter  se  simtil  facere 
officia  mutuae  dilectionis,  et  ostendere  se  esse  unum 
in  Christo,  et  consentientia  luiius  Christi  membfa. 
Sicut  Paulus  inquit:  Unus  est  panis,  unum  corpus 
nmhi  sumus.  Ac  semper  vetustas  foedera  confir- 
n»avit  societate  sacrorum:  Ideo  Gnovdul  significant 
foedera,  cum  anovd^  proprie  sit  libatio,  a  Gniao, 
quod  est  a  nifio. 

Has  tres  gravissimae  causae  semper  in  Syn- 
axi  cogitandae  sunt,J  quae  quidem  pias  mentes  et 
conservationem  publici  Ministerii,  et  ad  sumptionem 
invitant. 


Quid  difFerunt  Sacramentum  et 
Sacrificium  ? 

Semper  hoc  in  conspectu  sit  in  Ecclesia,  Sa- 
cramenta  non  tantum  esse  signa  professionis  ex- 
ternae,  ut  Toga  dlscernebat  Romanum  ab  aliis  ho- 
minibus:  Sed  esse  signa  voluntatis  Dei  erga  nos, 
et  quidem  in  Novo  Testamento  esse  testimonia 
gratiae,   addita  promissioni,    id   est,    testari   quod 


Deus  propter  Filium  credentes  recipiat,  et  applicet 
eis  promissionem. 

Etsi  autem  multi  tantum  iudicant  politico  more, 
hos  ritus  esse  signa  professionis,  instituta  ut  dis- 
cernant  homines:  Tamen  sciamus,  hunc  non  esse 
principalem  finem  Sacramentorum,  quanquam  hic 
finis  etiam  postea  accedit,  ut,  Circumcisio  prinmm 
significabat  promissionem  de  venturo  semine,  et  de 
(»ratia.  Postea  etiam  erat  signum  discernens  Israe- 
litas  a  Gentibus. 

Deinde  Sacramenta  etiam  a  Sacrificiis  discer- 
nenda  sunt.  Sacramenta  sunt  ritus  divinitus  insti- 
tuti,  in  quibus  Deus  affirmat,  se  nobis  aliquid  dare, 
id  est,  testatur  credentes  recipi  a  se,  et  eis  applicari 
promissionem,  ut  de  Circumcisione  dicit:  Ego  ero 
Deus  eorum. 

Sed  Sacrificia  nominantur  opera  quaecunque  a 
Deo  praecepta,  quae  nos  reddinuis  Deo,  ut  ostcn- 
damus,  nos  agnoscere,  hunc  vere  esse  Deuiii,  quem 
sic  colimus,  et  velle  euin  coli,  slcut  docet.  Ut, 
Israelitarum  confessio  contra  Nabuchodonosor,  et 
constantia  in  supplicio  est  Sacrificium,  id  est,  est 
res  quae  offcrfurDeo,  qua  tribuunt  ei  d^bitum  ho- 
norein,  id  est,  ostendunt,  hunc  esse  Deum,  quem 
sic  colunt,  et  non  alios,  et  velle  eum  coli,  sicut 
docet.  Sic  castitas  loseph  est  Sacrificium,  id  est, 
opus  quod  loseph  Deo  reddit,  et  testatur  hac  obe- 
dienfia,  se  sentire,  hunc  vere  esse  Deum,  quem 
sic  colit,  et  velle  eum  hac  obedienlia  coli. 

Est  igitur  Sacrificium  opus  a  Deo  mandatum, 
factum  in  agnitione  Mediatoris  et  tide,  ad  hunc 
finem,  ut  Deo  praestetur  honos,  id  est,  ut  eo  opere 
testemur,  hunc  vere  esse  Deum,  et  velle  eum  sic 
coli.  Hac  distinctione  consi(le:'ata,  postea  facilius 
intelligi  potest  disputatio  de  Oblatione,  seu  de  Sa- 
criticio: 

Utile  est  et  alteram  distinctionem  considerare. 
Osiander  fecit  tres  species  Sacrificiorum : 

I.     TvTttxd. 

II.        'D.UfJTlXOV. 

^  III.     JidaxiQov. 

'D.aGTixov  est  unicum  CHRISTI  Sacrificium,  qtio 
Christus  se  oflfert  aeterno  Patri,  et  derivat  in  sese 
iram,  et  meretur  nobis  sua  obedientia  reconcilia- 
tionem. 

Tvnixa  nominat  omnia  Levitica.  Et  m  his 
erant  SfSaxiQa,  quatenus  inde  alebantur  Levitae,  et 
eorum  familiae.  Sed  addo  meam  distinctionem. 
Unicum  sacrificium  est  IXaGiixov,  scihcet,  tota 
Christi  obedientia.     Aliorum  omnium  piorum  sacri- 


65 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


66 


ficia  siint  (vxaqvaxixd.    Et  haec  aut  sunt  Tvntxa,  aut 
sunt  moralia. 


De  vocabulis  publici  ritus  Coenae 
Domini. 

Prima  appellatio  est,  Coena  Domini,  1.  Corinth. 
11.  qua  apiellatione  ritus  simplicissime  appellatur. 

II.  Postea  in  Graeca  Ecclesia  nomen  usurpa- 
tum  est  usque  ad  haec  teinpora  XmovQyCa^  quod 
significat  sinipliciter  administrationem  publici  honi, 
ut  si  quis  dicat,  instrui  et  apparari  navim  Xinovq- 
yCttv.  Est  enim  a  Xijhov,  id  est,  bellando  partum, 
non  a  Atr^,  id  est,  precatio.  Non  est  igitur  sacri- 
ficii  nomen,  sed  ministerii,  in  quc  unns  multis  ser- 
vit,  exhibens  Sacramenturn.  Notissima  est  enim 
appellatio  XmovQyCa  de  oneribus  publlcis,  ut  sciunt 
omnes  mediocriter  docti  in  Graeca  lingua. 

III.  Tertia  appellatio  est  ffvraSt?,  a  congrega- 
tionc,  quia  Deus  vult  publicos  esse  Ecclesiae  con- 
gressus  honestos,  et  eos  immensa  bonitate  servat, 
et  hanc  ceremoniam  vult  esse  nervum  publicae  con- 
gregationis. 

IIII.  Quarta  appellatio  svxaQiGzCa  est  Gratiarum 
actio,  quia  verissimum  est,  Eilium  Dei  in  illa  Coena 
primum  velle  Fide  accipi  beneficia  sua.  Deinde  et 
gratias  agi  pro  tota  redemptione,  et  coUectione  Ec- 
clesiae. 

V.  Quinta  appellatio  est  dyanr] ,  sive  quia 
olim  simul  afferebantur  ad  Coenam  Domini  panes 
et  aliae  res  distribuendae  pauperibus:  sive  quia 
iudicabant  esse  foedus  mutuae  dilectionis.  Quod 
etsi  verum  est,  tamen  alius  est  prior  et  principalis 
finis,  scilicet,  Testimonium  seu  pignus  esse  volun- 
tatis  Dei  erga  nos. 

Romani  usi  sunt  nomine  MISSA,  nec  scitur, 
an  id  noifien  ab  Hebraeis  surnptum  sit ,  an  vero 
Latinam  originem  habeat.  In  Deuteronomio  ca- 
pite  16.  legifur  vocabulum  JNIissa  pro  contributione, 
quia  in  feriis,  ut  iam  dixi,  muha  afferebantur  dis- 
tribuenda  pauperibus. 

Alii  dicunt  Latinum  esse  Missam  pro  rem'ssione 
peccatorum,  sicut  et  Cyprianus  utitur  vocabulo  Re- 
missa  pro  Kemissione,  quia  ibi  annuntialur  Remissio 
peccatorum  omnibus  conversis  qui  adCoenamDomini 
admissi  sunt.  Fuerunt  igitur  tanquam  verba  ab- 
solutionis:  Xdoig  tl(p(Gtg  iGibo,  populis  sit  rcmissio, 
id  est,  sit  vobis  remissio,  qui  accessistis  ad  commu- 
nionem.     Qnod   Latini   imitati    sunt:    ITE    MISSA 

MELANT.  t)PEE.  VOL.  XXIU. 


EST,  id  est,  remissio  peccatorum  vobis  certo  an- 
nuniiata  est.  In  his  vocabulis  publice  usitatis  nul- 
lum   est,   quod  oblationem  aut  sacrificium  proprie 


significet. 


Quare   necesse   est   MISSAM  Papistarum 

taxari  ? 

Quia  omnis  Idololatria  est  taxanda,  fugienda  et 
abolenda.  Idololatricum  est  autem,  quod  dlcunt 
Papistae,  Sacrificulos  sua  oblatione  et  Missa  njereri 
Temissionem  peccatorum  facienti  et  allis.  Et  qui- 
dem  cumulant  errores,  cum  addunt,  eam  oblafionem 
mereri  ex  opere  operato,  ut  ipsi  loquuntur.  Quae 
opinio  palnm  Ethnica  est.  Necesse  est  igitur  Pa- 
pisticam  MISSAM  taxari,  vitari  ct  aboleri. 

Minor  probatur,  Quia  ad  Hebraeos  expresse 
scriptum  est:  Unico  Sacrificio  consunnnavit  San- 
ctos.  Praeterea  nullum  opus  externum  in  Novo 
Testamento  placet,  ut  illi  loquuntur,  ex  opere  ope- 
rato,  Quia  scriptum  est:  Veri  adoratores  adorabunt 
Patrem  in  Spiritu  et  veritate. 

Alia  ratio. 

Tenenda  est  regula:  Nihil  habet  rationem 
Sacramenti  extra  usum  qui  institutus  est 
a  Deo.  Oblatio  non  instituta  est  in  verbis  Evan- 
gelii,  sed  sumptio.    Igitur  non  est  facienda  oblatio. 


Contra. 

Universalis  Ecclesia  non  errat. 
Graeca    et    Latina    Ecclesia    faciunt 

mentionem  oblationis. 
Ergo  est  aliqua  oblatio. 

Respondeo.  Vetus  Ecclesia  Graeca  loquitur 
de  oblatione  gratiarum  actionis ,  non  de  niei  itu, 
seu  propitiatione  pro  peccatis,  quia  expresse  dicit: 
Offerimus  pro  Patribus,  Prophetis  et  Apostolis,  vi- 
delicet  (Jratiarum  actionem,  sicut  verum  est,  sem- 
per  in  Coena  Domini  haec  facienda  esse  ordine, 
publice  et  privatim. 

I.  Proponendam  esse  doctrinam  de  beneficiis 
Christi,  de  Poenitentia  et  Fide. 

II.  Secundo,  Faciendam  esse  invocationem. 

III.  Tertio,  Sumptionem,  qua  Fides  confinnetur 


67 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


68 


in  conversis,  qui  statuant,  vere  sibi  applicari  bene- 
ficia  Mediatoris.  Et  in  eo  exercitio  fidei  sumptio 
habet  rationem  Sacramenti,  quia  accipit  beneticia 
Dei. 

IIII.  Quarto  accedat  gratiarum  actio  publice 
et  privatim  de  toto  beneficio  reden>ptioiiis  et  col- 
lectionis  Ecclesiae,  et  de  aliis  leneficiis,  Spiritiia- 
libus  et  corporalibus.  Ideo  vetustas  usa  est  no- 
miue  ivxaQiaxCag.  Sed  prius  intelligenda  est  ratio 
Sacranienti. 


DE  INVOCATIONE,  PKECATIONE, 
ET  GRATIARUM  ACTIONE. 

Quid  est  cultus  Dei? 

Respondeo.  Est  opus  a  Deo  mandatum,  fa- 
ctum  in  Fide,  id  est,  vera  agnitione  et  fiducia  Me- 
diatoris,  qiiod  refertur  ad  hiinc  finem,  ut  Deo  tri- 
buatur  lionos,  id  est,  ut  testemur,  liunc  vere  esse 
Deum,  quem  sic  collnius,  et  eiim  sic  velle  coli.  Sit 
igitur  regula  cultuum  Decalogus  recte  intellectus, 
iuxta  dictiim  Ezechiel.  20.  In  praeceptis  meis  am- 
bulate,  non  in  praeceptis  patrum.  Et  in  prima  ta- 
bula  praecipue  de  Invocatione  praecipitur,  iuxta 
dictum :  Dominum  Deum  tuum  adorabis,  et  illi  soli 
servies. 


Quid  est  Invocatio  seu  Adoratio? 

Est  aut  ]  etere  a  Deo  propter  Mediatorem  bona 
necessaria,  aut  pro  beneficiis  Deo  aut  Mediatori 
gratias  agere.  Qiiod  vero  aliqui  tertium  genus 
adiungunt,  celebrare  laudes  Dei,  id  spargitur  in 
illa  duo  genera,  aut  certe  est  doctrina  ostendens 
quid  et  qualis  sit.  Quod  si  quis  vult  esse  tertium 
genus,  non  repugno. 


Quomodo  facienda  est  Invocatio  seu 
Petitio  ? 

Satis  intelligi  potest,  alium  motum  in  corde 
esse,  petentem  ut  nobis  aliquid  detur:  alium,  lae- 
tari  accepto  beneficio.  Primum  igitur  discatur, 
quomodo  facienda  sit  petitio.  Ac  turpis  negligen- 
tia  est,  cum  de  caeteris  virtutibus  tam  nuilta  et 
scriptaj  et  disputata  sint,  de  vera  precatione,  quae 


est  sumina  virtus,  minus  cogitari.     Necessaria    est 
autem  praecipue  sex  rerum  consideratio. 

I.  Primo  cogitandum  est,  Quid  etquem 
Deum,  ubi  patefactum  invoces,  ut  discer- 
nas  tuam  Invocationem  ab  Ethnica.  Ideo 
lohannis  4.  scriptum  est:  Vos  adoratis  quod  nesci- 
tis.   Nos  adoramus  quod  scimus. 

Vult  Deus  nos  intelligere  in  precatione,  quid 
agamus,  ct  quid  invocenms.  Vult  se  verum  Deum 
a  commenticiis  numinibus  discerni.  Ideo  dictum 
est:  Dominum  Deum  tuum  adorabis,  et  illi  soli 
servies.  Vult  non  vagari  cogitationes  nostras,  ut 
vagatur  Hecuba  apud  Euripidem:  O  lupiter,  quid- 
quid  es,  sive  hoc  coelum,  sive  mens,  quae  vehitur 
in  coelo. 

Ac  semper  Deus  illustre  testimonium  propo- 
suit,  quo  voliiit  agnosci  et  discerni,  sicut  in  De- 
calogo  nominat  Eductionem  ex  Aegyplo.  Et  antea 
dicunt  Patres:  Deus  Abraham,  Deus  Isaac,  Deus 
lacob,  id  est,  te  verum  Deum  invoco,  qui  te  pate- 
fecisti  Abrahae,  et  ei  promissionem  tradidisti.  Ac 
testimonia  onmia  referantur  ad  Filium. 

Sit  igitur  directa  mens  ad  hunc  verum  Deum, 
qui  se  patefecit  misso  Filio  Doinino  nostro  lesu 
Christo,  crucifixo  et  resuscitato.  Et  quidem  nomi- 
nentur  personae  initio  precationis,  et  cogitetur,  quae 
cuiusque  sit  proprietas,  ut  discernatur  Deus  ab 
oinnibus  creaturis,  et  discernatur  invocatio  vera  ab 
Ethnica  invocatione. 


FORMA  PRECATIONIS. 

Omnipotens  aeterne  et  vere  Deus,  aeterne 
Pater  Domini  nostri  lesu  Christi,  qui  te  pate- 
fecisti  iinmensa  bonitate,  et  clamasti  de  Filio  tuo, 
Domino  nostio  lesu  Chiisto:  Hunc  audite,  crea- 
tor  coeli  et  terrae,  et  Ecclesiae  Angelicae  et  Hu- 
manae,  una  cum  Filio  tuo  coaeterno,  Doiiiino  nostro 


lesu  Christo,  crucifixo  pro  nobis  et  resuscitato, 
qui  est  imago  tua,  et  loyog  ad  Ecclesiam  missus: 
Et  cumSpiritu  sancto  tuo,  sapiens,  verax,  bone, 
iuste,  iudex,  misericois,  caste  et  liberrime,  qui  di- 
xisti:  Vivo  ego,  nolo  mortem  peccatoris,  sed  ut 
convertatur  et  vivat.  Item.-  Invoca  me  in  die  tri- 
bulationis,  eripiam  te,  et  glorificabis  me.  Item: 
Effundam  super  domuiu  David  Spirifum  gratiae  et 
precum,  confiteor  tibi,  me  miserrimum  peccatorem 
horribiliter  peccasse,  et  doleo  toto  corde  quod  of- 
fendi  te,  Miserere  mei,  et  exaudi  me,  et  iustifica 
me,  per  et  propter  Filium  tuum,  Dominum  nostrum 
lesuin   Christum,  crucifixum    pro  nobis,   et  re- 


69 


II     EXAMEN  ORDINANDORUM. 


70 


suscitatum,  Xoyov  xal  dxova  gov  atSiov ,  quem  volui- 
sti  pro  nobis  esse  victimam,  xal  fitatiriv^  xal  Ixinjv^ 
et  sanctifica  me  Spiritu  sancto  tuo,  ctc. 

Simul  etiam  cogitet  mens  de  distinctione  per- 
sonarum.  Pater  est  persona  quae  genuit  Filiimi 
Xoyov ,  et  per  eum  vult  injiotescere,  et  cum  Filio 
et  Spiritu  sancto  omnes  creaturas  condidit  et 
sustentat,  et  in  Baptismo  Filii  dicit:  Hic  est  Filius 
meus  dilectus,  etc. 

Filius  nominatur  loyog,  et  respectu  Patris,  quia 
est  integra  eius  imago,  et  respectu  nostri,  quia  per- 
sona  est,  ad  Ecclesiam  missa,  ut  prinuim  proferat 
ex  sinu  Patris  miranduni  decretum  de  reconcilia- 
tione  et  restitutione  vitae  aeternae,  quod  omnibus 
creaturis  ignotum  est,  et  deinceps  semper  adsit 
Ecclesiae,  illustret  promissionem  in  Prophetis,  et 
sustentet  et  restituat  ministerium  Evangelii,  et  im- 
mediate  efficax  sit  in  eo  ministerio,  et  assumpta 
humana  natura  sit  propitiatio  pro  nobis,  et  osten- 
dat,  quomodo  Pater  agnoscendus  sit  ipso  agnito, 
et  ut  ipse  sit  efficax  in  ministerio,  dicat  consola- 
tionem  voce  Evangelii,  vivificet  credentes,  servet 
ministerium  Evangelii,  iuxta  dictum:  Dat  dona  ho- 
minibus,  etc.  Et  per  ipsum  detur  Spiritus  sanctus, 
sicut  expresse  in  Actis  dicitur,  capite  2.  Dextra 
Dei  exaltatus  promissionem  Spiritus  sancti  accipiens 
a  Patre,  eflFudit  eum,  etc.  Et  recte  inquit  Athana- 
sius:  Quandocunque  dicitur  esse  in  ho- 
mine  Spiritus  sanctus,  est  ibi  per  verbum. 

Spiritus  sanctus  est  agitator  tanquam  flam- 
ma,  quae  accendit  affectus  in  corde  tales,  qualis 
ipse  est,  amorem  Dai,  et  laetitiam  in  Deo,  et  alias 
virtutes.  loycg  ostendit  menti  Patrem  et  voluntatem 
Patris,  voce  Evangelii  notitiam  accendens,  Spiritus 
sanctus  est  viva  flamma  agitatrix  in  corde. 

Hae  proprietates  personarum  in  vera  invocatione 
cogitandac  sunt,  et  saepe  professio  Symboli  reci- 
tanda  est,  et  discernenda  nostra  invocatio  ab  Eth- 
nicis  et  aliis  erroribus,  etc. 

II.  Secunda  consideratio  est  praeceptum. 
Cogitandum  est,  Deum  velle  coli  petitione  gratiae 
et  aliorum  donorum,  ut  discernatur  a  malis  naturis, 
et  tribualur  ei  hic  honos,  quod  sit  sapiens,  bonus, 
beneficus,  dator  vitae,  sapientiae,  et  aliorum  bo- 
norum,  et  quod  velit  sua  bona  nobis  communicare, 
sicut  Psalmo  49.  inquit,  se  velle  hoc  modo  coli: 
Invoca  me  in  die  tribulationis,  et  eripiam  te,  etc. 
Ac  ut  violatio  praecepti,  Non  occides,  displicet 
Deo,  sic  displicet  et  violatio  secundi  praecepti,  ne- 
glectio  invocationis,  cum  dictum  sit:  Petite  et  ac- 
cipietis. 


III.  Tertia  consideratio  est  conversionis. 
Dicat  enim  aliquis:  Quid  petam?  cum  scriptum  sit: 
Peccatores  Deus  non  cxaudit.  Hic  tenenda  est 
vox  iuramenti:  Vivo  ego,  dicit  Dominus,  nolo  mor- 
tem  peccatoris,  sed  ut  convertatur  et  vivat.  Non 
perseveret  invocans  in  sceleril)us  contia  conscien- 
tiam,  sed  vere  convertatur  ad  Deum.  Et  in  qualibet 
vera  invocatione  fit  aut  crescit  conversio  seu  poe- 
nitentia  ad  Deum.  loel  2.  Sciiidite  corda  vestra, 
et  convertimini  ad  Dominuni  Deum  vestrum,  quia 
misericors  est,  et  poenitet  eum  mali. 

IIII.  Quarta  consideratio  est  Promissio- 
nis.  Neque  conversio  ad  Deum,  neque  invocatio 
fieri  potest,  nisi  simul  pronn^ssione  Gratiae  et  fidu- 
cia  Mediatoris  erigamur,  ut  accedanms  ad  Deum, 
iuxta  dictum  ad  Ephesios:  Per  hunc  audemus  ac- 
cedere  confidenter  per  fidem  in  ipsum.  Necesse 
est  igitur  primum  fide  accipere  remissionem  pecca- 
torum,  et  reconciliationem,  et  statuere,  quod  invo- 
catio  placeat  Deo,  nec  sit  irrita.  Deinde  et  cae- 
terae  promissiones  de  aliis  beneficiis  et  miligatione 
calamitatum  intuendae  sunt.  Necesse  est  enim 
semper  in  conspectu  esse  doctrinam  de  distinctione 
promissionum. 

Prima  et  summa  promissio  est,  promissio  Gra- 
tiae  et  vitae  aeternae  propter  Mediatorem  dandae 
gratis.  Hoc  sunmmm  bonum  est,  quod  vult  Deus 
accipi,  etiam  omnibus  bonis  corporalibus  amissis, 
iuxta  dictum  lob :  Etiamsi  occidet  me,  sperabo  in 
eum.  Nec  peti  alia  bona  possunt,  nisi  praelucente 
promissione  (jratiae,  iuxta  dictum:  Nemo  potest  ac- 
cedere  ad  Patrem,  nisi  per  Filium. 

Item:  Quomodo  invocabunt,  nisi  credant? 

Item:  Quicquid  petieritis  Patrem  in  nomine 
meo,  dabit  vobis. 

Aliae  sunt  promissiones  de  bonis  necessariis 
in  hac  vita.  Quia  enim  Deus  in  hac  vita  colligit 
Ecclesiam  voce  Evangelii,  et  non  alifer,  tribuit  etiam 
aliqua  vitae  spatia,  et  politias  et  Oeronomias,  iuxta 
dictum:  Non  mortui  laudabunt  te  Domine.  Item: 
1.  Timotli.  4  Pietas  promissionem  habet  praesentis 
vitae,  et  futurae.  Item:  Prinumi  quaerite  regnum 
Dei,  et  caetera  adiicientur  vobis,  Scit  Pater  vester 
coelestis,  vos  illis  rebus  indigere. 

V.  Quinfa  consideratio  est  de  Fide.  Hic 
primum  sciendum  est,  Fidem,  quae  petif  remissio- 
nem,  reconciliationem  et  vitam  aeternam,  guber- 
nationem  animae,  oportere  in  specie  haec  ipsa  bona 
peteie  et  expecfare,  sine  condifione.  Quia  Deus 
vult  haec  nominatim  ])eti.  Et  non  habere  haec  dona 
est  manere  hostem  Dei,    et  contumeha  Deura  affi- 

5* 


75 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


76 


AD  SPIRITUM  SANCTUM. 

Ago  tibi  gratias  oninipotens,  verax,  caste, 
Spiritus  sancte,  procedens  ab  aeterno  Patre  et 
Fiiio,  Domino  nostio  lesu  Christo,  effuse  in  Apo- 
stolos,  quod  confirnsas  corda  nostra,  ut  firiniter  as- 
sentiantur  verbo  Dei,  et  flectis  ea  ad  invocdtionem 
Dei,  et  ad  omnes  motus  legi  divinae  congriientes, 
et  laetificas  ea,  ut  acquiescant  in  Deo  ,  petant  et 
expectent  omnia  beneficia  Dei.  Das  etiam  bona 
corpori  necessariaj  etc. 


QUARE    ECCLESIA    SUBIECTA    EST 

CRUCI  ? 

De  causis  calamitatum,  et  de  locis 
consolationum. 

Cumnulla  visibilis  natura  sit  praestanlior  quam 
humana,  sapientes  omnes  quaerunt,  unde  sit  illa 
magna  moles  errorum,  vitiorum,  et  calamitatum  in 
tam  praestanti  natura.  Quoties  omnes  sapientes 
errant  in  consiliis?  Quam  facile  ruunt  in  scelera? 
Deinde  unde  sunt  Mors,  morbi  et  horrendae  con- 
fusiones  in  vita,  bella,  et  assiduae  vastationes  Gen- 
tium?     Et  quare  iusti  ab  iniustis  opprimuntur? 

Philosopliia  dicit,  multa  casu  accidere. 
Quaedam  fatetur  liabere  causas  fataies.  Deinde 
Mortis  et  morborum  causas  dicit  esse  Materiam. 
Causas  autem  scelerum  tlicit  esse  voluntatem  hu- 
manam. 

Sed  si  quaeras,  unde  in  materia  hominum,  et 
in  voluntatibus  hominum  tanta  sit  infirmitas,  fontem 
horum  malorum  non  monstrat.  Sed  principales  et 
veras  causas  Deus  in  Ecclesia  patefecit,  et  doctri- 
narum  collatio  ostendit,  Ecclesiae  doctrinam  per- 
fectiorem  esse,  quae  et  primas  causas  calamitatum, 
et  firmas  consolationes  monstrat,  ignotas  Philoso- 
phiae.  Et  efficacia  in  consolationibus  ostendit,  Ec- 
clesiae  doctrinam  a  Deo  traditam  esse,  quia  libe- 
rationes  sunt  testimonia  praesentiae  Dei. 


Quae  est  causa  vitiorum,  erratorum,  Mor- 
tis,  et  aliarum  miseriarum  in  toto  genere 

humano  ? 

Prima  et  universalis  causa  est  Peccatum  hae- 
rens  in  natura,  iuxta  dictum:  Per  peccatum  Mors. 
Et  accedunt  deinde  in  tali    vitiosa  natura  errores, 


et  in  voluntate   scelera  sponte  electa,  quae   attra- 
hunt  singulares  poenas. 

Altera  causa  est  Diabolus,  qui  impellit  homi- 
nes  odio  Dei  ad  horribilia  scelera,  et  auget  cala- 
mitates  variis  modis,  iuxfa  dicta:  Ponam  inimicitias 
inter  semen  mulieris,  et  serpcntem.  Item:  Satanas 
intravit  in  cum.  Ut,  Cain  occidit  fratrem  impulsus 
a  Diabolo. 

Scd  liic  rursus  quaeritur:  Quare  Ecclesia  sub- 
iecta  est  ingentibus  miseriis,  cum  sit  iusta?  Et 
obiicitm'  hoc  argumentum. 

lustis  debet  bene  esse,  iuxta  di- 
ctum:  Qui  fecerit  ea,  vivet  in  eis. 

Ecclesia  est  iusta. 

Ergo  Ecclesia  debet  esse  sine  cala- 
mitatibus. 

Respondeo  primum  ad  Minorem.  Ecclesia  est 
iusta,  sciHcet,  impiitatione  et  inchoatione,  sed  hae- 
ret  adhuc  in  ea  peccatum.  Vult  autem  Deus  iu- 
stitiam  suam  et  iram  adversus  peccata  praecipue 
in  Ecclesia  agnosci,  et  vult  quaeii  remedium.  Ideo 
magis  premitur  Ecclesia,  iuxta  dictum:  ludicium 
a  domo  Dei  incipit.  Item:  Dedi  dilectam  ani- 
mam  meam  in  medium  inimicorum  meorum. 

Simul  autem  revelat  Deus  in  Evangelio  futu- 
ram  liberationem  integram.  Ideo  postea  ad  Maio- 
rem  respondendum  est:  lustis  debet  bene  esse, 
scilicet,  iuxta  revelationem  Evangelii,  cum  erunt 
prorsus  liberati  a  peccato,  non  tantum  imputatione 
et  inchoatione,  sed  consummatione  novitatis. 

Causae  autem  praecipue  sunt  octo,  propter 
quas  Ecclesia  durius  premilur,  quam  reliqua  pars 
generis  humani,  sicut  dictum  est:  ludicium  a 
domo  Dei  incipit. 

I.  Prima  causa  est  Peccatum  haerens  in  na- 
tura,  quod  cum  conteinnat  Mundus,  Deus  in  Ec- 
clesia  vuh  consplci  iram  suam  adversus  interiora 
et  exferiora  peccata.  Et  ut  eam  agnoscamus,  et 
nos  subiiciamus  iudicio  suo,  commonefacit  nos  va- 
riis  niodis,  iuxta  dictum:  Filium  quem  diligit,  corri- 
pit.  Ilem:  Innocens  non  erit  iiinocens  coram  te. 
Et  lob  fatetur,  se  corain  Deo  iniustum  esse,  etiamsi 
afflictionum  suarum  non  sint  cauf^ae  actualia  scelera, 
sicut  amici  disputant. 

II.  Secunda  causa  est:  Quia  Diabolus  magis 
odit  Ecclesiam,  quam  alios.  Genesis  2.  Ponam 
inijnicitias  infer  semen  mulieris  et  serpentem.  ^fem 
in  lob:  Diabolus  stetit  inter  filios  Dei,  et  insidiatur 
sanctis. 


77 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


78 


III.  Tertia  causa  est,  ut  in  cruce  exerceantur 
et  crescant  Poenitentia,  Fiiles,  Invocatio,  ct  tota 
Novitas,  iuxta  (iicfuni:  Bonuin  niihi  (|u()(l  huniiliasti 
me,  ut  (lisccreni  iustificationes  tuas.  Ifeni:  Vexa- 
tio  dat  intellectiiin.  Iteni:  Alieuuin  opus  facit,  ut 
faciat  propriuni.  Ifein:  Qui  non  (^st  exercitatus, 
qualia  scit?  Itein:  Jladrjfxaia  fiadrj^ata.  Itein:  Quae 
nocent,  docent,  etc. 

IIII.  Quarta:  Quia  plurima  sunt  in  Ecclesia 
etiam  Actualia  delicta  atrocia,  ut  Davidis  adulte- 
vium,  scelera  Manassae,  quae  punit  Deus  propter 
suain  lustitiam,  et  j)ropter  exempluin,  et  ut  inultos 
ad  poenitentiam  revocet. 

Propter  hanc  causarn  idurimae  calainitates  va- 
gantur  per  universam  Ecclesiam.  Et  paulatiin  tota 
hominum  natura  fit  deformior  et  languidior. 

De  liac  causa  dicitur:  Irain  Domini  portabo, 
quia  peccavi  ei:  Sed  cum  sedebo  iii  teiiebris,  Do- 
niiiius  erit  lux  mea.  Itein:  Cum  iudicamur  a  Do- 
mino  corripimur,   ne  cuin  hoc  Mundo  damnemur. 

V.  Quinta,  ut  Sancforum  mors  sit  tesiimonium 
de  sequufuro  iudicio.  Quia  cuin  Deus  antea  testa- 
tus  sit,  sibi  placere  Paulum,  non  negligeretur  in 
morte,  nisi  restaret  aliud  iudicium,  in  quo  ostendet 
damnari  Neronem. 

VI.  Sexta,  ut  Sanctorum  mors  sit  testimonium 
de  doctrina,  quod  vere  sic  sentiant,  nec  sui  com- 
modi  causa  circuniferant  fictam  doctrinam. 


VII. 

Christi. 


Septiina,    Ut  fiamus  conformes  imaginis 


VIII.  Octava,  Ut  liberationes  in  calamitatibus, 
quae  non  sunt  extricabiles  humano  consilio,  sint 
testimonia  praesentiae  Dei  in  Ecclesia,  ut  precatur 
Moises  14.  Numerorum:  Ne  deleas  nos,  ut 
sciant  Aegyptii,  quod  sis  in  hoc  populo. 
Et  I.  Reg.  17.  Ut  sciat  omnis  terra,  quod  sit 
Deus  in  Israel.  Et  lesaiae  37.  Libera  nos,  ut 
sciant  omnia  regna  terrae,  quod  in  Israel  sit  Deus. 

Haec  doctrina  de  causis,  propter  quas  Ecclesia 
cruci  sul)iecta  est,  semper  in  conspecfu  sit,  ne  of- 
fensi  aerumnis  Ecclesiae,  existimeiuus,  coetum  huiic 
deformem  a  Deo  negligi. 

Ex  liis  causis,  parfim  impulsivis,  parfim  fina- 
libus,  sumitur  et  haec  distiiictio  de  generibus  cala- 
mitatuin.     Genera  suiit  quatuor. 

I.     TifjojQiai^  ut  auxih'uui  Davidis. 
II.     doxifj,aoiai,  ut  caicer  loseph. 
III.     fiaQjvQia.,  ut  interfeclio   Raptistae,    le- 
saiae,  lereiniae,  Pauli  et  aliorum. 

lUI.     XviQov^  solius  Christi  obedientia  est. 


LOCI  CONSOLATIONUM. 

Utilissimum  est  scire  fontes  doctrinae  de  cau- 
sis  calainitatum,  et  de  locis  consolationum,  et  con- 
ferre  huinanas  et  divinas  consolationes. 


Philosophici   loci    praecipui    sunt    septem. 

I.  Primus  Necessitas,  ut,  quae  mutari  non 
possunt,  minore  dolore  feruntur,  cum  cogitatio  in 
mente  flectit  cor  ad  moderationem,  sicut  dicitur: 
Bonus  animus  in  re  mala  dimidium  est  inali. 

II.  Secundus  locus  estDignitas  Virtutis. 
Non  est  enim  iniuste  faciendum  propter  dolorem, 
ut  Cato  discedit  a  lustitia,  cuin  fractus  dolore  sibi 
consciscit  mortem.  Cicero  discedit  a  Modestia,  ni- 
mium  lamentans  propter  exilium,  cum  tranquillis 
aniinis  tulerint  exilia  multi  praestantes  viri,  Aristi- 
des,  Camillus,  Metellus,  et  alii.  Et  huc  pertinent 
dicta:  Tainen  per  ipsas  lucet  aerumnas  decus:  Item 
Aristoteles  iiiquit:  iv  dvqivxiaig  XdfMret  ro  xaXov. 

III.  Tertius  locus  est  Bona  conscientia, 
iuxta  dictuin:  Est  aliquid  magnis  crimen  abesse 
mahs.  Est  enim  duplex  dolor,  externus  cruciatus, 
et  vulnus  cordis. 

IIII.  Quartus:  Exempla.  Quia  cum  similia 
aliis  multis  et  melioribus  accidere  cernimus,  vide- 
tur  inaequalitas  et  superbia  esse,  nihil  velle  com- 
munium  aerumnamm  ferre.  Koivov  ydQ  vavdytov 
ixdcTotg  naQUfxvi^tov. 

V.  Quintus:  Spes  laeti  exitus,  iaxta  illud: 
Durate  et  vosmet  rebus  servate  secundis.  Sed  sae- 
pissime  humano  iudicio  nullae  spes  cernuntur,  iit 
in  morte  Socratis,  et  plurimis  Ethnicorum  calami- 
tatibus. 

VI.  Sextus:  Causae  finales,  ut,  Militi  faci- 
lior  est  Mors  profutura  patriae. 

VII.  Septimus:  Collatio  eventuum,  ut, 
Melius  est  aegrotare,  quain  accedere  ad  convivium, 
et  incidcre  in  tumultum.  Aeschines  ait,  se  laetari, 
liberatum  se  ab  Attica  Republica,  tanquam  a  ra- 
biosa  cane,  et  ait,  se  habere  officiosum  hospitem 
in  exilio.  Socrates  dicit,  se  eo  mortem  facilius 
ferre,  quia,  si  anima  sit  immorfalisj  optare  se  col- 
loquia  sapientum  vuoruni,  Palamedis,  Nestoris,  et 
alioruin,  a  quibus  discat  deinceps  ea  quae  igno- 
ret,  etc. 

Hi  lociPhilosophici  cuin  exLegis  doctrina  magna 
ex  parte  sumpti  sint,   etiain  sunt  Tlieologici.     Sed 


79 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


80 


accednnt  ex  Evangelio  alii  tres,  qui  continent  multo 
efficaciorem  consolationem. 


Sint  igitur  loci  Theologici  decem. 

I.  Primus,  Necessitas,  id  est,  niandatum 
Dei,  quod  praecipit ,  ut  flectamus  animos  ad  obe- 
dientiam  in'  tolerandis  adversis,  nec  irascamur  Deo, 
iuxta  dictum:  Humil'amiiii  sub  potenti  manu  Dei. 
Item:  Subditus  esto  Deo,  et  spera  in  eum,  etc. 

In  omni  consolatione  autem  sic  tantum  niinui- 
tur  dolor,  cnm  obiectum  bonum  intuemur,  Ut,  cum 
David  scit,  Deo  obedientiam  in  ex'lio  placere,  et 
poenam  non  esse  signum  reiectionis,  sed  commone- 
factionem  de  Poenitentia.  Hac  bona  voliintate  Dei 
considerata  fert  poeiias  minore  dolore.  Sic  latro 
conversus  ad  Deum  levius  fert  poenam,  scit  ordi- 
nationi  divinae  obediendum  esse,  et  hanc  mortem 
non  esse  signum  reiectionis. 

II.  Secundus,  Dignitas  virtutis,  id  est, 
Saul  non  recte  facit,  quod  sibi  mortem  consciscit 
propter  infelicem  pugnam. 

III.  Tertius,  Bona  conscientia,  ut  Lau- 
rentio  fit  levis  cruciatus  propter  optimam  conscien- 
tiam. 

IIII.  Quia  vero  saepissime  mala  conscientia  do- 
lores  auget,  ostenditur  in  Evangelio  quartus  locus, 
prorsus  ignotus  Philosophiae,  scilicet:  Remissio 
peccatorum.  David  non  frangitur  ingentibus 
calamitatibus,  etiamsi  habet  tristissima  vulnera  con- 
scientiae,  sed  iam  tenet  remedia,  scit  dictum  esse: 
Dominus  abstulit  peccatum  tuum.  Haec 
consolatio  propria  est  Ecclesiae,  prolata  ex  sinu 
aeterni  Patris  in  voce  Evangelii,  et  nequaquam 
Philosophiae  nota  est. 

V.  Quintus  locus,  qui  etiam  Evangelicus  est, 
videlicet  Agnitio  praesentiae  Dei  in  aeru- 
mnis  accepta  remissione,  ut  dicitur:  Deus 
habitat  in  aftlictis.  Levatur  ergo  dolor,  cum  sci- 
mus  nos  a  Deo  iuvari,  et  spem  habemus  mitigatio- 
nis  in  hac  vita. 

VI.  Sextus  locus,  qui  etiam  Evangelicus  est, 
videlicet:  Spes  ultimae  liberationis  et  ae- 
ternae  salutis,  iuxta  dictum:  Efiamsi  occidet me, 
sperabo  in  eum.  Item:  Scio  quod  Redemptor  meus 
vivit,  et  rursus  circumdabor  pelle  mea,  etc. 

VII.  Septimus,  Exempla,  quae  et  propter 
Legem  et  propter  Evangelium  proponenda  sunt. 


Legale  est :  Cum  patiantur  alii  propter  peccata, 
ut  Adam,  Eva,  David,  Manasse,  et  ahi  plurimi, 
quo.rum  poenae  sunt  commonefactiones  de  lustitia 
Dei:  Fateamur  nos  quoque  lustitiae  Dei  poenas  de- 
bere,  iuxta  dictum;  Tibi  Domine  iustitia,  nobis  au- 
tem  confusio  faciei  nostrae,  sicut  et  hodie  viro 
luda  et  Hierusalem.  Et  Elias  inquit:  Non  sum 
melior  Patribus  meis. 

Evangelicum  cst,  quod  oportet  nos  fieri  con- 
similes  Filii  Dei  in  cruce  et  liberatione.  Ideo  tota 
Ecclesia  cruci  .subiecta  est,  et  expectat  sequuturam 
vitam  et  laetitiam  aeternam ,  sicut  Filius  liberatus 
est,  iuxta  dictum:  Veiiite  benedicti  Patris  mei,  pos- 
sidete  regnum  vobis  paratum,  etc. 

VIII.  Octavus,  Causae  finales,  videlicet 
ipse  Deus,  et  confirmatio  fidei  in  aliis  credentibus. 
Ut,  mitigatur  dolor  Laurentio,  cum  scit,  sua  con- 
stantia  latius  spargi  notitiam  Dei,  et  con-firmari 
fidem  in  aliis,  sicut  Paulus  inquit,  se  immolari  pro- 
pter  Sacrificium  et  Ministerium  fidei  aliorum,  id  est, 
quia  servierit  aliis  recte  docendo,  et  quia  mors 
eius  sit  fulura  testimonium  de  doctrina.  Nam  mo- 
rientes  in  confessione  fidei  ostendunt,  se  non  si- 
mulasse  professionem  voluptatis  aut  quaestus  causa. 
Ostendunt  item,  se  expectare  venturum  iudicium. 

IX.  Nonus,  Collatio  eventuum  praecipue 
in  Ecclesia  consideraiida  est,  Quia  ibi  ostendit 
Deus  et  testimonia  iustitiae  suae,  quod  irascatur 
peccatis,  et  exempla  misericordiae,  quod  poenas 
tamen  mitiget,  iuxta  haec  dicta:  Non  accenditDeus 
totam  iram  suam. 

Item  Oseae  11.  Non  faciam  furorem  irae 
meae,  quia  Deus  ego  sum,  non  homo,  id  est,  quia 
naturae  hominum  impossibile  est  sustinere  irani 
Dei,  si  sine  misericordia  punirem.  Quanquam  igi- 
tur  punit  Deus,  mitigat  tamen  poenas,  ne  prorsus 
deleatur  Ecclesia. 

Quare  semper  ad  caeteras  accedat  haec  con- 
solatio:  Agnoscamus  nos  iuste  puniri,  et  meritos 
esse  atrociores  poenas:  Leniri  tamen  iram  propter 
Medialorein ,  et  ne  tota  Ecclesia  funditus  deleatur. 
Obediamus  igitur  in  ])raesentibus  poenis,  et  peta- 
nuis  et  expectemus  mitigationem,  sicut  in  Prophe- 
tis  dicitur:  In  ira  misericordiae  recorderis.  Item: 
Bonus  est  Dominus,  et  poenitet  eum  magnitudinis 
poenarum. 

X.  Decimus,  Desiderium  clari  conspe- 
ctus  Dei,  et  liberationis  a  toto  peccato. 
Haec  consolatio  proprie  ad  Mortem  pertinet,  de 
qua  dicit  Paulus:  Cupio  dissolvi,  et  esse  cum  Chri- 
sto,  id  est:  Sicut  iter  faciens  nocte  in  densis  tene- 
bris,  ignarus  viae  et  locorum,  maxime  expetit  diemj 


81 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


82 


et  laetatur,  cum  iam  aurora  lucem  spargere  inci- 
pit:  Ita  omnes  pii  cogitantes  in  caligine  huius  vitae, 
qualis  sit  Deus,  et  quaTis  sit  «listinctio  Feisonarum, 
maxime  expetunt  clarum  conspectum  in  altera  vita. 
Item:  Quia  sentiimt,  se  adliuc  circumferre  immun- 
dicieni  in  hac  vita,  quae  displicet  Deo,  laetantur, 
cum  sciunt  in  morte  has  exuvias  immunJas  de- 
poni. 

Haec  decem  capita  consolationis  sint  in  con- 
spectu,  quae  sine  ulla  dubitatione  pils  prosunt.  Et 
qui  ea  diiigenter  considerabunt,  intelligent  ex  veris 
causis  sumpia  esse,  videlicet.  ex  Lege  et  Evange- 
lio,  et  amplissimam  de  singulis  doctrinam  in  scri- 
ptis  Prophelicis  et  Apostolicis  proposltam  esse. 

Erit  et  haec  consideratio  grata,  videre  quo- 
modo  antecellat  in  hac  tanta  re  doctrina  Eecle- 
siae  remediis  t*hilosophicis,  quae  non  tollunt  pec- 
catum  et  mortem. 

Certissimum  sit  autem,  efficaciam  harum  con- 
solationum  experiri  conversos  ad  Deum  in  vcra  in- 
vocatione,  iuxta  dictum:  Invoca  me  in  die  trvbula- 
tionis,  et  eripiam  te,  et  glorificabis  me. 

Item:  Petite,  et  acclpietis. 

Item:  Facit  alienum  opus,  ut  faciat  opus  pro- 
prium. 


DE  CHRISTIANA  LIBERTATE. 

Quoo   sunt    gradus    Christianae   libertatis? 

Docendi  causa  gradus  distinguimus,  et  primum 
de  nomine  monemus.  Cum  Ecclesia  in  hac  vita 
adhuc  circumferat  peccata,  et  sit  subiecta  morti  et 
cruci,  et  aftligatur  a  Diabolis,  Tyrannis,  et  fanaticis 
hominibus,  et  in  Imperiis  oppressa  sit  tristi  servi- 
tute,  videtur  Ecclesia  falso  et  stulte  hane  glorio- 
sam  appellationein  libertatis  sibi  tribuere. 

Sed  intu&nda  est  primum  consummata  libertas, 
cum  post  resurrectionem  Deus  erit  omnia  in  omni- 
bus  saivatis,  id  esl ,  cum  Ecclesia  vivet  vita  ae- 
terna,  et  fulgebit  in  ea  Deus  ipse,  communicans 
suam  lucem,  sapientiam,  iustitiam,  laetitiam  aeter- 
nam,  sine  peccato,  sine  morte,  sine  ullis  calamita- 
tibus. 

Hanc  consummatanj  llberlatem  intuerites  in- 
telligemus  utcunque,  hoc  vocabulo  magna  et  vera 
boiia  significari.  Sed  tamen  inchoari  haec  aeterna 
bona  in  hac  mortali  vita  oportet.     Et   de  inchoa- 

MELANTH.  OPKR.  VOI..  XXIII. 


tione   et   consummatione   dictum   est  lohan.  8.     Si 
vos  Filius  liberaverit,  vere  liberi  eritis. 

Liberat  autem  Filius  Dei  dupliciter:  Merito 
et  efficacia.  Hinc  sunt  quatuor  gradus  libertatia 
in  liac  vita. 

I.  Priinus  est  Cratia,  id  est,  Liberatio  a  Lege, 
et  a  condeninatione  aeterna,  qiiod  vid<hcet  certo 
dantur  remissio  peccatoiuin,  reconciliatio,  iinputa- 
tio  iustitiae  propter  Mediatorem,  gratis,  fide,  qua 
fit  vivificatio  et  liberatio  ab  aeterna  Morte,  et  do- 
natur  haereditas  vitae  aeternae. 

II.  Secundus  gradus  est  cum  priore  con'un- 
ctus,  videlicet:  Doiiuin  per  gratiam ,  id  est,  Filii 
efficacia  in  credentibus  per  Evaiigelium,  et  per 
Spiritiim  sanctum,  quae  efficacia  est  Vivificatio, 
id  est,  consolatio  et  inchoatio  vitae  aeternae,  iuxta 
hocdictuin:  liaec  est  vita  aeterna,  ut  agnoscant  te 
Deum  verum,  et  quein  misisti  lesum  esse  Chri- 
stum. 

Est  et  inchoatio  novae  obedientiae,  et  Deus 
praesens  per  Filium  et  Spirituin  sanctum  mirabill- 
ter  regit,  servat  et  defendit  Ecclesiam,  et  mitigat 
calamitates.  Ut  hoc  giadu  libertatis  liberi  sunt 
tres  viri  in  fornace  Babylonica,  qui  etsi  sunt  in 
mediis  flammis,  tamen  non  uruntur.  SIc  semper 
Ecclesia  mirabiliter  inter  medias  flammas  servatur. 

Hi  duo  gradus  comprehenduntur  his  dictis: 
Gratia  et  veritas  per  lesum  Christum  facta  est, 
id  est,  Reconciliatio,  et  vera  ac  aeterna  bona.  Item 
Romaiios  15  Gratia  Dei,  et  donum  per  Gratiani 
lesu  Chri.tti  in  multos  exuberavit. 

III.  Tertius  gradus,  ut  docendi  gratia  non 
subtiliter  loquamur,  est  llberatio  a  ceremoniis  et 
forensibus  legibus  Molsi.  Quod  sic  intelligatur: 
Cuin  iusfitia,  de  qua  proprie  concionatur  Evaiige- 
lium,  sit  reinissio  peccatorum,  et  reconciliatio  cuin 
Deo,  et  consuunnata  novitas,  quam  in  hac  vita 
inchoai  i  oportet,  sit  ipsa  aeterna  vita,  in  qua  Deus 
erit  onmia  in  omnlbus,  et  colligatur  Ecclesia  ex 
omnibus  Gentihus,  non  sunt  alligati  Christiaiii  ad 
ullius  gentis  politiam:  Sed  possunt  uti  imperiis  et 
legibus  politicis ,  non  pugnaiitibus  cum  naturali 
ratione,  ubicunque  vlvunt,  Siciit  spatiis  dierum 
dissimillbus  utuntur  Chiistiani  Venetiis  et  in 
Saxonia. 

Iiigens  beneficium  Dei  fult,  quod  Ecclesiae 
certam  sedem  dedit  in  politia  Moisi  aniios  niille 
qulngentos  octuaglnta  duos.  Et  ut  haec  politia 
distincta  esset  a  (Jeiitlbus,  certos  rilus  hahuit: 
Quia  Deus  voluit  notum  esse  locum,  et  notam  gen- 


83 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


84 


fem,    ubi    nasceretur,    conspiceretur    et  audiretur 

Messias. 

Interea  tamen  valtle  multi  etiam  ex  Gentibus 
vocati  fuerunt  ad  agni:ionein  Mediatoris,  et  ad  ae- 
ternani  iiistitiam,  ut  NabucliodonosDr,  Cyrus,  Cor- 
nelius,  et  alii.  Hi  intellexerunt  aliud  esse  politiam 
Moisi,  aliud  reconciiiationem  et  aeternam  lucem,  et 
iu-stitiam  in  mente  et  cordc. 

Hoc  discrimen  intelligi  necesse  est,  quia  sem- 
per  fuerunt  fanatici  honiines,  qui  slulte  vociferati 
sunt:  Forenses  leges  Moisi,  quae  tamen  non  sunt 
iuris  Naturalis,  sed  Positivi,  nobis  necessarias  esse. 
Et  multae  sunt  impiae  xaxfX^rfklav  Pontidcum  et  Mo- 
nachorum  de  ceiemoniis.  Ut,  in  Moise  prohibiti 
sunt  quidam  cibi,  Postea  igitur  similes  prohibiliones 
humana  temeritate  institutae  sunt. 

Hic  neganda  est  consequentia:  Quia  tunc  vo- 
luit  Deus  politiam  IMoisi  distinctam  esse  a  caeteris 
geiitibus,  ut  esset  certus  ct  notus  locus,  et  certa 
nota  gens,  ubi  nasceretur  Mediator,  ubi  edereiitur 
testimonia  de  piomissione,  etc.  Postea  politia  illa 
honibili  exemplo  propter  multas  causas  dele^a  est. 
Et  quanquam  saepe  tentala  est  restitutio,  lamen 
Dcus  sediiionss  ludaeorum,  et  novas  aedificationes 
oppressit.  Ut,  Bethoron  tiiennio  obsessa  tandem 
ab  Adriano  expugnata  et  deleta  est,  et  interfectus 
est  Ben  Cosban  Kocbab.  Tempore  luliani  terrae 
niotu  disiecta  sunt  fundamenta  novi  templi,  quod 
tunc  coeperant  aedificare,  et  simul  multa  millia  lu- 
daeorum  ruinis  oppressa  sunt.  Haec  alibi  copio- 
sius  declarantur. 

IIII.  Gradus  Libertatis  est  liberatio  a  traditio- 
nibus  humanis  in  Ecclesia,  videlicet  priiHum,  quod 
nulli  creaturae  liceat  iiKstituere  cultus  Dei,  aut  ab'- 
quam  legem  contiariam  Legi  divinae  condere. 

Secundo  etiamsi  in  hac  vita,  cum  velif  Deus 
honestos  congiessus  publicos  esse,  opus  est  ordine 
temporum  et  lectionum,  et  Ecclesije  concessum 
est,  tempora  et  lectiones  distnguere:  Tauien  lioc 
fiat  sine  opinione  cultus,  et  sine  opinione  Necessi- 
tatis.  Et  sciant  homines,  extra  casum  scandali  ta- 
les  ritus  sine  peccato  omitti. 

Haec  regula  brevissime  tollit  mulfas  falsas 
opiniones  do  humanis  tradilionibus,  quae  et  ob- 
scurant  Evangelium  de  gratia,  et  de  veris  cultibus, 
et  sunt  periculosae  carnificinae  conscientianim,  ut 
alibi  copiosius  dicitur. 

Testimonia  autem  regulae  sint  in  conspectu. 
Haec  prohibent  opinionem  cultus:  Matth.  15  Fiustra 
me  colunt  mandatis  hominum.     Et  Ezechiel  20.   In 


praeceptis  meis  ambulate,  non  in  praeceptis  patrum 
vestrorum,  etc. 

His  dictis  expresse  prohibetur  opinio  necessi- 
tatis:  Colossenses  2.  Nemo  vos  iudicet  in  cibo, 
])otu,  vicibus  dierum  festorum,  etc.  Et  Galat.  5. 
In  libertate,  in  qua  Christus  vos  vocavit,  state,  et 
non  iterum  iugo  servitutis  subiiciamisii.  Nec  con- 
dendae  nec  inielligendae  sunt  tradiiones  contra 
hanc  doctriuam  in  Evangelio  traditam. 


Contra. 

Non  minus  debetur  obedientia  Ec- 
clesiae,  quam  potestati  politicae. 

Violatio  politicarum  legum  est  pec- 
catum.  Romanos  13.  Necesse 
est  obedire,  non  solum  propter 
iram,  sed  etiam  propter  conscien- 
tiam. 

Ergo  et  violatio  Traditionum  huma- 
narum  in  Ecclesia,  est  peccatum. 

Respondeo  primum  ad  Maiorem:  Ministerio 
Evangelico  debetur  obedientia,  quatenus  est  mini- 
sferium  Evangelii,  non  in  aliis  doctrinis  aut  legibus 
extra  Evangelium.  Q;  ia  ministerium  Evangelicum 
non  habet  potesfatem  condendi  alias  leges.  Nec 
habet  prohibitionem.  Sed  pofestas  polifica  habet 
duo  mandata:  Piimum  proponendi  Legem  divinam 
Moralem,  et  exequendi  poenas;  Alterum  addendi 
ius  Positivum,  id  est,  determiiiationes  circumstan- 
tiarum:  Sed  noii  pugnantes  cum  legibus  divinis, 
quae  ad  nos  pertinent. 

Respondeiidum  est  etiam  ad  Minorem.  Dissi- 
mile  est:  Violafio  legum  pob*ticcirum  est  peccafum, 
quia  hoc  ita  divinifus  sancilum  est  Vult  eniin 
Deus  corporalem  vifam  regi  legibus  Magistratuum, 
et  habere  eos  potestatem  condendi  aliquas  leges. 

Contra  vero  expresse  sancitum  est  in  Evan- 
gelio,  ne  exisfimetur  esse  peccatum,  violalio  rifuum, 
qui  suiit  ordinati  ab  Fpiscopis  seu  Pastoribus. 
Quia  vult  Deus  Ecclesiam  fantum  suo  vcrbo  regi, 
quo  reddunfur  iusfiiia  et  vita  aeteriia.  Non  vult 
addi  humanas  traditiones.  Ac  seniper  in  mundo 
creverunt  idola,  tuin  hac  persuasione  hominum 
animi  fascinati  tuerunf,  humanos  ritus  esse  cultus, 
et  esse  res  necessarias. 


85 


II.    EXAMEN  ORDINANDOKUM. 


86 


DE  MAGISTRATU  POLITICO. 

Quid  est  Magistratus  Politicus? 

Magistratus  Politicus  est  persona  a  Deo  ordi- 
nata,  ad  coiiservatioiiem  Legis  in  externa  discipliiia, 
et  quidem  utriusque  tabulae  Decalogi,  et  ad  pacis 
defensiononi.  Et  habet  potestateni  puniendi  vi  cor- 
porali. 


Quae    sunt   praecipua   officia   Magistratus 

PoUtici  ? 

Respondeo:  Quatuor  sunt. 

I.  Primuni:  Sonare  vocem  Decalogi  in  genere 
humano.  Intelligo  autein  appellatione  Decalogi 
universam  Legem  naturae.  Ac  vult  Deus  primas 
normas  esse  omnium  legum  et  universae  guber- 
nationis,  has  leges,  quaruni  summam  in  Decalogo 
complexus  est,  quem  recte  vult  intelligi.  De  hac 
nornia  inquit  Sapientia  divina,  Proverb.  8.  Per 
nie  Keges  regnant,  et  Principes  iusta  decernunt. 


II.  Secundum  est:  Magistratus  sit  exequutor 
Legum  Decalogi,  in  punienda  earum  violatione,  vi 
corporali:  Quia  Deus  voluit  in  poenis  ostendere 
iudicium  sunin.  Et  cum  vellt  regi  hominum  vitam 
per  Magistratum,  armat  eos  hac  potestate,  imo  dat 
mandatum,  ut  puniant  violantes  Detalogum,  iuxta 
dictum:  Non  parces  ei,  nec  miseieberis,  etc.  Et 
saepe  repetitum  est  dicrum  Aeschinis:  cv3(v  iailv 
o(fiXog  noXecog  ^  rjiig  fju^  vevQa   inl  lovg  adixvvviag  ijiff». 

III.  Tertinm  est  addere  aliquas  leges  De- 
calogo,  id  est,  legibus  naturae  de  civilibus  negotiis. 
Sed  hae  additiones  non  pugnent  cum  legibus  na- 
turae:  verum  sint  dtterminationes  certaruin  circum- 
stantiarum,  additae  communibus  notitiis  naturalibus. 

TJt:  Notitia  naturalis  est:  Fur  est  puniendus: 
Sed  modum  poenae  determinat  Lex  addita  a  Ma- 
gistratu :  Talem  habent  potestatem  condendi  novas 
leges  Pclitici  Magistratus,  ac  tantum  de  civilibus 
negotiis. 

Non  condant  dogmiata  in  Ecclesia,  nec  insti- 
tuant  cultus,  ut  fecit  Nabuchodonosor.  Et  recens 
in  scripto,  cui  titulus  est  Sntenm,  potestas  politica  j 
extra  metas  egressa  est.  Sicut  Imperatoii  Con- 
stantio  dixit  Epi.scopus  Leontius:  tieqa  dUnnv  raxOilg 
iXiQoig  int^eioeig. 

Non  sunt  confundendae  functiones,   ut  Pauius  1 


dicit:  Prvipria  faclte.  Et  Petrus  dicit:  Non  sitis 
dlloiQioinCoxonoi.  Et  Aristoteles  dixit,  Beatam  fore 
vitam  hominum,    si   artifices  de  artibus  iudicarent. 

'  IIII.    Quartum  officium  est,  Magistratus  sit  exe- 

'  quutor  etiam  suarum  legum  in  poenis,  vi  corporali. 
Et  habent  poenae  suos  gradus. 

Estne  concessum  homini  christiano 

Magistratus  gerere,  iudicia  ex^rcere,    ac- 

cusare,  et  respondere  in  foro,  militare,  legi- 

timas  poenas  exequi?  etc. 

Respondeo.  Concessum  est,  sicut  manifesta 
exempla  ostendunt.  Cornelius  et  alter  Centurio, 
de  quo  dicit  Dominus:  Non  inveni  tantam  Fidem 
in  Israel.  Servius  Proconsul,  etc.  Et  omnibus 
temporibus  a  principio  generis  humani  fuerunt,  sunt 
et  erunt  aliqui  Magistratus  a  Deo  ad  aeternani 
salutem  electi,  et  ad  societateni  verae  Ecclesiae 
vocati. 

Abraham  magno  praelio  vicit  Chaldaeos.  Abi- 
melech  Pex  fuit  auditor  Abrahae.  Deiiide  loseph 
et  Daniel  gubeinaverunt  maxima  regna  inter  Eth- 
nicos.  Et  cum  inquit  Baptista:  Confenti  estote  sti- 
pendiis  vestris,  approbat  Militiam.  Et  Rex  losa- 
phat  inquit:  ludicium  Domini  exercetis,  etc.  Et 
Psalmus  148.  Reges  terrae,  et  omnes  popull,  Prin- 
cipes,  et  omnes  ludices  terrae  laudent  nomen  Do- 
mini. 


Contra. 

Iniuriae  non  placent  Deo. 

In  imperiis  multae  sunt  iniuriae. 

Ergo  imperia  non  placent  Deo. 

Respondeo.  Nego  consequentiam,  et  ratio  est, 
quia  plus  est  in  Conclusione,  quam  in  praemissis. 
Quia  debebat  sic  inferri:  Ergo  iniuriae,  quae  acce- 
dunt  ad  imperia,  non  placent  Deo.     , 

Postea  de  minore  respondendum  est.  In  Imperiis 
multae  sunt  iniui  iae.  Hic  necesse  est  discerni  Ipiperia, 
id  est,  totum  oidinem  politicum,  a  vitiis  et  confusio- 
nibus,  quas  addunt  Diaboli  et  honii'ies,  ut,  Societas 
generis  humani,  coniugium,  generatio,  educatio  sobo- 
lis,  contractus,  artificia,  iudicia,  imperia,  defensio, 
militia;,  poenae  homicidarum,  blasphemorum,  incasto- 
rum,   et  aliorum  sceleratorum.     Haec  omnia  nomi- 


87 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


88 


nantur  ordo  poliiicus,  et  sunt  res  sapientia  et  iusti- 
lia  Dei  in  genere  huniano  ortiinatae. 

Et  quanquam  Diaboli  et  impii  homines,  organa 
Diabolorum,  horribiliter  turbant  hunc  pulcherrimum 
crdinem:  Tamen  quantum  ordinis  manet,  servatur 
potenter  a  Deo.  Et  l)aec  ipsa  conservatio  est  testi- 
nionium  de  Deo  et  providentia,  et  de  praesentia 
Dei  in  genere  humano.  Quia  inanifeste  videmus, 
retrahi  homicidas  ad  supplicia,  iuvari  Cyrum,  Ale- 
xandruni,  Augustum,  et  similes.  Item:  Universaliter 
praesidia  humana  infirnjora  esse,  quam  ut  possint 
custodire  politias,  nisi  Deus  custodiret,  quas  vult 
incolumes  esse.  Ideo  Psalmus  inquit:  Nisi  Domi- 
nus  custodierit  civitatem,  frustra  vigilat  qui  custo- 
dit  eam. 

Longe  igitur  discernatur  ordo  politicus  a  vitiis, 
quae  Diaboli,  et  organa  Diabolorum  addunt,  ut  dis- 
cerni  oportet  custodiam  gregis  a  lupis,  latrunculis, 
et  servis,  qui  ipsi  furantur  oves.  Deus  ut  fidelis 
Pastor  servat  politias,  et  dat  aliqnos  fideles  custo- 
des.  Sed  Diaboli,  latrones,  et  Tyranni  sunt  velut 
lupi.  Kapaces  Domini  sunt  velut  fures.  Hi  turbant 
politias,  tanquam  gregem:  Et  tamen  interea  Deus 
servat  magiiam  parteni,  et  depellit  lupos,  Tyrannos, 
latrones,  houiines  seditiosos  et  rapaces.  Haec  imago 
utcunque  monstrat  disciinien  ordinis  politici  et  con- 
fusionum,  quae  aliunde  admiscentar. 


Quod  est  discrimen  Boni  Principis  et 

Tvranni  ? 

.> 

Bonus  Princeps  est,  qui  habet  TTQonCqiatv  recte 
faciendi,  et  jjleruiiquc  et  in  paecipuis  partibus  of- 
ficii  sui  recte  facit,  etiamsi  aliquando  labitur. 

Hac  forma  definiendi  in  hac  vita  utendum  est 
de  omnibus   (lubernatoiibus    et  minislris,    in   quo- 


cunque  genere  officii.  Et  sumitur  prima  pars  de- 
finilionis  ex  dicto  Pauli:  Hoc  requiritar,  Fideles 
ut  simus.  Secunda  pars  ex  dicto  Salomonis:  Non 
est  iustus  in  terra,  qiii  bene  faciens  etiam  non 
peccet.  Ac  placet  Deo  geiens  magistratum,  seu 
Dux,  seu  ludex,  sea  Miles,  habens  Fidem  et  bo» 
nain  conscientiam,  iuxta  Pauli  regulam:  Qui  et  in 
officio  bonam  conscientiam  retinet,  videlicet  ngoai- 
QiGtv  recte  faciendi.  Nec  ruit  contra  conscientiaiw, 
contra  leges  ofHcii,  Nec  indulget  sibi  affectata 
ignorantia,  et  affectata  omissione. 

Cjontra  vero  Tyrannus  est,  et  Deo  displicet, 
qui  non  habet  nQoaiqiGiv  recte  facicndi,  et  plerum- 
que  scelerate  facit,  etiamsi  interdum  iusta  facit,  ac 
negligit  praecipuas  officii  partes,  seu  sciens  seu 
aflectata  ignorantia,  seu  atfectata  omissione,  ut  Saul, 
Cambyses,  Sardanapalus  etc. 


An  iure  potuit  Naboth  recusare,  se  Regi 
petenti  venditurum  esse  vineam,  id  est: 
An  distinctio  dominiorum  sit  iuris  divini 
inter    facultates    Regum    et   Subditorum? 

Respondeo.  Praeceptum,  Non  furtum  facies, 
obligat  omnes  homines,  et  distinguit  et  nuinit 
omnium  hoininum  dominia,  Fegum  et  Subditorum. 
lohannes  dicit  Regibus  et  Principibus:  Contenti 
estote  Stipendiis  vestiis:  Neminem  concutiatis,  ne- 
que  caluinnianiini.  Item:  Non  plus  exigite,  quam 
constitutum  est.  Propria  sunt  igitur  Kegum  et 
Piincipum  Stipendia,  id  est,  tributa  et  vectigalia 
legitiina.  Et  ab  his  distinguantur  facultates  Sub- 
ditomm,  nec  conturbentur  dominia,  nec  praeter  le- 
gitima  stipendia,  et  sine  iusta  causa  suinaiit  Keges 
ex  facultatibus  subditorum,  quantum  ipsis  libet, 
Briarei  manibus,  ut  Nazianzenus  loquitur. 


Hunc  locum  De  mafjistratii  politico  in  hac  editione  Examinis  Ordinandorum,  quam  hic  recudendam 
ciiramus,  sequitur  locus  Dc  c  niugio,  qul  iisdem  verbis  iam  in  Locorum  theologicorum  latinorum  tertia  aetate 
legltur  (vide  Vol.  XXI.  Appendix  I.  p.  1051 — ^1076.  conf.  p.  1051.  nota  1 .),  quaprojiter  h.  I.  eum  omittimus,  illico 
transgredientes  ad  Rcsponsiouem  de  controoersiis  Stancari ^  quao  illum  de  coniugio  locum  in  hac  editione  sub- 
sequitur. 


RESPONSIO  PHILIPPI  MELANTHONIS  DE  CONTROVERSnS  STANCARL 


Quod  Filius  Dei  Dominus  noster  lesus  Christus 
crucifixus  pro  no!)is  et  resuscitatus  oravit  aeternum 
Patrem  in  agone  suo,  ut  faciat,  ut  unum   simus  in 


ipso,  ivlem  haud  duhie  sempcr  orat.  Ad  huius 
summi  Sacerdotis  precationem  nostra  vota  etiam 
adiungamus,  et  petamus  idein,  ut  mentes  et  corda 


89 


II.    EXAMEN  ORDINANDORUM. 


90 


omnium  docentiiim  in  his  Ecclesiis  copulet,  ut 
unum  simus  in  Deo.  Sit  in  nobis  quoque  pium  stu- 
diiim  concoidiae,  non  quaeramus  iiicensi  odiis,  quod 
calumniose  in  speciem  exagitari  possit,  quaedam 
etiam  praetereamus,  quae  moveri  non  est  utile. 

Postquam  igitur  a  me  petitum  est,  ut  de  scri- 
ptis  Musculi  et  Stancari  meum  iudicium  exponam, 
tantum  praecipuas  eorum  coiitroversias  attiiigam, 
non  agitabo  alia,  quae  obiter  aspersa  sunt.  Saepe 
ex  parvis  iniliis  magna  dissidia  onuiitur,  sicut  liis 
proxiinis  annis  nmlta  exempla  vidinius.  Ideo  si 
possem,  praesens  certamen  toUere  mallem,  qiiam 
accendere  maiores  contentiones.  Ac  Filium  Dei 
oro,  ut  nos  doceat  et  gubernet. 

Sunt  autem  duae  controversiae  praecipuae, 
quantum  ego  quidem  intelligo  ,  Altera  de  modo 
loqiiendi  in  conmmnicatione  Idiomatum,  Altera  de 
Mediatore. 

De  priore  controversia,  haec  mihi  videtur  esse 
iusta  et  plana  via  concordiae,  ut  nos  omnes  reti- 
neamus  formas  loquendi  approbatas  gravi  autorilate 
in  Ecclesia,  quia  mutatio  aut  errores  aut  dissidia 
parit. 

Vidi  Musculi  propositiones,  editas  mense  Maio 
anni  superioris,  iii  quibus  recte  loquitur  de  duabus 
naturis  in  Christo  nato  ex  virgine.  Et  utrunque, 
Musculum  et  Stancarum  scire  non  dubito,  qui  modi 
recepli  sint. 

Ecclesia  recte  et  vere  dicit  de  Christo:  Deus 
est  natus  ex  virgine,  passus,  mortuus,  resuscitatus, 
Nondicit:  Natura  diviiia  est  passa,  mortua,  resusci- 
tata,  qu»a  in  concreto  persoiia  intelligitur.  In  abs- 
tracto  tantum  altera  natura. 

Etsi  autem  multi ,  qui  fontes  horum  discrimi- 
num  ignorant,  putant  esse  iiianem  subtilitatem,  hos 
moilos  loquendi  disceinere:  tamen  erudiii  sciunt 
gravissimas  esse  causas. 

Nestorius  negabat  has  propositiones,  Deus  est 
natus  ex  virgine,  crucifixus  et<'.  Ideo  dicebat:  Noli  | 
gloriari  ludaee:  non  enim  Deum,  sed  hoiniiiem  \ 
crucitixisti.  Hinc  aut  ipsc,  aut  ulii  hoc  exstruebant,  i 
Christo  affuisse  naturam  divinam  per  societatem  I 
«eu  assistentiam,  sicut  alTuit  Eliae,  aut  aliis  Fro-  . 
phetis,  nec  fuisse  unionem  hypostaticam,  seu  non 
luisse  unam  personam. 

Patiente  lohanne  Baptista,  quanquam  adest  ei 
Deus,  et  metaphorice  diciturDeus  pati,  tamen  vul- 
nus  est  personae,  quae  non  est  Deus.  Relatio  tan- 
tum,  id  est,  contemttis  ad  Deum  pertinet,  ut  cum 
Legatus  violatur,  relatio  ad  Uegeui   pertiuet.     Sed 


Christo  patiente,  alio  modo  dicitur  Deus  pati,  quia 
haec  persona  patitur,  quae  est  Deus. 

Hanc  formain  sermonis  disciiuus  ex  ipso  Filio 
sic  loquente  in  Propheticis  et  Apostolicis  scriptis, 
ut  loh.  8.  Amen  amen  dico  vobis,  priusquam  Abra- 
ham  natus  est,  ego  sum. 

lohan.  1.  In  mundo  erat,  et  mundus  per 
ipsum  factus  est,  et  mundus  eum  non  cognovit. 

Zach.  12.     Aspicient  me,  quem  confoderunt. 

In  his  et  multis  similibus  dictis  manifestum  est, 
de  uno  et  eodein  Chiisto  dici,  et  tamen  intelligi 
discrimina  naturarum  oportet.  Hic  Christus  fuit  aiite 
Abrahain,  secundum  naturam  diviiiam,  ac  nunc 
idem  est  subsistens  seu  eadein  persona^  quanquam 
natura  humana  assuinp*a  est. 

Ut  igitur  discernatur  hic  Filius  ab  aliis  sanctis, 
et  aliquo  modo  conspi('iatur  dis  riuien  inter  hypo- 
staticam  unionem  in  Christo,  et  societatem  seu 
auxilium  Dei  in  aliis  san(;tis,  recte  tradita  est  do- 
ctrina  de  comniunicalione  Idioniatum,  quae  est  forma 
sermonis,  in  qua  proprietas  uni  naturae  congruens, 
dicitur  in  concreto  de  persona,  ut  vuliierari,  posse 
mori.  Dicinius  igitur  in  concreto,  Chiistus  est 
hoino,  Xoycg  est  homo,  Chiistus  est  vulneratus, 
Christus  est  mortuus,  Deus  est  moituus. 

Propria  vero  divinae  naturae  sunt  aeternitas, 
omnipotentia,  iinmortalitas.  Ita  dicitur,  Christus 
est  Xcyog  aeterni  Patris,  coaeternuS  Patri,  Christus 
est  oinnipotens^  immortalis. 

Diserto  autein  dictum  est,  communicationem 
fieri  in  concreto,  non  in  abstracto.  Ut  eniin  necesse 
est  retineri  unitatein  personae  seu  unionem  hypo- 
staticam:  ita  necesse  est,  agnosci  duas  naturas  iu 
Chiisto  nato  ex  virgiiie.  Nec  facienda  est  naturarum 
confusio.  Nequaquam  igitur  dicimus:  Natura  di- 
vina  dormit,  vuliieratur,  moritur. 

Et  Athanasius  in  libro  de  Incarnatione  vere  in- 
quif:  Cum  non  esset  possihile  ipsum  Verbum  mori, 
quippe  iinmortalem  Patris  Filinm,  corpus  sibi,  quod 
mori  posset,  accepit,  ut  id  corpus  Verbi  particeps 
factum,  et  moieretur  pro  omnibus,  et  inhabitans 
Verbuni  incorruptibile  maneret.  Sic  ille  loculus  est. 

Ae  certum  est,  Ecclesiam  sic  loqui:  Natura 
divina  non  moritur,  Et  tamen  verae  sunt  proposi- 
tiones  in  concreto,  Ch.istus  est  mortuus,  Deus  est 
mortuus.  Addidit  auteui  Petrus  declarationem,  I. 
Petri  4.  Christus  passus  est  carne.  Ac  Pauliis 
usus  esi  particula  distinctiva  ,  secundum,  Kom.  1. 
et  Roin.  9.  Et  in  Actis  cap.  2.  dicitur:  Ex  fru';tu 
lumborum  eius  secundum  carnem.    Sic  postea  Atha- 


91 


PHIL.  MEL.  bCRIPTA  DOGMA TICA. 


nasius  et  Cyrillus  utuntur  particula,  secunclum, 
tanquaui  (listinctiva.  Saepe  sic  loquitur  Athanasius, 
ut  in  lib.  cui  titulus  est,  De  assumptione  lionnnis, 
inquit:  Nonne  haec  omnia  secunduni  huuianom  na- 
turam  sustinuit?  etc.  Sic  et  Hieronyu.us  loquitur 
in  expositionc  fiflei:  Passus  est  secundum  id,  quod 
pati  poterat,  videlicet  non  secundum  naturam  quae 
assumpsit,  sed  secundum  illam  quae  assumpta  cst. 
Ac  mox  addit:  Mortuus  est  Dei  Filius,  iuxta  scri- 
pturas,  secundani  id,  quod  niori  poterat. 

Vigilius  Martyr  Episcopus  Tridentinus  lib.  4. 
inquit:  Ipse  igitur  unus  idemque  Dei  Filius,  Domi- 
nus  lesus  Christus  mortuus  est  secundum  foi-mam 
servi,  et  non  est  mortuus  secundum  formam  Dei. 
Denique  passim  obvia  sunt  talia  dicta. 

Nnsquam  autem  invenitur  haec  forma  sermo- 
nis,  Cliristus  secundum  utramque  naturam,  divhiam 
et  luimanam  est  mortuus. 

Discrimen  naturarum  sic  illustri  forma  verborum 
monstrat  Irenaeus,  pag.  185.  Sicut  enim  homo  erat, 
ut  tentaretur,  sic  et  verbum  erat,  ut  gloriHcoretur, 
Requiescente  qui^em  verbo,  ut  posset  tent::ri,  cru- 
ciiigi  et  mori.  Usus  est  Irenaeus  singulari  consi- 
lio  ii{|c  insigni  descriptione,  Quiescente  verbo,  id 
est,  Tunc  non  exerente  suam  pofentiam  in  repellenda 
passione  et  morte,  sicut  ad  Philippenses  dicitur: 
Exiiianivit  sese,  etc.  Non  ait,  naturam  divinam 
mortuam  esse,  sed  quievisse,  ut  natura  assumpta 
mori  posset. 

Audio  autem  eos,  qui  dixerunt  Christum  se- 
cundum  utramque  naturam  mortuum  esse,  nunc 
addere  interpretationem  buic  suae  formae  loquendi. 
Sed  consulo,  ut  phrasinPauli,  quam  et  postea  imitata 
est  Ecclesia,  retineamus,  nec  in  re  tanta  novae  et 
ambiguae  formae  loquendi  spargantur.  Ubi  autem 
praedicatum  convenit  utrique  natarae  in  abstracto, 
ibi  reote  sic  loquimur,  ut,  Christus  est  vivus  in 
coelo  secundum   utramque  naturam  etc. 

Tota  haec  doctrina  de  modis  loquendi  noia  est 
his,  qui  legerunt  Synodi  Ephesinae  disputationes, 
quarum  habemus  summas  in  Apologia  Cyrilli. 

Et  extat  adhuc  in  Bibliotheca  Phorcensi  Syno- 
dus  Ephesina  integre  scripta  Graece,  in  qua  singu- 
lorum,  qui  sententias  dixerunt,  integrae  orationes  re- 
citantur,  quam  ante  annos  ali(juot  inspexi,  ut  melins 
cognoscerem  controversiam  Nestorii,  in  qua  nmlti 
sunt  labyiinthi. 

Nec  tantum  rixae  «!e  modi»  loquendi  fuerunt, 
sed  certamen  de  rebus  maximis  fuit:  An  Xoyog -ddsxi 
humanae  naturae  tantum  per  societatem  seu  as- 
sistentiam,  sicut  Eliae  aut  Elisaeo  alfuit,  aut  an  alio 
modo,   An  sint  duo  filii.   loyog  et  natus  ex  virgine. 


An  sit  sacerdos  tantum  secundum  naturam  huma- 
nam.  Expresse  enim  in  Apologia  Cyriili  refutatur 
haec  obieciio  Nestorianoium:  Si  Christus  secundum 
naturani  divinam  esset  Sacerdos,  sibi  ipsi  offerret, 
Item,  An  una  adoratione  adorandus  sit  Filius,  et 
quornodo  invocandus  sit  Filius. 

Fons  autem  doctrinae  de  communicatione  Idio- 
matum,  est  doctrina  de  unione  Hypostatica.  Ideo 
enim  praedicata  communicantur ,  quia  est  unum 
vcpiGtafjitiov ^  ut  dicimus,  Hic  homo  numerat,  quan- 
quam  tantum  mente  numerat.  Consicleranduni  igi- 
tur  est  aliquo  modo  discrimen  unionis  hypostati- 
cae  in  hac  persona,  et  aliorum  modorum  praesen- 
tiae  Dei. 

Primum  igitur  sciendum  est,  esse  universalem 
praesentiam  Dei ,  qua  tres  nersonae  adsunt  oinni- 
bus  creaturis,  quod  ad  conservationem  substantiae, 
tantisper  donec  conservantur. 

Et  hanc  esse  separabilem  praesenfiam,  mani- 
festum  est,  quia  Deus  destruit  Pharaonem  efc  allos, 
cum  vult. 

Secundo,  est  alia  praesentia,  qua  adest  Deus 
beatls  Angelis  et  hoininibus,  qua  non  solum  sub- 
stantias  conservat,.  sed  etiani  praebet  eis  lucem, 
ita  ut  coram  cernant  Deum,  et  sit  Deus  omnia  in 
omnibus,  accendens  dilectlonem,  iustitiam  et  laeti- 
tiam.  Quanquam  autem  a  beatis  non  discedit,  ta- 
men  beali  sunt  tantum  hospitia  et  templa  Dei,  a 
quibus  discedere  Deus  posset,  et  excepto  Christo, 
quilibet  beatus  est  vcpiGiafjitvov,  non  est  Deus. 

Tertio,  e;^t  praesentia  alia,  qua  adest  renatis 
in  hac  vita,  non  tantum  conservans  substantias, 
sed  etiam  per  Filium  e.  Spii  ifum  sanctum  inchoans 
in  eis  novam  lucem  et  iustitiam.  Nec  tamen  cer- 
j  nitur  Deu  ,  ut  in  vita  aeterna,  sed  per  verbum  fide 
agnoscitur.  Hanc  praesentiam  separabilem  essft 
affirmat  scviptura,  et  ostendunt  tristissima  exempla. 
Sicut  dicitur  Matth.  12.  Fiunt  novissima  hominis 
illius  peiora  prioribus. 

Quartc,  longe  alia  est  praesentia,  qua  tantum 
haec  persona  Xoyog  assumit  humanam  naturam,  non 
solum  insepaiabiliter,  sed  etiain  tali  unione,  ut  sit 
unum  wftGiafj fvovy  et  sustentetur  assumpta  natura, 
et  quasi  gestetur  in  Uyoi.  Etsi  autem  exemplum 
huius  unionis  nullum  in  creaturis  ostendi  potest, 
quod  prorsus  congiuat,  famen  et  veteres,  Athana- 
sius,  Cyrillus  et  lustinus,  ut  aliquo  modo  hanc 
unionem  declararent,  hominem  ostendeiunt.  Sicut 
anima  hominis  et  corpus,  sunt  unum  vcptGtdfjfvor 
comi)letum,  et  corpus  dissolvitur  d-esertum  ab 
anima:  Ita  koyog  et  assumpta  natura,  sunt  unum 
v(pi<ndfjevcv,  et  redigeretur  in  niliilum  humana  na- 
iura,  si  non  sic  gestaretui  in  koyffu 


93 


II     EXAMEN  ORDINANDOKUM. 


94 


Verba  lustini  liaec  siint:  Aliqui  unionem,  velut 
animae  ad  corpus  cogitantes,  sic  declaraverunt.  Id 
exemplum  concinnum  quidem  est,  quanquam  non 
prorsus  congiuit,  sed  fanien  secundum  aliquid  con- 
gruit.  Haec  lustinus.  Paulus  hunc  modum  nomi- 
nat  GMfjbttzixwg  in  Christo  habitaro  Deitatem,  id  est, 
uon  eflective  tantum,  sed  ut  sif  unum  aw(i,a,  id  est, 
iina  persona,  ut  nos  loquimur. 

Multo  lons:ius  abe«t  similitudo,  et  ut  ita  dicam 
pictura,  cum  dicunt,  humanam  naturam  insertam 
csse  divinae,  ut  surculi  inseruntur  alienae  arbori. 
Sed  his  qiialibuscunque  picturis  vetustas  voluit  ali- 
quo  modo  beneficia  huius  copulationis  ostendere. 
ASassa  assumpfa  sustentatur  a  /«/';">),  et  accipit  ab 
eo,  ut  sit  et  subsistat.  Deinde  nos  quasi  penderi- 
tcs  de  illo  surculo  gestanmr.  Keverenter  consi- 
derandum  est  consilium  Dei,  et  gratiae  Deo  agen- 
dae  sunt,  quod  misit  Fihum,  ct  hac  miranda  as- 
sumptione  foedus  nobiscum  fecit,  et  ostendit  ingen- 
tem  amorem  eiga  nos. 

Ac  pium  est  uti  modis  loquendi  usitatis,  et  non 
procul  quaerere  prophanas  quaestiones,  et  modos 
loquendi  inusitatos. 

Saepe  auteni  cogito  hanc  ipsam  ob  causam  in 
homine  sic  copulata  esse  animam  et  corpus,  ut  sit 
unum  xxjiiGidfjivijv,  ut  aliquo  modo  typus  esset  huius 
arcanae  copulationis,  qua  Aoywg  assumpsit  humanam 
naturam  et  vivificans  illam  suam  massam,  restituit 
\itam  membris  suis. 


DE  ALTERA  CONTROVERSIA, 

AN    CIIRISTUS    SIT  MEDIATOR   TANTUM  SE- 
CUNDUM  HUMANAM  NATURAM. 

Discernendae  sunt  appellationes^  quae  natura- 
ram  pronrietafes  significant,  ab  officii  appellationi- 
bus.  Deus  omnipoteiis,  immortalis,  sunt  appella- 
tiones  ad  naturam  divinam  referendae:  Homo,  pas- 
sus,  vuhieratus,  mortuus,  sunt  appellationes  ad  na- 
fuiam  humanam  referendae.  Sed  noiuina  officii 
sunt,  Mediator,  Redemptor,  Salvator,  Rex,  Sacer- 
dos,  Pastor  e;c.  Haec  nomina  officii  competunt 
personae,  non  tantum  nafurae  humanae.  Ac  dissi- 
niilitudo  es(  iiiter  has  proposifiones,  Filius  Dei  est 
mortuus,  Et:  Filius  Dei  est  Mediator,  Rex,  Sacer- 
dos,  Pastor.  Hanc  dissimili;udinem  attente  cogiiet 
pius  lector.  Quanquam  enim  acfiones  qupedam  sunt 
in  natura  humana  propricie,  ut  doiores  omnes  et 
agones  in  passione,  tamen  missio  Filii  Dei  ab  iiiitio 
fit  ad  F^cclesiam,  Et  Filius  perpetuo  adest  Eccle- 
Piae,  ct  vult  obedientiam,  afl  quam  mitlitur,  profert 
Evangelium  ex  sinu  aelcrni   Patris,  intercedit  pro 


Ecclesia,  servat  et  vivificat  eam,  et  patres  agno- 
scunt  eum  esse  Mediatorem  et  Redemptorem,  pro- 
pter  futuran»  obedientiam  personae  posl  assumptio* 
nem  humanae  naturae.  Nec  missio  et  obedientia 
tollunt  aequalitatem  potentiae,  sicut  expresse  inquit 
Cyrillus. 

Nec  intelligantur  Mediator,  Rex,  Sacerdos, 
tantum  de  natura  patiente  et  moriente,  sed  de  per- 
sona  jtlacan^e,  victrice,  exaudiente,  exhibente  pro- 
missiones  Novi  Testamenti,  siciit  de  se  Pasfoie  inquit 
Dotninus:  Ego  pono  animam  meam  pro  ovibus. 
Item:  Ego  vitam  aeternam  do  eis. 

Agnoscamus  igitur  Mediatorem,  Redempforem, 
Salvatorem,  Regein,  et  Sacerdotem  hunc  Christum, 
Deum  et  hominem,  et  gratias  agamus  Deo  pro  hoc 
immenso  beneficio,  quod  Hlium  voluit  assumere 
humanam  natuiam,  et  hunc  Filium  Deum  et  homi- 
nem  voluit  esse  t^edemptorem  et  Salvatorem  et  ca- 
put  Ecciesiae^  quod  omnia  perticit. 

Huius  nostrae  Fidei  testimonia  sunt  manifesta. 
loh.  .3.  Sic  Deus  dilexit  mundum,  ut  Filium  snum 
uiiigenifum  dederit,  ut  omnis  qui  credit  in  eum, 
non  pereat,  sed  habeat  vitam  aeternam.  Non  enim 
misit  Deus  Filium  suiim  in  mundum,  ut  iudicet  mun- 
dum,  sed  ut  mundus  salvetur  per  eum.  Haec  ne- 
que  de  sola  natura  humana  intelligi  possunt,  ne- 
que  sic  accipi  possunt,  quasi  Xoyog  nihil  agat  apud 
Patrem  pro  nobis,  aut  nihil  agat  nobiscum. 

Item,  veferes  promissiones  manifeste  compre- 
hendunt  utramque  naturam.  Semen  mulieiis  con- 
teret  caput  serpentis.  Item,  In  semine  tuo  bene- 
dicentur  omnes  genfes.  Et  lerem.  23.  dicitur:  Sus- 
citabo  germen  Davidi,  et  regnabit  Rex,  Et  hoc 
est  nomen,  quo  vocabunt  eum,  lehova  iustitia 
nostra. 

Secundo,  Sic  et  in  Symbolo  dicitur:  Qui  pro- 
pter  nos  homines,  et  propter  nostram  salutem  de- 
scendit  de  coelis.  lam^  si  tantum  natura  huuiana 
est  Redemptrix^  quare  dicitur  Filius  descendisse 
de  coelis  propter  nostram  salutem? 

'  Tertio.  Enistola  ad  Ebraeos  promiscue  ufitur 
his  vocabulis  de  Messia.  Mediator  novi  Testamenti, 
et  sunnnus  Sacerdos.  Cumque  discerni^  snmmum 
Sacerdotem  novi  Testamenti,  a  summo  Sacerdote 
veferis  Testamenti,  inquit:  Lex  hoinines  constituit 
summos  Sacerdotes,  habentes  iiifirmitafem,  Sermo 
autem  luramenti  post  legem,  Filiuin  in  aeternum 
consummatum. 

Ostendunt  autem  officia  summi  Sacerdotis  et 
Mediatoris  novi  Testamenti,  non  tanlum  intelligi 
naturam  humanam,  sed  personam,  quae  est  Deus 
et  homo,  habentem  actiones  in  utraque  natura.    Est 


95 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGiMATICA. 


96 


enim  summus  Sacerdos  novi  Testamenti  persona 
immediate  nnssa  a  Deo  ad  patefactionem  Evangelii, 
ad  placandam  irain  Dei  suo  sacrificio,  et  ad  pre- 
candum  pro  nol)is,  habens  testimoiiium  quod  ex- 
audiatur,  per  quam  et  exhibentur  bona  promissa  in 
novo  Testamenio.  Uuius  descriptionis  membra  re- 
citari  et  declarari  in  Epistola  ad  Ebraeos,  agnoscit 
pius  lector.  Et  haec  congruunt  ad  appellationem 
Mediatoris. 

Dicit  autem  Epistola  ad  Ebraeos,  personam 
missam  ad  sacerdotium  esse  hunc  Filium,  de  quo 
inquit  aeternus  Pater:  Filius  meus  es  tu,  Ego  ho- 
die  genui  te.  Ac  missus  est  hic  Filius  statiin  ini- 
tio  ad  Ecclesiam,  ad  patefaciendam  promissionem: 
Semen  miilieris  conteret  caput  serpentis.  Ideo  scri- 
ptum  est:  Filius  qui  est  in  sinu  aeterni  Patris,  ipse 
enarravit  nobis.  Et  quidem  dicitur  loyog,  quia  per 
eum  Pater  se  nobis  patefacit.  Ac  propter  eum  et 
per  eum  immediate  semper  initio  collecta  est  Ec- 
clesia,  semper  affuit  singulari  modo  patribus,  sicnt 
lacob  inquit:  Deus  coram  quo  ambulaverunt  patres 
mei,  Abraham  et  Isaac,  Deus  qui  nutrivil  me,  qiiam- 
diu  fui  usque  in  hunc  diem,  Angelus  qui  redemit 
me  ex  cunclis  malis,  benedicat  pueris  isiis.  Hic 
non  dubium  est,  Angelum  infelligi  Filium  Dei,  mis- 
sum  ad  Kedemptionem  et  Benedictionem. 

Et  Paulus  expresse  inquit,  Christum  affuisse 
patribus  in  deserto:  Biberunt  ex  spirituali  comi- 
tante  eos  petra^  petra  autem  erat  Christus. 

losuae  5.  Prope  lericho  videt  losua  Dominum 
coram,  et  eum  adorat,  et  alloquitur. 

lob  19.  dicitur:  Scio  quod  redemptor  nieus 
vivit.  Nominat  Filium  Dei  rerlemptorem  tunc  viven- 
tem,  Et  hunc  ait  resurrecturum  esse,  et  fore  in- 
stauratorem  vitae. 

Hic  Filius  inde  usque  ab  initio  ad  Ecclesiam 
missus,  quid  agit?  Docet,  orat  pro  Ecclesia,  vivi- 
ficat  dato  Spiiitu  sancto  credentes,  exaudit  invocan- 
tes,  protegit  et  servat  eos.  Sicut  de  precatione 
expresse  scriptum  est,  Psalino  2.  Postula  a  me,  et 
dabo  tibi  gentes  haeredifatem.  Ideo  recipit  nos 
divinitas,  quia  hic  Filius  est  deprecator  inde  usque 
ab  initio. 

Et  Psalmo  16.  dicitur:  Ad  sancfos,  qui  sunt  in 
terra,  omnis  mea  volunfas.  Et  de  iinpiis  dicitur: 
Non  assumam  nonien  eorum  super  laLia  mea. 
Omiii  fenipore  j^ro  sanctis  precatus  est,  et  piecatur, 
ct  detestatus  est  blasphemos.  Nominatur  ergo  Sa- 
cerdos  in  aeternum. 

Et  capite  7.  ad  Ebraeos:  dicifur,  Semj  er  vi- 
Tens,    ut  interpellet  pro   eis.     Et  Danielis    12.     In 


tempore  illo  stabit   Princeps  magnus  Michael   pro 
filiis  populi  tui  etc. 

Zach.  1.  Orat  Angelus,  qui  loquitur  in  Za- 
charia,  videlicet,  loyog:  Usquequo  non  misereberia 
lerusalem,  etc. 

Quarto,  huius  IMediatoris  proprietas  est,  videre 
corda  invocantium,  discernere  veram  invocationem, 
et  hypocrisin,  exaudire  invocantes,  et  ingredi  in 
consilium  arcanum  aeferni  Patris,  id  est,  videro 
voluntatem  aeterni  Patris,  et  pro  nobis  deprecari. 
Haec  propria  sunt  naturae  omnipotentis. 

Nec  dubium  est  Christum  loqui  de  se,  tanquam 
de  Mediatore  cum  ait:  Quicquid  pefieritis  Patrem 
in  nomine  nieo,  dabit  vobis.  Hic  vult  nos  acce- 
dere  fiducia  Mediatoris.  Et  vult  ipse  in  quantum 
Mediator,  agnosci,  qui  exaudit  et  perfert  preces 
nostras  in  arcanum  consilium  Patris.  Sic  et  nos 
ad  sese  accedere  iubet,  inquiens:  Venite  ad  me 
omnes  qui  laboratis  et  onerali  estis,  et  ego  reficiam 
vos.  Hic  certe  utramque  naturain  complectitur,  quia 
natura  humana  non  recreat  sine  divina. 

Cumque  de  Invocafione  cogitamus,  perspicue 
intelligitur  hanc  quaestionem  non  esse  rixas  de 
verbis,  sed  de  re  maxima  asi*  scilicet  de  honora 
Filii  Dei. 


'6'» 


Quaerir  mens,  quid  alloquaris  in  Invocatione, 
quis  exaudiat,  quis  opem  ferat,  quo  obiecto  debeat 
niti  fides, 

Cum  dicis:  Miserere  mei  Fili  Dei,  Domine  lesu 

Christe,   ron  tantum   alloqiieris  huinanam  naturam, 

sed  hanc  personam  Deum  et  hominem,  et  petis,  ut 

intercedat  pro  te,  et  ipse  opem  ferat,  id  esf,  ut  per 

ipsuin  divinifas  tibi  opem  feraf.     Sicut    inquit:    Ve- 

nite  ad  me  omnes,    qui  laboratis    et    onerati   estis, 

i  et  ego  reficiam  vos,  merito   et   efficacia.     Et   fides 

nititur   hac    persona,    quae   est   Emmanuel,    credis 

cerni    gemifus    cordis   tui,    quia  haec   persona   est 

Deus,    credis  te    recipi  a  Deo  propfer  meri.tum    et 

I  depiecationem  huius  personae,    credls  hanc  perso- 

j  nain  efficacem  esse.     Ideo  Synodus  Ephesina  recte 

I  decrevit,  una  latria  adorandum  esse  Curistum  Deum 

et  hominem. 

Sic  et  Psalmi  docent,  Psalmo  2.  Osculamini 
Filiuin.  Et  Psal.  47.  Et  concupiscet  Rex  decorem 
fuum,  quia  ipse  est  Deus  tuus,  et  adora«is  eum. 
Et  Psalnio  72.  Et  adorabunt  eum  omnes  Reges 
terrae.  Et  Esaiae  11.  In  die  illa  stabit  Radix 
lesse,  ut  sit  signum  populis,  gentes  ad  euin  con- 
fugient,  et  requies  eius  erit  gloria.  leremiae  23. 
nominatim  fit  mentio  Invocationis:  Suscifabo  Davidi 
germen  iustuin,  etc  Et  hoc  est  riomeji  quo  voca- 
bunt  eum,  lehova  iustitia  nostra,  id  est,  Haec  per- 


97 


n.  EXAMEN  ORDINANDORUM. 


98 


6ona  germen  Daviilis  et  Deus  sic  invocabitur, 
quod  sit  Deus,  et  iustificet  invocantes,  det  remis- 
sionem  peccatorum  et  vivificet. 

Quod  aulem  obiicitur:  Nemo  est  mediator  sui 
ipsius.  Item:  Nenio  est  deprecator  apud  se  ipsum: 
Responsio  perspicua  est.  Haec  vera  sunt  eodem 
respectu,  et  ubi  unica  persona  est.  Sed  bic  discerni 
oportet  inter  mittentem  Divinitatem  et  Filiam  mis- 
sum.  Filius  in  quantum  missus  est,  est  Mediator  et 
Sacerdos. 

Recitat  Cyriilus  prorsus  similem  obiectionem 
Nestorii.  Si  Christus  secundum  naturam  divinam 
esset  Sacerdos,  sibi  ipsi  offerret. 

Respondeo,  officium  est  personae.  Haec  missa 
persona  est  mediatrix  apud  mittentem  divinitatem. 
Et  tamen  verum  est,  Filium  esse  o^mmiov  aeterno 
Patri,  et  aequaiem  potentia.  Sed  manet  persona- 
rum  distinctio.  Filius  assumpsit  humanam  naturam, 
non  Pater,  Filius  perfecte  novit  et  lionorat  Patrem, 
et  liberrima  voluntate  vult  obedientiam,  et  con- 
gruunt  voluntates  divina  et  humana  in  deprecatione, 
Sicut  in  lohanne  dicitur  in  precatione  ante  agonem: 
Sit  in  eis  tua  dilectio,  qua  me  diligis. 

Quinto,  Mediator,  Rex,  Salvator,  non  tantum 
intelliguntur  de  natura  patiente  et  moriente,  scd  de 
persona  victrice.  Sicut  personam  victricem  com- 
prehendit  promissio:  Semen  mulieris  conteret  caput 
serpentis.  Conterit  haec  persona  non  lantum  tne- 
rito  in  passione,  sed  etiam  quia  vincit  mortem  in 
suo  corpore,  et  in  nobis,  et  restituit  vitam  et  iusti- 
tiam  aeternam. 

Et  Matth.  i.  Pariet  filium,  et  vocabis  nomen 
eius  lesum.  Ipse  enim  salvabit  populum  suum  a 
peccatis  suis,  salvabit  non  tantum  merito  in  pas- 
sione,  sed  etiam  efficacia. 

De  Rege  manifestissimum  est,  comprehendi 
utramque  naturam,  ut  Psalmo  2.  Ego  constituo 
Regem  meum  super  Zion ,  Ego  hodie  genui  te,  Et 
BOta  simt  testimonia,  ac  Regis  proprietas  est  vin- 
cere. 

*  Quod  autem  obiicitur,  Opera  Trinitatis   ad  ex- 

tra  sunt  indivisa.  Victoria  igitur  et  salvatio  est 
Patris,  Filii,  et  Spiritus  sancti,  ac  tantum  passio 
est  Cliristi  propria.  Respondeo  simpliciter  ad  Re- 
gulam:  Opera  Trinitatis  ad  extra  sunt  indivisa,  ser- 
vata  cuiusque  personae  proprietate  ,  Filius  assum- 
psit  humanam  naturara,  non  alia  persona,  Filius  et 
Spiritus  sanctus  mittuntur.  Agit  Filius  non  a  se, 
sed  per  se,  ut  inquit  Augustinus.  Salvat  et  vivificat 
Pater,  sed  hoc  ordine  per  Filium,  ut  Paulus  inquit: 
Deo  gratia,  danti  nobls  victoriam  per  Donn*num  le- 
sum  Christum.  Et  Filius  inquit:  Pater  non  iudicat 
quenquam,    sed    omne  iudicium   dedit  Filio,  Quod 

MELAKTH.  OPER.  VOL.  XXIIl. 


manifestum  est  sic  accipiendum  esse,  Patrem  iudi- 
care  non  solui?i,  sed  per  FiUum  iudicare,  et  pate- 
facere  iudlciuiu.  Per  Filium  patefif  Evangelium, 
servatur  Ministerium,  datur  Spiritus  sanctus,  Ephes. 
4.  Ac  dicitur  Ecclesia  regnum  Christi,  quia 
verbo  coUigitur  inde  usque  ab  Adam  per  Filium. 
Postea  inquit  Paulus:  Tradet  regnum  Deo  Patri, 
id  est,  nunc  per  verbum  cerninms  Patrem,  postea 
divinitas  coram  conspicietur,  et  regnabit  in  ministe- 
rio  Evangelii,  sed  immediate. 

Vetustas  causas  quaesivit,  quare  Salvator  non 
tantum  sit  homo,  et  causae  recensentur,  quia  sola  hu- 
mana  natura  nec  videre,  nec  sustinere  magnitudi- 
riem  irae  Dei  potuerit,  nec  vincere  mortem,  nec  red- 
dere  vitam  et  iustitiam  aeternam.  Item,  congruebat, 
ut  pretium  maius  esset  peccato.  Nec  humana  na- 
tura  sola  videret  voluntatem  Dei  in  intercessione 
pro  aliis.  Hae  causae  nihil  sunt  apud  illos,  qui 
dicunt,  tantum  naturam  patientem  et  morientem 
esse  mediatricem,  et  salvationem  eodem  modo  esse 
Patris,  Filii  et  Spiritus  sancti,  cum  promissio  ex- 
presse  dicat:  Semen  mulieris  conterct  caput  ser- 
pcntis. 

Chrysostomus  loquens  de  Mediatore,  hanc  cau- 
sam  poiiit,  quare  Mediatorem  oporteat  conmiuni- 
care  ambobus,  quorum  est  Mediator,  quia  Media- 
torem  oporteat  cum  Deo  colloqui.  Verba  eius 
haec  sunt:  Nec  homo  tantum  esse  Mediator  po- 
tuisset,  quia  cum  Deo  Mediatorem  colloqui  oporte- 
bat:    avifqWnog  ovx  uv  iysvsio  fjbiGCrrjq^  iSii>  yuQ  xal  T(p 

Irenaeus  loquitur  hoc  modo,  lib.  3.  Oporte- 
bat  Mediatorem  Dei  et  honnnum  per  suani  ad 
utrosque  cognationem  in  amicitiam  et  concordiam 
utrosque  reducere,  et  facere,  ut  Deus  reciperet 
homineni,  et  homo  restitueretur  Deo.  Qua  enim 
ratione  filii  adoptionis  esse  possemus,  nisi  per  Fi- 
lium,  et  nisi  Verbum  caro  factum  esset,  et  nostrae 
naturae  sociatum  esset?  Dicit  in  Mediatore  duas 
esse  naturas,  quia  nos  non  possemus  esse  filii 
adoptionis,  nisi  is,  qui  natura  Filius  est,  assump.sis- 
set  nostrae  naturae  massam. 

Et  Vigilius  sic  ait:  Talis  jiostia  requirebatur, 
quae  ita  media  esset  interDcum  et  homines,  ut  et 
morti  succumberet  per  iilud  quod  hoininis  habebat, 
et  mortem  vinceret,  eo  quod  divinitatem  in  se  te- 
nebat.  Item:  Nisi  talis  Mediator  existeret,  qui  de 
coelestibus  venie^K,  couniretur  terrenis.  Unde  etiam 
medius  erit,  si  utrumque  non  hal)uerit,  quia  nisi  ta- 
lem  dederis  interDeum  et  homines,  qui  ita  sit  me- 
dius,  ut  ex  utroque  utrumque  sit,  id  est,  ut  et  Deus 
sit  propter  divinitatis,  et  idem  homo  sit  propter  hu- 
manitatis  naturam,  humana  divinis  queuiadmodum 
reconcilientur,  non  ostendis. 

7 


99 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.) 


100 


Cyrilli  longa  est  commemoratio  in  Thesauri 
libro  12.  Mediator  Dei  et  hominuni  lesus  Christus 
est,  non  solum  quia  reconciliavit  homines  Deo,  sed 
etiam,  quia  naturaliter  et  substantialiter  et  Deus  et 
homo  est  in  una  hypostasi.  Item,  Est  autem  Chri- 
stus  Mediator  Dei  et  hominum,  quia  in  eo  uno 
Deus  et  homo  coniunguntur. 

Ambrosius :  Ut  Mediator  Dei  et  hominum  esset, 
homo  Christus  lesus,  non  sine  divinitate,  quia  in 
Deo  homo  erat,  et  Deus  in  homine,  ut  ex  utroque 
esset  Mediator. 

Sic  Epiphanius  et  Hieronymus  loquuntur.  Nec 
his  antiquis  testimoniis  anteferatur  mutilatum  di- 
ctum  in  Longobardo  distinctione  19.  libro  tertio, 
quod  ex  Augustino  citatur,  quod  ait,  Christum  esse 
Meliatorem  secundum  humanitatem,  non  securidum 
divinitatem.  Et  tamen  in  eodem  loco  pugnantia 
mox  citantur,  unde  nata  est  otiosa  distinctio  de 
Medio  et  Mediatore.  Fatentur  Christum  secundum 
utramque  naturam  medium  esse,  sed  Medintorem 
secundum  humanam.  Manifestum  est  autem,  ideo 
dictum  iilud  insufficiens  esse,  quia  tantum  de  pas- 
sione  loquitur,  non  de  victoria,  non  de  intercessione 
perpetua,  quae  fit  coram  Patre,  non  de  perpetua 
conservatione  Ecclesiae. 

Nec  dictum  in  Epistola  ad  Timotheum  excludit 
divinam  naturam,  quia  nominat  personam:  U«us 
Mediator  Dei  et  honiinum,  Homo  ChrlNius  lesus. 
Christus  mitem  est  nomen  personae,  in  qua  sunt 
duae  naturae,  quasi  dicat:  Hic  hoino  Christus  est 
Mediator,  non  alii  homines,  Abraham  aut  Moises, 
de  quo  etiam  scriptum  est  Deut.  5.  Ego  steti  in- 
ter  Deum  et  vos  etc.  Sed  hic  unicus  filius  Dei 
est  Mediator,  quia  hic  assumpta  natura  humana 
est  propitiator.  Non  igitur  inde  sequitur,  solam 
naturam  humanam  mediatricem  esse. 

Ideo  et  enarrationes  veterum  monent,  non  ex- 
cludi  divinam  naturam.  Ac  miror,  quas  causas 
esse  cogitent,  cur  duae  naturae  unitae  sint,  qui  so- 
lam  humanam  naturam  contendunt  esse  Mediatricem 
et  Redemptricem,  certo  non  frustra  facta  est  haec 
copulatio.  Nec  frustra  dictum  est:  Sic  Deus  di- 
lexit  mundum,  ut  FiJium  unigenitum  daret.  Item, 
Qui  propter  nos  homines,  et  propter  nostram  salu- 
tem  descendit  de  coelis. 

In  Stancari  scripto  quaedam#etiam  de  iustifica- 
tione  inseruntur,  ubi  tamen  non  recitatur  integra 
doctrina  de  eo  articulo.  Nobis  autem  magnum 
crimen,  sed  falso  obiicit,  Ait  nostram  doctrinam 
ex  Pelagiana  extructara  esse.  Extant  Confessiones 
consentientes  nmltarum  Ecclesiarum  nostrarum  de 
praecipuis    Articulis,   quas  non  dubito  veras  esse. 


Ipse  quid  sentiat,  et  cuius  Ecclesiae  civis  sit,  non- 
dum  scimus.  Si  publicis  scriptis  oppugnabit  doctri- 
nam  Ecclesiarum  nostrarum,  non  deerunt  qui  veri- 
tateni  tueri  studebunt,  nec  deterrebuntur  eius  male- 
dicentia. 

Haec  scripsi  meo  nomine.  Nam  aliis  attrahere 
certamina  cum  homine  maledico  non  volui.  Causa 
haec  amplissima  est,  et  muhas  gravissimas  dispu- 
tationes  continet,  quanun  explicatio  ilhistrat  doctri- 
nam  de  Filio  Dei,  et  utilis  est  ad  |consolationem  et  ad 
invocationem.  Nunc  autem  fui  brevior,  et  quaedam 
praeterii,  quia  video  quosdam  undique  arripere  ca- 
lumniandi  occasionem:  Nec  vero  defugio  iudicia 
Ecclesiarum,  et  maxime  optarim  de  muUis  rebus 
coUoqui  me  posse  cum  pluribus  viris  doctis  et  piis, 
qui  sine  acerbitate  animorum  sententias  conferrent. 

Subiicio  igitur  et  me  ipsum,  et  omnia  mea  scri- 
pta,  et  hanc  ipsam  responsionem  iudicio  omnium 
Ecclesiarum,  quae  Augustanam  confessionem  am- 
plectuntur,  et  oro  Filium  Dei,  Dominum  nostrum 
lesum  Christum,  Deum  et  hominem,  qui  dixit:  Ve- 
nite  ad  me  omnes,  qui  laboratis  et  onerati  estis, 
et  ego  reficiam  vos,  ut  semper  Ecclesiam  sibi  in 
his  regionibus  coUigat  et  gubernet,  et  nos  doceat 
et  regat,  Amen. 

Scripsit  manu  propria  Philippus 
Melanthon,  in  die  Festo  lo- 
hannis  Baptistae^  in  arce  Des- 
saensi.  M.  D.  LIII. 


QUAESTIO. 

An,  sicut  vera  est  propositio,  Christus  est 
mortuus  secundum  naturam  humanam,  non  secundum 
divinam  naturam:  ita  sit  vera  propositio,  Christus 
e^t  Mediator  tantum  secandum  naturam  humanam, 
non  secundum  utramque  naturam.  An  vero  diffe- 
rentia  sit  inter  propositiones  quae  loquuntur  de 
proprietatibus  unius  naturae,  et  alias  propositiones, 
quae  loquuntur  de  officio,  quod  convenit  personae, 
ut  Christus  est  Rex,  secundum  utramque  naturam. 


Alia  Quaestio. 

An  Christus  tantum  sit  Salvator,  quia  partitur, 
et  non  eo  quod  simul  sit  efficax,  an  sit  Salvator 
merito  et  efficacia. 

Deo  Gratia. 


101 


111.    CATECHESIS  FUERILIS. 


1U2 


VERBA  AMBROSII   IN  EPISTOLA  PRIORE  AD 
TIMOTHEUM. 

Uims  enim  Deus,  uiius  el  Mediator  Dei  et  ho- 
minuni,  honio  Christus  lesus.  Dei  et  Christi  unani 
signiHcat  esse  voluntatem  in  salvandis  hominibus, 
Unde  Deum  Patrem,  quia  ab  ipso  est  omnis  auto- 
ritas,  unum  esse  fatetur,  et  unum  Mediatorem  Dei 
et  hominum,  Christum  lesum.  Missus  enim  a  Patre, 
factus  arbiter  reconciliavit  Deum  et  homines  refor- 


niando  eos  ad  agnitionem  eius,  quia  enim  unus  est 
Pater  et  Fllius,  non  persona,  sed  indifferenti  na- 
tura,  ut  arbiter  esset  Dei  et  hominum,  Filius  Dei 
assumpta  carne,  homo  natus  est,  ut  Mediator  Dei 
et  hominum  homo  esset  Christus  lesus,  id  est,  non 
sine  divinitate,  quia  in  Deo  homo  erat^  et  Deus  in 
homine,  ut  ex  utroque  esset  Mediator,  et  utrumque 
reconciliaret. 

FINIS. 


Hanc  Responsionem  cle  controversiis  Stancari  in  eadem  ExaiTiinis  Ordinanrtorum  editione  subsequuo- 
tur  Definitiones  nm/tarum.  appellationum,  quarum  in  Ecclesia  usus  est,  traditae  a  Philippo  Melanthone  lorgae 
et  Vuiteberyae.  Anno  1552.  et  1553.  Has  iam  in  Appendice  II.  tertiae  aetatis  Locorum  theologicorum  latino- 
runi  (Vol.  XXI.  p.   1075 — 1106.  conl".  p.   1075.  nota  39.)  edidiinus,  quam  ob  causam  hoc  loco  omittuntur. 


IIL    CATECHESIS  PUERILIS 

AUCTORE  PHILIPPO  MELANTHONE. 

Hic  liber  Melanthonis,  quod  equidem  scio,  prodiit  hisce  Editionibus: 
Catechesis  Pverilis,  id  est,  institutio  puerorum  in  sacris. 

Philippvs  Melanchthon  ad  pueros. 

Quae  sint  iussa  Dei,  qvae  lex,  quae  stmma  voluntas, 

Chare  puer,  praesens  ctincta  libel/us  habet. 
Hunc  lege,  qui  verae  pietatis  amore  teneriS) 

*•    Coelestique  cupis  comp/acuisse  Pafri. 
Tradit  enim  so/idae  sumtnam  pietatis  ad  unguem; 

Ulqrte  Dei  ]>ossis  fi/ius  esse,  doeet. 
Ta/ia  qui  recte  teneris  addiscit  ab  annis, 

Crede  mihi,  ex  omni  parte  beatus  erit. 

sine  loci  annique  indicio.     2  y,  pJ^^gg*     8.  *) 

Catechismvs  Pverilis,  Id.  est,  Institutio  Puerorum  in  sacris. 
Philippvs  Melanchthon  ad  Pueros. 
Si  qua  Dei  tangit  puram  reverentia  mentem  etc. 
(In   fine:)    Witteberyae  per  Georrjium  Rhaw.  M.  D.  XXXII.   5  plagg.   8. 
Catechesis  Pverilis  recognita.     Hagenoae  1532.   8.  **) 
Catechismvs  Pverilis,  id  est,  Institutio  Puerorum  in  sacris. 
Philippvs  Melanchth.  ad  Pueros. 
Quae  sint  iussa  Dei,  tpiae  lex,  qtiae  summa  vohmtas  etc. 
Vitebergae  a.   1536.  —  (In  fine:)    Vitebergue,  per  Georgium  Rhau,  a.   1536.  5  plagg.  8.***) 
Catechi.vmvs  Pverilis.     Basileae  1538,  8.  f) 

In  his  Editionibus  ex  Melanthonis  epigrammate  adscripto  intclligitur,  eundem  libri  auctorem  esse, 
in  sequentibus  vero  Editt.  ipse  in  titalo  auctor  nuncupatur. 

Catech  I  esis  Pveri  \  lis.  \  Avtore  Philippo  I  Melanthone.  \  Halae  Sueuorum  ex  officina  \  Petri 
Brubacchij  Anuo  \  XL.  —  (In  fine:^  Halae  Scevorvm  \  Ex  officina  Petri  Brubacchij,  j  Anno 
M.CCCCC.  I  XXXX.  8 '/4  plagg.,  quarum  prima  dimidia  &,  seqq.  7%  plagg.  litt.  A— H  (H  6  folia 
cont.)  signatae  sunt,  prinia  4  foll.  non  num.,  seqq.  62  foU.  num.,  8.  min.  (fol.  &  2  ^  —  4  *  loannis 
Breutii  editoris  epistola  ad  lectorem;  fol,  &  4''  vacat;  fol.  1* —  62"  [Al^  —  H6*]  Catechesis, 
cum  34  auiiotatt.  marginal. ,  quarum  maxima  pars  sunt  voces  textus  repetitae;  fol.  62  ^' Clausulam 
contiuet).  ff) 


*)  Haec  Ed.  et  subsequens  in   Bibliotheca  senat.  Norimb.  exstant.    Harum  prior  recensetur  a  Panzero  in  Annalibus  typngr. 
Vol.  IX.  p.  185.  nr.  248.,  altera  ibid.  p.  92.  nr.  240.  atque  a  Feuerlino  in  Bibliotheca  symbol.  ed.  Riederer  1.  p.  368.  nr.  43. 

*•)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  regia  Uresdensi  invenitur. 

•**)  Hanc  Ed.  Bibliotlieca  senat.  Norimb.   asservat.    Recensetur  a  von  der  Hardt  in   Autographis  Lutheri  aliorumque  Tom.  I. 
p.  334.,  a  Feuerlino  1.  1.  I.  p.  368.  nr.  44.,  atque  Panzero  1.  1.  IX.  p.  98,  nr.  306. 
f)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  acad,  Gotting,  est. 

ff)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  regia  Berolin.  in  nianibus  habeo.  Reperitor  quoque  in  Bibliothecis  arad.  Vratislav.  et  Erlang.,  atque 
in  Biblioth.  senat.  Norinib.  —  Recensetur  a  Ce.  Veesenmeyero  in  1.  Siterarifd}-'bibIio;irap^if*e  SfJad^ridjten  vcn  eirigcn  @iun- 
gelifrf)en  fntcd)etifd)tn  ©djriften  etc.  (Ului  1830.  8.)  p.  95  sqq..  ubi,  Breniii  praefatione  recensila  alque  Melanlhonis  prae- 
falione  ex  Operi[)us  Wileberg.  ipsius  verbis  allata,  p.  99.  haec  addit:  „Won  fiel)t  (^ior^iii^  (scil.  ex  Mel.  pra^ tatione) ,  ba^ 
5KelancJjtt)cn  fclbft  biefe  (SateAeftg  nid;t  ganj  iu  ttefer  '^cxm,  irie  fie  58rcnj  {^eraugg.cijcben,  gefdbri.bcn  ^abe,  tap  er  genninfdit, 
'    ^uuj  nioc^te  fiie  vtor  ber  J&erauggabe  noc^  auggefeilt,  mib  einige^  abgecinbert  ^aben.    SBit  fam  ober  nun  Jbrenj  ju  biefev  wn- 


105  III.    CATECHESIS  PUERILIS.  106 

Cateche-  i  sis  Pveri-  \  lis,  j  Avtore  Pliilippo  \  Melan.  j  Cum  Praefatione  loannis  Brentij.  (Infi^ 
haec  cst  Insigne  typngiaphi,  corona  cinctum :  Angelus  scufum  tenens,  in  quo  litterae  .MB.  con- 
iunctae,  cum  tiibus  punctis  subsofiptis  leguntur.)  M.  D.  XL.  —  (In  fine:)  Lipsiae  in  officina  ty^ 
po-  I  ffraphica  Michaelis  \  Blurn,  Mense  Maio.  Anno  ]  M.  D.  XL.  8  '/o  plagg.  litt.  A — I  (\  '/^  plag.) 
signatae,  132  pagg.  num. ,  penult.  fol.  non  num. ,  ult.  fol.  album,  8.  min.  (pag.  3—9.  loannis 
Breutii  editoris  epistola  ad  lectorem ;  pag.  10 — 132.  Catechesis,  cum  36  aunott.  margin. ;  ante- 
penultimi  folii  antica  pag.  continet  Clausulam  subiuncto  Insigni,  in  quo  duo  angeli  scutum  tribus 
floribus  iusignitum  teuent;  postica  pagina  imaginem  Christi  crucitixi,  Maria  et  lohanne  adstanti- 
bus ;  ult.  folium  album  est.)  *) 

Cate-  I  chesis  Pveri-  \  lis,  Recoijnita  \  a  Philippo  \  Mekinth.  \  Vite  bertjae  \  15  40.  (sic)  Hic  titii- 
lus  figuris  ligno  incisis  cinctus  est,  inter  quas  etiam  est  Christi  crucifixi  imago,  inferiori  tituli  parti 

interposita,  quo  loci  nonien  annorumque  numeri  in  duas  partes  sic  dirimuntur:         -.  r      ,q         — 

(In  fine:)  Vitebergae  excv-  \  debat  Nic.  Schir.  [\entz.']  \  Anno  1.  5.  43.  11  plagg.  litt.  A  —  L 
sign.,  prima  2  foll.  non  num.,  seqq.  86  foU.  num.,  ult.  fol.  non  num.,  8.  min.  (fol.  A  2  Melantho- 
nis  praefatio;  fol.  A  3  ■  f  fol.  1*]  — L  8  "  Catechesis,  cum  31  annott.  margin.,  Cuius  fini  Clausula 
subiuncta  est ;  fol.  L  8  ^*  vacat.)  **) 

Cate  I  chesis  \  Pverilis  Recofj-  \  ttita  a  Philippo  \  Melanth.  \   Vitebergae  \  1 543  (Hic  titiilus  fere  iis- 

dem  figuris    ligno  incisis   cinctus  est,    ac  titulus  Ed.  praecedentis,    ab  illo  autem  eo  differt,  quod 
"     Christi  crucifixi  imago  omissa  est.)  —  (In  fine:)  Vitebergae  excv-  \  debat  Nico.  Schir.  \  Anno  \.b.A^. 

11   plagg.  litt.  A  — L  sign.,    prima  2  foll.  non  num.,    seq-q.  86  foll.  num. ,  ult.  fol.  non   num. ,  8. 

min.    (fol,  A2  Melanthonis  }uaefatio ;    fol.   A  3  »  |  fol.    1«  |  —   L  8*  Catechesis,    cum  27    annott. 

margin.,  in  cuius  fine  Clausula  addita  est;  fol.  L  8  ^'  vacat).  ***) 

Cate-  I  chesis  Pve-  \  rilis.  \  Recognita  a  Phi-  j  lippu  Meldnth.  \  Vitebergae  JEx-  j  cudebat  Nico. 
Schirl.  I  1543  (Hic  titulus  figuris  ligno  incisis  cinctus  est,  quae  a  figuris  praecedentium  Editt.  di- 
versae  sunt)  —  (In  fine:)  Vitebergae  excv-  j  debat  Nico.  Schir.  \  Anno  1.  5.  44.  l^y^  plagg.  litt. 
A — N  (N^/o  P^ag.)  sign.,  100  foll.  non  num.,  8.  min.  (fol.  A2  Melanthonis  praefatio;  fol.  A  3  *  — 
N4»  Catechesis,  cuia  265  annott.  margin.,  quarum  maxima  pars  sunt  voces  e  textu  repetitae  et 
loci  Scripturae  S. ;  in  fine  Clausula  addi  a  est;  fol.  N  4 '^  vacat).  f) 

Cate-  I  chesis  Pverilis,  \  recognita  a  Philippo  Melan-  |  thone.  (Infra  haec  sunt  tria  foliola  et  idem 
Insigne  Blumii  typographi,  quod  supra  in  Ed.  Lipsiensi  anni  1540.  descripsi,  punctis  autem  in  eo 
omissis.  Lipsiae  \  Michael  Blvm  \  excudebat.  \  Anno  M.  D.  XLV.  10  plagg.  litt.  A  —  K  sign., 
2  foll.  non  num.,  152  pagg.  num.,  ult.  2  foll.  alba,  8.  min.  (fol.  A2  Melanthonis  epistola  ad 
lectorem  [praefatio];  fol.  A3*  —  K  6  "^   [pag-   1  — 152.]   Catechesis,    cum    31   annott.    margin.)  f-j-) 

—   —   (Idem  Index?)  Lipsiae  1547.  ^\/^  plagg.  8. -j-tf) 

Cate-  I  chesis  Pverilis,  \  recognita  a  Philippo  \  Melanthone.  )  Vitebergae.  \  Anno  M.  D.  XLIX. 
(Hic  titulus,  cuius  lineae  1,  2.  5.  rubro  colore  expressae  sunt,  figuris  ligno  incisis  cinctus  est.)  — 
(In  fine:)  Vitebergae  \  I^x  officina  literaria  \  Georgii  Rhav.  \  M.  D.  XLIX.  10  plagg.  Htt.  A — K 
sign.,  prinia  4  foll.  non  nuni.,  seqq.  75  foll.  numeris  3  —  77  numerata,  ult.  fol.  album ,  8.  min. 
(fol.  A3  Melanihonis  ])raefatio;  fol.  A3^  — K  7  "  Catechesis,  cum  31  annott.  marg.,  in  fiue  Clau- 
sula  subiuncta  est;  fol.  K  7  "^  —  8''  vacant).  f*) 


soHfcmmentn  9lrbfit?  2Da^rfd)einIic&  erl)ieU  er  ffe  von  jemanb,  ber  al^  Sul^drer  Welanc^t^cng  biefe  SSorlefung ,  hselt^er  et 
ine()r  bie  erotenuUifc^e,  ale  afrcamatifdie  J^orm  ge^ebcn,  naii}gefcbricbfn  Ijatte,  ^ur  .gifrauggabf,  bfrfn  er  fte  njtrtlj  l^iflt.  35iep 
toar  nid;t  bcv  cinjige,  iinb  nict^t  btr  crftc  Rafl,  ba§  auf  bicfe  S(rt  Shiffa^e  a)?clancl)t^ong  in  bag  ^ublifum  famen,  Jrie  ft^  Uidjt 
iettieifen  licge,  n^tnn  e^  nottjig  trdvf.  (Sinen  figtntliilKn  (Iatecl)ifmu6  fann  man  biefe  Slrbeit  ni^t  nennen ,  aber,  Juie  bie  Se« 
nennung  niit  ^cbad}t  getod(;lt  ift,  eiue  Sated^cfts"  u.  f.  tv. 

*)  Haec  Ed.  ex  Biblioth.  ducali  Guelferbjt.  iiiihi  ad  nianus  est. 
••)  Hanc  Ed.  ex  Biliiioih.  acad.  Vratislav.  in  manibus  habeo. 

♦••)  Hanc  Ed".  ex  Khlioth.  ducali  Gueiferbyt.  in  manibus  teneo,  etiam  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  exstat.    Haec   aut  subsequens 
Ed.  quoque  in  Bibh'othecis  regiis  Beroiin    et  Dresdensi  invenitur. 
t)  Haec  Ed.  in  iiicis  libris  est.  —  Recensetur  in  Hirsrhii  .Milienario  111.  p.  75.  nr.  767. 
tt)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  regia  Berolin.  in  manibuc  hat)eo. 
ftf)  Hanc  Ed.,  quae  in  Bibliolh.  senat.  Nor^mb.  est,  nondiim  vidi. 
t*)  Haec  Ed.  ex  Bibliolh.  ducali  Guelferbyt.  ad  meas  manus  est. 


107        .  PHIL.  MEL.  SCUIPTA  DOGMATICA.  108 

(Idem  In('ex?)  Lipsiae  1549.  9  plagg.  8.*) 

Cate-  I  chesis  Pve  j  rilis,  \  Recocjmta  a  Phi-  \  lippo  Melanth.  \   Vitebergae  |  Excudehat  Johan-  \  nes 

Crato,   I  Aimo  M.  D.  LI.     (Hic  titulus  figuris  ligno  incisis  cinctus  est.)    10   plagg.   litt.  A K 

sign.,  79  foll.  non  nmn.,  ult.  fol.  album,  8.  min.  (fol.  A  2  Melanthonis  praefatio,  fol.  A3» — K7'' 
Catechesis,  cum  30  annott.  margin:;  fol.  K8  vacat).  **) 

_.  _  (Idem  lndex'0  Budissinae  1551.  8.***) 

Catechesis  j  Pverilis,  Recogni-  |  ta  A  Philippo  Me-  \  lanthone. 

(Infra  haec,  Meianthonis  imago  figuris  cincta,  cui  subscriptum  est  hoc  epigramma:) 

loan.  Cregefivs 

Quem  deus  innimeris  virtutimi  dotibus  auxit, 

Pictus  ihi  vera  fronte  Melunthon  adest. 
higeniosa  manits  pottiit  depingere  vultum. 

Quae  mentem  pingat  non  ijtwqtie  Apellis  erit. 

Lipsiae.  \  In  officina  Georgii  \  Hantzsch  \  M.  D.  LV.  9  plagg.  litt.  A — I  sign.,  71  foll.  non  num., 
ult.  fol.  album,  8.  min.  (fol.  A2  Melanthonis  praefatio;  fol.  A  3  **  —  17''  Catechesis,  cum  25  an- 
nott.  margin. ;  fol.  I  8  vacat).  f)  ♦ 

Cateche-  \  sis  PveriUs.  \  Recognita  \  A  j  Philippo  Melanth.  (Infra  haec,  Melanthonis  imago  circulis 
cincta)  Wittebergae  \  Excvdebat  lohannes  \  Crato  \  Anno  M.  D.  LVII.  10  plagg.  litt.  A — K  sign., 
79  foll.  non  num.,  ult.  fol.  album,  8.  nun.  (fol.  A2  Melanthonis  praefatio;  fol.  A  3  "  — K  7  **  Ca- 
techcsis,  cum  21   annott.  margin.)  f  f ) 

Cateche-  \  sis  Pveri-  \  lis.  \  Recognita  \  A  \  Philippo  Melanth.  (Infra  haec,  Melanthonis  imago  cir- 
culis  inclusa)/  Vitebergae  \  Excvdebat  lohannes  \  Crato.  \  Auno  M.  D.  LVIII.  10  plagg.  litt.  A 
— K  sign.,  79  foll.  non  num.  ult.  fol.  album.  8.  min.  (fol.  A2  Melanthonis  praefatio;  foI.A3*  — 
K  7  "^  Catechesis_,  cum  20  annott.  margin.).  fff) 

Cateche-  \  sis  Pverilis.  |  Recognita.  |  A  \  Philippo  Melanthone.  (Infra  haec,  Melanthonis  imago  cir- 
culis  inclusa).  Budissinae.  \  Per  lohannem  \  Wolrab.  \  Anno.  M.  D.  LXI.  1 0  plagg.  litt.  A — K 
sign.,  79  foll.  non  num.,  ult.  fol.  album,  8.  min.  (fol.  A2  Melanthonis  praefatio;  fol.  A  3  "  —  K^* 
Catechesis;  fol.  K  7  •>  —  8  ''  vacant).  f*) 

Ex  his  Editionibus  illa,  quam  Brentius  a.  1540  curavit,  recusa  est  in  Operwn  Melanthonis,  quae 
Basileae  apud  loan.  Hervagium  1541.  in  Fol.  prodierunt,  Tomo  III.  p.  211 — 258.,  loannis  Brentii  praefatione 
praeCxa  p.  211  sq.;  p.  213  —  258.  Catechesin  cum  10  annotatt.  margin.  exhibent.  Ipsius  Melanthonis  vero 
Editio  extrema  Witebergensis  a.  1558.  repetita  est  in  eius  Operum  Collectione ,  quam  Wittebergae  lo.  Crato 
a.  1562 — 1564.  in  Fol.  excudit,  Parte  I.  p.  1 — 27.  cum  Melanlhonis  praefatione,  quae  in  folii  proxime  praece- 
dentis  non  num.  B  ij  pagina  aversalegitur.  Catechesi  in  margine  122  annotationes  appositae  sunt.  In  horum 
Operum  altera  Editione,  quam  Witebergae  haeredes  lo.  Cratonis  a.  1580.  in  Fol.  excudebant,  hic  liber  cum 
iisdem  annott.  margin.  in  Parte  I.  p.  1 — 27.,  praefatio  Melanthonis  in  fol.  proxime  praecedente  non  nimi.  B  ij  •> 
reperitur.  — De  hoc  libro  legatur  Strobelii  tract.  9>erDlenftc  33?fIand]t{)onS  um  bte  ^atedjetif,  in  loh.  Rud.  Gottl.  Beyeri 
QtOgem.  SKagajin  fut  *43retii<^er  (^eipitg  1783 — 96.  12  ^t)e)  Tom.  IX.  fasc.  6.,  cuius  legendi  occasio  mihi  non  data  est. 

Quaedam  huius  libri  Editiones  latinae  etiam  in  germanicam  linguam  translatae  sunt.  Ex  prima  Ed. 
confecta  interpretatio  prodiit  hisce  Editionibus : 

$^iUp^3S  5WeIand)tl;on3  Ǥanbt6uc^Ietn,  njie  man  bte  finber  ju  ber  gcfc^rifft  tmb  lere  l;a(ten  fot.  SCBittemfcerg 
m.  2).  ^ejetiii.    3  plagg.    8.f**) 


*)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  regia  Dresdensi  et  senat,  Norimb.  asservatur. 
••)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Hamburg.  et  in  meis  libris  est. 


***")  Haec  Ed.  olim,  Catalogo  teste,  in  Bibliotheca  Orphanotrophei  Halensis  erat.  —  Fortasse  vero  annorum  numerus  1551.   ca- 
lami  errore  scriptus  est  pro  1561.,  quo  anno  Editio  infra  recensenda  prodiit. 
t)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  acad.  Heidelberg.  in  manibus  habeo. 
tt)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  regia  Dresdensi  et  in  meis  libris  est. 
ttt)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  senat.  Hamburg.  in  manibus  habeo. 
t*)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 
t**)  Haec  Ed.  recensetur  a  Feuerlino  1. 1.  I.  p.  359.  nr.  9   et  a  Panzero  in  1.  Slnnalen  ber  dUecn  beutf^en  Sitt.  T.II.  p.  296.  nr.  2386. 


109  III-   CATECHESIS  PCERIUS.  110 

(Iclem  Index]  50lttem6erg  1527.  3  plagg.  8.*) 

Ex  eadem  vel  ex  Ed.  anni   1532.  aut  anni   1536.  facta  esse  videtur  haecce: 

(Sin  buMin  fur  tiie  leijeu  «ub  finPer.  $f)il.  a)feIaucl)t^oug  ^ani^tbiicljUn,  twie  man  tie  finber  ju  ber  gefc^rijft 
Sjnt»  lere  l^alten  fol.     (Strafburg  bci}  SKoIffg.  Jt5^?pt;el.  sine  anni  indicio.     5  plagg.  8. 

Ex  Ed.  Witeberg.  anni   1543.     Casp.  Bruschenius  hanc  interpretationem  perfecit: 

(Satef()ifmuS,  ba§  ifi,  ein  ,KinbfrIeI)r  ^i).  a)fetant(;oniS,  an^  bem  Satein  inS  !Deutfcl?  gebrac^t  burd^  ®af|)or  SSru» 
fcl)eu.     i?eipsig  1544.     20  plagg.     8.**) 

6ated)i§mu6,  taS  ifi,  ein  .^inberle^r  ^errn  ^i).  3)?eIautl)oni8,  an^  bem  i?atein  iuS  !Deutfd)  gebracijt  Dur^  Gaspur 
Briischeu  Poeten.     0liirnberg  ^aug  ©iitteumunbt  1544.     8.     20  (?)  plagg.  ***) 

(Idem  Index)  9liirnberg,  sine  anni  indicio.  20  plagg.     8.  f) 

(Idem  Index)  9Rurnberg  15G7.  8.  ff) 

Nota.  Ab  illa  Catechesis  puerilis  interpretatione  german.  „$^il.  ^tt  «^anbtbiicljtein  JC."  inscripta, 
diversae  est  haecce:  a)?anuat  ober  |  .§aubtbiict}liu,  3)arin=  |  nen  Die  fiiruembfie  «i^aubtarticfel  ber  |  rcarf)afftigen  (S^rifttic^en 
^ere,  in  Srage  |  »uD  Qtutreort  geftetlet  feinb,  gemetirt,  |  iSonbertid)  mit  einer  notigeu  Srage  »nb  |  ftarer  CCnterric^tung  bon 
Dcn  graben  ber  |  «Si^fc^afft  »uD  <Sd)tvagerfcl)afft,  ]  rcelc&e  im  gres^en  »erbo-  |  ten  feinb.  )  PliiUp.  Melant.  \  ©ebruit  ^u 
grancffurbt  |  am  WaS^n,  bel)  $eter  QBraubcd?,  nad)  ber  ©eburt  6t)rifii  |  M.  D.  LV.  3ar.  14%  plagg.  8.  min.  Hic  enim 
liber,  quem  ex  Biblioth.  senat.  Hamburg.  in  nianibus  habeo,  non  Catecheseos  puerilis,  sed  Examinis  Ordinando- 
rum  interpretationem  continet^  vide  Prolegomena  in  hoc  Examen  supra  proposita. 

Praeter  has  interpretationes  germanieas  h.  1.  memoranda  est  haecce  expositio  huim  libri  ab  Ale- 
xandro  Alesio  scripta: 

Epitome  I  Expositi-  |  onis  Catechismi  |  D.  Philippi  Melanthouis  \  Relata  ad  Interro-  j  gationes  et 
Re-  I  sponsiones,  \  Vt  vere  sit  id  \  quod-  dicitur  Catechesis:  cid  addita  est  \  expositio  symboli,  et 
orationis  Domiuicae,  \  ut  nihil,  quod  ud  iustam  formam  Ca-  \  techismi  pertinere  uideatur ,  \  desi- 
derari  possit.  \  Ab  Alexandro  Alesio,  \  S.  Theologiae  D.  \  Psal.  CXIX.  j  Et  ne  auferas  de  ore 
meo  uerbum  ueritatis.  \  Francoforti  \  ad  Viadrvm  in  Officina  j  loannis  Eichorn,  \  Anno  |  M.  D.  L. 
—  (In  tine:)  E.xcvdebat  \  lohan.  Eichorn  Francforti  ad  \  Viadrum,  Anno  |  M.  D.  L.  7  plagg. 
litt.  A  —  G  sign. ,  prima  4  foll.  non  num. ,  seqq.  52  foll.  num.,  8.  min.  (fol.  A2*  —  4^*  Alesii 
epistola  nuncupat.  ad  Modestinum,  Christophorum  et  Abrahamum  Ludovici  Fachsii  filios ;  fol.  A  5  *  — 
G  8  ''  Epitome  expositionis  Catechismi  D.  Phil.  Melanthonis ,  relata  ad  interrogationes  et  respon- 
siones,  in  cuius  fiue  Clausula  addita  est ;  fol.  G  8  "^  vacat).  f  f  f ) 

Ab  hac  Melanthonis  catechesi  distinguendae  sunt  duae  aliae,  in  quarum  titulo  item  Melanthonis  no- 
men  occurrit: 

1.  Othonis  Brunfelsii  Catechesis  anno  1529.  primum  edita,  cum  hocce  titulo: 
Catechesis  Puerorum,  in  fide,  in  literis,  et  in  moribus.  Ex  Cicerone,  Quintiliaiio ,  Plutarcho,  An- 
gelo  Politiano,  Rodolpho  Agricola,  Erasmo ,  Philippo  Melanch.  utque  ali.is  probatissimis  qui- 
busque  autoribus,  Tomis  digesta  quatuor,  per  Othoneni  Bnmfelsium.  Argentorati  1529.  8.  Haec 
Catechesis  lac.  Sturnuo,  Nic.  Kniebsio,  et  lac.  Meyero ,  Senatoribus,  urbis  Argentinae  Scholarum 
praefectis  dedicata  est. ).-[■*) 

(Idem  fere  Index).     Coloniae  Anno  M.  D.  XXXII.  8.   10  plagg.     (In  hac  altera  Ed.  dedica- 

tio  prioris  anuo  1529.  scripta  repetita  est).  f**) 


*)  Haec  Ed.  et  subsequens  in  Biblioth.  senat.  Norimb,  asservantur.  .,  • 

**)  Haec  Ed.  in  eadem  Biblioth.  senat.  invenitur. 

••*)  Hanc  Ed.  recenset  Riederer  in  FeuerHni  Biblioth.  symbol.  ab  ipso  edita  I.  p.  370.;  de  plagularum  numero  addit:  „nid^t  gar 
ein  ^tivtiabet^." 

t)  S:c  haec  Ed.  affertur  in  Catclogo  librorum  Melanthonis,  qui  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  sunt.    Nescio ,  utrum  haec  eadem 
sit  ac  proxiiue  praecedens,  an  illius  repetitio. 

tt)  Haec  Ed.  affertur  iu  Mart.  Lipenii  Bibliotheca  reali  theologica.    Tom.  I.  (Francof.  ad  M.  1685.  Fol.)  p.  250. 
ttt)  Haec  Epitome  in  nieis  libris  est. 

t*)  Ilaec  Catechesis  affertur  a  von  der  Hardt  1.  I.  I.  p.  262, 
t**)  Haec  altera  Ed.  recensetur  a  Feuerliuo  1.  1.  I.  p.  386,  nr.  42. 


m  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  115 

Catechesis  puerorum,  tn  fide,  literis  et  moribus.  Ex  probatissimis  qidbnsque  authoribus.  Per 
Othonem.  Bruufelsivm.  Francof.  apud  Christi.  Egenolphum.  sine  anni  indicio.  8.  13  plagg.  (cum 
dedicatione  priniae  Editionis  a.  1529.).*) 

In  hoc  libro,  teste  Feuerlino,  nonnisi  Tonius  III.  et  IV.  sunt  proprie  catechetici  argumentl. 

2.  Catechesis  ex  Corpore  doctrinae  Philippico  a  Professoribus  Wittembergensibus  Crypto-Calvinistis, 
inprimis  Christophoro  Pezelio  contexta,  quae  vulgo  Catechismus  Crypto-Calmniauus  Wittembergensis  nun- 
cupatur.     Haec  primum  a.    1571.  prodiit  sic  inscripta: 

Catechesis  e.x  Corpore  doctrinue  Christianae  Ecclesiarum  Sa.r.  et  Misn.  quae  sunt  subiectae  ditioni 
Ducis  El.  Sax.  edita  in  Acad.  Witeberg.  et  accommodata  ad.  nsum  Scholarum  puerilium.  Wite- 
berfiae  1571.   lOYo   plagg-   «4  <oll.  non  num.,   8.**) 

Cateche-  j  sis  \  Continens  E.rpli-  |  cationem  simplicem,  |  et  hreuem,  Decalogi,  Symboli  Apostolici,  \ 
Orationis  Dominicae,  Doctrinae  de  Poe-  |  nitentia ,  et  de  Sacramentis,  con-  |  textam  ex  \  Cor- 
pore  Do-  j  ctrinae  Christianae,  \  Qvod  amplectontvr  ac  |  tuentur  Ecclesiae  regionum  Saxonicarum 
et  j  Misnicarum,  quae  sunt  snbiectae  ditio-  |  ni  Ducis  Electoris  Saxo-  \  niae  etc.  |  Edita  in  Aca- 
demia  |  Witebergensi.  et  accommodata  ad  j  vsum  Scholarum  pu-  |  erilium.  |  Com  tjratia  et  pri-  ' 
uiIe(]io.  I  WJteberfjae.  |  Anno  M.  D.  LXXI.  —  (In  tine:)  Witeberffae  \  Excodebat  lohan-  |  ne» 
Srhwertel.  |  1571.  9 '/^  plagg.  litt.  A — K  (KVj  plag.>  s^ign. ,  prinja  8  foll.  non  num. ,  seqq.  136 
pagg.  num.,  8.  min.  (fol.  A  1 ''  loco  privilegii  exhibet  insignia  Electoralia  Saxon.:  fol.  A2*  —  8" 
Decani,  Senioris  et  Doctorum  Theologicae  facultatis  in  Academia  Witembergensi  epistola  ad  omnes 
pios  et  doctos  viros,  gubernantes  stiuiia  iuventutis  in  Scholis  puerilibus,  Witebergae  Cal.  laji. 
1571.  scripta;  fol.  B  1"  —  K  4  ^' [pag.  1 — 136.|  Catechisnuis  cum  8  figuris  ligno  incisis  textui 
interpositis,  iu  fine  Clausula  adiuncta  est).***) 

Catechesis  \  Continens  Ex-  j  plic.ationem.  sim-  j  plicem  et  hrevem,  Decalogi:  \  Symboli  Apostolici :  \ 
Orationis  Dominicae:  j  Doctrinae  de  j  Poenitentia  et  de  \  Sacramentis:  \  Contextam  ex  scriptis 
reuerendi.  viri  D.  Phi-  |  lippi  Melanthonis,  et  |  Corpore  Do-  j  ctrinae  Christianae,  \  Qvod  ample- 
ctmitvr  ac  j  tuentur  Ecclesiae  reyionum  Saxonicariun  et  Mis-  \  riicarum,  quae  sunt  subiectae  ditioni 
Ducis  I  Electoris  Saxoniae  etc.  j  Edita  in  Academia  Wi-  \  tebergensi:  et  accommodata  ad  usum.\ 
Scholarum  puerilium.  \  Et  iam  denvo  recognita  \  addita  consignatione,  in  quibus  partibus  scripto- 
rum  I  D.  Philippi  extent  loca,  hacienus  ab  aliqui-  \  bus  impugnata  in  hac  Catechcsi.  \  Com  gra- 
tia  et  privilegio.  \  Witeberg'ae  M.  D.  LXXII.  —  (In  fine:)  Witebergae  j  Excvdebat  lohan-  \  nes 
Schwertel.  \  1571.  (sic)  9^/^  plagg.  litt.  A — K(Kyo  plag.)  sign.,  prima  8  foll.  non  num.,  seqq.  136 
pagg.  num.,  8.  min.  (fol.  A  1  ^*  eadem  insignia  Elector.  ac  Ed.  proxime  praecedens  continet;  fol.  A2  * 
—  8''  Praefatio  eadem  ac  in  illa  legitur,  scripta  Wileb.  Cal.  lan.  1571.;  fol.  B  1  '  —  K  4  ^*  Cate- 
chismus  cum  iisdem  8  figuris,  quae  in  praecedente  Ed.  inveniuntur,  et  19  annotationibus  margi- 
nalibus.).-j-) 

(Idem  Index)   Witebergae  M.  D.  LXXII.     -  (In  fine:)  Witebergae,  excudebat  lohann  Schwer 

tel.     1572.     9'4  plagg.     8.  ff) 

Germanice  hic  Crypto-Calvinianorum  Catechismus  bis  prodiit  sic  inscriptus: 

.<tur§c  »nb  tiotbiije  Sracjen  bnb  ^lntroort,  fo  nekn  bem  6ate*tfino  be^  ^^rro.  ^errn  ®oct.  ?Wart.  ?ut^ert  fur 
ffeine  JlinDer  onC  fd^lecbte  einfclttgc  ?eute  tnoijen  gebraudjt  reerben,  welcJje  anbere  langc  ^ZluSlegungen  nic^t 
faffen  noc^  be^alten  fonnen.     aBittenbcrg  1571.     8.  ttt) 

6&rtft.  ^e^elti  fur^e  i^nD  91otrcent)ige  Jragen ,  fo  nefeen  Dein  (Satecfcigmo  ?ut|)eri  in  ber  ^trcfcen  ya.  Sittemficrg 
gebraudjt  rceroen,  auctj  gortu  einer  gemeinen  ibancffagung  onb  (iJebet^,  auS  tien  (5d)rifften  Phil.  Mel.  aBittem* 


*)  Hanc  Ed.  Riederer  alteri  a  Feuerlino  recensitae  I.  1.  adscripsit. 
**)  Sic,  uWsuspicor,  niinus  accurate  haec  Ed.  recensetur  a  Feuerlino  1.  1.  I.  p.  182.  nr.  1046,  ubi  haec  adscripsit:  „Haec  editio 
conslat  loy.  plagulis,  et  caret  numeris  pasinarum  et  foliorum,  ut  ferme  prior  videatur  Iribus   editionibus  a  D.  Balthasare 
recensitis  in' ®reifs'.B.  2i}o^en--*8ldtfcrn  1743.,  p.  336  sqq.  conf.  D.  Loescheri  Hist.  Mot.  P.  HI.  p.  144,  ubi  etiam  Pezelius  e 
consilio  Lanp;ueti  iiunc  Catecbiamum  scripsisse  dicitur,  consiiia  tamen  Peuceri  addenda  sunt  e  pag.  161." 
•*■*)  Haec  Ed.  altera  anni  1.571.  in  Bibliotb.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est.  —  Recensetur  in  loh.  Vogtii  Catalogo  libror. 
rar.    Ed.  3.  (Hamburgi  1747.  8.)  p.  182. 
t)  Hanc  Ed.  ex  Biblioth.  acad.  Vratislav.  in  manibus  habeo;  etiam  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  haec   vel  subsequens  invenitar. 
—  Recensetur  a  Feuerliuo  I.  1.  I.  p.  182. 
tt)  Hanc  aUerani  anni  1572.    Editionem.  quae  a  proxime  praecedente  eo  tantum  differre  videtur,  quod  etiam  in  flne  annorum 
numerum  1,572.  habet,  Riederer  ad  illam  a  Feuerlino  recensitam.  1.  i.  adscripsit,  et  Vogtius  1.  1.  in  recensione    sua  attulit. 
ttt)  Haec  Ed.  recensetur  a  Voigtio  I.  l.  p.  182.  Conf.  Gregor.  Langemack  Historiae  Cateihet.  T.  II.  p.  331  sqq.  et  373. 


113  III.  CATECHESIS  PIJERILIS.  114 

berg  ,   burcf)  ^aiig  Sufft,    1573.  8.    (Post  Catechisiuum  aute  Formulas  Precum  haec  leguntur  verha : 

(gnt>e  ber  ^raoftiicf,  ben  (Stnfettiijen  ju  gut  geftellet  a.  1571.).*) 

Huius  cntechisml  crypto-calv.  historiam  et  fata  legas  apud  H  utt  eru  m  in  Concordlaconcorde  cap.  II.  p.l  38 
sqq.,  Rethmey  erum  in  Hi.stor.  Ecc/e.uast.  Brunsvic.  P.  III.  p.  373.,  Leuckfeldium  in  Histor.  HesJmsiana  p.  94 
sqq.  loh.  Melch.  Krafftium  in  \nodromo  Historiae  ver.sionis  fjerman.  Bihlior.  cap.  2  §.  3.p.  15 — 18.  et  in  <§ifi, 
tiom  Exorcismo  p.  402  et  alios.  —  Ad  hunc  librum  spectant  haecce  scripta:  Qlu§fr()rctben  t>er  t£)eot.  «^acuttat  ju 
^ffiittemkrg  tregen  be§  ausigegangenen  (Satecf)ifmt.;  SBittemBeri^  1571.  2  plagg.  4.  (in  Biblioth.  senat.  Norimb.)  — 
93eric()t  eine§  gottfeeU^en  l*et)rer§  »on  bem  SSittemberger  6atect)ifino.  1571.  2  plagg.  4.  (in  eadem  Bibl.)  —  Index  Cin- 
glianorum  quoruiidam  errorum  in  Catechcsi  Witebergensi  annotatus  a  Ministris  ecclesiae  Hallensis  in  Saxonia. 
1571.  1 '/2  plagg.  4.  (in  eadem  Bibl.) —  (S-int^eOige  33efentnt§  tiieter  l^odjijetarten  t^eotogen  unb  fiirnemer  \^irc&en  in  etlic^en 
iyurftent^.'ber  aUen  Qtug§6.  (Sonf.  bon  bem  neiDen  ffiittenb.  (Jatectjifmo  u.  f.  vo.  3t)ena  Anno  M.D.LXXll.  54  plagg.  4._ 
(in   eadem  Bibl.). 

His  memoratis ,  ad  Melanthonis  Catechesin  redeamus ,  quam  hic  ex  Editione  Witehergensi  anni 
1558.  recudendam  curamus ,  quoniam  haec  ipsius  Melanthonis  extrema  est.  Priusquam  vero  ad  librum  ipsum 
aggredinmr,  Brentii  et  Melanthon. is  praefationes  exhibemus,  quippe  ex  quibus  et  editoris  et  auctoris  de 
hoc  libro  iudicia  optime  cognoscantur. 

1.  Brentii  praefatio   in  duabus  Editionibus  anni   1540.  ab  eo  curatis  Catechesi  praefixa. 


loaunes     Brentius    Lectori    S.    D. 

Nihil  opus  esse  arbitror,  hunc  libellum  xaTt])^ijaf(iog  longa  concione  commendare.  Nam  si  autoris 
tantum  nomen  indicavero,  nihil  reliqimm  erit,  quod  apud  verae  pietatis  studiosos  commendationi  desit.  Scri- 
psit  enim  hunc  libellum  Philippus  Melanthon,  quo  uno  verbo  duas  illas  virtutes  de  hoc  libello  praedico, 
quae  ad  docendam  religionem  maxime  omnium  requiruntur.  Altera  est,  ut  quod  doces,  perspicua  methodo  do- 
ceas.  Hac  autem  virtute  Philippus  ita  valet,  ut  vix  habeas  quem  ipsi  conferas.  Altera  est,  ut  quod  doces, 
pie,  et  quemadmodum  Paulus  ait,  xaxu  t^v  dvaloyCav  Ttjg  nCoiio^g  doceas,  quod  certe  hic  libellus  ita  praestat,  ut 
ad  docendam  pietatem,  nihil  niagis  pium ;  nihil  saluti  utilius  afferri  queat.  Etsi  enim  profiteatur  titulo  suo  pue- 
rilem  tantum  doctrinam,  attamen  ea  talis  est  doctrina,  ut  ex  ipsa  fiant  vere  filii  Dei,  cives  coelestes,  et  haere- 
des  regni  Christi.  Magnae  sunt  admirationi  veterum  Philosophorum  libri,  qui  docent  civiles  virtutes,  et  polli- 
centur  ' kpoSiov  ad  senectutem,  ac  remedia  adversus  omnes  animi  perturbationes,  sed  quod  illi  prolixe  quidem 
pollicentur  et  conantur,  perficere  autem  revera  non  possunt,  id  parvus  hic  libellus  egregie  absolvit.  Continet 
enim  summam  eius  doctrinae,  quae  non  tantum  docet  civilem  hoaestatem,  nec  affert  tantum  i^odtov  ad  senectu- 
tem,  sed  docet  veram  iustitiam  coram  Deo,  et  affert  itpoStov  per  omnia  adversa,  per  mortem  ipsam,  ad  perpe- 
tuam  vitam  et  foelicitatem.  Adolescentes  omniuo  non  sunt  a  studio  verae  philosophiae^  quam  Ethnici  tradide- 
runt,  abducendi.  Habet  enim  ea  philosophia  suam  diguitatem,  habet  suam  utilitatem.  Sed  ut  recte  et  utiliter 
philosophentur,  primum  omnium  hac  Christiana  doctrina  imbuendi  sunt.  Nisi  enim  haec  pietatis  fundamenta 
probe  iacta  fuerint^  nullum,  quod  superstruxeris  aedificium  constabit.  Nec  fieri  poiest,  ut  vera  Evangelii  doctrina, 
quae  hoc  tempore,  divino  beneficio  in  ecclesia  renovata  est,  conservetur,  nisi  pueritia  et  adolescentia  in  his 
praecipuis  religionis  nostrae  caj)itibus  diligentissime  erudiantur.  Vetus  dictum  est,  convicia  cuncta  dixeris,  cura 
ingratum  hominem  dixeris.  Quare,  si  noluerimus  erga  Deum  ingrati  esse,  necesse  habemus  magno  studio  con- 
tendere ,  ut  pueri  haec  pietatis  rudimenta  non  discant  tantum ,  sed  etiam  ediscant  et  semper  in  ore  habeant. 
Maiores  nostri  diligenter  curarunt,  ut  pueri  domi  recitarent  decalogum,  symbolum,  quod  vocant,  apostolorum,  et 
orationem  dominicam.  Ac  non  dubito,  quin  Deus  in  tam  horrendis  tenebris,  qulbus  doctrina  religionis  hactenus 
obruta  fuit,  hoc  domestico  Catechismo  ecclesiam  conservarit.  Quid  enim,  obsecro,  in  publicis  templis  doceba- 
tur,  praeter  Missas,  Indulgentias,  commendationes  humanorum  meritorum,  Invocationes  sanctorum,  et  alias  id  ge- 
nus  nugas  et  impietates?     Nec  alia  erat  publica  ecclesiae  facies,  quam  quae  quondam  in  Israel  regnante  cultu 


*)  Sic  haec  Ed.  affertiir  a  Feuerlino  1.  1.  p.  182.  nr.  t048.  —  Non  prodiisse    Catechismum  hunc  ^ermanicum,  Loeschenis  ar- 
bitralur  in  Hist.  Motuum  P.  III.  p.  153. 


MEI.ANTH.  OPKR.  VOL.  XXIU. 


115  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  "  116 

Baalitico,  Qiiare,  qiii  servati  sunt,  quo  minus  has  impietates  corde  suo  afloraverint ,  hi  certe  divina  clementia, 
per  domesticum  catechismum,  qui  pueris  purus  ac  simplex  initio  tradebatur,  servati  sunt,  ut  hic  catechismus,  opti- 
mo  iure,  a  vita  nostra  religio  dicendus  sit.  Et  oiiine  nunc  studium  nostrum  in  hoc  solum  collocatur,  ut  homi- 
nes  per  renovatam  Evangelii  doctrinam  revocentur  ad  eam  religionem,  quam  maiores  nostri  ab  apostolis  accepe- 
runt,  et  nobis  domi  tradlderunt,  hoc  est,  ut,  queraadmodum  propheta  ait,  cor  filiorum  convertatur  ad  patres 
ipsorum.  Nec  aliud  conatur  Satan  j»er  impios  Pontifices  et  tyrannos,  qui  Evangelion  persequuntur,  quam  ut  rursus 
hunc  catechismum  in  ecclesia  obscuret.  Multa  quidem  alia  sunt,  quae  impii  praetexunt  persecutioni,  ut  ingenio- 
sus  artifex  est  Satan,  ad  transfigurandum  se  in  angehim  hicis.  Sed  mihi  crede,  hoc  agunt,  ut  catechismum,  hoc 
est,  decalogiim,  symbolum  apostolorum,  et  orationem  dominicam  e  medio  tollant.  In  decalogo  docemur  agno- 
scere  peccatum,  et  corruptionem  nostram.  At  qui  docent  merita  humana  expiare  peccatum,  et  vires  humanas  im- 
plere  posse  legem  Dei ,  hi  gravitatem  peccati  obscurant.  Tollunt  igitur  decalogum ,  etiamsi  verba  ipsa  inviolata 
relinquant.  In  Sym.bolo  apostolorum  crodis  in  Christum  pro  te  passum  et  mortuum,  propter  quem  habeas  Deum 
patrem,  placatum,  et  remittentem  peccata.  In  oratione  dominica  invocas  Deum,  patrem,  et  petis  per  clementiam 
patris  in  filio  exhlbitam  debitorum  remissionem.  At  qui  docent  et  urgent,  quod  persecutores  Evangelii  faclunt, 
Deum  remittere  peccata,  non  piopter  Christum  filium  suum,  per  tidem,  sed  propter  merita  nostrorum  operum ,  hi 
nec  Deum  patrem,  nec  filium  eius  vere  agnoscere  docent,  ideoque,  quantum  in  ipsis  est,  abolent,  tam  symbolum 
apostolorum,  quam  orationem  doniinicam.  Quare  cum  defendis  eam  doctrinam  Evangelii,  quam  DOMINUS  hoc 
tempore  ecclesiae  suae  clenienter  restituit,  scito  te  ad  retinendum  decalogum,  Symbolum  apostolorum,  et  ora- 
tionem  dominicam,  pro  vera  patiia  religione,  ac  coelesti  salute  jnignare.  Non  pudeat  autem  nos  omni,  quo  pos- 
sumus,  studio  pueros  hac  catechesi  erudire.  Plato  dicit  tov  rijg  jiruSfiag  inifiilrjxTJv  esse  maximum  summorum 
in  civitate  magistratum.  Et  addit:  TtavTcg  yaq  S>j  y)Viov  ^  ■nqbnt]  ^Xdairj  xaXwg  oQfifj&ftGa ^  Ttqog  dQntjv  xtjg  av- 
Tov  (fvGfMg,  xvQiojdiT]  TiXog  inidHvai  ro  nqogifOQov.  Nostrae  literae  testantur  angelos  esse  custodes  puerorum. 
Quod  si  angeli  serviunt  pueris,  quanto  magis  nos  debemus  eis  cum  omni  ofrtciorum  genere,  tum  praecipue  eru- 
ditione  pietotis  servire.  Hoium,  inquit,  est  regnuin  coelorum.  Pertinet  igitur  ad  ipsos  coelestis  doctrina,  quam 
cum  hic  libellus  docte  et  pie  exjdicet,  dfKporeQutg  jff^atv  ab  omnibus  pietatis  studiosis  excipiendus ,  et  ad  ma- 
num  semper  habendus  est.     Vale. 

2.  Melanthonis   praefatio  lihro  suo  in  Editione  Witebergensi  a.   1540 — 1543.    praefixa  et  in  sequen- 
tibus  Editt.  repetita. 


Philippus    Melanthon    pio   Lectori   S.  D. 

Utinam  Typographi  in  deligendis  materiis,  quas  edunt,  diligentiores  essent,  ac  non  tantum  sui 
compendii,  sed  etiam  publicae  utilitatis  rationem  haberent,  praesertim  in  edendis  scriptis  de  doctrina  Christiana. 
Extant  aliorum  libelli,  qui  haec  elementa  ]>ietatis  continent,  quae  initio  pueris  proponuntur  in  Catechesi,  ut 
vuigo  vocant.  Cihu  autem  prosit,  pueros  ad  unam,  simplicem  et  similem  doctrinae  formani  adsuefieri,  optarem 
ex  illis  libellis  eum  tantum  versari  in  manibus  iuventutis,  qui  ^st  locupletior  caeteris.  Nunc  subinde  alii  novi 
nascuntur,  non  perinde  foeliciter  scripti.  Hunc  vero  libellum,  qui  mei  nominis  titulo  editus  est,  prorsus  nollem 
esse  publicatum.  EKsi  enim  inter  Scholasticos  quaedam  de  liis  elementis  pietatis  fere  in  hanc  sententiam  dis- 
serui,  tamen  nec  scripsi  ipse  totum  libellum,  nec  recognovi.  Et  nuaedam  dicta  sunt,  quae  congruunt  ad  iuven- 
tutem,  quae  in  piis  Ecclesiis  versatur,  nou  inter  adversarios.  Ideo  optarim  Brentium,  qui  et  eruditione  excel- 
lit  et  egregia  pietate  praeditus  est,  si  tamen  vidit  has  pagellas  ante  editionem,  limam  adhibuisse,  et  quaedam 
mutasse.  Postquam  autem  editus  est  sine  emendatione,  cum  abolere  totum  libellum  non  possim,  duxi  recuden- 
dum  esse,  et  pauca  quaedam  dicenda  distinctius.  Tenue  scriptum  est,  quod  si  quis  putabit  utile  esse  pueritiae, 
non  prohibeo,  quo  minus  utatur.  Sed  optarim  in  hoc  geuere  aliorum  legi  uberiores  libellos.  Bene  vale  pie 
Lector. 


CATECHESIS    PUERILIS. 


Ex  Editione  Witebergensi  anni  1558. 


Quid  significat  Catechesis? 

Verbum  graecum  xaTTjx^M  est  erudio  seu  doceo. 
Ollm  autem  erant  iii  Ecclesia  non  solum  Episcopi 
et  Pastores,  sed  etiam  xait^x^T^f^h  quorum  erat  pro- 
prium  munus  erudire  novitios,  priusquam  baptisa- 
bantur.  Unde  Catechesis  adlmc  dicitur^  quaedam 
prima  institutio,  in  qua  compendio  traditur  summa 
Evangelii.  Talis  autem  docendi  ratio  erat.  Non 
solum  proponebant  xaxrjxriTal  doctrinam,  sed  ab  au- 
ditoribus  reposcebant  dictata,  quod  in  docendo  uti- 
lissimum  est.  Ita  enim  exploratis  auditoribus  ani- 
madverti  potest,  quid  quisque  intelligat,  et  errantes 
admoneri  possunt.  Et  haec  ratio  docendi,  in  qua 
dlctata  reposcuntur,  proprie  est  xaxTjxfTv,  maxime- 
que  prodesset  in  Ecclesia  manere  hanc  consuetu- 
dinem,  explorare  rudiores,  ut'  iudicia  de  necessariis 
rebus  formarentur.  Prodest  et  ilhid,  unam  quan- 
dam  simpliceni  et  certam  formam  doctrinae  extare, 
et  tenere  certos  loquendi  modos,  qui  nihil  habent 
ambiguitatis,  et  sunt  cpnsentanei  scripturae,  sicut 
et  Pauhis  praecipit  Timotheo ,  ut  conservet  vtvotv- 
7tb-)Civ  sanae  doctrinae,  id  est,  certam  formam.  Nam 
dissimiles  et  ambigui  modi  loquendi  pariunt  multas 
(cum  ahus  aliud  intelligit )  dissensiones.  Saepe  etiam 
pariunt  errores. 


DECALOGUS. 

Quid  praecipit  primmn   Praeceptum? 

Apte  orditur  Lex  ab  agnitione  Dei.   Nam  pri- 
mum    praeceptum    docet    esse  Deum,    et  requirere 


obedientiam,  benefacere  obedientibus  et  punire  in- 
obedientes.  Ac  sinml  tradit  modum,  quo  Deus  vult 
apprehendi,  et  cuhum,  quo  coli.  Docet  enim  Deum 
esse  verbo  et  aliquo  ipsius  testimonio  apprehen- 
dendum.  Ideo  sio  ait:  Ego  sum  Deus  tuus,  qui 
eduxi  te  de  terra  Aegypti.  Quasi  dicat:  Ecce, 
hunc  Deum  agnosces  et  coles,  qui  tibi  hoc  verbum 
proponit,  et  qui  tibi  proposuit  testimonium  de  se, 
scilicet  hoc  ipsum  opus,  quod  eduxi  populum  ex 
Aegypto.  Ita  et  nos  debemus  apprehendere  Deum 
verbo,  quod  nobis  ^atuin  est,  et  testimonio,  scili- 
cet,  quia  exhibitus  est  nobis  Cliristus.  Hunc  Deum, 
qui  est  Pater  Doniini  nostri  lesu  Christi,  agnoscere 
et  colere  debeauis.  Cultus  vero  sunt  timor  et  fi- 
des,  et  perfecta  dilecfio.  Est  enim  emphasis  in 
particula^  Deus  tuus,  id  est,  curans  te.  Zelotes, 
id  est,  qui  non  patitur  alteri  tribui  gloriam  Dei, 
non  patitur  alios  Deos  confingi  aut  invocari.  Visi- 
tans  iniquitatem  etc.  hic  requirit  timorem.  Rursus 
requirit  fidem  et  dilectionem,  cum  ait:  Faciam  mi- 
sericordiam.  diligentibus  nne.  Sicut  et  alibi  decla- 
ratur  lioc  praeceptum:  Diliges  Dominum  Deum  tu- 
um  ex  toto  corde.  Item,  Dominum  Deum  tuum  ti- 
mebis,  et  illi  soli  servies.  Ita  prinmm  praeceptum 
tradit  et  modum  agnoscendi  Dei,  et  veros  cultus. 
Suntque  veii  et  primi  cultus  interiores,  timor,  fides 
et  dilectio.  Et  quia  magis  intelhgi  possunt  hi  mo- 
tus  timor  et  fides,  ideo  cum  quaeritur,  quid  prae- 
cipiat  priuium  praeceptum,  commodissimum  est  re- 
spondere,  timorem  Dei  et  fidem.  Quomodo  autem 
fides  pariat  dilectionem,  allas  dicetur. 

Satisfaciuntne  homines  huic  Praecepto? 

Lex  Dei  requirit  perfectam  obedientiam,    per- 
fectum  timorem,  perfectam  fiduciam  Dei,  perfefctam 

8* 


119 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  D0G3IATICA. 


120 


dilectionem  Dei,  iuxta  illucl:  Ililiges  Dominum 
Deum  tuum  ex  toto  corde.  Sed  quia  natura  lio- 
minis  corrupta  est  vitio  originis,  ideo  liaeret  in 
nobis  dubitatio,  carnalis  securitas,  concupiscentia, 
quae  magis  amat  carnalia,  quam  Deum.  Ideo  haec 
infirma  natura  nunquain  potest  satisfacere  Imic  le- 
gi,  et  semper  accusat  nos  haec  lex. .  Nunquam  enim 
tantum  timemus  aut  diliginuis  Deum,  quantum  opor- 
tuit.  Imo  ne  inchoari  quidem  potest  obedientia  hu- 
ius  praecepti,  nisi  prius  audiamus  Evangelium  de 
Christo,  et  de  remissione  peccatorur.i. 

Quomodo  inchoatur   haec  obedientia? 

Ad  inchoandam  hanc  obedientiam,  necesse  est 
addere  Evangelium  de  Christo,  et  de  remissione 
peccatorum.  Non  enim  possunt  humana  corda  Deo 
credere,  non  sentiunt  se  exaudiri,  non  diligunt 
Deum ,  nisi  prius  inlelligant  Deum  esse  placatum. 
Cum  igitur  perterrefacti  agnitione  peccatorum  no- 
strorum,  audiinus  nobis  donari  remissionem  pecca- 
torum,  propter  Filium  Dei,  lesum  Cluistum,  qui 
pro  nobis  factus  est  victima.  Hac  consolatione 
eriguntur  mentes,  et  incipinnt  credere  et  confidere 
Deo,  quod  sit  nobis  propitius.  Agnoscunt  igitur 
ipsius  misericordiam ,  et  statuunt  nos  recipJ,  nos 
exaudiri.  Ideo  incipiunt  eum  dihgere.  Ita  in  his, 
qui  agunt  poeniteiUiam,  sunt  terrores,  timor,  lides, 
dilectio.  Et  haec  obedientia  tantum  inchoata  est, 
placet  autem  Deo,  quia  fide  propter  Christum  su- 
mus  facti  filii.  Ita  legis  finis  est  Christus.  Non 
enim  potest  fieri  lex,  nisi  agnito  Christo  placeat, 
quia  credimus  Christo.  In  hanc  sententiam  inquit 
Paulus:  Lex  stabilitur  per  fidem.  Sed  de  hac  in- 
choata  obedientia  infra  itemin  dicendum  erit,  nunc 
attigi  tantum,  ut  consideretur,  quatenus  obediant 
pii  huic  legi.  Oportet  enim  pios  habere  inchoatam 
obedientiam  in  cordibus,  nec  satis  est  Imic  prae- 
cepto  nosse,  et  profiteri  ea  quae  docet  Symbolum, 
et  observare  externam  disci])Iinam,  in  cultu  huius 
Dei,  quem  praedicat  Evangelium.  Haec  obedientia 
est  civilis  disciplina,  qualis  esse  etiam  potest  iu 
Hypocritis,  Sed  oportet  in  corde  verum  timorem, 
veros  pavores,  et  rursus  veram  fidem  et  consola- 
tionem  ejiistere.  Et  qui  sic  agnoscunt  Deum,  ut 
apprehendant  eum  per  hoc  signum,  quod  nobis 
propositum  est,  id  est,  per  CHKlSTUiM,  etperhoc 
verbum  nobis  datum,  hi  vere  agnoscunt  Deum, 
quemadmodum  monemur  in  hoc  praecepto. 

Quae  sunt  peccata   contra  primum  Prae- 

ceptum? 

Gradus  multi  sunt,  sed  onmes  pugnant  cum 
tiniore  aut  fide. 


j  Primus  gradus  est  Epicureorum,  videlicet  esse 

d&iovg,  negare  quod  sit  Deus,  aut  quod  sint  ei  cu- 
rae  res  humanae. 

Secundus  est  Idololatrarum,  tribuere  creatu- 
ris  honorem  Dei,  vidclicet  omnipotentiam,  invoca- 
tionem  etc.  Sicut  Gentes  fingebant  esse  multos 
Deos,  et  nunc  Sancti  invocantur. 

Tertius  est  ludaeorum,  Mahometistarum  et 
omnium  haeretioorum,  qui  non  apprehendunt  Deum 
iuxta  verbumDei  propositum,  sed  fingunt  sibi  suos 
Deos,  conlra  verbum  Dei.  Item,  confidunt  certis 
ordinationibus  contra  ordinationem  et  mandatum 
Dei. 

Quartus  est  Magicorum,  qui  faciunt  pacta  cum 
Diabolo,  credunt  Diabolo  contra  mandatum  Dei. 
Item  confidunt  ceitis  ordinalionibus  contra  ordina- 
tionein  et  mandatum  Dei. 

Quintus  est  eorum,  qui  alligant  Deum  ad  cer- 
tas  statuas  humana  autoritate  positas,  aut  etiam  vim 
ipsis  statuis  tribuunt.  Nam  Esaias  docet,  creden- 
dum  esse,  quod  in  omni  loco  pariter  exaudiat  De- 
us  agentes  poenitendam.  Item  impietas  est,  alli- 
gare  Deum  humana  autoritate  ad  certas  statuas, 
aut  certa  opera,  humana  autoritate  excogitata. 

Sextus  est  Hypocritarum,  qui  quamvis  non  sunt 
palam  uOsot,  tamen  vivunt  in  carnali  securitate,  et 
contemnunt  iudicium  Dei,  nec  habent  verum  timo- 
rem  Dei.  Item,  magis  diligunt  opes  aut  volupta- 
tes,  aut  gloriam,  quam  Deum.  Item,  non  agno- 
scunt,  quod  Deo  debeatur  gratitudo  et  obedientia, 
quia  sit  Creator,  et  quod  fruimur  eius  beneficiis. 

Septimus  est  desperatio  et  odium  Dei,  quem- 
admodum  Saul  desperat,  et  cum  vidit  se  abiectum, 
irascitur  Deo,  et  odit  Deum. 

Octavus  est  impia  fiducia  propriae  iustitiae  co- 
ram  Deo,  ut  Pharisaei  illius  Luc.  18.  Nam  Hypo- 
critae  dupliciter  peccant.  Non  intelligunt  iudicium 
Dei  adversus  peccatum.  Itaque  non  vere  timent 
Deum.  Rursus  etiam  transferunt  gloriam,  quam 
debebant  Christo,  in  propria  opera  et  propriam  di- 
gnitatem. 

Nonus,  dubitatio  perpetua  in  animis,  an  exau- 
diamur,  an  Deus  respiciat  nos,  an  Deus  velit  no- 
bis  ignoscere.  Huic  dubitationi  repugnant  sancti, 
et  fide  se  erigunt.  Sed  in  impiis  manet  dubitatio  et 
diffidentia,  quae  et  ipsa  gignit  contemptum  et  odium 
Dei,  quia  imaginatur  Deum  aut  otiosum  esse,  aut 
iniquum,  crudelem,  qui  tot  modis  affligat  hanc  na- 
turam  infirmam,  nec  velit  eam  liberare. 


121 


III.     CATECHESIS  PUERILIS. 


122 


Decinms  est  inipatieutia.  Nam  Deus  subiecit 
Immanam  naturam  afllictiouibus.  Quare  Patientia 
est  obedieutia  erga  voluntatem  Dei. 

Econtra,  Impatientia  est,  repugnare  voluntati 
Dei,  et  irasci  Deo,  et  crudelitatem  aut  iuiustitiam 
Deo  tribuere.  Ac  diligenter  meminerinuis  impatien- 
tiam  esse  peccatum  contra  prinmm  praeceptum, 
iuxta  illud:  Irascimini  et  nolite  peccare.  Nam  haec 
admonitio  in  magnis  doloribus  prodest,  ut  disca- 
mus  dolori  et  iracundiae  repuguare.  Etsi  autem 
erumpunt  etiam  sanctis  interdum  hi  afFectus,  tamen 
hi  repugnant  eis,  et  subiiciunt  se  voluntati  Dei. 

Undecinms,    nes^ligere   et    contemnere  verbum 
Dei,  deficere  a  vera  doctrina,  seu  metu,  ut  Petrus  \ 
deficiebat,  seu  propter  scandala,  hominum  gratiam,  j 
seu  quascunque  alias  causas. 


ra  primi  praecepti.  Et  virtutes  proj^rie  pertinentes 
ad  primum  praeceptum,  sunt  fides,  timor,  spes,  di- 
lectio,  gratitudo  erga  Deum,  id  est,  tota  obedien- 
tia  erga  Deum.  Et  haec  opera  atque  virtutes,  sunt 
cultus  Dei  interiores,  qui  sunt  vere  splrituales 
cultus. 


Duodeciuuis,  fiducia  propriae  potentiae  et  sa- 
pientiae,  ut  Sennabcrib  conlidebat  sua  potentia  se 
eversurum  esse  regnum  ludaicum,  nec  curabat  au- 
xilhuu  Dei,  nec  petebat.  Denique  generahter  pec- 
cata  sunt  contra  primum  mandatum  omnis  conteni- 
ptus  Dei,  videlicet  deficere  a  Deo,  et  eontra  nuin- 
data  Dei  facere  atque  ita  praeierre  creaturas  Deo.  i 
Quare  in  onuu  peccato  sinml  iuest  violatio  primi  | 
praecepti.  Nam  omnis  inobedientia  est  contemptus 
Dei,  seu  deficere  a  Deo. 

E  regione  colligautur  bona  opera  primi  prae- 
cepti.  Credere  omnes  articulos  fidei,  nec  assentiri 
Epicureis,  Idololatris,  Mahometistis,  Haereticis,  non 
tribuere  sanctis  honorem  Dei,  non  invocare  san- 
ctos,  non  alligare  Deum  ad  certas  statuas.  Non 
facere  pacta  cum  Diabolo,  non  confidere  observa- 
tionibus  contra  ordinationem  divinam.  Habere  ve- 
rum  timorem  Dei^  et  veram  fiduciam  erga  Deum, 
propter  Domimmi  nostrum  lesum  Christum,  Dili-  j 
gere  Deum,  hoc  est,  agnoscere,  quod  Deo  debea-  j 
tur  gratitudo  et  obedientia,  quia  sit  Creator,  quia 
fruamur  beneficiis  eius ,  quia  per  FiUum  suum  nos 
redemerit  etc.  Ac  propterea  non  esse  faciendum 
contra  mandatum  Dei,  propter  voluptates,  opes, 
gloriam  aut  ulhmi  creaturam.  Non  habere  fiduciam 
propriae  iustitiae^  sed  petere  misericordiam,  et  cer- 
to  credere,  quod  per  misericordiam  propter  Chri- 
stum,  Pater  sit  nobis  propitius.  Repugnare  impa- 
tientiae,  et  agnoscere,  quod  obedientia  in  cruce  sit 
praestanda  Deo.  Non  confidere  potentia  aut  sa- 
pientia,  sed  auxilium  Dei  in  omnibus  uegotiis  pe- 
tere.  Nou  deficere  a  verbo  Dei  propter  metum  aut 
scandala,  aut  alias  ullas  causas.  Haec  sunt  opera 
primi  praecepti.  Et  in  omnibus  bonis  operibus  de- 
bet  addi  hic  finis,  ut  fiant  propter  Deum,  hoc  est, 
quia  cupiamus  Deo  grati  esse  et  obedire.  Ita 
omnia  bona  opera  aliorum  praeceptorum  fiunt  ope- 


Quae    est   poena   violati   primi 
praecepti? 


Toti  Decalogo  additae  sunt  promissiones  et 
commiuatioues,  etsi  non  repetuutur  nominatim  in 
singuiis  praeceptis. 

Prinumi  igitur  sciendum  est,  aeterna  morte  pu- 
niri  violationem  Decalogi,  sicut  Christus  iiiquit 
Matth.  5.  Nisi  iustitia  vestra  abundaverit  etc. 
Item,  Si  vis  in  vitam  ingredi^  sei-va  mandata. 

Secundo  accedunt  et  poenae  temporales.  Est- 
que  primo  praecepto  peculiaris  comminatio  addita, 
punieus  in  tertiam  et  quartam  generationem  etc. 
Quod  enim  dicit  vagari  poenas  per  multos^  intelli- 
gatur  de  temporalibus.  Itaque  magnitudo  poena- 
rum  conmionefaciat  nos,  ut  fugiamus  Idololatriam 
et  impios  cuhus,  et  conemur  obedire  huic  praece- 
pto.  Et  exstant  exempla,  ubi  Deus  propter  pec- 
cata  maiorum  delevit  et  ipsos  et  posteros.  Ut 
Saul  cum  tota  posteritate  deletus  est.  Propter  ido- 
lolatriam  Salomonis  regnum  Israel  distractum  est, 
et  secuta  perpetua  discordia  duorum  reguorum,  et 
impii  cultus  in  Israel  instituti  sunt.  Ita  unum  pec- 
catum  peperit  et  infinitas  calamitates  et  infinita 
peccata.  Haec  exempla  recitantur,  ut  magnitudi- 
nem  irae  Dei  adversus  peccata  consideremus ,  et 
Deum  timeamus.  Horrendum  est  enim  poenas  va- 
gari  per  nmltos  propter  unius  peccatum.  Ita  unus 
fit  reus  exitii  muhorum. 

Sed  obiiciet  aliquis:  Filius  non  portabit  iniqui- 
tatem  patris,  haec  couuuinatio  minatur  filiis  pro- 
pter  maiorum  dehcta,  ergo  est  iniusta?  Respondeo 
ad  Maiorem.  Maior  debet  inteUigi  de  iudicio  ma- 
gistratus.  Is  tantum  autorem  delicti  debet  punire, 
non  alios.  Sed  hac  regula  nou  tenetur  Deus.  Et 
sicut  humanus  captus  nou  videt,  quantum  mali  sit 
in  coutemptu  Dei,  imo  hoc  peccatum  ducit  esse 
lionestissinmm.  ItaDeus  sancit  poeuam  supra  Im- 
manum  captum,  «t  ipsius  decretum  eo  est  iustum, 
quia  ipse  decrevit.  Deinde  et  hoc  addendum  est, 
poena  aeterna  non  infligitur,  nisi  propter  proprium 


123 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


124 


peccatum.  Sed  poenae  temporales  vagantur  per 
plures.  Sic  Ezechiel  docet  de  Evangelio ,  quod 
tradit  exceptionem  huius  sententiae  legis.  Ezeehiel 
enim  accommodat  sententiam  illam  ad  iudicium  spi- 
rituale,  Filius  non  portabit  iniquitatem  patris,  vide- 
licet  si  intelligatur  de  aeteriiis  poenis.  Haec  enim 
est  propria  Evangelii  doctrina,  quod  Deus  remittat 
peccata  agentibus  poenitentiam.  Item,  quod  nemo 
aeterna  poena  puniatur,  nisi  propter  pjoprium  pec- 
catum.  Ilem,  quod  etiam  temporales  poenas  mitiget 
Deus  propter  poenitentiam.  Itaque  has  duas  in- 
terpretationes  hic  observemus,  videiicet  alteram  de 
poenis  temporalibus ,  alteram  de  exceptione  Evan- 
gelica,  videlicet  comminatio  est  vera,  et  manet  in 
mundo,  sed  excepti  sunt  illi,  quos  eximit  Evange- 
liuni,  scilicet,  qui  agmit  poenitentiain.  Impiis  vero 
hi^ec  comminatio  non  est  abolita,  Lex  Dei  est  ae- 
terna.  Quare  et  haec  sententia  adversus  impios 
manet  et  durat  omnibus  temporibus.  Ideo  punit 
Deus  mundum,  erroribus,  belHs,  dissipationibus  re- 
rum  publicarum,  et  aliis  ingentibus  calamitatibus, 
praecipue   propter  peccata  contra  primam  tabidani. 


Quae    ebt   promissio   addita    primo   Prae- 

cepto  ? 

Promissio  est  in  his  verbis:  Faciens  miseri- 
cordiam  in  millia  diligentibus  me.  Ut  enim  idolo- 
latris  minatur  poenas,  ita  econtra  pro  veris  culti- 
bus  promittit  ingentia  beneficia,  sicut  pacem,  victo- 
rias,  defensionetn,  fertilitatem,  foelicitatem  in  con- 
siliis  et  rebus  gerendis.  Sed  de  promissionibus 
legalibus  liaec  quatuor  moneri  oportet.  Primum 
quomodo  contingat  praemia,  cum  promissiones  sint 
condltionaics,  et  legi  non  satisfiat.  Secundum  addi 
debet  doctrina  Evangelii  de  cruce  et  spiritualibus 
praemils.  Tertium  quo  ordine  petenda  sint  prae- 
mia  corporalia.  Quartum  quod  expectatione  prae- 
mioruni  sit  exercenda  fides. 


DE  PRIMO. 


Promissiones  legis  sunt  conditionales,  dantur 
enim  praenna  pro  nostra  obedientia.  Quanquam 
autem  re  ipsa  nemo  legi  satisfacit,  tamen  quia 
Deus  approbat  inchoatam  obedientiam  propter  Chri- 
stum,  ideo  etiam  praemia  dat  pro  illa  obedientia, 
sicut  clare  inquit  Christus;  Merces  vestra  copiosa 
est  in  coelis. 


DE  SECUNDO. 

Evangelium  interpretatur  legem,  docet  enim  de 
cruce,  videlicet  in  hac  vita  pios  afiligi,  et  tamen 
post  hanc  vitam  habituros  esse  praemia.  Praeter- 
ea  in  hac  vita  docet  contingere  piis  praemia  spiri- 
tuaha,  et  quaedam  corporalia,  quia  Deus  vult  etiam 
in  hac  vita  conservare  Ecclesiam. 

Ex  lege  hoc  argumentum  sumitur:  lustum  est, 
ut  piis  dentur  praemia,  impiis  poenae,  Pii  sunt  sub- 
iecti  cruci ,  Ergo  iniuste  aftliguntur.  Hic  respon- 
dendum  est  ad  Slaiorem:  Maior  est  sententia  legis, 
quam  postea  Evangelium  interpretatur,  quod  docet 
ordinationem  Dei  esse,  ut  differantur  praecipua 
praemia  et  praecipuae  poenae.  Praeterea  docet  ideo 
pios  in  hac  vita  subiectos  esse  cruci,  quia  adhuc 
habent  reliquias  peccaii,  quas  oportet  per  morteni 
aboleii,  tametsi  sunt  imputatione  iusti.  Quanquam 
igitur  sancti  in  hac  vita  subiecti  sunt  cruci,  tamen 
afficientur  praemiis  post  hanc  vitam,  Praeterea 
nmlta  etiam  redduntur  in  liac  vita.  Et  quanquam 
lex  non  satis  clare  concionatur  de  spiritualibus 
praemiis,  tamen  ex  Evangelio  discamus  proposita 
esse  pro  bonis  operibus  praemia  spiritualia,  quae 
etiam  in  hac  vita  contingunt,  videlicet  incrementa 
plurimarum  virtutum  et  donorum,  sicut  Augustinus 
inquit:  Dilectio  meretur  augeri  dilectionem.  Et  do- 
cet  idem  parabola  de  negotiantibus  in  Evangelio. 
Promittit  Christus  et  corporalia  praemia,  cum  in- 
quit:  Primum  quaerite  regnum  Dei,  et  caetera  adii- 
cientur  vobis.  Item,  Accipietis  centuplum,  sed 
cum  persecutione.  Et  Paulus:  Pietas  habet  pro- 
missionem  praesentis  vitae  et  futurae.  Quia  enim 
Deus  in  hac  vita  etiam  vult  conservare  Ecclesiam, 
addit  etiam  corporalia  praemia.  Huc  pertinet  hi- 
storia  Davidis,  Ezechiae,  et  siuiilium  Regum,  qui 
gloriosis  victoriis  ornati  sunt  adversus  idololatras, 
sicut  promittit  Deus:    Glorificantes  me  glorificabo. 


DE  TERTIO. 


Deus  iussit  peti  et  expectari  etiam  corporalia 
praemia.  Sed  modum,  quo  daturus  est  Deu.s,  nos 
praescribere  illi  non  debemus.  Item  gradus  ser- 
vandi  sunt,  ut  gloriam  Dei  pluris  faciamus  quam 
nostram  utilitatem.  Quare  non  debemus  a  Deo  de- 
ficere,  etiamsi  differt,  aut  non  videtur  dare  prae- 
mia.  Non  enim  in  totum  removenda  est  mentio 
praemiorum,  sed  grcdus  servandi  sunt,  quia  con- 
stat  maiulatum  Dei  esse,  ut  praemia  ab  ipso  peta- 
nms. 


125 


III.     CATECHESIS  PUERILIS. 


126 


DE  QUARTO. 

Etiam  corporalia  piaeuiia  ideo  proponiintur,  ut 
earuni  expectatione  lides  exerceatur.  Quare  recte 
discamus  uti  his  promissionibus.  Nam  hacc  expe- 
ctatio  praemiorum  corporalium  lit  cultus  Dei,  cum 
fide  et  suo  loco  petuutur  et  expectantur,  sicut 
Psahnus  ait:  Invoca  me  in  die  tribulationis,  et  eri- 
piam  te,  et  glorificabis  me.  Ut  autem  intelligi  pos- 
sit,  quomodo  exerceatur  fides,  prlnmm  luunanae 
mentis  coecitas  consideranda  est.  Adeo  enim  non 
cernit  mens  humana  praesentiam  Dei,  ut  somniet 
casu  evenire  bona  et  mahi,  nec  sentiat  Deum  poe- 
nas  infligere,  aut  bona  dare.  Hac  cahgine  et  his 
tenebris  oppressae  sunt  humanae  mentes.  Ideo 
Deus,  ut  huilc  errorem  evellat  ex  animis  nostris, 
proponit  promissiones  et  comminationes.  Et  saepe 
inquit  se  dare  bona,  ut  agnoscannis  ipsius  benefi- 
cia  esse.  Cum  andis  hanc  promissionem:  Date  et 
dabifur  vobis,  interroga  tumn  animum,  an  vere  ex- 
pectet  bona  a  Deo.  Obstrepit  enim  huniana  infirmitas, 
et  clamitat  se  nescire,  an  consiiio  Dei  certa  bona 
nobis  contingant,  sed  casu  potius  sine  delectu  obiici 
videntur  bona  et  mala,  piis  et  impiis.  Prinunn  igi- 
tur  fides  est  cultus  Dei,  et  opus  primi  praece})ti, 
statuere,  quod  bona  et  mala  contingant  consilio 
Dei,  quod  Deus  puniat,  quod  iuvet.  Hic  primus 
fidei  gradus  est,  quem  in  his  promissionibus  exer- 
cere  debemus.  Deinde  accedant  et  alii  gradus. 
Etsi  enim  dictum  est:  Date  et  dabitur  vobis,  tamen 
mens  tua  reclamat,  et  di.sputat,  Deum  non  tanti  fa- 
cere  hoc  tuum  opus ,  ut  propterea  aliquid  det, 
praesertim  cum  alioqui  etiam  indignus  sis  et  pec- 
cator.  Et  hae  sunt  causae,  cur  tales  promissiones 
minus  moveant  phu-imos  homines,  quia  alii  cogi-  • 
tant  simpliciter  casu  evenire  bona  et  mala,  alii  co-  ' 
gitant  Deu  u  non  tanti  facere  nostra  opera,  ut  red* 
dat  praemia,  ita  duplex  est  impietas.  Econtra  igi- 
tur  erudiendus  est  animus,  cum  audit  hanc  pro- 
missionem  :  Date  et  dabitur  vobis,  prinmm  ut  vere 
statuat,  bona  nobis  a  Deo  dari  et  non  contingere 
casu.  Secundus  gradus  fidei  est  proprie  Evangeli- 
cus.  Statuendum  est  enim,  quod  haec  nostra  ob- 
edientia  non  placeat  propter  propriam  dignitatem, 
sed  placeat  in  his,  qui  fide  reconciliati  sunt  pro- ' 
pter  Christum.  Quare  Deus  certo  promissionem 
suam  servaturus  est.  Haec  fides,  quae  sentit  divi- 
nitus  dari  bona,  item  quae  sentit  Deo  placere  no- 
strum  opus  propter  Christum,  invitat  certe,  ut  de- 
mus  libentius ,  et  expectat  vicissim  a  Deo  bona, 
Ita  opus  nostrum  fit  quoddam  sacramentum,  quod 
admonet  nos  divinae  promissionis.  Quare  et  tales 
promissiones  dihgenter  inculcandae  sunt  animis,  et 
ipsorum  operum  utilitas  intelligenda  est^  et  in 
ipsis  operibus  fides  se  exuscitat  ac  lucet.  Quare 
etsi  petuntur  corporalia  bona,  tamen  quia  fide  De- 


us  agnoscitur,  et  haec  .suo  Joco  petuntur,  talia 
opera  surit  spirituales  «;ultus  Dei,  sicut  docet  sen- 
tentia  Psalmi,  supra  citata. 

Quidam  indocti  cum  non  docent  petere  corpo- 
ralia,  tollunt  magnam  partem  cultuum  Dei,  scilicet 
invocationem  et  exercitia  fidei  in  conununl  vita. 
Imo  sciendum  est,  totam  vitam  corporalem  et 
omnia  negotia  et  pericula,  debere  e.sse  occasiones 
invocationis  et  exercendae  fidei.  Et  quanquam  vita 
corporalibus  subiecta  est  afflictionibus ,  tamen 
ipsam  quoque  curat  et  gubernat  Deus,  ut  conservet 
Ecclesiam.  Ideoque  plenae  sunt  tah*um  exemplo- 
rum  liistoriae  Genesis  et  Regum,  quae  ob  hanc 
ipsam  causam  nobis  propositae  sunt,  ut  intelliga- 
mus  similia  pericula  guLernari  a  Deo,  et  sinuliter 
a  nobis  requiri  invocationem,  iuxta  illud:  Commenda 
Deo  viam  tuam,  et  ipse  faclet.  Haec  in  genere  de 
comminationibus  et  promissionibus  in  toto  Deca- 
logo  scire  prodest. 


DE  SECUNDO  PRAECEPTO. 


Aptissimus  ordo  est  praeceptorum ,  Primura 
enim  docet  de  interiore  cullu  mentis.  Secundum 
de  significatlone  externa,  quae  fit  invocatione  et 
docendo.  Nam  hi  sunt  primi  cultus  exteriores. 
Est  autem  propter  brevitatem  negative  positum  et 
prohibet  abusus  divini  nominis.  Ergo  e  regione 
quaerendum  est,  quos  bonos  usus  praecipiat. 


Quos    bonos    usus    divini    nominis    prae- 

cipit? 


Sex,  videlicet,  invocationem,  gratiarum  actio- 
nem,  glorificationem,  confessionem,  doctrinam,  fidem 
Surisiurandi.  Invocatio  oritur  ex  fide,  quia  enim 
credimus,  quod  sit  Deus,  quod  exaudiat,  quod  ve- 
lit  salvare,  ideo  invocandus  est. 

Discamus  igitur  hoc  loco  praeceptum  Dei  esse, 
ut  invocemus  et  exoremus  ipsum.  Et  hunc  cultum 
inter  su^mos  esse^  quem  soli  pii  praestant. 


Quomodo  fit  hoc  praeceptum? 

Non  potest  fieri  sine  agnitione  Christi,  quia  in 
invocatione    obstrepit   nobis   indignitas    nostra,    et 


127 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


128 


conscientia  agnoscens  peccata  sua,  non  audet  spe- 
rare  et  petere  bona  a  Deo.  Ideo  necesse  est  sci- 
re,  quod  propter  Christuni  Pater  sit  propitius  et 
ignoscat  nobis,  quod  propter  ipsum  certo  exaudia- 
mur,  et  quod  ipse  sit  pontifex,  qui  interpellat  pro 
nobis,  et  nostras  preces  oiTert  Patri.  Haec  fides 
in  Christum  in  oratione  addenda  est,  ita  et  hic  vi- 
demus,  legeni  non  fieri  sine  Christo. 

Gratiarum  actio  est  externa  professio,  quae 
etiam  oritur  ex  primo  praecepto.  Nam  supra  prae- 
cipitur,  ut  mens  agnoscat  Deum  esse  Creatorem, 
Salvatorem,  et  autorem  omnium  bonorum,  Ac-j)ro- 
pterea  deberi  ei  gralitudhiem  et  obedientiam.  Hic 
igitur  praecipitur  externa  praedicatio  beneficiorum 
Dei,  ut  alios  invitenms,  ut  et  ipsi  sentiant  Deum 
esse  Creatorem,  Salvatorenij,  autorem  beneficiorum, 
et  incipiant  eum  thnere,  et  illi  credere. 

Glorificatio  est,  vitare  blaspliemias  et  scandala, 
et  referre  omnes  actiones  eo,  ut  exempla  nostra  prae- 
luceant  aliis,  invitent  eos  ad  pietatem,  ornent  glo- 
riam  Dei,  reddant  gratiorem  et  connnendatiorem 
doctrinam,  sicut  praecipit  Clnistus :  Luceat  lux  ve- 
stra  coram  liomiuibus. 


PECCATA  CONTRA  SECUNDUM  PRAECE- 

PTUM. 


I.  Omittere  invocationem  Dei,  et  gratiarum 
actionem. 

II.  Invocare  idola  et  sanctos. 

III.  Falsam  doctrinam  spargere  aut  defendere, 
et  veram  depravare,  calumniari,  obscurare. 

IIII.     Impios  cultus  instituere  aut  retinere. 

V.  Non  confiteri  veram  doctrhiam,  cuminter- 
rogamur. 

VI.  Non  docere  Evangelium,  ubi  postulat  vo- 
catio. 

VII.  Non  consulere  ambigenti  Ecclesiae,  nec 
diiudicare  ambiguas  controversias ,  si  postulet  vo- 
catio.  Nam  lioc  est  praecipuum  Episcoporum  offi- 
cium,  curare,  ut  diiudicentur  ambiguae  controver- 
siae.  Nam  dubitatio  est  liorribilis  carnificina  con- 
scientiarum,    et  parit  desperationem  et  impietatem. 


VIII.  Pugnant  cum  hoc  praecepto  et  blasphe- 
miae,  maledicta  adversus  Deum,  quae  sunt  varia, 
ut  sermones  Epicurei,  quibus  impii  et  securi  su- 
perbe  derident  Deum,  et  iudicant  Evangelium  esse 
fabulosum.  Item  maledicta  Hypocritarum  adversus 
verum  Deum,  et  veros  cultus  Dei,  ut  impiae  voces 
Pharaonis  et  Rabsacis,  et  Pharisaeorum  adversus 
Christum  et  Apostolos.  Item  maledicta  desperan- 
tium.  Denique  omnes  serniones,  quibus-  concutitur 
fides  in  infirmis,  et  deformatur  gloria  Dei,  sicut 
hoc  tempore  liomines  caliidi  saepe  alienant  ani- 
mos  honjinum  ab  Evangelio  calumnhs  artificiose 
excogitatis. 

IX.  Violant  secundum  praeceptum  et  periuria, 
primum  quia  utuntur  nomine  Dei,  cum  peccent, 
praetextu  nominis  divini  conantur  tegere  peccata. 
Secundo,  cum  Deus  ibi  tanquam  testis  invocetur, 
periurus  laedit  gloriam  Dei,  quia  quantum  in  ipso 
est,  Deum  facit  falsum  testem.  Tertio  periurus 
clare  piofitetur  se  contenmere  iudicium  Dei,  quia 
iurans  im])recatur  sibi  iram  Dei,  si  fallat.  Cum 
igitur  fefellit  sciens  ac  volens,  palam  contempsit 
iudicium  Dei.  Hunc  manifestum  contemptum  et 
Deus  punit,  et  debent  leges  magistratuum  punire. 
Cum  igitur  tam  nuilta  peccata  sint  in  periurio,  con- 
suetudo  saepe  iurandi  sine  magna  causa  et  gravi 
deliberatione  valde  periculosa  est. 

X.  Violant  hoc  praeceptum  et  execrationes, 
quia  in  his  invocatur  Deus  contra  suum  mandatum, 
ut  noceat  aliis.  Hic  abusus  quam  sit  fiagitiosus, 
clarius  perspici  potest,  si  consideretur  quam  multa 
peccata  sint  in  execratione.  Prinmm  est  irreveren- 
tia.  Nam  luuicupare  Deum,  est  invocare  Deum. 
Est  autem  Deus  serio  et  magna  reverentia  invo- 
candus.  Ita  et  nomen  appellandum  est  serio  et  re- 
verenter.  Plerumque  effundit  execrationes  vanitas 
quaedam  aut  iracundia  sine  reverentia.  Secundo, 
Deus  non  est  invocandus,  ut  noceat  illis,  quos 
praecepit  a  nobis  amari.  lam  in  illis  vulgaribus 
execrationibus  invocatur  Deus  contra  mandatum 
suum,  ut  noceat  illis,  quibus  debenms  bona  pre- 
cari.  Prophetae  interdum  execrantur  ac  maledi- 
cunt,  sed  tantum  blasphemis  et  obstinatis,  qui  non 
desiimnt  persequi  veram  doctrinam  et  veros  cultus. 
In  re  tanta  fit  serio  imprecatio  seu  execratio.  Et 
magnitudo  huius  exempli  admoneat  nos,  ne  trans- 
feramus  execrationes  ad  vulgaria  negotia,  quia  in 
usu  temerario  recidunt  in  caput  eius,  qui  abutitur 
nomine  Dei. 


XI.  Violant  secundum  praeceptum  et  mores 
mali  omnium,  quorum  exempla  nocent  alns.  Item 
deformant  Evangelium. 


129 


ni.  CATECHESIS  PUERILIS. 


130 


An  liceat  iurare  Christianis? 


Respoiideo;  Concessuin  est  Christianis  iiisluran- 
dum.  1(1  [M-iinum  e\en»|»la  ostendunt,  quia  Paulus 
aliquoties  iurat,  ut  2,  Corinth.  1.  Ego  testem  l)e- 
um  invoco  adversus  aniinam  meam  etc.  Et  Hebr. 
6.  Omnis  controversiae  finis  est  iusiurandum.  Et 
Lex  inquit:  In  noinine  Dei  tui  iurabis.  Cuin  igitur 
Lex  docet  iurare  et  extant  exempla,  constat,  quod 
liceat  dare  iusiurandum.  Sed  hic  obiicitur  dictuin 
Christi  JMatth.  5.  Ego  autem  dico  vobis,  non  iu- 
rate  omnino  etc.  Respondeo  simplicis.siine:  Ne- 
cesse  est  to  qrjTiv  m  JNIatthaeo  non  ita  acerbe  in- 
telligi,  ut  tollat  et  dissipet  iudicia  et  Respublicas, 
quia  Evangelitim  manifeste  approbat  in  aliis  locis 
politias  et  iudicia,  Quare  tota  illa  concio  Christi 
loquitur  de  privata  cuiasque  mundicie,  non  loqui- 
tur  de  politiis  et  negotiis  vocationum.  Improbat 
igitur  iuramenta,  quae  sine  vocatione  dantur,  et 
sine  mandato  magistratus.  Interim  non  prohibet 
iuramento  uti,  quod  defert  magistratus,  aut  quo  uti 
cogit  vocatio,  ut  Paulus  iurabat  propter  vocatio- 
nem.  Imo  ex  aliis  scripturae  locis  et  exemplis  di- 
scauius  iuramentum  inaxiov^  aut  quod  tit  vocante 
vocatione,  licitum  esse.  Evangelium  enim  non  abo- 
let  polltias  et  iudicia  Est  autem  iuramentum  vin- 
culum  iudiciorum  et  politiarum.  Sicut  ad  Hebraeos 
clare  dicitur:  Omnis  controversiae  finis  est  iusiu- 
randum.  Ergo  Evangelium  etiam  talia  iuramenta 
concedit.  Quare  iuramenta  delata  a  iudicc,  vel  fa- 
cta  propter  vocationem,  sunt  concessa,  et  sunt 
cultus  Dei^  iuxta  illa  verba  legis:  In  nomine  Dei 
iurabis.  Econtra,  sine  causa  iurare,  est  abusio 
nominis  Dei,  quia  nomen  Dei  invocatur  sine  reve- 
rentia.  Hunc  abusum  Christus  vult  tollere,  ideo 
addit,  quod  amplias  est,  a  malo  est,  id  est,  ab  ir-  | 
reverentia,  videlicet,  cum  iuratur  sine  causa,  sine  \ 
vocatione,  sine  mandato.  AHi  respondent,  Chri-  | 
stimi  non  prohibere  simpliciter  iuramenta,  sed  iu- 
ramenta  facta  non  per  nomon  Dei,  quia  honos  Dei 
non  est  transferendus  ad  creaturas.  Nani  in  iura- 
mento  tribuilur  Deo,  qu<Kl  sit  iudex  et  inspector 
cordium.  Tribuitur  etiain  potentia  puniendi.  Haec 
non  sunt  tribuenda  creaturis. 


Quae   CvSt   comminatio    addita    huic   prae- 

cepto? 

Expressa    comminatio  est,   scilicet,    Qm  vaije 
usurpaverit  nomen  Dei,  hunc  non  habebit  Deus  in- 

llEL\JITH.OPKK    VOL.  XXiri. 


sontem,  propter  hoc  dictum:  Deus  conservat  in  hoc 
mundo  poenain  periurii.  Estqiie  haec  vox  testimo- 
nium,  quod  Deus  periuros  puniat  multis  inagnis  ca- 
lamitatil)us,  etiain  cuin  magistratus  non  puniunt  eos. 
Ideo  oinnes  historiae  pleiiae  sunt  exeinph)rum,  quae 
testantur  tristes  exitus  fuisse  illorum,  (pii  iusiuran- 
dum  aut  foedera  violaverunt.  Et  sunt  iiiHnitae  sen- 
tentiae  scriptorum  de  poena  periurii,  ut  apud  Ti- 
bullum: 

Ak  miser  et  si  f/itis  priino  perinria  caelat, 
Sera  tameit  tacitis  poena  venit  pedibus. 

Huiusmodi  sententiae  sunt  acceptaa  a  patribus 
et  comprobatae  experientia.  Denique  sunt  vox  De- 
calogi.  Cum  igitur  huic  secundo  praecepto  annexa 
sit  comminatio,  sciamus  semper  in  iurainento  con- 
tineri  duas  res.  Altera  est,  quod  Deus  citatur  te- 
stis.  Altera  est,  quod  iurans  imprecatur  sibi  poe- 
nam.  Ideoque  invocat  Deum,  ut  puniat  fdllentem. 
Haec  eniin  est  sententia  ciiiuslibet  iurisiurandi:  In- 
voco  Deum  ac  peto,  ut,  si  fallo,  vere  me  puniat. 
Et  hac  ipsa  forma  olim  concipiebantur  inaoai  in 
foederibus.  Est  igitur  duplex  peccatum  in  periurio, 
scilicet  quod  Dei  gloria  laeditur,  cum  citatur  tan- 
{piaiii  falsas  testi.s,  et  quod  periarus  contemiiit  De- 
um,  nec  putat  fore  ultoiem.  Hanc  horrendam  Ini- 
pietatem  sciamus  non  fore  impuiutam,  et  iuraturi 
toto  pectore  metuamus  illam  imprecationem,  et 
sciamus  haud  dubio  ratam  fore,  propter  hoc  testi- 
monium  secundi  praeceptl  Quare  niagna  religione 
serventur  iuramenta.  Praeterea  scienduiti  est  De- 
um  hic  minari  poenas,  non  solum  periuris,  sed  etiam 
blasphemis,  sicut  exempla  testantur  publicas  blas- 
phemias,  ut  Rabsacis  et  similium,  manifestis  poe- 
nis  statim  punitas  esse.  Sic  et  Cherinthum  bal- 
neae  oppresserunt,  cuin  ibi  contumeliosos  sermones 
diceret  in  Christum.  Ut  autem  comminatio  propo- 
sita  est  blasphemis  et  periuris,  ita  econtra  intelli- 
gatur  promissio  proposita  iis,  qui  ornant  gloriam 
Dei,  sicut  In  libro  Regum  dicitur:  Gloiificantes  me 
glorificabo.  Quare  liaud  dubio  iuvai  pios,  qui  blas- 
phemias  prohibent,  qui  pios  cultus  defendunt,  et 
tollunt  impios  cultus.  Item,  qui  periuria  puniunt, 
Item,  qui  reverentor  servant  lusirirandum.  Quare 
et  Hesiodus  dixit:  dvSQog  6'  ivo^xov  yavfi^  (j.n6ni,(}dev 
dfit£va)v. 


Debentne  Magistratus   punire  periuiia? 


Pertinet  ad  officium  magistratuum  punire  per- 
iuria.  Et  ratio  in  proinptu  est.  IMagistratus  debet 
tueri    omnia  vincula  societatis  et  iudiciorum,  lura- 


131 


PHIL.  ]VIEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


132 


mentum  est  praecipiuim  vinculum  politici  status, 
Ergo  eius  autoritas  maxime  defendi  debet  per  Ma- 
gistratus.  Quare  omnium  gentium  leges  constitue- 
runt  supplicia  in  periuros.  Et  Lex  XII.  Tabula- 
rum  laude  dignissima  est,  quae  falsum  testem  de 
saxo  Tai-peio  deiici  iubebat.  Porro  haec  ratio  de 
Magistratu  sumitur  tantum  a  corporali  necessitate, 
ideo  alia  ratio,  quae  sumitur  a  gloria  Dei,  addenda 
est.  Nam  Magistratus  non  tantum  est  defensor 
corporis,  sed  etiam  gloriae  Dei,  quod  ad  externam 
disciplinam  attinet.  Tenendum  est  igitur  hoc  Argu- 
mentum:  Magistratus  est  custos  totius  legis,  quod 
ad  externam  disciplinam  attinet,  sicut  Paulus  in- 
quit:  Lex  est  posita  iniustis,  prophanis  etc.  Ergo 
debet  punire  delicta  externa  adversus  omnia  prae- 
cepta.  Puniat  igitur  et  periuria  et  alias  contume- 
lias  externas  nominis  divini,  videlicet,  Epicureos  ser- 
mones,  atroces  execrationes,  et  tollat  idololatrias 
et  cultus,  quos  intelligit  esse  impios.  Item  puniat 
haereticos  serentes  falsa  et  impia  dogmata,  post- 
quam  res  a  piis  et  doctis  rite  iudicata  est.  Hae 
poenae  omnes  sunt  officia  huius  praecepti,  et  ha- 
bent  exemplum  in  lege,  Levit.  24.  Qui  blasphema- 
veiit  nomen  Domini.  morte  morietur. 


Aii  illicita  iuramenta  sint  servanda? 


IUicita  iuramenta  intelligi  debentj  in  quibus 
promittitnr  aliquid,  quod  est  peccatum,  aut  sine  pec- 
cato  praestari  non  potest.  Ut  si  quis  promitteret 
sciens  se  facturum  iniustam  caedem.  Talia  iura- 
menta  non  sunt  servanda.  Prinmm  autem  peccat 
iurans  de  re  illicita,  quia  Deus  non  vult  autoritate 
sui  nominis  fieri  quod  prohibuit.  Deinde  maius 
peccatum  est  ])raestare  talla  iuramenta,  sicut  Hero- 
dps  simulavit  se  coactum  iureiurando,  interficere  lo- 
hannem.  Hinc  facile  est  iudicium  de  votis  Mona- 
chonim.  Irrita  sunt  vota,  in  quibus  haerent  impiae 
opiniones,  quae  laedunt  gloriam  Christi,  et  transfe- 
runt  beneficium  Christi  in  opera  ab  hominibus  ex- 
cogitata,  videlicet,  cum  fingunt  Monasticas  ceremo- 
nias  esse  cultus  Dei,  qui  mereantur  remissionem 
peccatorum  etc. 


DE  TERTIO  PRAECEPTO. 

Quid  praecipit  tertium  praeceptum? 

Observatlonem  Sabbati,   hoc  est,  conservatio- 
uem   ceremonianiuj ,    quae    sunt    divinitus  traditae. 


Sabbatum  enim  institutum  fuit  causa  docendi.  Ideo 
Lex  diserte  inquit:  Sanctificabis  diem  Sabbati,  id 
est,  in  res  sanctas  collocabis,  videlicet,  ad  cele- 
brandas  publicas  ceremonias,  et  audiendum  verbum 
Dei.  Haec  sunt  veia  opera  Sabbati.  Item,  iam 
diligenter  considera  ordinem  praeceptorum  primae 
Tabulae.  Primum  praeceptum  concionatur  de  cul- 
tibus  interioribus,  de  timore,  fide  et  dilectione  Dei. 
Secundum  de  externa  testatione,  scilicet,  invocatio- 
ne.  Tertium  de  ceremoniis  et  usu  ceremoniarum, 
scilicet,  quod  conservandae  sint  propter  ministe- 
rium  verbi.  Oportet  enim  existere  aliquas  ceiemo- 
nias,  quae  sunt  notae  et  testimonium  verbi  Dei. 
Non  poterat  magis   concinnus  ordo  excogitari. 


Estne    abrogatum    praeceptum  de 
Sabbato  ? 


Respondeo :  Genus  quod  in  hoc  praecepto  con- 
tinetur,  non  est  abrogatum,  quae  quidem  est  principa- 
lis  sententia  huius  praecepti,  et  continet  causam 
finalem  uistitutae  speciei,  Species  vero  est  abroga- 
ta,  hoc  est,  seniper  Deus  requirit  conservationem 
ceremoniarum ,  sicut  eas  praecipit.  Prodest  autera 
aliquos  esse  certos  dies  desthiatos  ceremoniis,  et 
ministerio  verbi. 

Hoc  genus  est  immutabile,  et  est  principaiis 
sententia  huius  praecepti.  Sed  species,  videHcet, 
ut  septimus  dies  obsei^vetur,  abrogata  est,  quia 
Christiani  sunt  liberi  a  ceremonlis  Mosaicis.  Inte- 
rim  tanien  genus,  quod  in  hoc  praeceptore  quiritur, 
est  morale.  Ac  propterea  quod  ad  hoc  genus  at- 
tinet,  Christiani  tenentur  hoc  praecepto,  quiaDeus 
praecepit  onmibus  hominibus,  ut  suum  officium  sin- 
guli  conferant  ad  conservationem  publici  ministerii. 
Ita  quidam  erudite  dicunt:  Tertium  praeceptum, 
quod  ad  genus  attinet,  est  morale  et  perpetuum, 
sed  quod  ad  speciem  attinet,  id  est,  septimi  diei 
observationem,  est  ceremoniale.  Et  de  hac  cere- 
monia  iudicandum  est,  sicut  de  caeteris  cerenioniis 
ludaicis.  Ergo  peccant,  qui  contumaciter  negligunt 
politicum  ministerium  et  ceremonias  divinitus  insti- 
tutas.  Primum,  quia  nolunt  uti  beneficioDei,  quia 
Deus  ibi  nos  erudiri  et  exerceri  vult.  Deiude, 
quia  officium  suum  non  conferunt  ad  conservatio- 
nem  publici  ministerii.  Postremo,  quia  exemplo 
suo  alios  abducunt  a  ceremoniis,  et  minuunt  earum 
reverentiam.  Haec  peccata  non  sunt  extenuenda, 
Ideo  docendi  sunt  homines  de  observatione  huius 
praecepti.  Sed  quoniam  Kvangelium  non  alligat 
nos  ad  diem  certum,   piae  conscientiae  erudiendae 


133 


111.  CATECHESIS  PUEKILIS. 


134 


sunt,  ut  sciant  non  esse  peccatum  sine  contemptu 
et  extra  casum  scandali  aliquando  noji  interesse 
publicis  ceremoniis.  ludaei  enim  habuerunt  prae- 
eeptum  divinum  de  die  et  de  opere.  Nos  habemus 
praeceptum  divinum  de  opere,  sed  non  ha* 
bemus  praeceptum  de  die  certo.  Contemptus  est 
autem,  si  quis  nunquam  aut  raro  intersit.  Nam  is 
aut  contemptu  doctrinae  aut  allquo  doctrinae  odio 
abest.  Scandali  casus  varii  sunt,  sed  praecipuus 
est,  si  quis  suo  exemplo  noceat  aliis. 


PECCATA  CONTRA  HOC  PRAECEPTUM. 

I.  Conteuiuere  ministerium  EvangeUi.  Nun- 
quam  aut  raro  audire  EvangeUum. 

'  11.     Non  uti  Sacramentis. 

III.  Contumelia  afficere  Sacramenta,  eaque 
vel  oniuino  ex  Ecclesia  tollere,  vel  conferre  ad  im- 
pios  abusus,  ad  quaestum  aut  impietatem.  Sicut 
Missae  ad  quaestum  turpem  et  impietatem  coUatae 
fuerunt. 

IIII.  Abolere  ministerium  verbi,  aut  in  docen- 
do  neghgentem  esse,  etc. 

V.  Instituere  impias  ceremonias,  quae  obscu- 
rant  veram  doctrinam,    et  officiunt  vero  ministerio. 

VI.  Dies  festos  conferre  in  convivia  etludos, 
non  ad  piam  meditationem.  Sicut  enim  publicas 
ceremonias,  et  Evangelium  festo  die  publice  audire 
debenms,  ita  praestandum  est,  ut  sobrii  et  apti  si- 
mus  ad  piam  meditationem. 

VII.  Abducere  alios  exemplo  a  publicis  cere- 
moniis,  et  praebere  occasionem,  ut  levius  de  eis 
sentiant. 

VIII.  Opei-as,  quae  impediunt  ministerium  ver- 
bi,  et  ceremoniarum ,  die  festo  contumaciter  exer- 
cere. 

IX.  Abolere  ministerium  verbi,  vel  quia  mi- 
nistri  indigne  tractentur,  vel  quia  eripiatur  victus 
ministris. 

X.  Abolere  studia  utilia  ad  conservationem 
ministerii. 


Opera  huius  Praecepti. 


1.     Ministerium  verbi  Dei,  et  Sacramenta,  tan- 
quani  summa  dona  Dei  magnifacere,   conferre  stur 


dium  ad  ea  intelligenda,  ornanda  et  conservanda. 
Invitare  exemplo  alios,  ut  rectius  et  lionorificentius 
de  ministerio  publico  sentiant. 

II.  luxta  vocationem  praestare  diligentiam  in 
docendo  etc.  et  conservare  doctrinae  puritatem. 

III.  Publicas  conciones  frequenter  audire,  pie 
uti  Sacramentis. 

IIII.  Retinere  veros  usus  ceremoniarum .  nec 
contaminare  eas  impiis  opinionibus,  aut  conferre  ad 
quaestum. 

V.  Dies  festos  conferre  ad  publici  ministerii  cele- 
brationem.  Item  in  piam  meditationem,  et  exempla, 
quae  invitent  alios  ad  pietatem.  Itaque  Christus 
non  violavit  sabbatum  curandis  aegrotis,  quia  illa 
opera  non  impediebant  ministerium.  Imo  erant  te- 
stimonia,  quibus  ornabatur  et  confirmabatur  Evan- 
gelium.  Fuerunt  itaque  propria  et  vera  Sabbati 
opera. 

VI.  Tueri  ministros  Evangelii,  Item  studia 
quae  prosunt  ad  conservationem  ministerii. 

Haec  sunt  vera  opera  huius  piaecepti,  quorum 
magnitudinem  pios  intelligere  convenit. 


Violaruntne     Maccabaei    Sabbatuin     pu- 

gnando? 


Cum  Christus  inquit:  Magis  volo  misericor- 
diam,  quam  sacrificium,  docet  officia  dilectionis  su- 
periora  esse  ceremoniis.  Ergo  in  casu,  ubi  non 
simul  poterant  servari  otium  Sabbati,  et  necessaria 
defensio  populi,  magistratus  recte  fecit,  quod  pu- 
gnavit,  praesertim  cum  defenderet  non  solum  cor- 
pora  civium,  sed  ipsum  ministerium.  Est  autem 
defensio  ministerii  opus  Sabbati.  Proinde  neces- 
saria  officia  dilectionis  anteferenda  snnt  ceremo- 
niis,  sed  ita,  ne  cereinonia  penitus  aboleatur,  Et 
officium  illud  dispensationem,  non  abrogationem 
legis  habeat,  et  ceremonia  alio  tempore  conserve- 
tur.  Ita  homines  occupati  rebus  administrandis  ne- 
cessaria  officia  dilectionis  anteferant  ceremoniis. 
Magistratus  cum  propter  ceremonias  in  aliquo  ne- 
cessario  casu  negligit  officium,  peccat.  Et  tamen 
ipse  quoque  alio  tempore  ceremoniam  conservet. 
Haec  diiudicatio  iam  facilior  est  nobis,  postquam 
ex  Evangelio  scimus  aliquam  concedi  libertatem  de 
die.  Excusat  Christps  discipulos,  cum  vellerent 
spicas,  quia  faciebant  opus  dllectionis,  et  tamen 
tale,  quo  non  impediebatur  ministerium  verbi.  Ta- 
lia  officia,    quae  non  sunt  maii  exempli  diebus  fe- 


135 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


136 


stis,    non  snnt  reprehendenda,    modo  ut  ministerio 
publico  suuni  honorem  tribuamus. 


ALIA    QUAESTIO. 

Quid    sentlendum    est    de    ordinationibus 
Ecclesiastieis  ? 


Begula  tenenda  est,  quae  extat  apud  Esai- 
am,  et  a  Christo  repc(ita  est :  Nullum  opus  es- 
se  cuhum  Dei,  quod  Deus  non  praecipit  suo 
verbo.  Nam  ne  eiremus  de  \ohintate  Dei,  et 
d^  veris  cuhibuSj  Deus  tantum  illos  cuhus  ap- 
piobat,  quos  ipse  suo  verbo  instituit.  Sicut  Chri- 
stus  inquit:  Frustra  cohmt  me  mandatis  hominum. 
Ac  statim  horrenda  cahgo  oflunditur  hominum  ani- 
mis,  cum  obstrepit  opinio  ex  consihrs  humanis 
posse  iudicari  de  voluntate  Dei,  et  institui  cuUus. 
Hoc  initium  fuit  in  mundo  idolorum.  llic  error 
depelht  mentes  a  vera  consolatione,  t|uia  abducit 
eas  a  verbo  Dei,  et  a  vera  doctrina  fidei.  Intelli- 
gunt  autem  inipii  cuhum  Dei  opus,  quod  meretur 
coiHhMiationem  peccatorum,  et  aha  praemia  divini- 
tus,  Sed  vera  definilio  est,  cultum  Dei  esse  opus  ! 
mandatum  a  Deo  ct  Deo  placens,  cuius  finis  est 
proximus,  ut  Deus  per  id  opus  honore  adficiatur. 

Teneatur  ergo  regula,  Ceremonias  institutas 
ab  hominibus  non  esse  cultus  Dei,  nec  mereri  con- 
donationem  peccatorum,  nec  aha  praemia. 

Porro  ut  constat  fugienda  esse  idola,  ita  tales 
traditiones  abiiciendae  sunt,  quae  proponuntur  cum 
hac  superstitione,  quod  sint  necessariae,  aut  quod 
ritus  ilh  sint  cuhus,  aut  placent  Deum,  aut  mere- 
antur  praemia,  ut  messis  ubertatem,  victoriam,  de- 
pulsionem  nsorborum,  aut  similia.  Constat  enim  ita 
crevisse  idola,  dum  animi  ignari  doctrinae  de  fide, 
confugienfes  ad  ceremonias,  quaesiverunt  auxiruim 
in  variis  peri(!uhs.  Ideo  ahus  testatus  se  petere 
bonas  tempestates,  invocavit  lovem  tonantem.  Ah- 
us  testatus  se  petere  victoriam,  invocavit  Martem 
belhitorem.  Deinde  positae  sunt  statuae,  additi  cer- 
ti  rituSj  per  quos  putabant  Deum  placari.  Sic  ini- 
tio  crevit  idolomania,  quam  postea  imhatus  est  or- 
his  in  invocalione  sanctonnu,  et  ahis  superstitiosis 
traditionibus,  Monaslica,  ieiuniis,  missarum  ap])h- 
catione.  De  liis  superstitionibus  omnibus  servanda 
est  reguhi  ;  Fugite  idoh)latriam.  Caeteium  sunt 
ahqui  uliles  ritus,  quorum  finis  est  pohticus,  vide- 
licet,  quia  efficjunt  ordinem  seu  iviatiui'  in  hac 
conumuii  vita.     Est  enim  intellectus  ordinis  homini 


proprius,  et  actiones  humanae  in  hac  varietate  ae- 
tatum  et  negotiorum,  postulant  discrimina  quaedani 
temporum,  locorum,  et  exercitiorum,  ut  in  scliohs 
distinctae  sunt  classes,  sunt  gradus  lectionum.  Ita 
ut  sciat  populus,  quando  conveniendum  sit  ad  au- 
diendas  conciones,  et  ad  usum  Sacramentorum,  ah- 
qui  dies  nominatim  his  rebus  destinati  sunt.  Hic 
ordo  potest  sine  superstitione  servari.  Et  quia 
servit  ministerio  Evangehi,  non  est  violandus.  Et 
qui  violant,  ita  ut  vel  propter  odium  Evangehi  ab- 
sint  a  concionibus,  vel  ahos  abducant  suo  exemplo, 
graviter  peccant.  Nec  iuventuti  concedenda  est  li- 
centia  negligendi  pubhcas  ceremonias.  Nam  con- 
suetudo  illa  adfert  prophanitatem  Ethnicam.  Ideo 
disciphnae  causa  sunt  cogendi,  ut  intersint  pubhcis 
ceremoniis,  et  audiant  conciones,  ut  his  primis 
exercitiis  adsuefiant  ad  reverentiaui  verae  religionis, 
et  ad  discendum  Evangehum. 


De  Obligatione. 

Vulgares  libelli  recitant  tria  opera  Sabbati, 
Interesse  ceremoniis  pubhcis,  precationem  et  obla- 
tionem.  Cum  enim  conveniebat  Ecclesia,  singuii 
oiferebant  ahquod  numus.  Ex  hac  collatione  pri- 
mum  ahqua  pars  ministris  dabatur.  Eehqua  distri- 
buebatur  pauperibus.  Ilunc  morem  fuisse  et  histo- 
riae  et  veteres  Canones  et  muha  vestigia  testantur. 
Inde  enim  et  appellationes  quaedam  factae  viden- 
tur,  ut  Missa,  quod  Hebraeis  significat  tributum 
seu  collationem.  Et  dyanr/  significat  eleemosynas 
et  hoc  nomine  inteidum  pro  ipsa  Synaxi  abusi  sunt, 
quia  ibi  eleemosynae  distribuebantur.  Manavit  au- 
tem  exemphun  a  pupulo  Israel.  Nam  sacrificaturi 
afferebant  victimam,  et  partem  dabant  sacerdotibus. 
Ideoquescriptum  est:  Non  apparebis  vacuus  corani 
me.  Kecte  igitur  numeratur  oblatio  inter  opera 
Sabbati,  sed  collationis  finis  immediatus  et  pro- 
prius  sit  prinumi,  ut  ministros  iuvemus,  deiude,  ut 
pauperibus  opitulenmr.  Talis  obhitio  hoc  fine  facta 
phjcet  Deo.  llic  autem  complecti  debenuis  omnia 
officia  erga  ministrcs.  Exigua  quaedam  significatio 
est  reveientiae  erga  ministerium  vulgaris  consue- 
tudo  oflerendi,  sed  tamen  haec  quoque  laudanda 
est  ob  eam  causam,  quia  exemplum  admonet,  quod 
ministris  debeamus  gratiam  et  mercedem.  Sciamus 
autem  deberi  eis  omni  tempore  afia  maioia  officia. 
Caeterum  superstitiosa  o|»inio  in  obktionibus  im- 
probanda  est,  quahs  fuit  Etlinicorum  et  muhorum 
nostris  temporibus,  qua  ingentia  donaria  attnlerunt 
in  templa  non  hoc  fine,  ut  ministros  iuvarent  aut 
paupeies,  sed  quia  sentiebant  Deo  placere  hoc 
ipsum  opus,  tanquam  cuhnm  et  Itonorem  pecuha- 
rem,    et    mereri    se    graliam   hoc  opere,  sicut  hac 


137 


III.  CATECHESIS  PUERILIS 


138 


iinpia  opinione  etiam  ludaei  cumiilabant  sacrificia. 
Quaie  repreliendit  Psal.  49.  Iias  superslitiosas  obla- 
tiones. 


DE   AELEGORIA    SABBATI. 

Propria  et  siniplex  sententia  praecepti  est,  quam 
recitavinms    de    conservando  ministerio  et  ceremo- 
niis.     Sed  alia  quaedam  allegoria  Sabbati  traditur. 
Quia  enim  IMosaiciritus  abrogati  sunt,  quidam  quae- 
runt  signiticationem,  et  aiunt  Sabbatum  esse  voca- 
tionem,    cum    videlicet    pafinuir    Deum   agentem  in 
nobis,  ideo  Sabbatum  intelligunt  de  patientia.     Non 
improbo  hanc  allegoriam,  sed  longius  accersita  est, 
et  non  debet  obscurare  alteram  sententiam  de  con- 
servatione  ministerii,  quae  quidem  longe  praestan- 
tius  opus  est,  quam  patientia.   Deinde  lex  non  tan- 
tum  iubet  quiescere,    sed  iubet   vacuum  diem  san- 
ctificare,  hoc  est,  praecipit  opera  certa  necessaria 
ad  iHustrandam  et  propagandam  gloriam  Dei.  Cae- 
terum  illud  verum  est,  quod  sanctum  signiticat  al- 
legorice    statum  Wlnm  iiistauratae  naturae  post  re- 
surrectionem,  in  quo  non  solum  cessabunt  labores 
corporis,  sed  etiam  calann'tates  et  peccata,  non  eri- 
mus  occupati  civilibus  officiis,    corpora    non  edent 
aut    bibent,    erimus    liberi  a  peccatis,    et  a  morte, 
talis    quies    ei'it   illa   nova  vita.       Sed  non  tantum 
erit  quies,  sed  accedet  sanctificatio,  quao  est  prae- 
cipua  pars  Sabbafi,  quia  in  illa  quiete  fruemur  no- 
titia  Dei,  et  glorificabimus  Deum.      Haec   est  alle- 
goria  vera  Sabbati,  sicut  docet  Epistola  ad  Hebrae- 
os.^    Et    Esaias  inquit:    Erit    sabbatum  perpetuum. 
Quia    vero    sabbatum   illud  inchoatur  per  Evange- 
lium,    ideo  etiam   allegoria  sabbati    transfertur   ad 
tempus  revelati  Evangelii,    in  his  etiam  inchoatum 
est   sabbatum,    in  quibus  inchoata  est  illa  nova  et 
aeterna  vita.     Nec  inutilis  est  collatio  considerare, 
quofl  Sabbati  opus  adumbret  vitam  aeternam.   Mo- 
riet    enim  in  vita  aeterna  non  solum  quiefem  futu- 
ram  esse,  sed  talem  quietem,    in  qua  homines  no- 
titia  Dei  fruentur,  et  Deum   glorificabunt.      Sed  ut 
AUegoria   ad  futuram  viJam  pertinet,  ita  memineri- 
mus  in  hac  vita,    opus   esse  hoc  externo  sabbato, 
videlicet  miuisteiio  verbi  Dei  et  ceremoniarum.    Id 
nunc  iiUelligendum  est  et  praestandum   omni   cura, 
ut  obediamus,    et  illa  summa  beneficia  Dei  scilicet 
nnnisterium  vei  bi  et  ceremonias  inteiligamus,  vene- 
remur  et  conservemus. 


DE  QUARTO  PRAECEPTO. 

Quid  praecipit  quartum  Praeceptum? 
Praecipit  ut  propter  Deum  obediamus  parenti- 


bus,  magistratibus,  doctoribus  et  caeteris,  qaibus 
parentes  suam  vicem  connniserunt.  Prinmm  autern 
ordinem  considera.  Prior  tabula  tradidit  opera, 
quibus  cum  Deo  proprie  agimus  et  quae  sunt  in- 
stituta_^  ad  spargendam  et  propagandam  notitiam 
Dei.  Secunda  tabula  continet  officia,  quae  serviunt 
proximo,  et  huic  societati  hominum  necessaria  sunt, 
in  qua  oportet  existere  gubernatores.  Ideo  primum 
sancitur  lex  de  obedientia.  Oportet  et  vitam,  con- 
iugia,  res  defendi,  esse  contractus  et  iudicia.  Ideo 
addunlur  caetera  praecepta:  N»n  occides,  Non 
moechaberis,  etc. 


Suntne    opera   secundae  tabulae  cultus 

Dei? 

Duplex  obedientia  est  omnium  sequentium  le- 
gum,  impia  et  pia.  Impia  est,  cum  homines  sine 
timore  Dei,  sine  agnitione  Christi  et  vera  fide  prae- 
stant  externa  officia,  quae  leges  imperiorum  ho- 
nestae  flagitant,  ut  obtemperent  legibus  civitatum 
suarum.  Plato,  Aristoteles,  JMarcellus,  Cicero  aut 
j  similes.  Haec  obedientia,  etsi  disciplinae  necessa- 
ria  est,  tamen  nondum  est  inchoatio  praecepti  di- 
vinij  nec  est  cultus  Dei. 

Alia  est  pia  obedientia  politica,  seu  exterior 
seu  interior,  cum  videlicet  intelligunt  pii,  se  divina 
voce  subiectos  esse  parentibus  etlegitimis  magistra- 
tibus  ac  doctoribus.  Itaque  addunt  timorem  Dei, 
obtemperant  propter  Deum,  et  agnoscunt  Filium 
Dei  Salvatorem,  et  fide  statuunt  propter  Filium 
Dei  placere  inchoatam  obedientiam.  Dictum  est 
auteni  supra,  onniia  praecepla  ad  primum  esse  re- 
ferenda.  Sfc  fiunt  opera  politica  cultus  Dei,  cum 
accedunt  timor  Dei,  et  agnitio  Filii  Dei  Salvatoris 
nostri,  et  fides,  Cunique  referuntur  politica  officia 
ad  gloriam  Dei,  hoc  est,  ut  Deo  obediamus,  et  his 
officiis  eius  gloriam  orneuius,  ac  notitiam  propage- 
nius  aut  conservemus. 

Haec  regula  fit  illustrior  propositis  exemplis. 
Scipio  et  David  gerunt  res  similes,  uterque  defen- 
dit  suam  Rempublicam  ingenti  virtute,  et  clarissi- 
mis  victoriis.  Porro  Scipio  nort  habet  liunc  finem 
propositum,  ut  doctrina  de  Deo  propagetur  aut  con- 
servetur,  non  refert  suas  victorias  ad  illustraiulam 
gloriam  Dei.  Sed  David  ideo  suscipit  certamina 
et  labores,  ut  defensa  patria  conservetur  vera  do- 
ctrina  de  Dco,  ac  propagetur.  Ita  singulorum  offi- 
cia  in  tota  vitae  societate  intueantur  Deum.  Quia 
hanc  ipsam  ob  causam  ad  societatem  conditi  su- 
mus,  ut  alii  alios  de  Deo,  et  de  rebus  boin's  doce- 
ant.       Ideoque  Deus  tam   variis  vinculis  et  officiis 


139 


PHIL.  JMEL.  SCRIPTA  DOGMATHJA. 


140 


Ijomiiies  iviter  se  copulavit,  ut  illa  ipsa  officia  sint 
exercitia  confessioiiis,  et  monstrent,  quid  de  Deo 
sentianms.  Huc  pertinet  dictum  Christi:  Luceat 
lux  vestra  coram  Iiominibus,  ut  gloriticetur  Pater 
coelestis.  Proponit  finem,  ad  quem  referri  omnes 
actiones  debent,  videlicet,  ut  innotescat  ac  cele- 
bretur  Deus.  Et  cum  inquit:  Luceat  lux  vestra, 
vult  in  ipsis  faetis  conspici  confessionem  et  sen- 
tentiam  nostram  de  Deo.  Ideo  dimicat  iMachabaeus, 
ut  testetur  se  approbare  doctrinam  de  Deo  tradi- 
tam  populo  Israel.  Ideo  Paulus  perfert  aerumnas 
et  supplicium,  ut  testetur  se  approbare  Evangelium 
de  Filio  Dei.  Sic  omnino  nostra  officia  in  socie- 
tate  civili  sint  directa  ad  confessionem.  Ostendant, 
quid  sentiant  Principes  in  imperando ,  Senator  in 
dando  consilio,  Populus  in  obtemperando ,  singuli 
in  contrfihendo.  Voluit  Deus  muUiplices  esse  actio- 
nes  vitae,  ut  esscnt  occasiones  exercejuli  timoris 
Dei,  fidei  et  confessionis.  Haec  est  causa  vera 
varietatis  a(ttionum  humanarum,  quae  quidem  fiunt 
cultus  Dei,  si  sunt  divinituf»  praeceptae,  ac  regun- 
tur  verbo  Dei,  et  accedunt  timor  Dei,  et  agnitio 
Filii  Dei  ac  fides,  et  referuntur  ad  gloriam  Dei,  ut 
dictum  est.  Monachi  vituperant  officia  politica, 
eisque  detraxerunt  honestissimum  titulum  ac  veram 
laudem,  videlicet  cultus  Dei.  Et  hoc  praeconium 
transtulerunt  ad  cerenionias,  aut  monasticas  super- 
stitiones.  Hunc  errorem  saepe  reprehendunt  Pro- 
phetae,  ut  Oseas :  Misericordiam  volo,  non  sacrifi- 
cium.  Item  Esaias:  ludicate  viduae  etc.  Sed  con- 
tenti  simus  Christi  testinionio,  qui  honontice  ornat 
secundam  tabulam,  inquicns  Matth.  22.  Secundum 
autem  SIMILE  HUIC,  Dilige  proxinmm  sicut  te 
ipsum.  Consideranda  est  enim  Emphasis  in  verbo 
Simile.  Haud  dubie  taxabat  opinionem  Hypocrita- 
rum,  qui  se  efferebant  propter  ceremonias,  et  levius 
sentiebant  de  civilibus  officiis,  qualis  arrogantia 
nunc  quoque  in  Monachis  est,  et  caeteris,  qui  magno 
pretio  Missas  vendunt.  At  Christus  monstrat  veros 
cultus.  Omnes  fatebantur  primum  praeceptum  con- 
cionari  de  cultibus  Dei,  Hic  addit  Christus,  simile 
esse  praeceptum  tle  dilectione  proximi.  Ergo  Deus 
non  minus  vult  coli  officiis  secundae  tabulae  quam 
primae.  Haec  vox  Christi  exuscitet  nos,  ut  maiore 
studio  haec  civilia  officia  praestemus,  quia  inquit. 
Hoc  mandatum  simile  est  alteri,  docet  flagitari 
haec  officia,  et  placere  Deo  non  minus,  quam  ea, 
quae  docet  prima  tabula.  Sed  intueii  debent ,  ac 
referri  ad  eius  gloriam,  ut  dictum  est. 


Quae    sunt  parentum,    magistratuum    et 
aliorum  gubernatorum  officia? 

Mirum  videri  potest,  cur  nominatim  expresse- 


rit  officium  subditorum,  cum  videatur  prius  fuisse 
dicendum  de  officio  gubernatoris.  Sed  causa  haec 
est,  quia  officium  gubernatoris  expressum  est  in 
ipsis  praeceptis  reliquis  prioribus  et  sequentibus, 
parentes  et  magistratus  vuh  esse  custodes  harum 
legum,  et  iuxta  has  leges  regere  eos,  quibus  prae- 
suntj  curent  eos  doceri  de  Deo,  et  assuefieri  ad 
veram  invocationejn  Dei  et  ceremonias  divinitus 
traditas,  ali  et  coherceri,  ne  polluantur  caedibus, 
libidinibus,  furiis,  mendaciis.  Hanc  esse  summam 
officii  parentum  et  magistratuum  facile  potest  intel- 
iigi.  Itaque  cum  lex  ipsa  esset  vox  gubernatoris, 
non  fuit  opus  addere,  quid  sit  faciendum  magistra- 
tui.  Ac  semper  tenenda  est  haec  eruditissima  de- 
finitio,  quae  extat  apud  Aristotelem:  Magistratus 
est  custos  legis.  Ita  dicimus  parentes  esse  custo- 
des  legis  in  oeconomica  disciplina,  magistratus 
publici  sunt  custodes  legis  in  publica  civitatis  gu- 
bernatione,  quam  tueri  oportet  suppliciis  corporum. 
Etsi  autem  Decalogus  breves  habet  sententias,  ta- 
men  sciendinn  est,  ingentem  molem  negotiorum  et 
operum  comprehendi.  Paulus  etiam  breviter  officia 
parentum  complexus  est,  inquiens:  Educate  filios 
in  doctrina  et  castigatione  Domini.  Tria  beneficia 
coniungit,  ut  alant,  ut  erudiant,  ut  castigent,  iuxta 
doctrinam  coelestem. 

De  cura  alendi  etiam  praecipiunt  humanae  le- 
ges ,  et  puniunt  crudelitatem  parentum ,  qui  velut 
corvi  deserunt  parvos  natos,  eosque  non  alunt. 
Sed  quia  homines  nascunlur,  ut  notitia  de  Deo  pro- 
pagetur  et  celebretur,  ideo  non  satis  est  natorum 
corpora  fovere,  sed  etiam  addenda  est  doctrina, 
praecipue  tradita  a  Deo,  sicut  hic  inquit  Paulus. 
Et  alibi  ait  scriptura:  Narrate  ea  filiis  vestris.  Cu- 
rent  parentes  tradi  liberis  praecipue  doctrinam  coe- 
lestem  de  Deo,  de  lege  Dei,  de  Evangelio  ac  be- 
neficiis  donatis  generi  humano  propter  Filium  Dei, 
lesum  Christum,  Servatorem  nostrum,  de  venturo 
iudicio,  de  vita  aeterna.  Deinde  etiam  tradantali- 
quam  artem  vitae  utilem.  literas  aut  aliam. 

Sicut  in  alio  loco  hortatur  Paulus,  ut  pii  di- 
scant  artes  honestas,  ut  possit  eorum  esse  ususin 
gubernatione  Reipublicae  et  aliis  honestis  negotiis 
huius  comnmnis  vitae  adTitum  ultimo:  Mav&avnco- 
Gav  6i  xal  oi  ^fiiTiQov  xaXcov  tQycov  TiQoiGiaG^ai  elg  rdg 
dvayxaiug  /Qiiag^  Iva  firj  watv  axaQnot,.  Discant  nostri 
honestis  officiis  praeesse  ad  necessarios  usus,  ne 
sint  inutiles,  id  est,  discant  literas,  religionis  do- 
ctrinam,  iura,  medicinam,  aut  alias  artes  laude 
dignas,  exerceant  se  jn  militia,  ut  servire  Eccle- 
siae  et  Reipublicae  possint.  Non  vult  Paulus 
Cliristianos  se  abdere  in  specus,  et  esse  inutilia 
terrae  onera,  ut  Monachi  olim  suo  otio  consule- 
bant  et    suae  tranquillitati,  sed  vult  nos  suscipere 


141 


III.     CATECHESIS  PUERILIS. 


142 


labores  et  pericula  ad  cummunem  societatem  homi- 
num  iuvandam,  quam  Deus  instituit.  In  his  occu- 
pationibus  luceant  fides,  confessio,  obedientia  erga 
Deum,  et  vera  benevolentia  erga  caetei*os  homines. 
Quomodo  potuisset  innotescere  ac  propagari  coe- 
lestis  doctrina,  nisi  Prophetae,  Apostoli  et  caetera 
lumina  Ecclesiae,  gessissent  magistratus,  adiuvis- 
.sent  cives,  devhixi  sent  sibi  honestos  homines  piis 
ofBciisV  Ideo  iubet  disci  artes,  quaruin  usus  vitae 
fommuni  necessarius  est.  Ex  his  satis  intelHgi  pot- 
est,  quarum  artium  doctrinam  parentes  iiberis  tra- 
dere  debeant. 

Pertinet  eadem  cura  et  ad  magistratus.  Intuean- 
lurhi  quoqueDecalogum,  curent  proponi  civibus  ve- 
ram  doctrinam  de  religione.  Recte  constituant  Ec- 
clesias  et  scholas.  Puniant  Epicuraeos,  idolorum 
cultores,  defensores  impiorum  dogmatum,  periuros, 
deditos  magicis  praestigiis.  Pacem,  pudicitiam,  fa- 
cultates  defendant,  iudicia  exerceant,  ut  caetera 
praecepta  docent:  Non  occides,  Non  moechaberis, 
Non  furtum  facies,  Non  dices  falsum  testimonium. 
Et  finis  sit  pacis,  non  ut  perfrui  voluptatibus  ho- 
mines  possint,  sed  ut  doceri  Eoclesiae,  Dei  notitia 
in  terris  conservari,  disciplina  retineri  et  regi  mo- 
res  possint.  Hic  est  finis,  propter  quem  pax  ex- 
petenda  est,  non  ut  in  otio  voluptates  quaeramus. 

Quare  et  Paulus  ad  Timotheum  de  hoc  fine  con- 
cionatur,  cum  iubet  precari  pro  Magistratibus ,  ut 
tranquillam  et  quietam  vitam  agaraus,  in  omni  pie- 
tate  et  honestate.  Curent  igitur  Magistratus  de- 
pelli  latrocinia,  retineant  pacem,  Ad  quos  tines? 
ut  conservetur  pietas  et  honestas,  id  est,  ut  doceri 
Ecclesiae,  institui  iuventus,    et  mores  regi  possint. 

Nam  haec  domestica  gubernatio  cum  satis  per 
se  sit  negotiosa,  habet  opus  pace.  Tu^mltus  et 
trepidationes  publicae  impediunt  discentes,  non  pos- 
sunt  convenire  homines  certis  temporibus.  Non 
possunt  magistratus  leges  de  disciplina  condere,  iu- 
dicia  exercere,  quaerere  idoneos  gubernatores, 
dare  stipendia,  inspicere  operas,  publicos  reditus  et 
uedificia  tueri,  nisi  sit  tranquillitas.  Ideo  Deus  re- 
stituit  aliquando  pacem  imperiis,  ut  interea  rursus 
instaurari  Ecclesiae,  scholae,  disciplina,  studia,  le- 
ges  possint.  Haec  qui  putat  sine  magnis  et  variis 
laboribus  mediocriter  posse  pertici,  v^^lde  errat. 
Ideo  opus  est  domestica  pace,  qua  tamen  quia  ho- 
mines  plerumque  abutuntur,  ut  est  natura  hominum 
prona  ad  voluptates,  et  facile  abiicit  timorem  Dei, 
praesertim  cum  poenae  non  sunt  in  conspectu,  ideo 
Deus  punit  im})ietateni  hominum  frequentioribus  et 
atrocioribus  beili;*  ac  seditionibus.  Haec  breviter  de 
officiis  magistratuum  admonuisse  satis  sit^  quorum 
summam  ita  facillime  compreliendemus  animo,  si 
Decalogum  intuebimur,  et  cogitabinms  magistratum 
huius  divinae  tabulae  custodeni  esse. 


Cui'  textiis  inqnit:  Honora  patrem   et 
matreni? 

Honos   duo   complectitur,   Interiorem   reveren- 
tiam,  et  externam  obedientiam. 

Sunt  autem  obiecta  duplicia,  personae,  ut  pa- 
rentes,  magistratus,  doctoies.  Alterum  obiectum 
est,  ipse  ordo  politlcus  divinilus  institutus,  qui 
conservante  Deo  legem  suam,  retinet  socleta- 
tem  civilem.  Est  eniin  ordo  ille,  ipsa  legis  di- 
vinae  in  externa  disciplina  conservatio.  Ac  se- 
cundum  obiectum  prius  aspiciatur.  Non  dubium 
est,  ordinationi  ac  legi  Dei  honorem  deberi.  Ut 
autem  hae  gratissimae  vices  temporum,  diei  et  no- 
ctis,  aestatis  ac  hyemis,  et  leges  motuam  coelestium 
vere  simt  ordinatae  a  Deo,  sic  vere  Deus  est  autor 
totius  societatis  humanae,  devinxit  homines  inter 
se,  coniugio,  procreatione  et  educatione  liberorum, 
mutuis  contractibus  et  officiis,  hnperii>,  addidit  le- 
gis  notitiam,  tanquam  munimentum  huius  societatis. 
Nec  tamen  aut  constitui,  aut  durare  imperia  pos- 
sent,  nec  exequi  legem  Dei  liomines  sine  divina 
ope  possent.  Ideo  Deus  excitat  et  adiuvat  guber- 
natores,  et  suam  legem  ipse  exequitur,  gubernat  et 
I  armat  manus  magistratuum  in  puniendis  iniustis  cae- 
I  dibus,  flagitiosis  libidinibus,  furtis,  ut  conservari 
j  societas  possit.  Cumque  hanc  ipsi  magistratus  dis- 
sipant,  videlicet,  cum  tyranni  monstrosis  tibidinibus 
se  poUuunt,  rapiunt  alionim  coniiiges  au^  liberos, 
exercent  iniustam  crudetitatem,  defendunt  mani- 
festam  idololatriam ,  mutat  Deus  ipse  imperia,  ac 
excitat  vicinos  reges  aut  populos,  qui  tyrannos  pu- 
niant,  et  lege-  ad  honestam  disciplinam  restituant. 
Ita  excussis  imperio  Chaldaeis  et  Assyriis,  summa 
potentia  ad  Cyrum  translata  est,  qui  puniVit  tyran- 
nos,  defendit  Ecclesiam  restituit  leges,  iudicia,  di- 
sciptinam.  Deleto  Antonio  Deus  tradidit  habenas 
imperii  Augusto.  Deus  evexit  Constaiitinum  op- 
pressis  tyrannis  Diocletiano,  Maximiano,  Maxentio. 
In  hanc  sententiam  ait  Daniel:  Deus  constituit  et 
transfert  regna. 

Cumque  has  ordinationes  sine  personis  consi- 
deramus,  videticet  hominum  consociationem,  con- 
iugium,  civiles  coetus,  imperia,  iudicia,  leges,  di- 
sciptinam,  magis  apparent  et  ordinis  pulchritudo  et 
utititas.  Ac  videmus  in  hoc  ipso  ordine  lucere  sa- 
pientiam  Dei,  et  mirificam  bonitatem  seu  beneficen- 
tiam  erga  nos.  Delectant  oculos  vulgi  spectacula. 
Quod  potest  autem  cogitari  pulchrius  spectaculum 
,  hoc  ordine,  si  animo  secernamus  vitia,  quae  diabo- 
lus  ac  hominum  improbitas  et  infirmitas  admi- 
scent?  Quam  est  honesta  societas  mariti_,  uxoris, 
tiberorum,  cum  inter  se  amant,  iuvant,  certant  of- 
ficiis,  invocant  una   voce  Deum,   curant  propagari 


143 


PHIL.  iMEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


144 


et  conservari  Dei  notitiam  et  veros  cultiis?  Qiiid 
est  civitatis  fornia  iucundius,  in  qua  rccte  consti- 
tutae  siint  Ecclesiae,  magistratus  tuentur  discipli- 
nani,  cives  obtemperant,  sunt  concordes,  habent 
suos  coetus  verae  religionis  et  iudiciomm  causa, 
habent  congressus  honestissimos  in  templis,  in  cu- 
ria,  in  scholis,  colunt  studia  literarum,  quaerunt 
victum  honestis  artibus,  quibus  vita  opus  habet,  j 
cultura  agrorum,  mercatura,  opificiis,  aediticant,  I 
muniunt  urbes  adversus  latrocinia.  Et  civium 
omniuin  vohmtates  spectant  ad  huiic  tinem,  ut  in 
hac  societate  recte  colatur  Deus,  et  Deo  obedia- 
tur,  propter  hanc  causam  defendunt  patriam  conununi 
animo  et  consilio.  Quod  spectaculum  iucundius 
hoc  ordine  cogitari  potestV 

Sed  incurrunt  in  oculos  vitia  et  confusiones 
oeconomiarum  et  politiarum,  contumacia  iiberorum 
adversus  parentes,  coniugum  discordiae.  Et  in  im- 
periis  tjraniiides  superiorum,  negoliatorum  fraudes, 
libidines  jtrincipunj  et  vulgi,  doctorum  dissensio- 
nes,  magistratuum  negligentia,  et  alia  muha  incom- 
moda.  Qualia  monstra  interdum  regnantj  ut  Nero, 
Sardanapalus  et  similes. 

Hac  tetra  specie  delbrmatur  ordinatio  Dei,  ne 
vere  conspiciaiur,  nec  putetur  haec  societas  civiUs,  \ 
Dei   nmiuis   esse.     Sed    existimentur  Iiomines   sine  1 
Dei  consilio  concurrisse,  ut  se  defenderent  contra 
bestias  aut  latrocinia,   ut  muhi   prophani  arbitran-  | 
tur,  imperia  casu  oriri,    ruere,   transferri  ab  aliis 
gcntibus  ad  alias. 

Hic  docenda  est  iuvcntus,  .ut  discernat  ordi- 
nem,  leges,  contractus,  iudicia,  a  vitiis  deformanti- 
bus  societatem,  Nam  vitia  a  Diabolo  et  humana 
infirmitate  oriuntur,  ut  haec  dictamonent:  Diabolus 
est  mendax  et  homicida.  Item ,  Deus  non  est  autor 
dxuiuaiaGiag,  id  est,  dissipationis  imperiomm  Item, 
Qui  facit  peccatum,  ex  Diabolo  est. 

Primus  igitur  honos  est,  de  quo  liic  praecipi- 
tur,  agnoscere  res  ipsas,  videlicet,  coniugium,  oe- 
conomias  ac  politias  a  Dea  institutas  esse,  et  eius 
auxilio  conservari,  ac  lucere  in  his  ordinationibus 
Dei  praesentiam,  sapientiam,  bonitatem  et  amorem 
erga  nos.  Et  agnoscentes  haec  beneficia  gratias 
agere  Deo  autori  debemus,  eumque  orare,  ut  con- 
servet,  et  depellat  Diabolum,  qui  dissipare  hanc 
harmoniam  conatur.  Ad  hunc  gradum  honoris  per- 
tinet  et  praedicatio  seu  celebratio  harum  rerum, 
ut  iuventus  discat  eas  a  Deo  ortas  esse,  et  assue- 
fiat,  ut  piis  precibus  a  Deo  petat  horum  nnnie- 
ruin  conservationem.  Est  et  grati  animi,  libenter 
obedire  propter  Deum,  cavere  mala  exempla  et 
scandala,  quibus  bonae  ordinationes  dissipantur,  et 
leges    obruuntur,    denique   officiis   res    tam  utiles 


tueri.     Hactenus  breviter  dictum  est  de  priore  ob- 
iecto. 

Alterum  obiectum  honoris,  personae  sunt,  pa- 
rentes,  doctores,  et  qui  imjicria  tenent.  Horum  est 
dissimilitudo  ingens.  Sed  regulain  hanc  sequi 
omnes  debebant:  Parentes  et  caeteri  gubernatores 
sint  viva  lex,  id  est,  custodes  ,Legis  divinae.  Quis 
autem  non  intelligit  eas  personas  amandas  aut  ho- 
nore  afficiendas  esse,  per  quas  Deus  impertit  tanta 
beneficia,  religionem  veram,  leges,  iudicia,  pacem, 
generi  humano? 

Tales  fuerunt  gubernatores,  Moises,  losue,  Sa- 
muel,  David,  Salomon,  losaphat,  Ezechias,  losias, 
CyruSj  Constantinus,  Theodosius.  Est  igitur  alter 
honos,  qui  personas  intuetur,  agnoscere  hoc  quo- 
que  Dei  nmnus  esse,  babere  parentes,  qui  officium 
suum  faciunt,  bonos  doctores,  salutares  principes. 
Nairi  ordinatio  ipsa  seu  leges  sine  custode  seu  exe- 
cutore,  sunt  infirmae,  ut  dicit  graecus  versus:  7fr;^u- 
Qov  6  yofxag  ^  ^r  uQ/^ovja  t/r].  Valida  res  lex  est, 
cuin  principem  habet.  Ad  hunc  gradum  honoris 
pertinent  haec  officia,  gratiarum  actio  pro  talibus 
personis,  precatio  pro  eis,  obedientia,  reverentia 
personae  debita,  veritas,  seu  candor  et  aequitas  in 
legibus  et  actionibus  earum  iudicandis,  condonatio 
aliquarum  imbecillitatum. 

II.  De  gratiarum  actione  et  precatione  man- 
datum  extat  1.  Tim.  2.  Certum  est  enim,  sapientes, 
iustos  et  foelices  gubernatores  singularia  Dei  dona 
esse,  ut  Salomon  gravissime  dicit,  Ut  oculus  vi- 
deat,  et  auris  audiat,  Deus  facit  utrumque.  Oculus 
significat  gubernatorem ,  auris  po^)ulum  audientem, 
ut  ergo  haec  sint  in  officio,  id  est,  ut  magistratus 
sit  vigilan»  et  inteiitus,  et  ut  prospiciat  communi 
utilitati,  etut  adsit  autoritas,  quae  moveat  caeleros, 
ut  adsentiantur  bene  monenti,  et  obtemperent  vo- 
lentes,  haeo  haud  dubie  Dei  opera  sunt.  Quare  si 
qua  regio  civitas  aut  Ecclesia  habet  medio(;res  gu- 
bernatores,  agat  Deo  gratins,  pro  tanto  munere,  et 
sedulo  oret,  ut  Deus  regat  ac  adiuvet  eos,  quia 
profecto  vera  est  sententia  lohannis:  Non  potest 
sibi  liomo  quicquam  sumere,  nisi  datum  ei.  sit  €le 
coelo.  NuUa  gubernatio  foelix  est,  nisi  Deo  iu- 
vante,  Quare  David  inquit:  Benedictus  Deus:  qui 
docet  manus  meas  ad  praelium.  Item:  Qui  dat  sa- 
lutem  liegibus.  Et  Salomon  inquit:  Qui  potest  re- 
gere  tantam  multitudinem  populi?  Da  ergo  mihi 
cor  saplens. 

III.  De  obedientia  praeceptum  extat  Rom.  13, 
Neccsse  est  obedire  uKigistratibus,  non  solum  pro- 
pter  iram,  id  est,  non  solum  propter  leguin  poe- 
nas,   sed   etiam  propter  conscientiara.     Hanc  sen- 


145 


m.    CATECHESIS  PUEKILIS. 


146 


tenliam  ineminisse  necesse  est,  quia  liic  est  verus 
nervusj  qui  politias  continet  et  coagmentat.  Ideo 
enim  magna  pars  hominum,  id  est,  omnes  sani 
obtemperant  iiistis  legibus,  et  mediocribus  guber- 
natoribuf^,  quia  intelligunt  se  Deo  hanc  obedientiam 
debere,  et  ex  hac  Pauli  voce  discunt  pollui  con- 
scientiam  contumacia,  hoc  est,  fieri  menlem  ream 
Deo,  excuti  ex  gratia  Dei,  mereri  iram  Dei  et  ae- 
ternas  poenas.  Tenenda  est  igiiur  regula  certis- 
sima  tradita  hoc  loco  voce  Apostoli.  Peccatum 
mortale  est,  id  est,  quod  meretur  iram  Dei  et  ae- 
ternas  poenas,  contumaciter  rei^ugnare  iustis  legi- 
bus  politicis,  et  mediocribus  gubernatoribus.  Sed 
de  iniustis  postea  dicetur. 

IIII.  De  reverentia  personae  debita.  Dixi 
primum  in  bona  gubernatione  Dei  praesentiam  et 
munera  agnoscenda  esse,  et  constituendam  obedlen- 
tiam,  hac  conslituta,  si  persona  etiam  divinitus  gu- 
bernatur,  hanc  ipsam  quoque  amemus,  nobis  ante- 
feramus,  et  nos  ei  subiiciamus  et  praedicenms 
d(ma  Dei,  quibus  ornata  est,  sicut  venerantur  He- 
tei  Abraham,  ac  inquiunt:  Audi  nos  Domii»e,  prin- 
ceps  Dei  es  apud  nos.  Et  muher  Thecuitis  dicit 
ad  David:  Tu  autem  Domine  mi  rex  sapiens  es, 
sfcut  habet  sapientiam  angelus  Dei.  Discant  au- 
tem  hic  pii  veram  reverentiam  in  animo  sitam  di- 
scernere  a  fucosis  ofHciis  adulatorum,  gradus  etiam 
observent,  ut  tribuamus  debita  munera,  non  aliena 
et  Dei  propria,  sicut  Ethnici  suos  reges  Deos  nun- 
cuparuut,  et  in  tempHs  eorum  statuas  horribili  fu- 
rore  coluerunt  et  invocarunt:  Amet  miles  Davidem, 
et  vera  animi  reverentia  illum  sibi  anteferat,  sed 
sciat  hominem  esse  Deo  subiectum,  ministrum  di- 
vini  muneris,  ornatum  a  Deo,  daturum  etiam  poe- 
nas,  si  suo  munere  abutatur,  et  hac  soUicitudine 
eius  infirmitatem  deploret,  ac  petat,  ut  a  Deo  adiu- 
vetur.  Ac  tot  millibus  annorum  vix  unus  et  alter 
fuerunt.  Davidis  similes,  ut  Moises,  Samuel.  Cae- 
teri  onmes  etiam  laudati  principes  quantum  habue- 
runt  et  habent  infirmitatum^  quarum  consideratio  in 
bonis  civibus  non  impedit  reverentiam,  sed  accen- 
dit  sollicitudinem,  ut  pater  pius  et  amans  libero- 
rum,  si  quem  videt  in  filio  morbum,  non  ideo  mi- 
nus  amat,  sed  miseralio  auget  benevolentiam,  et 
excitat  sollicitudinem  de  eius  salute.  Sinml  autem 
admonet  patrem  humanae  infirmitatis,  et  docet  ai- 
scernendam  esse  hanc  miseram  et  fragilem  naturam 
ab  aeterna,  et  petendum  esse  auxiliuut  ab  aeterna, 
videlicet  a  Deo,  qui  ideo  voluntatem  suam  nobis 
patefecit,  quia  vult  agnosci,  invocari,  servare  in- 
vocantes  etc. 

V.  De  veritate  seu  candore  et  aequitate  in 
iudicandis  magistratuum  actionibus  generale  manda- 
tum   divinum  teneatur:    Non  dica^  ,;^)^lsuiij.  testjiaio- 

MELANTH.  OPEE.  VOL.  XXIII. 


nium.  Item  Levit.  19.  Non  sis  calumniator  in  po- 
pulo.  Et  Proverb.  12.  Abominatio  coram  Deo  la- 
bia  mendacia.  Etsi  autem  in  universum  mendaeia 
et  calumnias  Deus  prohibet,  tamen  quia  calumniae, 
quibus  deformantur  magistratus  etleges,  magisornari 
solent  praetextu  aliquo,  prodest  in  doctrina  de  hono- 
re  debito  impeiiis,  nonn'natim  de  his  calumniis  mo- 
nere  adolescentiam,  eamque  diligenter  ac  serio  hor- 
tari,  ut  se  assuefaciat,  ne  cito,  ne  inexploratis  fon- 
tibus  negotiorun»  iudicet  de  factis  magistratuum, 
aut  de  legibus.  Senieias  calumniatur  Davidem,  ac 
vocat  eum  virum  sanguinum,  quasi  ipse  suo  con- 
silio  regnum  Sauli  eripuerit,  aut  insidiatus  sit  vi- 
tae  Saulis  et  eius  posterorum.  Haec  convioia  apud 
impio^  cum  quadam  specie  plausibiliter  dicebantur, 
cum  tamen  reipsa  falsissima  essent.  Talia  saepe 
accidunt  bonis  gubernatoribus.  Saepe  audimus 
querelas  de  iudiciis,  de  foro,  imo  et  de  ipsis  foren- 
sibus  legibus,  etsi  autem  in  tanta  hominnm  infirmi- 
tate  aliquid  accidit  vitii,  tamen  videndum  est,  ne 
res  bonas  iniustus  damnemus  propter  abusus  ali- 
quos,  qui  accidunt:  Amenms  veritatem  et  cando- 
rem  in  iudicandis  rebus,  nec  pronuntiemus  inexplo- 
ratis  causis  et  fontibus  negotiorum. 

VI.  De  condonatione  aliquarum  imbecilHtatum 
admonet  nos  exemplum  filiorum  Noe,  Cham  male- 
dicitur,  quod  irridet  patrem,  qui  casu  nudatus  fue- 
rat.  Et  multa  sunt  praecepta  de  hac  virtute,  quae 
non  quidem  probat  ulla  vitia,  sed  quosdam  medio- 
cres  morbos  in  superioribus,  et  in  caeteris  quaedam 
honesta  animi  moderatione  tradat.  Ingens  enim  est 
humanorum  animorum  imbecillitas.  Si  maritus  con- 
iugem,  si  pater  liberos,  si  amicus  amicum  mox  ab- 
iecturus  esset,  cum  levis  aliqua  ofiensio  incidit, 
quantum  mali  accideret  ?  Vult  igitur  Deus  gradus 
teneri,  quae  oftensiones  dissimulandae  sint,  et  quae 
condonandae  conmmni  tranquillitati  et  saluti,  quae 
econtra  non  sunt  negligendae.  Si  princeps  non 
est  tyrannus,  id  est,  si  studet  recte  facere,  et  ple- 
rumque  recte  facit,  eliarr.si  intordum  errore  aliquo 
peccat,  ut  hallucinabatur  David,  cum  Sibae  men- 
tienti  attribueret  Domini  possessiones,  aut  habet 
aliquos  leves  morbos,  haec  dissimulanda  et  aequi- 
tate  quadam  tolleranda  sunt.  De  hoc  genere  prae- 
cipit  Petius,  inquiens:  Obedite  Dominis,  non  so- 
lum  bonis  et  aequis,  sed  etiam  morosis  et  duriori- 
bus.  Dixi  de  honore,  qui  tribuendus  e^t  bonis  et 
mediocribus  gubernatoribus.  Sed  quid  sentiendum 
est  de  tyrannis?  Respondeo:  Haec  tria  discerni 
debent^  res,  persona,  et  vitia  a  diabolo  rei  admixta. 
Res  est  politicus  ordo,  qui  est  opus  Dei,  ut  saepe 
dictum  est.  Hunc  amabat  Paulus,  etiamsi  Nero- 
nem  vere,  et  ex  animo  oderat  et  execrabatur,  quem 
norat  horribiliter  agitari  a  Diabolo,  detestabatur 
etiam  rei  vltia,  id  .^st,  aliquas  iniustas  leges,  et  ii^- 

10 


147 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


148 


iniustas  expilationes.  Deinde  et  haec  regula  te- 
nenda  est:  Cum  tyranni  praecipiiint,  ut  cives  fa- 
ciant  contra  aliquod  mandatuni  Dei,  anteferendum 
est  mandatum  Dei,  et  non  obteniperandum  impio 
edicto  tyranni,  ut  in  Actis  Apostoli  docent:  Opor- 
tet  Deo  magis  obedire  quam  hominibus.  Ita  Da- 
niel,  et  eins  socii  in  Babylone,  etsi  in  politicis  of- 
ficiis  excellenti  studio  obediebant  regi,  tamen  cum 
edictum  proponeret  de  adoranda  statua,  magno  ani- 
mo  palam  testati  sunt,  se  non  obtemperatui  os 
esse. 

Ita  nunc,  cum  mandant  PontiHces,  Reges  aut 
Principes,  ne  populus  audiat  puram  Evangelii  do- 
etrinam,  ne  pius  sacerdos  ducat  uxorem,  et  ne 
omittantur  iujpia  spectacula  Missarum,  et  invocatio 
mortuorum  etc.  His  edictis  nequaquam  obtempe- 
randum  est,  sed  pii  sciant  idola  fugienda  esse,  sci- 
ani  et  confessione  vera  et  gravi  testimonium  fidei 
edendum  esse.  Et  quia  singuli  ac  privati  non  de- 
fenduntur  adversus  tyrannos  per  superiores  ordi- 
nes,  qui  partcm  tenent  gubernationis,  consolatur 
nos  Deus,  et  ostendit  saevitiam  illam  ferendam 
esse  piis,  singulis  et  privatis,  et  testatur  se  vicis- 
sim  sanctos  ornaturum  esse  gloria,  et  puniturum 
esse  Tyraanos.  Ideo  scriptum  est:  Pretiosa  mors 
sanctorum.  Et  Psalm.  71.  Prefiosus  sanguis  eo- 
rum  coram  eo.  Et  Matth.  5.  Beati  qui  persecu- 
tionem  patiuntur  propter  iustitiam  etc.  Non  igitur 
moverunt  seditiones  Baptista,  Christus,  Apostoli, 
sed  inlurias  tulerunt  et  vindictam  Deo  commise- 
runt. 

Nec  tamen  ideo  summi  ordines  concedere  Ca- 
ligulae,  Neroni  et  similibus  tyrannis  licentiam 
omnium  scelerum  debebant.  Sed  quia  pars  sunt 
consilii  publici  et  gubernationis,  ad  ofticium  eorum 
pertinet,  removere  tales  furias  a  gubernatione,  et 
in  onmi  officio  pios  defendere,  sicut  lonathas  Da- 
videm  texit,  et  nnlites  honestiores,  in  cohorte  Sau- 
lis  nolebant  interficere  Sacerdotes,  et  Abdias  exce- 
pit  hospitio  et  pavit  Prophetas,  quibus  lesabel  ne- 
cem  minata  erat.  Et  recte  Traianus  luiperator  di- 
xit,  cum  designaret  praefectum  praetorio,  eique  de 
more  ensem  pul^lice  traderet:  Hoc  ense,  si  iuste 
imperabo,  pio  me  utaris,  Sed  si  iniusfe  impeiabo, 
contra  me  utaris.  (rradus  sunt  in  imperiis  Dei  con- 
silio  constituti,  ut  plures  conferant  consilia  et  ope- 
ras,  non  ad  contutnelias  Dei  stabiliendas,  uon  ad 
polUiendam  rerum  naturam  iniustis  caedibus,  et  fla- 
gitiosis  libidinibus,  sed  ad  ornandam  gloriam  Dei, 
et  ad  disciplinam  tuendam,  et  ut  gradu  aliquo  ab- 
errante,  caeteri  gradus  tainen  excubent  pro  com- 
muni  salute,  et  frenum  iniiciant  iinmaniter  grassanti. 
Micheae  septimo  Deus  testatur  se  irasci  conspira- 
tioni  malorum  gubeinatorum,  et  ininatur  eis  com- 
mnne  exitium.     Princeps  postulat,  et  iudex  in  red- 


I  dendo  est,  id  est,  principes  et  iudices  inter  se  col- 
I  ludunt,  et  mutuas  operas  tradunt.  Haec  ne  fiant, 
grassantem  Tyrannum  iudices,  id  est,  socii  guber- 
nationis  coliercere  debent.  Debent  honorem  et 
ipsi  Magistratus  pohtico  ordini,  ne  existiment  se 
ad  illud  fastigium  evectos  esse,  tantum  ut  habeant 
licentiam  omnium  cupiditatum,  sed  ut  ipsi  suo  loco 
serviant  polirico  ordiui,  tanquam  divino  operi  seu 
divinae  legi,  et  hunc  ordinem  veris  officiis  tueantur. 
Nam  et  ab  ipsis  Deus  reposcet  rationem  administrati 
muneris,  ut  apud  Ezechielem  capite  34.  dicitur: 
Ecce  ego  ipse  super  pastores,  et  requiram  gregem 
meum  de  manu  eoium,  et  cessare  eos  faciam,  ut 
ultra  non  pascant  gregem  meum,  nec  pascant  am- 
phus  pastores  semet  ipsos.  Et  Esai.  iO.  Vae  con- 
dentibus  leges  iniquas,  et  iniusta  scribentibus,  id 
est^  iniustas  sententias  ferentibus,  aut  iniusta  man- 
dantibus,  ut  opprimant  in  iudicio  pauperes  etc. 
Quid  facietis  in  die  visitationis  et  venturae  calami- 
tatis  ? 


Quid  complectitur  obedientia  debita  Ma- 

gistratui  ? 

Obedientia  complectitur  benevolentiam  animi, 
omnia  officia  legitima,  operas  militiae,  et  similes 
necessarias  connnuni  defensioni  societatis  humanae, 
et  tributa  seu  collalionem  pro  modo  facultatum. 
Oritur  autem  vera  benevolenfia  ex  illis  ipsis  fonti- 
bus,  qui  honorem  seu  reverentiam  pariunt,  quia 
scis  politicum  ordinem  esse  Dei  opus,  ac  lucere  in 
eo  Dei  sapientiam  et  bonitatem  erga  genus  huma- 
num,  vides  et  magnitudinem  utilitalis.  Quid  est 
eniin  dulcius  et  pulchrius  societate  civili,  et  prae- 
sertim  l)onestis  et  moderatis  imperiis,  quae  oinant 
religionem,  iuvant  studia  virtutis,  sunt  praesidio  iu- 
stis,  reprinmnt  et  puniunt  petulanliam,  libidines,  in- 
iurias?  Deinde  qui.i  personam  boni  aut  mediocris 
magistratus  vides  esse  custodem  tanti  muneris,  vi- 
des  et  sapientia  et  virtute  praeditum  esse,  existunt 
in  omnium  sanoruin  hominum  mentibus  vera  reve- 
rentia  et  verus  ainor  erga  rem,  id  est,  ordinem  po- 
liticum,  et  personam  custodem  tanti  muneris.  Ut 
igitur  in  liberis  erga  parentes  sit  GioQyrj  et  vera  ar- 
dens  dilectio,  sic  in  populo  sit  vera  benevolentia 
erga  imperia  et  magistratus. 

Legitima  officia  sunt  omnia  honesta  opera  le- 
gibus  mandata,  ut  cum  prohibet  magistratus  caedes, 
iniurias,  libellos  famosos,  provocationes,  monoma- 
chias,  gestationem  armorum,  vagas  libidines,  ob- 
scoenas  saltationes,  helluationes  etc.  Offendunt 
Deum  contumaces  in  his  rebus  dupliciter^    et  quia 


149 


III.  CATECHESIS  PIJERILIS. 


150 


Dei  mandata  violant,  et  quia  turbant  politicum  ordi- 
nem.  Operae  militiae  inteliigantur  hae,  quas  in  causis 
honestis  cives  suscipiunt,  delecti  a  suis  dominis  ad 
conmiunem  defensionem  in  acie,  in  obsidionibus,  in 
excubiis,  et  omnibus  laboribus  huius  generis,  voco  et 
militiam,  forensem  administrationem,  imo  et  has  no- 
strasscholasticas  operas,  quae  omnessuntdirectae  ad 
conservationein  honestae  societatis,  discipllnae  et 
religionis.  Et  quidem  lohannes  Apostolus  gravis- 
sime  nos  monet,  singula  membra  Christi  caeteris 
niembris  defensionem  debere,  etiamsi  vita  nostra 
in  discrimen  adducenda  sit,  1.  lohan.  3.  In  hoc 
agnoscimus  dilectionem,  quod  ille  pro  nobis  ani- 
mam  suam  posuit,  et  nos  debenms  pro  fratribus 
animas  ponere.  Quare  Christiani  defensionem  Chri- 
stianis  contra  Turcas  et  Tyrannos  debent,  quate- 
nus  possunt,  et  accedunt  duces  et  mediocres  exer- 
citus,  fiiag  yccQ  /fiQiig  dadevi^g  fiaxv  ■>  inquit  Euripi- 
des. 

Tributa  voco  ordinarias  pensiones,  et  extra 
ordinarias  ordinationes,  si  tamen  probabilis  ratio 
sit  cur  petantur.  Nam  cum  cives  vitam  impendere 
Reipublicae  cum  opus  est,  debeant,  iustum  est  eos 
etiam  ad  communem  defensionem  pecunias  conferre. 
Sed  ut  peccant  principes,  cum  in  bellis  iniustis  ob- 
iiciunt  cives  trucidandos  hostibus,  itapeccant,  cum 
sine  probabilibus  causis  supra  usitatas  et  ordinarias 
pensiones  cives  novis  et  immoderatis  collationibus 
onerant.  Sciant  gubernatores  se  quoque  subiectos 
esse  legi  divinae,  Non  furtum  facias.  Distinctae 
sunt  res  principum  et  civium.  Et  munita  est  pro- 
prietas  divina  lege,  quare  singuli  a  rebus  aliorum 
abstinere  debent,  ut  infra  dicetur.  Ideo  et  Baptista 
dixit:  Non  plus  quam  constitutum  est  vobis,  exi- 
gite.  Item:  Contenti  estote  stipendiis  vestris.  Sit 
igitur  modus  aliquis  horum  onerum.  Ita  pingitur 
princeps  in  Daniele,  ut  Arbor,  sub  qua  multi  fru- 
ctus  legunt  et  pascuntur.  Praebeant  umbram  civi- 
bus,  id  est,  sint  praesidio  iustis,  et  pabulum  con- 
cedant,  defendant  et  corpora  et  res  eorum.  O  ma- 
gnam  duritiem  eorum,  qui  non  afticiuntur  his  po- 
puli  miseriis,  cum  vident  propter  iumioderatas  ex- 
pilationes  tenuiores  cives  cum  parvis  liberis  fame 
conlabescere,  cum  vident  alios  mediocres  ita  coro- 
pilari,  ut  nec  studia,  nec  Ecclesias  fovere  possint. 
His  rebus  adfici  pias  mentes  summorum  et  infirmo- 
rum  iustum  est,  quare  summi  sciant  non  iniustis  et 
iumioderatis  expilationibus  onerandos  esse  cives, 
sciant  facultates  pauperum  non  profusioni  aut  ra- 
pacitati  potentum  servire,  sed  publicae  necessitati. 
Rursus  et  cives  in  causa  probabili  sint  officiosi  er- 
ga  dominos,  sed  modo  facultatum,  sicut  iubet  Chri- 
stus  date  eleemosynas,  ix  twv  ivovzeov  ^  id  est,  pro 
facultatibus,  ex  eo  quod  habemus  ac  dare  possu- 
mus. 


DE  PROMISSIONE  ADDITA  QUARTO 
PRAECEPTO. 

Universae  legi  additae  sunt  promissiones  prae- 
miorum,  quae  reddentur  obedientibus,  et  commina- 
tiones  poenarum,  quibus  adficientur  contumaces. 
Quid  enim  esset  lex  sine  praemils  et  poenis?  Pas- 
sim  autem  hae  promissiones  et  comminationes  re- 
petitae  sunt,  sed  ut  sint  in  conspectu,  aliquae  con- 
iungantur,  ut  hic  primo  et  secundo  praecepto,  et 
quarto  expresse  additae  sunt,  tum  promissiones,  tum 
comminationes,  quas  sciamus  non  esse  inanes  vo- 
ces ,  sed  vera  Dei  oracula,  quibus  respondent 
eventus.  Nam  etsi  Ecclesia  est  subiecta  cruci,  et 
causae  magnae  sunt  huius  mirardi  consilii  Dei,  ta- 
men  in  gubernatione  politica  Deus  est  custos  di- 
sciplinae,  ac  atrocia  scelera  sine  ulla  dubitatione 
corporalibus  poenis  punit,  ut  videmus  homicidas, 
etiam  cum  latuerunt,  ac  evasisse  iudicia  putantur, 
tamen  mirabiliter  ad  supplicium  retrahi.  Haec  ma- 
nifesta  experientia  fateri  coegit  Ethnicos  saniores, 
Deo  curae  esse  hominum  facta,  displicere  Deo  in- 
iustam  crudelitatem,  et  puniri  eam  divinitus.  Idem 
iudicatum  est  de  periurio,  et  de  incestis  libidinibus, 
et  de  his,  qui  parentes  contumeliis  adfecerunt,  ac 
hodie  usitato  proverbio  dicitur,  Tragico  genere 
mortis  moriturum  esse,  qui  parentes  contumelia  ad- 
ficit.     Ipsi  etiam  meminerimus  multa  exempia, 

Ut  igitur  supra  monui,  promissiones  et  com- 
minationes  additas  esse,  ut  ad  fidem  et  timorem  Dei 
exuscitemur,  ita  et  in  officiis  huius  praecepti,  De- 
um  intueamur  mandantem,  et  approbantem  haec  of- 
ficia,  et  vindicem  contumaciae.  Multos  ignaros 
Dei,  ipsa  tamen  naturae  bonitas  invitat,  ut  foveant 
liberos,  sint  officiosi  erga  parentes  et  cognatos,  iu- 
vent  communem  societatem  civium.  Ac  nisi  hanc 
virtutem  et  GioQyrjv  Deus  in  natura  hominum  fove- 
ret,  nuUa  esset  poHtia.  Sed  nos,  qui  doctrinam 
coelestem  audinms,  sclamus,  non  solum  hac  natu- 
rali  inclinatione  haec  officia  praestanda  esse,  sed 
accedere  oportere  timorem  Dei,  qui  impellat,  ut 
perpetuo  et  ardenter  ea  praestemus,  hoc  consillo,  ut 
Deo  nostram  obedientiam  declaremus.  Collieramus 
ergo  sententias  et  exenipla,  quae  ostendunt  poenas 
huius  vitae,  ut  Cham  maledicitur  a  patre.  Absolon 
et  Siba,  qui  sediliones  moverunt  contra  Davidem, 
interficiuntur.  Maxentius,  qui  bonum  principem, 
filium  Constantini,  Constantem  perfidiose  et  crude- 
liter  interfecit,  sibi  ipsi  postea  mortem  conscivit. 
Gratianum  modestum  principem  interfecit  Maximus, 
qui  postea  a  Theodosio  captus,  suppHcio  adfectus 
est.  Denique  longissima  series  esset,  si  omnium 
seditiosorum  exitus  recensere  vellemus.  Sed  tamen 
utile  est,  haec  exempla  in  historiis  considerare,  ut 
iudicium  Dei    metuere    discamus,    congruunt    enim 

10» 


isi 


PHIL. 


SCRIPTA  DOGMATICA. 


152 


exempla  ad  hanc  vocem  Christi:  Qui  gladium  ac- 
cepcrit,  gladio  peribit.  Accipit  enim  gladium  is, 
qui  non  datum  a  legibus  privata  ambitione  aut 
iracundia  stringit.  Et  Rom.  13.  dicitur,  Qui  re- 
sistunt  potestati,  poenam  sibi  acquii  ent.  Et  Proverb. 
24.  Time  Deum,  tili  nii,  et  regem,  et  seditiosis  nec 
te  adiungas,  quia  subito  peribunt. 

Nec  tamen  satis  est  de  poenis  corporalibus 
concionari,  sed  addenda  est  doctrina  de  aeternis 
poenis.  Jdeo  Paulus  utrasque  complectitur,  cum 
ait:  Necesse  esfe  obedire,  non  solum  propter  iram, 
id  est,  poenas,  sed  etiam  propter  conscientiam.  Te- 
statur  poUui  conscientiauj  contumacia,  id  est,  ex- 
culi  gratiam,  Spiritum  sanotum,  et  fidem,  et  amit- 
tere  haereditatem  aeternae  salutis,  ac  fieri  reum 
irae  Dei,  ac  ruere  in  aeternas  poenas,  nisi  lapsus 
iterum  ad  Deum  conversus  fueiit.  Polluta  consci- 
entia  est  a  Deo  avulsa,  non  invocat,  sed  fugit  De- 
um.  Quid  potult  igitur  a  Paulo  tristius  lioc  loco 
dici?  Quae  est  maior  miseria,  quam  esse  avulsum 
a  Deo,  non  invocare  Deum,  non  regi,  non  iuvari 
a  Deo,  ac  denique  ruere  in  aeternum  exitium?  Ha- 
rum  poenarum  metus  in  animis  iuvenum  et  impe- 
ritorum  excitandus  est,  ut  hoc  quasi  freno  regan- 
tur,  et  temcrarios  impetus  coherceant,  assuefaciant 
se  ad  amandam  tuendumque  disciphnam,  sint  mori- 
geri  parentibus,  obtemperent  politico  ordini.  Nec 
dubiient  divinitus  puniri  petulantiam  et  disciplinae 
coutemptum. 

Dixi  primum  de  poenis,  quia  magis  moventur 
animi  menlione  poenarum,  et  quaedam  incurrunt  in 
oculos.     Conferatur  et  doctrina  de  praeniiis.    Haec 
obscurior  est,  et  non  intelligitur,  nisi  a  piis  et  exer- 
centibus    fidem  in  his    coiporaiibus  proinissionibus, 
quae    quidem   ideo  Deus   addidit  piaeceptis,    ut   in 
quotidiana  voce  sit  occasio  exercendae   fidei  et  in- 
vocationis,  ut  quia  dictum  est:  Date,  et  dabJtur  vo- 
bis,  iuvat  paterfamilias  pauperem  vicinum,  et  peti- 
lurus  vicissim  victum  et  suarum  facultatum  defensio- 
nem,    priinum  in  invocatione  quaerit  fide  reinissio- 
nem  peccatorum,    postea  stalult  vere  et  hanc  cor- 
poralein  vita    ,  hanc  suam  sedem,  domum,  poliiiam, 
suos  agellos,  prata,  vineas,  Deo  curae  esse,  Ter- 
tio  petit  victum,    et   harum  reruin  conservationem.  j 
Ita    promissiones    corporales    de  multis  rebus  pios  j 
admonent,  quod  cum  in  lioc  praecepto  dicitur,  trans-  | 
feratur  ad  opinia.  Duo  fratres  sunt  in  eadem  fami- 
lia,  Esau  et  lacob.  Excruciat  Esau  parentis  ductis 
uxoribus  iinpiis,  quae  contumeliose  socerum  et  so-  ! 
cruin  tractabant,    Imperat  et  ipse  superbius  in  pa-  i 
terna  domo,  expulso  fratre,   cui  insidiabatur.     Nec  | 
metuit  poenas,  nec  praemia  divina  curat.     Econtra 
vero  lacob  et  parentes  veneratur,  et  fratrem  amat,  ' 
metuit  enim  iudicium  Dei  et  poenas,  deinde  intelli-  | 


git  etiam  praemia  esse  proposita,  facit  hoc  officiuniV 
ut  bona  conscientia  Deum  invocare  possit,  deinde 
agnoscit  haec  corporis  bona  etiam  Deo  curae  esse, 
et  petit  se  defendi  ac  iuvari.  Ita  fidem  et  invoca- 
tionem  exercet,  dum  studet  omni  officio  lenire  moe- 
stitiam  parentum,  et  cedit  fratii.  Ornatur  ergo  in- 
gentibus  praeniiis  a  Dpo,  eruditur  mirandis  testi- 
moniis,  defenditur  inter  hostes,  locupletatu;-,  sef- 
vatur,  ut  seuex  videat  florentem  filium  loseph.      ' 


'i)( 


lonathas  magno  cum  dolore  vidit  patris  sui" 
Saulis  iniustum  furorem^  et  saepe  gravissime  re- 
prehendit.  Sed  discernit  ordinem  divinum  et  vi- 
tium,  quod  diabolus  admiscuerat.  Non  adiuvatpa- 
trem  molien'.ein  exitium  Davidi,  sed  servit  naturae 
ordini,  diligit  eum,  et  ingenti  dolore  afficitur  pro- 
pter  scelus  patris,  deinde  servit  regno,  id  est,  tue- 
tur  politicum  ordinem,  et  sustinet  totain  molem  ve- 
rae  gubernationis.  Nam  hic  iuvenis  verius  rex  fuit, 
quain  pater.  Cur  igitur  una  cum  patre  interficitur, 
cum  hic  pioniittatur  longaevitas  illis,  qui  colunt 
parenies?  Respondeo:  Ingenti  gloria  fuit  antea  a 
Deo  ornatus,  accepit  igitur  pro  virtule  etiam  in 
hac  virtute  praemia.  Et  quanquam  ipse  singulari 
Dei  consilio  tolUlur  e  inedio,  ne  de  regno  certami- 
na  incidant  inter  Davidem  et  ipsum,  tainen  eius 
posteritas  inansit  ac  floruit  gloiia  tanta,  ut  fortis- 
simi  viri  a  lonatha  orti  recenseantur  usque  ad  tem- 
pora  exjlii  Babylonici,  cuin  quidem  reliqua  tota  po- 
steritas  Saul  statim  post  ipsum  deleta  sit.  Haec 
series  posteritatis  lonathae  annotata  est  I.  Paralip. 
8.  Accessit  igitur  praemiis  lonathae  et  haec  con- 
servatio  diutiirna,  et  ut  sic  dicam,  longaeva  poste- 
ritas,  annorupi  fere  quingentorum.  Haec  et  simi- 
lia  exempla  iuvenfus  consideret,  et  discat  vere 
Deo  curae  esse  etiam  corporis  bona,  et  dari  ea 
pro  officiis  disciplinae  erga  parcntes,  magistratus, 
praeceptores,  consideret  quanli  sint  labores,  quan- 
tae  curae  educationis  ,  quis  verus  amor  parentum 
erga  liberos,  quanta  beneficia  sint  institutionis.  Pro 
his  tantis  rebus  agnoscat  se  debere  gratiam.  Deus 
intellectum  gratiludinis  indidit  humano  generi,  et 
homines  inter  se  obhgat  ad  referendam  gratiam, 
quam  ob  causam?  ufc  discainus  in  his  cummunibus 
exemplis  etiam  ipsi  summo  conditori,  qui  et  corporis 
bonis,  et  aeterna  gloria  nos  ornat,  gratiam  deberi. 

Ut  igitur  excitentur  mentes  ad  gratitudinem 
Deo  praestandam,  assuefaciendae  sunt  ad  hanc  vir- 
tutem,  tanquam  his  primis  rudimentis.  Quomodo 
mens  aget  gratias  Deo  aeterno,  quod  naturam  con- 
didit,  quod  foecundat  quotannis  ferram,  ut  nos  alat, 
quod  condidit  genus  humanum  ad  vitam  aeternam, 
et  Filium  misit,  ut  restitueret  vitam  aeternam,  quod 
tradidit  certam  doctrinam  Legis  et  Evangelii,  quod 


153 


III.     CATECHESIS  PUERILIS. 


154 


Ecclesias  et  politias  constituit,  si  tanta  est  durities 
xal  daioQYCa,  ut  nec  matiis  pericula  et  dolores,  quos 
in  partu  sustinuit,  nec  assiduos  labores  educatio- 
nis,  quos  ambo  parentes  susfinuerunt,  magni  aesti- 
met,  nec  propter  haec  officia  parentibus  se  subii- 
ciat?  Sunt  tales  naturae  multae,  quarum  feritas 
detestanda  est,  et  commonefacieiidi  sunt  pueri,  ut 
hanc  ipsam  ob  causam  discant  intelligere  et  colere 
gratitudinem  debitam  hominibus,  ut  exicentur  ad 
gratitudinem  Deo  pi'aestandam.  Deinde,  quia  aetas 
tenera  ac  rudis  nondum  videt,  quanti  sint  labores 
gubernationis,  horum  etlam  magnitudo  aliquo  modo 
eis  declaretur,  ut  discant  se  gratiam  et  maglstrati- 
bus  debere.  Ac  omnino  quoties  tit  mentio  grati- 
tudinis,  de  quarto  praecepto  Decalogi  cogitent, 
sciant  eam  contineri  in  hoc  praecepto,  et  flagitari 
divinitus,  ac  Deo  placere,  sciant  puniri  divinitus 
ingratos,  ut  Salomon  in  Proverbiis  iuquit :  Non  re- 
cedet  malum  a  domo  ingrati.  Semper  autem  acce- 
dat  et  haec  cogitatio:  Ideo  hominibus  iiiditus  est 
intellectus  gratitudiiiis,  ideo  haec  communia  ofticia 
nobis  praecipiuntur,  ut  discamus  Deo  deberi  grati- 
tudinem.  Est  autem  gratitudo  virtus  seu  iustitia 
quaedam,  qua  voluntas  se  obligat  illi,  a  quo  bene- 
ficiuin  accepit,  ad  nmtua  officia  debita  proportione,  ad 
diligendum  eum,  a  quo  beneficium  proliciscitur  ad  or- 
nandum  eum  auttuendum,  ut  narraturMarci  cuiusdam, 
qui  praeturam  gesserat,  etBruti  partes  secutus  fuerat, 
insignis  gratitudo.  Hic  Marcus  cum  post  pugnam 
factam  in  campis  Philippicis  captus  esset,  ac  inter 
servos  venditus,  emptus  est  a  quodam  Barbula,  qui 
fuit  amicus  Antonii,  Etsi  autem  Marcus  erat  igno- 
tus  Barbulae,  tamen  ingenii  vis,  prudentia,  mode- 
ratio  morum  digna  viro  nobili  elucebat.  Quare 
eum  Barbula  in  comitatu  secum  duxit,  non  tam  ut 
servum,  quam  ut  amicuin.  Forte  igitur,  cum  tan- 
dem  Romam  eum  secum  duxisset,  ibi  agnoscitur 
Marcus.  Agnitum  Barbula  propter  virtutem  ser- 
vare  cupit.  Quare  ei  per  Agr^ppam  ab  Augusto 
veniam  impetrat,  qua  impetrata,  non  sokim  liberta- 
tem  ei  reddit,  sed  ipsum  quoque  restituit  Reipubli- 
cae  et  honoribus,  venit  enim  Marcus  in  Augusti 
notitiam  et  familiaritatem.  Audisti  beneficium  Bar- 
bulae.  Nunc  gratitudinem  Marci  cognosce.  Post 
Actiacam  pugnam  superato  Antonio  mirabili  casu 
Barbula  inter  victos  venditus,  emitur  a  Marci  pro- 
curatore.  Cum  autem  aliquanto  post  ad  Marcum 
adductus  esset,  mox  agnoscitur.  Memor  igitur 
Marcus  accepti  beneficii,  exponit  Augusto  quod  ac- 
ciderit,  ac  ostendit  se  necessario  deprecari  pro 
Barbula,  a  quo  antea  servatus  sit.  Laudat  Augu- 
stus  Marci  officium,  et*propter  virtutis  adrniratio- 
nem  dat  veniam  Barbulae.  lam  Marcus  vicissim 
libertatem  reddit  Barbulae,  enmque  Reipubru;ae  et 
honoribus  restituit.  Rara  sunt  haec  exempla,  et 
multo    plures  sunt  ingrati.       Nee  raro  accidit  hic, 


quod  in  Tragoedia  quispiain  quaeritur:  Men',  ser- 
vasse,  ut  essent  qui  me  perderent?  Sed  quia  rara 
virtus  est  gratitudo,  ideo  mediocri  diligentia  rudis 
aetas  assuefacienda  est,  ut  eam  intelligere  et  co- 
lere  discat.  "'"'^'  ■*'  -^9«' 

Hactenus  de  poenis  contumaciae  inferiorum  et 
praemiis  obedientiae  dixi.  Sciant  autem  et  guberna- 
tores  ad  se  quoque  minas  et  promissionem  pertinere. 
Parentum  negligentiam  graviter  punire  testatur  ex- 
emplum  sacerdotis  Eii.  Imo  magna  pars  calamita-^ 
tum  humanarum  oritur  a  parentum  et  gubernato- 
rum  negligentia,  ac  ne  sim  prolixior,  unam  hanc 
sententiam  adscribam,  quae  seinper  in  conspectu 
esse  parentibus  et  praeceptoribus  adolescentiae  de- 
bet.  Non  est  voluntas  Patris,  ut  peieat  unus  de 
parvulis  istis.  Si  quis  laeserit  unum  de  parvulis 
istis  in  me  credentibus,  melius  ei  esset  mergi  eum 
in  mare  etc.  Magnuin  et  atrox  scelus  est  vel  ne- 
gligentia  frenos  disciplinae  iuventufi  laxare,  vel 
prava  institutione,  aut  maU.s  exemplis  eam  corrum- 
pere.  Haec  quam  sit  usitata  in  vita,  ninn's  mani- 
festum  est.  Cum  parentes  aut  praecejitores  sunt 
Epicurei,  non  assuefaciunt  suos  ad  agnitionem  et 
timorem  Dei,  interdum  alunt  et  confirmant  malas 
opiniones.  Haec  scelera  puniri  divinius  non  du- 
bium  est,  sicut  Deus  inquit:  Contemnentes  me,  red-, 
dam  conteinptos.  ' 

Econtra  vero  pios  ac  viglantes  parentes,  prae-' 
ceptores,  et  magistratus  multa  docet  promissio  de 
exercenda  fide,  eosque  magnopere  confirmat.  Ma- 
gnum,  difficile,  aerunmosuin  et  periculosum  onus 
sustinent  magistratus  onmes ,  in  quo  gerendo,  ex- 
perientia  docuit  magnos  et  mediocres  reges  ac  du- 
ces,  gubernationem  rem  esse  supra  hominum  sa- 
pientiam  et  vires  positam,  ac  Dei  auxilio  indigere^ 
qua  de  re  extant  innumerae  sententiae,  etiam  in 
Ethnicis  scriptoi ibus,  sed  nos  ciedamus  gravissimo 
testimonio  Baptistae:  Non  potest  sibi  homo  sumere 
quicquam,  nisi  ei  sit  datum  desuper.    - 

Exercent  igitur  pii  Magistratus  fidem,  cum  pe- 
tunt  et  expectant  a  Deo  consilium  et  auxilium  in 
tota  gubei  natione.  Ac  norunt  pii  hoc  exercitium, 
et  sciunt  hanc  invocatioiiem  non  esse  irritam,  Sicut 
pulcherriinum  exemplum  extat  2.  Paral.  20.  Cum 
ignoramus,  quid  agendum  sit,  hoc  unum  restat,  ut 
oculos  nostros  ad  te  dirigamus.  Saepe  autens  ac- 
cidit,  ut  negotia  incidant,  quae  consiliis  huinanis 
inexfricabilia  sunt.  In  his  cum  facere  officium 
suum  magistratus  student,  et  fide  auxilium  petunt, 
senfiunt  se  iuvari  a  Deo,  etiamsi  eventus  non  pror- 
sus  nosfris  cogifationibus  respondent,  ut  supra  de 
lonatha  dictum  est.     Haec  cst  vera  politica  sapien- 


155 


PKIL.  MEL.  SCFIPTA  DOGMATICA. 


156 


tia,  supra  Aristotelicam,  et  supra  consilia  sapien- 
tum,  qui  Deum  non  vere  invocant,  sed  decurrunt 
ad  varia  et  inconcessa  praesidia.  Haec  etianisi  non 
intelligit  rudis  aetas,  tamen  monenda  est,  ut  discant 
haec  duo,  faciendum  esse  officium,  nec  admiscenda 
esse  mala  consilia,  et  petendam,  ac  forti,  magno 
et  constanti  animo  expectandam  esse  defensionem 
a  Deo,  sicut  Psalmus  36.  ait:  Commenda  Deo  viam 
tuam,  et  ipse  faciet.  Item,  Subditus  esto  Deo,  et 
ora  eum.  Item,  Expecta  Deum,  et  cuslodi  viam 
eius.  ()  salutarem  sapicntiam,  quae  et  eventus  pa- 
rit  foelices,  et  in  periculis  magnant  consolationem 
et  constantiam  consiliorum  adfert. 


DE    REVERENTIA    ET  OBEDIENTIA   DEBITA 
MINISTRIS  EVANGELII. 

Etsi  in  tertio  praecepto  dictum  est  de  ministe- 
rio  Evangelii  conservando,  tamen  niaxime  proban- 
dum  est,  quod  in  hoc  quarto  praecepto  docent  de 
obedientia  et  reverentia  praestanda  pastoribus  Ec- 
clesiarum  recte  docentibus.  Sed  semper  tenenda 
est  aeteina  et  immutabilis  regula:  Fugite  idolola- 
triam.  Item:  Si  quis  aliud  Evangelium  docebit,  ana- 
thema  sit.  Quare  necesse  est  vitare  idola,  necesse 
est  discedere  ab  iis,  qui  idola  et  impias  opiniones 
defendunt,  etiamsi  vocantur  ordinaria  potestas,  ut 
auditores  Baptistae  et  Christi  oportuit  dissentire  a 
Pharisaeis  damnantibus  Baptistae  et  Christi  doctri- 
nam.  Etsi  autem  dolendum  est,  fieri  magnas  di- 
stractiones  ac  discordias,  quae  pariunt  alia  nmUa 
mala,  caedes,  bella,  mutationes  iujperiorum,  tamen 
mandatum  Dei,  Fugite  idololatriam,  est  immutabile. 
Recte  igitur  faciunt,  qui  seiungunt  se  a  defensori- 
bus  idolorum  et  impiarum  opinionum,  nec  sunt 
suffragatores  in  defensione  idolorum,  libidinum  et 
panicidiorum.  Hoc  saepe  dictum  est,  et  hic  dici 
locus  postulat.  Deinde  de  Pastoribus  recte  docen- 
tibus^Evangelium,  et  non  defendentibus  aliquos  im- 
pios  errores,  lianc  doctrinam  necesse  est  infixam 
esse  omnium  am*mis,  deberi  obedientiam  insi  mini- 
sterio  Evangelii,  sicut  dicit  aeternus  Pater  deFilio: 
Hunc  audite.  Et  Filius  ait  de  ministerio :  Qui  vos 
audit,  me  audit.  Quare  execrandus  est  furor  maxi- 
mae  multitudinis  hominum,  quae  contemnit  Evan- 
gelium  et  ministerium  Evangelii.  Debetur  et  ipsis 
pastoribus  recte  docentibus  obedientia  in  his,  quae 
ad  ministerium  pertinent,  id  est,  in  Evangelio,  et 
vera  iurisdictione  tradita  in  Evangelio.  Item  di- 
lectio,  reverentia,  victus,  defensio.  Haec  aliquo- 
ties  praecipit  Paulus,  ut  1.  Thess.  ultimo:  Eos  qui 
praesunt  in  verbo,  diligite  excellenter  propter  mi- 
nisterium  eorum,  et  pacem  erga  eos  tuemini.  Et 
ad  Hebraeos  ultimo:   Obedite  doctoribus  vestris  et 


obtemperantes  eis,  ut  cum  gaudio  et  non  gementes 
suo  nmnere  fungi  possint.  Singularis  doctrina  hoc 
praecepto  continetur,  cum  ait,  ut  fungi  possint  suo 
munere  non  gementes.  Nam  cum  per  sese  onmis 
gubernatio,  maxime  vero  Ecclesiastica  difficilHma 
sit,  et  plena  aerumnarum,  valdecumulanturaerumnae, 
cum  ad  externa  impedimenlaaccedit  domestica  contu- 
macia.  Econtra  vero  cum  domi  concordia  est,  facilius 
sustineri  certamina  cum  externis  hostibns  possunt. 
Ideo  iubet  auditores ,  ut  suo  obsequio  leniant  gu- 
bernatoribus  caeteras  difficultates,  et  induant  eos- 
dem  afFectus,  ostendant  se  publicam  tianquillitatem 
privatis  negotiis  anteferre,  quod  nisi  fiat,  cumulan- 
tur  impedimenta. 


Reverentia  autem,  quam  nominavi,  est  agno- 
scere  eos  divino  ministerio  fungi,  ac  nos  ipsos  subii- 
cere  huic  ministerio,  nec  maledicere  verae  doctri- 
nae,  nec  calunmiose  depravare  recte  dicta  et  recte 
facta  piorum  pastorum.  Postremo  et  moribus  eo- 
rum  infirmitatem  aliquam  condonare,  quae  tamen 
non  coniuncta  est  cum  impietate,  nec  manifestam 
turpitudinem  continet.  Id  significat  Christus,  cum 
lavat  pedes  Apostolorum,  et  exemplum  eos  imitari 
iubet.  Tunc  lavas  pedes  sacerdotum,  cum  sordes 
eorum  placide  detergis,  et  tua  diligentia  offensiones 
sanas,  non  exulceras.  Contrarium  faciunt  homines 
prophani,  nec  solum  acerbe  exagitant  levia  vitia 
aut  errata,  sed  eliam  virulentis  calumniis  recte 
dicta  et  recte  facta  depravant,  et  insidiose,  aucu- 
pantur  et  captant  aliqua,  quae  in  speciem  repre- 
hendi  et  traduci  possunt.  Haec  sycophantia  non 
est  leve  peccatum,  quare  se  quisque  adsuefa- 
ciat ,  ut  recte  docentes  ex  animo  veneretur,  et  si 
quam  habent  imbecillitatem,  sine  impietate,  et  sine 
manifesta  turpitudine,  cogitent  sese  etiam  vitia  ha- 
bere,  quorum  veniam  ita  sint  impetraturi,  si  et 
aliis  ipM  ignoscant,  ut  ait  Christus:  Remittite,  et 
remittetur  vobis.  Nota  est  vetus  fabula  de  duabus 
manticis.  Sua  vitia  homines  gestant  in  mantica, 
quae  pendet  in  tergo,  aliena  gestant  in  contraria. 
Cur  tui  pastoris  morbos  vides,  tuos  negligis  ?  Haec 
iudiciorum  perversitas  gignit  postea  alias  pestes, 
livorem  et  odia,  quae  invocationem  impediunt.  Et 
interdum  perniciosa  dissidia  sequuntur  in  Ecclesiis, 
quae  recte  constitutae  fuerant.  His  mahs  cum  oc- 
casionem  praebet  iudicii  tui  perversilas  de  recte 
docentibus,  scias  ad  te  pertinere  tristissimam  con- 
cionem  Christi:  Vae  homini,  per  quem  exoritur 
scandalum.  Caeterum  longior  est  doctrina  de  riti- 
bus,  quos  Episcopi  seu  pa.stores  instituunt,  seu  ut 
vulgo  dicimus,  de  traditionibus  humanis.  In  Eccle- 
siis  recte  institutis,  ubi  ritus  serviunt  ministerio 
Evangelii,  quod  cum  Deus  publicum  esse  velit,  or- 
dine  quodam  administrandum  est,  teneatur  regula, 


157 


III.  CATECHESIS  PUERILIS. 


158 


quotl  propter  conservationem  ministerii  et  boniim 
exeniplum  servandi  sint  illi  ritus,  quia  non  pugnant 
cum  Evangelio.  Sed  quod  extra  casum  scandali, 
violatio  non  sit  peccatum.  Sed  ritus  inipii  fugiendi 
sunt,  invocatio  uiortuorum,  oblatio  pro  vivis  et 
mortuis  in  Missa,  et  aliae  superstitiones.  Et  irrita 
ac  nulla  est  autoritas  legum,  quae  pugnant  cum 
mandafis  divinis,  ut  legis  de  coelibatu,  Sed  haec 
alias  coplosius  dicuntur. 


DE  QUINTO  PRAECEPTO. 

Postquam  obedientia  constituta  est  in  quarto 
praecepto,  reliqua  deinde  praecepia  tradunt  ordine 
vera  offlcia  debita  proximo,  scilicet  ne  corpori,  con- 
iugi,  fortunis  alterius  noceamus.  Item,  ut  simus 
veraces,  servantes  pacta  etc. 


Quae    sunt    peccata   pugnantia   cum    hoc 

praecepto? 

Duplicia  sunt,  exteriora  et  interiora.  Exteriora 
sunt^  iniuste  corpus  alterius  laedere  externo  aliquo 
facto.  Item  iuvare  aut  approbare  tales  iniurias. 
Item  non  defendere  eos,  quos  tueri  debuimus.  Hic 
gradus  habet  poenam  corporalem.  Deus  enim  se- 
verissiuje  mandat,  ut  liomicidia  puniantur.  Nec 
mandat  sohnn,  sed  ipse  est  custos  huius  legis,  nec 
relinquit  impunitos  homicidas,  sicut  testantur  haec 
verba:  Vox  sanguinis  fratris  tui  clamitat  etc.  Et 
Christus  inquit:  Qui  gladiinn  acceperit,  scilicet  non 
datum  a  niagistratu  et  legibus,  gladio  peribit.  Quare 
etiamsi  quis  effugerit  magistiatuum  manus  aliquam- 
diu,  tamen  sciat  se  l)ei  manum  effugere  non  posse, 
qui  mirabihter  retrahit  sontes,  etiam  ad  corporales 
poenas.  Ita  Deus  »ua  ope  hanc  legem  conservat, 
ut  retineat  pacem  in  societate  humana  et  ostendat, 
se  hoc  exemplo  puniturum  esse  peccata.  Haec 
prodest  inflgi  intimis  sensibus  pectoris,  et  ut  timor 
Dei  coherceat  homines,  et  agnoscamus  praesentiam 
et  iudicium  Dei.  Ac  exempla  privata  et  publica 
testantur  Deum  esse  vindicern,  ut  neces  tyranno- 
rum,  poenae  moventium  iniusta  bella,  item  crudeli- 
ter  imperantium.  Sed  interiora  peccata  sunt  cupi- 
ditas  nocendi  in  animo,  odium,  malevolentia,  daioqyia^ 
neghgentia  in  defensione,  quia  lex  Dei  requiiit  per- 
fectam  obedicntiam,  ideo  non  soknn  praecipit,  ne 
manu  noceamus,    sed  etiam   ne  cor  nocere  cupiat. 


Sic    interpretatur  legem   Christus   JMatth.   5.   et  re- 
quirit  perfectam  obedientiam. 


Quae  sunt  bona  opera  huius  praecepti? 

Duplicia  sunt,  poh*tica  et  spiritualia.  Politicum 
est,  abstinere  ab  externa  caede,  non  iuvare,  non 
approbare  iniurias  corporum,  defendei  e  eos ,  quos 
tueri  debemus.  Haec  est  politica  iustitia,  quae 
existere  potest  etiam  in  impiis,  et  requirit  eani  Deus, 
ac  retiiiet  pacis  publicae  causa,  et  oinat  corpora- 
libus  praemiis,  ut  iusta  bella  gerentes  defendit,  ut 
Roinanis  dedit  Imperium.  Interiora  opera  sunt  in 
timoie  Dei,  et  fide  et  agnitione  Christi,  vel  obe- 
dire  Deo  in  hoc  praecepto  vacare  odio,  malevo- 
lentia,  cupiditate  nocendi,  dolere  vicem  eorum,  qui 
iniuriis  afficiuntur,  habere  voluntatem  defendendi 
et  iuvandi  alios,  esse  placabilem,  non  esse  tenacem 
sinuiltatum  aut  offensionum,  non  esse  cupidum  vin- 
dictae. 


Estne  hcita  vindicta? 

Vindicta  mandata  Magistratibus,  est  opus,  quod 
fit  autoritate  et  mandato  Dei  iuxta  Itges.  Ideo 
proprie  et  vere  pertinet  ad  hanc  senteiitiam:  Mihi 
vindicta,  et  ego  retrihuain,  id  est,  Dei  est  vin- 
dicta,  quam  Magistratus  legitime  exercet.  Multae 
autem  partes  sunt  vindictae  legitimae,  iudicia,  bella, 
defensio  legitiina  adversus  latrones,  poena  legitima 
latronuin  et  tyrannorum.  Haec  concessa  sunt  etiam 
Christianis,  quia  Magistratus  est  res  bona,  et  or- 
dinatio  divina,  qua  licet  uti  Christianis,  Roin.  13. 
Sic  fuerunt  in  imperiis  loseph,  David,  Centurio,  et 
multi  sancti  principes  et  Reges.  Sed  privata  vin- 
dlcta  prohibita  est,  sicut  Paulus  inquit:  Non  ul- 
ciscentes  vosmet  ipsos  Est  autem  privata  vindicta, 
quae  fit  sine  autoritate  Magistratus.  Itaque  etiam 
Magistratus  privatam  vindictam  exercet,  cum  sine 
legum  autoritate,  privata  cupiditate  innocentes  lae- 
dit. 


Quae    virtutes   pertinent  ad  hoc   prae- 

ceptum? 

Dilectio  proximi,  iustitia  in  non  laedendo ,  be- 
neficentia  in  defendendo,  mansuetudo  imperans  irae, 
placabilitas,  clementia  et  inuCxna  in  mitiganda  acer- 


159 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOCiMATICA. 


160 


bitate  imperioruni,  misericorclia,  (piloGJoQyCa^  quae 
est  affici  alienis  bonis  et  malis.  Vitia  opposita 
sunt,  odium,  malevolentia,  iniustitia,  cupiditas  no- 
cendi,  cupiditas  vindictae,  desertio  eorum,  quos  de- 
fendi  oportuit,  crudelitas,  quae  pugnat  cum  inuixiia^ 
implacabilitas,  daioQyia^  uon  esse  misericordiam. 
Gaudere  in  alienis  malis.  Non  affici  alienis  bonis 
aut  malis. 


Peccatne  David,    cum  ait:    Perfecto  odio 
oderam  eos? 


piditatem  vindictae  nos  invitent.  Christus  inquit: 
Beati  mites,  quia  possidebunt  terram.  Item,  Kemit- 
tite  et  remittetur  vobis.  Et  Ecclesiastici  28.  Ad- 
versus  ulciscentem  Deus  exercebit  vindictam,  et 
peccata  illius  servabit.  Item,  Remilte  proximo, 
qui  tibi  nocuit,  et  tunc  deprecanti  tibi  remittentur 
peccata.  Inprimis  autem  in  Republica  necessaria 
virtus  est  cohibere  cupiditatem  vindictae ,  quia  ibi 
nisi  interdum  dissimulemus  iniurias,  existunt  ingen- 
tes  motus.  Hic  condonandae  sunt  iniuriae  com- 
muni  tranquillitati,  sicut  docet  praeceptum,  Dilectio 
est  vinculum  integritatis,  id  est,  ne  dissolvatur  Ec- 
clesia.  Valde  laudatur  Graecum  illud  praeceptum, 
fiij  fjbvtjGixaxelv. 


Non  peccat.  Nam  irasci  propter  gloriam  Dei, 
et  amorem  iustitiae,  est  virtus,  et  quidem  peculia- 
ris  et  excellens  motus  inest  sanctis  viris,  inflam- 
matis  studio  defendendae  gloriae  Dei,  aut  defen- 
dendae  iustitiae,  aut  ira  advcrsus  impietatem  et  tur- 
pitudinem.  Hic  inipetus  placet  Deo,  sicut  Phines 
proj)ter  zehnn  promittitur  sacerdotiuni.  Et  4.  Reg. 
laudatur  lehu,  qui  inquit:  Vide  zelum  meum  pro 
Domino.  Et  alibi  dicitur:  Zelus  domus  tuae  co- 
medit  me,  id  est,  exarsi  magno  impetu  defendendae  i 
domus  Dei.  Hoc  atfectu  Helias,  Helisaeus  occide- 
runt  impios,  et  Prophetae  maledicunt  impiis,  ut  in 
Psalmis  apparet.  In  heroicis  viris  est  similis  qui- 
dam  impetus  defendendae  iustitiae,  puniendae  tur- 
pituilinis,  tuendae  Reipublicae  etc.  Hunc  affectum 
Philosophi  vocaverunt  Nemesin.  Et  quanquam  ta- 
lis  ira  cst  heroica,  nec  sinuilari  potest,  sed  est  pe- 
culiare  donum  Dei,  tamen  jNlagistratus,  quantum 
fieri  potest,  talem  zelum  et  talem  iram  imilaii  de- 
bet.  Sed  tunc  peccatum  est  irasci,  cum  privata 
cu|)iditate  incitati  irascimur,  videlicet,  non  princi- 
paliter  propter  gloriam  Dei,  aut  amorem  iustitiae, 
aut  odium  tuipitudinis,  sed  quia  nobis  commoda 
nostra  eripiuntur,  et  interturbantur  voluptates.  In 
talibus  privatis  causis  irasci,  odisse  alios,  et  in- 
cendi  cupiditate  vindictae,  sunt  peccata  contra 
praeceptum:  Diliges  proximum  sicut  te  ipsum.  Et 
Christus  Matth.  5.  refert  ad  hoc  ])raeceptum,  Non 
occides.  Item  iubet  inimicos  diligi,  et  prohibet  pri- 
vatam  vindictam. 

Atque  hic  cavendum  est,  ne  privatis  affectibus 
atque  odiis  praetexatur  species  zeli,  ut  hypocritae 
et  tyrunni  saepe  faciunt.  Postremo  in  hoc  prae- 
cepto  considerentur  comminationes  et  pronu*ssiones. 
Connninationes  aliquas  supra  recensui.  Homicidia 
haud  dulie  punit  Deus  etiam  corporalibus  poenis, 
sicut  ait  Christus:  Qui  gladium  acceperit,  gladio 
peribit.  Et  de  Abel  dicitur:  Vox  sanguinis  fralris 
tui  clamat  ad  me.  Econtra  proponamus  nobis  etiam 
promissiones,  ut  ad  clementiam  et  cohibendam  cu-  i 


Quomodo  fit  hoc  praeceptum,  et  quomodo 
placet  Deo,    et  fit  cultus  Dei? 


Omnia  praecepta  referenda  sunt  ad  primum. 
Nam  hoc  fine  omnia  fieri  debent,  ut  in  iis  officiis 
Deo  obediamus.  Ita  igitur  fit  hoc  praeceptum,  cum 
prius  fide  statuimus,  nos  propter  Christum  placere 
Deo,  et  postea  incipimus  obecHre  Deo  in  his  prae- 
ceptis.  Timemus  Deum,  nec  volumus  eum  offen- 
dere.  Ideo  abstinenius  ab  iniusta  violentia,  repu- 
gnamus  iracundiae,  repriminms  odium.  Et  haec 
exercitia  non  sunt  facilia.  Ideo  pii  in  hoc  certa- 
mine  adiuvantur  a  Spiritu  sancto.  Haec  in- 
choata  obedientia,  etsi  procul  abest  a  perfectione, 
tamen  propterea,  quia  sunms  in  Christo,  placet  Deo, 
sicut  et  Psalnms  concionatur  piis:  Irascimini,  et  no- 
litepeccare,  id  est,  resistite  irae.  Fit  autem  cultus 
Dei  propter  fineni,  quia  hoc  fine  praestatur,  ut  Deo 
obediamus  in  his  officiis.  Item  propter  ipsum  re- 
tineamus  Ecclesiae  tranquillitatem. 


SEXTUM    PRAECEPTUM. 

Non  moechaberis. 
Quid  praecipit  sextum  praeceptum? 

Approbat  coniugia,  coniugalem  consuetudinem. 
Deinde  prohibet  onmes  vagos  concubitus,  et  pro- 
hibet  non  tantum  externa  facta,  sed  etiain  aflectus 
impuros  et  incendia  animorum,  sicut  Christus  inter- 
pretatur:  Qui  viderit  mulierem  ad  concupiscendain 
eam,  iam  moechatus  est. 


161 


III.     CATECHESIS  PUEKILIS. 


lf>2 


Recica  comminationes   additas  huic  prae- 

cepto. 

Non  solum  est  iinbeoillifas  magna  in  aniniis 
honiiiuini,  qna  fit,  ut  facile  iiillamnietur  coMCupiscen- 
tia,  sed  etiam  lioriibilis  caecilas  est,  quae  facit,  ut 
extenuent  liomiiu;*  lioc  peccatum,  nec  videant  iiam 
Dei  a(h'ersus  lioc  pcccatum,  nec  moveantur  minis  ae- 
ternarum  ])oenarum  aut  corporalium  poenarum.  Nam 
inaximae  calamitates  humctnae  jilerumque  sunt  poe- 
nae  idololat.iae,  tyranuidis  et  libidimim.  lia  in 
causis  diluvii  recensentur  libidines.  Sodoma  confla- 
grarunt  propter  nefarian;  impurltatem.  Cives  Si- 
cheni  inferfecti  sunt  ])ro|)ter  sfu|)ratam  fiiiam  lacob- 
Deinde  in  deserto  ])roj}{er  libidines  una  die  viginti 
Iria  niinia  hominum  j)eiierunt:  Postea  feie  tota 
tribus  Beniamin  deleta  est  proj^ter  stupratam 
Le^itae  uxorem.  Filii  Heli  j^rojjter  adulteria  peiie- 
runf.  Davidis  adullerium  magiias  ipsi  et  regno  ca- 
lamitates  attulif.  Ostendunt  poenas  huiusmodi  fla- 
giiiorum  etiam  aliarum  gentium  liistoriae,  ut  Trv^ia 
])ro}»fer  raptam  Helenam  eversa  est.  Komae  tota 
Kespublica  mufafa  est  propler  Lucreliam  \i  com 
pressam.  Deinde  propter  Appii  scelus,  qui  Virgi- 
nii  filiani  rapere  conatus  est,  iterum  mutafa  est 
Kespublica.  Plutarchus  narrat  duas  j)uell^s  a  La- 
conicis  iuvenibus  per  vim  sfupratas  deinde  interfe- 
ctas  esse.  Narrat  et  alia  quaedam  facinora,  sed  in 
})ugna  Leuctrica  Lacedemouii  vicli  sunt  ad  sepul- 
chra  illarum,  j)uellarum,  ut  aj)j)areiet  Deuni  ulcisci 
illa  stupra.  Pausanias  Sjiartanus  propter  raptam 
et  interfectam  puellam ,  postea  fame  necatus  est. 
ISIiletus,  Sybaris,  Athenae,  ef  aliae  (jraeciae  civi- 
tates,  denique  Koma  j)ropter  libidines  eversae  sunt. 
Consfantinojjolim  aiunt  etiaui  ante  captivitatem  hor- 
libilibus  sceleribus  pollutam  fuisse. 

Has  Historias  attigi  breviter,  ut  simllia  exem- 
pla  observenfur  veicia  et  recentia,  eaque  sciamus 
non  casu  accidere,  sed  poenas  esse  divinitus  irro- 
gatas  pro  talilus  tlagifiis,  Ac  ceitissimum  sigimm 
est  impendentis  exitii  impeiiis  ct  ci\ita.ibus,  quan- 
do  ad  ipsa  vitia  accedif  impunifas  et  contemptus 
peccati.  SicutEsai.  3.  dicifur:  Pecca'um  suum  sic- 
ut  Sodorna  praedicaverunt.  Cum  talis  est  licenfia, 
pcianius  non  })rocuI  esse  j>oenas.  1.  Corinth.  (i. 
Fornicatores,  adulteri,  etc.  non  erunt  haeredes  re- 
gni  Dei.  Et  sequitur  deinde  longa  concio,  Ephes. 
5.  Omnis  fornfcatio  et  imjiudicifia  non  nominetur 
inter  vos.  Galat.  5.  Opera  carnis  sunt  adulterium 
etc.  qui  talia  agunt,  regnum  Dei  non  possidebunf. 
Coloss.  3.  Fornicafio  et  impudicifia  etc.  propfer 
quae  venit  ira  Dei  super  inobedientes.  1.  Thess. 
4.    Haec    est   voluntas  Dei    sanctificatio  vestra,  ut 

MELAKTH.  OPEB.  VOL.  XXIIl. 


abstineatis  a  fornicatione.  Hebr.  13.  Fornicatores 
et  adulleros  iudicabit  Deus.  Hebr.  12.  Sequiuiini 
sanctificafionein,  sine  qua  nemo  videbit  Dominum. 
1.  Pefr.  2.  anfefert  caeteris  jieccatis  lil.idines,  et 
significat  praecijuie  propfer  libidines  })uniri  homines 
jirivatim  et  publice.  Iniustos  ad  dieiii  iudicii  re- 
servat,  maxime  vero  ambulantes  iii  concuj;iscenfia 
immunda  iuxfa  carneni.  Itaque  exempla  testantur 
jiublicis  calamitafibus  saepe  })unitas  esse  libidines. 
Ephes.  4.  docet  caecitateui  et  secuiitatem  comitarl 
libicnnes,  cum  aif:  Qui  cum  dedohierunt,  se  tradunt 
immundltiae.  Ef  Oseas  monet  caecifatem  ])oeiiam 
esse  libidinum.  Ebrietas  et  fornicatlo  auferunt  cor. 
Sunt  autem  gradus  libidinum,  qui  et  })oenarum  gra- 
dus  Iiabent  exein])Iis  sacrarum  liferarum  et  legibus. 
Nam  imperia  debent  })ubIiL'is  poeiiis  h.aec  Ih'gitia 
punire,  sicut  testafur  haec  senfenfia:  Lex  jtosifa 
est  iniustis.  Hic  aufem  infelligamus  etiam  vicina 
vitia  j)robiberi,  fj*;iae  aluiit  lihidiues,  qualia  sunt,  in- 
tem})erantia,  otiuiii,  luxus,  sicut  aif  Ezechiel  capife 
16.  Haec  fuit  iniquitas  So:!omae,  superlda,  satuil- 
tas  panis  et  abuudantia,  et  otiam,  et  manum  egenti 
non  ])orrigebant.  Ideo  fecerunt  abominationes,  pro- 
j)ter  quas  delevi  eos.  Ut  autem  Propheta  coniungit 
vicina  j)eccata ,  ita  hic  })rohibeiitiir  omnia  vitia, 
quae  alunt  libidines,  ut  intemperantia,  otium,  ebrie- 
tas. 


Quomodo  fit  hoc  praeceptnm? 


Ita  fit,  cnm  agnoscimus  immunditiem  nostram," 
et  fide  statuimus  nobis  Deum  j)ro[)irium  esse  pro- 
pter  Christum,  et  incipimus  Deo  obedire  in  lioc 
praecepfo  sic,  ut  in  tiinore  Dci  et  jiropter  Deum 
repngnenius  affectibus,  qui  ad  libidines  incitant,  et 
abstineamus  a  scortafione,  adulferiis  ef  iitcestis  li- 
bidiiiibus,  sed  coniugio  jiie  ufanfur  illi,  quibus  est 
opus,  iuxta  illud  Pauli:  Propter  fornicationem 
unusquisque*  habeat  uxorem  su  im.  Nam  coniuga- 
lem  consuetudinem  aj)probat  Dens,  sicut  Cliristus 
clare  docet  iMatth.  19.  Et  Paulus  l.Corinth.  7.  et 
1.  Timotli.  2.  Haec  inchoafa  obedientia  j)Iacet 
Deo,  jiropterea,  quia  snmus  filii,  et  halet  ingeiitia 
praemia,  sicut  testatur  exemplum  loseph.  Et  quan- 
qaam  haerent  in  nobis  vitiosi  affecUis,  tamen  con- 
donantur  iis,  qui  repugnant  et  credunt  in  Chri- 
stum. 


11 


163 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGiMATICA. 


164 


DIC  SEPTIMUM  PRAECEPTUM.       ^ 

Non  furtum  facias. 
Quid  praecipit? 


Vitae  opus  est  rerum  usu,  possessione,  et  con- 
tractibus.  Ideo  iam  clocet  etiam  iii  his  rebus  Deo 
servlre,  et  primum,  quia  vetat  furta,  sequitur,  quod 
liceat  suum  cuique  tenere.  Q  are  reruui  distiactio- 
nem  et  domiiiia  approbat.  Estque  doctiina  utilis 
conscientiae,  infelligere.  quod  Deo  placeat  haec  ex- 
terna  et  politica  ordinatio  distinctionis  dominio- 
rum.  Econtra  prohibet  onmia  vitia,  pugnantia  cum 
hac  ordinatione,  furta,  lapinas,  iniustos  contiactus, 
et  quascunque  expilationes  privatas  et  publicas, 
mendicitatem  non  necessariam,  negligentiam  in  cu- 
randis  facultatibus  nobis  connnissis,  prodigalitatem 
et  promsiones  et  sumptus  iwutiles,  corruptelas,  qul- 
bus  emuntur  patrocinia  in  malis  causis,  mercedes 
iniustas,  imposturas  in  mercibus  etc.  Nec  tantum 
exteriora  facta  prohibentur,  sed  etiam  interiora  vi- 
tia,  avaritia,  et  omnis  cupiditas  iniusti  kicri  et /rP.fo- 
vfxirjfiuxbw,  tenacitas  in  dandis  necessariis  eleemosy- 
nis,  in  iuvanda  Ecclesia  et  Republica  postren»o  et 
naturalis  concupiscentia  repugnans  liuic  praecepto. 
Haeret  enim  in  animis  hominum  diffidentia,  qua  fit, 
ut  non  expectent  liomines  victum  et  caetera  com- 
moda  vitae  a  Deo.  Inde  oritur  solhcitudo  de  victu 
et  fortunis,  quae  in»pel!it  homines,  ut  appetant  alie- 
na,  ut  insi«hentur  alicno  quoquo  modo  queant,  Ita- 
que  accusat  et  hoc  praeceptum  onuies  lionnnes,  et 
erunipit  concupiscentia  adeo,  ut  mundus  plenus  sit 
furtorum,  id  est,  iniustorum  aucupioruu),  iniusto- 
rum  contractuum,  rapacitaiis  et  similium  vitiorum. 


Quomodo  fit  hoc  praeceptum? 


Cum  agnoscimus  nostram  innrmitatem,  et  fide 
credimus  nobis  propter  Clnistum  remitti  peccata, 
fit  hoc  praeceptum,  cum  inchoatur  obedientia,  ^ide- 
licct,  cum  petimus  et  expectavimus  ex  Deo  victum 
et  fortunas,  et  simul  iuxta  mandatum  Dei  labora- 
mus,  et  iuste  parto  utimur,  et  propter  timorem  Dei 
cavemus  illicitos  modos  quaerendi  res.  Item  da- 
mus  de  nostro  necessarias  eleeniiosynas  propter 
mandatum  Dei,  iuvannis  quantum  possunms  de  no- 
stro  Ecclesiam,  videlicet  ministros  Evangelii,  et 
studia.  Item,  Hempublicam.  Hic  magna  consola- 
tio  est  piis,  intelligere,  quod  haec  obedientia  Deo 
placeat,   et  quod  haec  ipsa  oeconomica  officia,    id 


est,  diligentia  parandi  facultates,  et  legitimus  usus 
earum,  sunt  cultus  Dei. 


Licetne  Christianis  tenere  proprium  et 
esse  divites? 

Licet  tenere  proprium,  et  habere  divitias,  sic- 
ut  multae  sententiae  testantur.  Paulus  ad  Timo- 
theum  ait:  Praecipe  divitibus,  ne  superbiant  etc. 
Non  igitur  prohibet  esse  divites.  Et  in  genere  te- 
nenda  estregula,  quodEvangelinm  non  aboleatpoliti- 
cas  ordinationes.  Pertinet  r.utem  et  distinctio  dominio- 
rum  ad  pollticas  ordinationes.  Item  Evangeliurii  vocat 
ad  ChristumKeges  et  Principes,  manentes  in  imperiis. 
Licet  igitur  esse  divites.  Sed  regula  Salomonis  te- 
nenda  est,  qui  ait:  Fontes  tui  deriventur  foras,  et 
tu  douiinus  eorum  «sto.  Hac  figura  pingit  et  pro- 
prietatem  rerum  et  eleemosynas.  Ut  enim  aliis 
concedimus,  ut  ex  fonte  nostro  hauriant  aquas,  aut 
deducant  rivulos,  ita  tamen,  ut  nos  fontis  donnni- 
um  retineanms,  sic  ex  fructihus  nostri  patiimonii 
congerendae  sunt  eleemosynae,  ita  tan)en  ut  fun- 
dus  nobis  sit  salvus,  seu  ut  sit  incolume  patrimo- 
nium.  Nam  et  Reipublicae  causa  opus  est  esse  mul- 
tos  divites.  Igitur  utraque  virtus  necessaria  est, 
parsimonia  in  conservandis  patrimoniis  et  liberali- 
tas  in  largiendis  eleemosynis,  sed  necessariis. 


Quae  sunt  eleemosynae  necessariae? 


Tria  genera  sunt  praecipue  necessaria.  Pri- 
mum,  conferre  aliqiiid  ad  ministerii  Ecclesiastici 
conservationem.  Hoc  officium  saepe  praecipitur  in 
scripturis.  Christus  ait:  Dignus  est  njercede  is, 
qui  laborat.  Et  Panlus  ad  Corinthios,  Sic  et  Do- 
minus  ordinavit,  ut  ii,  qui  aimuntiant  Evangelium, 
vivant  ex  Evangelio.  Et  addit  niagnas  promissio- 
nes  Christu.t,  in  Evangelio:  Qui  dederit  minmo  in 
nonn*ne  discipuli,  non  peidet  mercedem  suam.  Et 
extant  passim  in  Proithetis  prcmissiones  amplissi- 
mae,  ut  Haggaei  primo,  et  ISIalachiae  primo.  Sci- 
ant  ergo  pii  hoc  genus  eleemosynarum  ita  neces- 
sarium  esse,  ut  qui  non  praestant  pro  sua  vocatio- 
ne  et  facullatibus,  et  pro  sno  loco,  graviter  oflen- 
dunt  Deum.  Principes  et  Respublicae  debent  tueri 
pios  ministros,  et  curare  eis  victum.  Debent  et 
studia  excitare  suo  smnptu.  Sic  et  privati  debent 
liberaiiter  conferre  ad  alendos  ministros  Ecclesia- 
sticos  et  studiosos.  Debent  et  aliis  officiis  eos  iuvare. 

Secundum    genus  est,    largiri  egenis  cognatis, 


165 


III.  CATECHESIS  PUERILIS. 


166 


ut  parentibns,  fratribus,  liberis,  aut  aliis  propinquis, 
quia  in  dandis  eleenio«ynis  priniuni  est  liabenda  ra- 
tio  propinquorum,  sicut  Fanlus  inquit  ad  Tiniotbe- 
um:  Discant  prirnum  exercere  pietatem  erga  propriam 
familiam,  et  vicem  redjlere  parenlibus.  I(a  si  quis 
suos,  et  maxime  d«mesticos,  non  curat,  deterior 
est  intideli,  quia  cognalis  dupliciter  obligati  sunius, 
et  naturali  (pdotnoQyia^  et  propter  illud  connnune 
praeceplum  de  iuvandis  egentibus.  Saepe  autem 
existit  naturalis  yiloaioqyia,  etiam  in  ignaris  Evan- 
gelii. 

Tertium  genus  est  iuvare  alienos,  quos  tamen 
praesens  occasio  nobis  connneiidct,  scilicet,  quia 
nobiscum  vivunt,  et  impediti  valetudine  aut  aliis 
veris  difficultatibus,  non  possunt  sine  alieno  auxi- 
lio  vivere.  Hos  petentes  non  iuvare  pro  modo  fa- 
cultatum  est  peccatun),  sirut  1.  loban.  3.  scribitur: 
Qui  habet  facultates,  et  videt  fratreni  suum  egere, 
et  claudit  viscera  sua  ab  eo,  quomodo  charitas  Dei 
manet  in  3o?  Ita  et  lex  Moisi,  cum  praecijit,  ut 
singulae  civitates  suos  cgenos  susten^ent,  significat 
piaesenlibus  talia  beneficia  deberi.  Nam  in  Deute- 
ronomio  cap.  15.  nominatim  fit  mentio  illorum,  qui 
nobiscum  habitant.  Sic  enim  inquit  textus:  Si  unns 
de  fratribus  tuls  qui  moratur  intra  portas  civitatis 
tuae,  in  terra,  qurni  Dominus  Deus  tuus  tibi  datu- 
rus  est,  ad  paupertatem  redactus  fuerit,  non  obdu- 
rabis  cor  tuum  etc.  Et  deinde:  Non  deerunt  pau- 
peres  in  terra  habitationis  tuae.  Idcirco  ego  prae- 
cipio  tibi,  ut  aperias  manum  fratri  egenti  et  pau- 
peri,  qui  tecum  habitat  in  terra.  Constituit  et  Pau- 
lus  niodum  eleemosynis,  2.  Corinth.  8.  ut  ita  lar- 
giamtir,  ne  nobis  sit  tribulatio,  aliis  reniissio,  sed 
ut  ex  aequalitatG  pro  praesenti  oceasione,  ex  eo  quod 
nobis  superest,  consulatur  illorum  inopiae.  Hic  cum 
nominatim  dicat,  ex  eo  quod  superest,  vul<',  ut  lar- 
giamur  de  fiucfibus  patrimonii,  nec  tollit  discrinn'- 
na  divitum  et  pauperunu  Non  enim  tollit  distinctio- 
nem  doniiniorum,  et  politicas  ordinationes.  Nam  et 
paulo  ante  praefatus  est,  se  de  voluntaria  collatio- 
ne  loqui,  non  imperare  "iit  discedant  a  facultaiibus. 
r>go  aequalitas  intelligenda  est  non  Arithmetica, 
sed  Geometrica,  id  est,  ut  ratione  fiant  aequales 
divites  et  inopes,  videlif.et,  ut  quo  qnisque  ditior 
est,  eo  sit  liberalior.  Item,  ut  diviles  benigne  lar- 
giantur,  inopes  vcro  non  abutanlur  aliena  liberali- 
tate,  nec  utantur  alieno  nisi  in  necessitate,  non  ex- 
hauriant  aliorum  patrimonia  etc.  Nam  mendicitas 
qiiae  non  habet  probabilem  causam,  est  peccatum, 
et  furti  species^  sicut  I.  Thess.  4,  dicitur:  Adhor- 
tamur  vos  fratres.  ut  studeatis  esse  tranquilli,  et 
suum  quisque  officium  faciat,  et  laboret  suis  mani- 
bus.  Et  2.  Thess.  3.  Si  qiiis  non  vult  laborare, 
non  come.lat  Item,  Ut  cum  tranqnillitate  laboran- 
teSj    proprium    panem    comedant.     Talibus   ignavis 


mendicis  non  est  opus  largiri.  Ac  videndum  est 
in  eleemosynis,  ne  sint  profusiones  ad  ostentatio- 
nem  comparatae,  sed  necessitati  aliorum  consulant 
propter  mandatum  Dei.  Hoec  vera  officia  severis- 
sime  praecepta  sunt,  et  habent  gravissiinas  commi- 
nationes  et  promissiones,  sicut  ait  Christus:  Esuri- 
vi,  et  non  dedistis  mihi  cibum.  Proverb.  21.  Qui 
obturat  aures  ad  clamorem  pauperis,  vicissim  cla- 
mabit  et  i|)se,  et  non  exaudietur.  Item  Esai.  58.  Fran- 
ge  esurienti  panein  tuum  etc.  tunc  invocabis,  et 
Dominus  exaudiet. 


Licetne  Christianis  uti  contractibus  ? 


Licet,  iuxta  usitatam  regulam:  Evangelium  non 
abolet  ordinationes  politicas  aut  oeconomicas,  et 
quidem  iiira  naturae  non  abolet.  Sunt  autem  con- 
tractiis  iuris  naturae,  quia  vita  humana  habet  opus 
mutua  connniinicatione,  quae  fit  per  contractus. 
Qnare  sciat  Christianus  contractus  esse  ordinatio- 
nem  Dei,  sicut  alias  politicas  ordinationes,  quem- 
admodum  et  Salomon  dixit:  Libra  et  pondus  iudi- 
cia  Domini  sunt,  id  est,  res  a  Deo  iuste  ordiiiatae. 
Sed  in  primis  consideret  Christian:is  finein  illarum 
ordinationiim  principalein.  Deus  enim  hacc  dona 
ordinavit  ad  hunc  finem,  ut  per  ea  mutuam  chari- 
tateni  exerceamus. 

Quare  Christianus  in  fide  utetur  contractil/us, 
tanquam  dono  Dei ,  efc  sciet  his  officiis  exercendam 
esse  charitatem  erga  proximuin.  Quare  non  de- 
fraudabit  proximuni  per  praetextum  contractuum, 
nec  struet  per  contractus  insidias  proximo.  Qua- 
tenus  autem  utendum  sit  rontractibus,  et  quatenus 
lucra  concessa  sint  iii  contraclibns,  leges  polificae 
consulendae  >unf,  quia  Christianus  potest  uti  Jegi- 
bus  'livilibus,  et  vitlendum  est,  in  quibus  contiacti- 
bus  leges  concedant  lucra,  et  approbent,  in  quibus 
non  approbent,  ut  in  venditione  et  locationc  rerum 
vel  operarum  mediocria  lucra  concedunfur.  Aut 
eniin  officia,  aut  res  seu  operae  comr.mnicantur. 
Ut  autcm  possit  esse  perpetua  comnuniicatio,  ne- 
cesse  est  effici  aequalem  compensationem.  Si  enim 
una  pars  tantnm  daret,  altera  tantum  actiperet, 
non  esse  perpetua  communicafio.  Ideo  leges  non 
volunt  officia  rebus  compensari,  sed  ofiiciis,  quia 
res  alterius  partis  exhaunrentur,  et  iure  naturali 
quaedam  officia  homines  debent  hominibus,  videli- 
cet  quae  nobis  non  nocent^  et  aliis  necessarii  sunt. 
Sunt  igitur  gratuiti  conlractus  mutuatio  et  deposi- 
tum.    Rursus  ubi  res  vel  operae  conmiunicantur,  ne- 

j  cesse    est    rebus    vel    opeiis  fieri  compensationem. 

i  Ideo    in  emptione  vel  locatione  lucra  conceduntur. 

11* 


167 


PHIL.  iMEL.  SCRIPTA  D0G31ATICA. 


168 


Ita  lex  naturae  docet  aequalitalem  in  contractibus. 
Nani  haec  seiitentia  est  lex  naturae,  ne  quis  locu- 
pletari  velit  cuni  detrimento  alleiius.  Hic  quaeri- 
tur  <le  reditibus,  Item  de  contractu  cum  pacto  redem- 
ptionis.     Item  de  eo  quod  interest.     Item  de  usuris. 


DE  KEDITIBUS. 

Reditus  sunt  duplices,  alii  constituti  sunt  a  le- 
gitima  potestate  in  bonis  subditarum.  Hi  cum  sunt 
njoderati,  sicut  vectigalia  esse  convenit,  sunt  licili. 
Nam  mr.gistratibus  debetur  stij)endium,  ut  Roman. 
13.  scriptinn  est.  Ita  et  Deus  constituit  sacerdoti- 
bus  decimas.  Caeteium  potestates  videiint,  ne  im- 
niodice  onerent  bona  subditorum,  quia  peccant  con- 
tra  hoc  mandatum  Dei:  Non  furabeiis,  cum  sine 
iusta  et  necessaria  causa  ad  l»*ein|)ublicain  perti- 
nente  onerant  popuhim  Movis  aut  innnodicis  tribu- 
tis,  qui;i  populus  habet  [jrOj)iiefatem  in  suis  rebus, 
sicut  liistoria  de  Naboth  testatur  3.  Reg.  21. 

Alii  redilus  sunt  privato  arbitrio  constitutl,  ut 
cum  aliquis  <-onstiluIt  in  fundo  certo  sei'vitutem  pro 
prelio,  iit  alius  inde  quotannis  habcat  cei  tain  pecu- 
niam,  aut  certos  fructus.  Hi  contiactus  etiain  sunt 
licili,  sciiicet,  si  sint  verae  venditiones,  hoc  est,  si 
fundus  j^osset  sustinere  hoc  omis,  et  in  contractu 
vere  insit  fundiis,  unde  reditus  sit  solvendus.  Ta- 
les  reditus,  vendere,  einere,  et  possidere  licitum 
est.  Ut  enim  licet  totum  fundum  vendei  e,  ita  fundi 
partem.  Aut,  ut  licet  in  fiinch)  ifer,  aut  acfMin  con- 
stituere,  ita  licet  hanc  servitulem  constiluere,  ut 
alius  accijjiat  ahqiiam  parfem  fructuum,  si  tamen 
fundus  id  onus  sustinere  possit,  et  servetur  in  em- 
ptione  mediocris  aequalitas.  Ac  tales  eniptiones 
non  fiunt  vitiosae  p;icto  redemj^tionis.  Cuin  igifur 
maneat  natura  enij)tionis,  etiamsi  t;:le  j)acfuin  acce- 
dit,  licet  emere,  vendere  et  j)os.sidere  iundos  aut 
reditus  cum  pacto  de  revendendo. 


DE  USURIS. 

Licetne  usuras  accipere? 


Non  licet,  Quia  Christus  inquit:  Mutuum  date, 
et  n-.hil  inde  speranfes.  Et  Lex  j<ohibet  Deuteio- 
nom.  23.  Fratii  tuo  absque  usura  mutuabis  id 
quod  indiget.  Et  Psalmo  14.  Qui  pecunias  suas 
ad  usuram  non  «ledif.  Et  Ezecli.  18.  Sunt  autem 
usurae,  quando  in  mvtuafione  paciscimur  uf  aliquid 
supra  sortem  nobis  propter  ipsam  mutuationem  de- 


tur.  Ideo  autem  sunt  iniusfae  usurae,  q,uia  exigifur 
non  debitum.  Solvens  eniin  mutuum,  nihil  amplius 
debef,  et  tamen  amjdius  exigitur  pro  nulia  re.  Ergo 
non  servatur  aequalitas.  Et  haec  causa  est,  ^ur 
usurae  exhauriant  civitates,  qtiia  foeneratores  aufe- 
runt  plurimum,  pro  quo  nihil  recipit  solvens.  Non 
potest  igi.ur  talis  communlcatio  esse  perpetua,  cum 
non  sit  nmtua  compensatio. 


Estne    usura,    Reditus    habere  emptos  in 
aliquo  certo  fundo  fructificante ,  ut  supra 

dictum   est  ? 


Resj^ondeo:  Non  est  usura,  quia  ille  contractu.s 
non  est  mutuafio,  sed  vera  empfio.  Concurrunt 
eniin  ibi  subsfantialia  emj)tionis,  merx,  jiretiiim  et 
consensus.  iMer.x  est  iu.>«  seu  seivitus  in  illo  fun- 
do  fructifioanfe.  Afque  hinc  facile  j)Ofest  iudicari, 
quando  sit  vera  em[)tio,  scilicet,  cum  subest  merci 
aliquod  corpus,  quo  corj^oie  j^creante,  redifus  j)er- 
iret.  Item  in  muluitione  is  qii  dedit  mutuo,  retlnet 
ius  re{)etcndae  sorfis.  Sed  is  qui  emit  reditum  in 
alienis  bonis,  non  habet  lus  repetendae  pecuniae. 
Ergo  ille  confractus  non  est  mutuatio. 


De  eo  quod  interest. 
Estne  usura,  solvere  id  quod  interest? 

Respondeo:  Id  quod  inferest,  oinnino  diffcrt 
ab  usuris.  N  im  id  quo<l  interesf,  debetur  etiam  si- 
ne  jjacto,  et  func  habet  locum,  cum  aliquis  alteii  dedit 
efhcaccm  causam  d*imni,  ut  si  quis  promisisset  se 
solufurum  esse  ad  Calendas  iNiaii,  et  illo  non  sol- 
vente  ego  damno  aliquo  aflectus  essem,  ob  hanc 
ipsam  causain,  quia  illa  pecunia  caruissem,  ille, 
quia  dedit  etlicacem  causam  damni,  debet  solvere 
id  quod  inferest.  lusia  est  iglfur  rafio,  et  consen- 
tanea  nafurae,  cur  solvcndum  sit  id  qnod  interest, 
quia  nemo  debet  velle  locupletari  cum  damno  alfe- 
rius.  Hoc  exemplum  aliquo  modo  indicaf,  quid  vo- 
'^etur  inferesse,  et  ubi  locuin  habeat.  Non  enini 
debet  praefexi  rapacitali  foeneratorum ,  qui  mutua- 
fionem  fanfum  in  quaesfum  conferunf,  nec  petunt 
id  quod  inferest,  quia  mutuo  accipiens  dederit  efti- 
cacem  causam  damni,  sed  sinqdicifer  pefunt  lucrum. 
Cum  autem  magna  sit  varietas  contractuum,  pru- 
denfia  adhibenda  est  in  iudicando,  nec  temere  pro- 
nuntiandum  est,   et  cum  contractus  sint  res  politi- 


169 


III.     CATECHESIS  PUERILIS. 


170 


cae,  valet  iucliciiim  magistratus  ac  legum,  id  est, 
sapieiitis  et  aequi  lurisconsulti  de  co:itiactibus,  sic- 
ut  et  de  aliis  refjus  politicis.  Hic  sapiens  iuriscon- 
sultus  (lisrernet  usuras,  et  id  quod  iiiterest  Con- 
feret  etiain  mandata  divlna  cuin  iure  liumano,  ne 
approbet  aperte  pugnantia  cum  mandatis  Dei. 


DE  RESTITUTIONE. 

Estne  vera  regula:    Peccatum  non  dlmit- 
titur,  nisi  ablatum  restituatur? 

Respondeo:  Haec  regula  vera  est  in  genere  de 
omnibus,  qui  scientes  et  volentes  alienuni  detineiit, 
el  liabent  unde  reddant  seu  possuiit  redderej  sicut 
Paulus  iiiquit:  (^ui  {'uratiis  est,  deinceps  iion  fure- 
tur.  Atqui  ille,  qui  fiiratus  est,  tanti>per  est  fur, 
duiii  alieiium  sciens  ac  volens  (ietiiiet,  sicut  is,  qiii 
rapuit  alienam  coniugem,  tantisper  est  raptor  seu 
moeclius,  duin  eam  retlnet.  Ergo  cuin  Paulus  ve- 
tat  deinceps  furari,  vult  alienum  reddi,  ut  ille,  qui 
invasit  alienum,  desinat  esse  fur.  Haec  generalis 
regula  tenenda  est.  Sed  impossibilitas  liabet  excu- 
sationem,  et  sunt  varii  casus,  in  quihus  adhihcnda 
est  iutiixna,  ut  in  aliquibus  arcanis  negotiis  caven- 
da  sunt  scandala,  et  (^avenda  est  infainia,  quia  fa- 
niae  iactura  maior  est  quam  rerum  iactura. 

Contra: 
Satisfactio  est  inutilis, 
Restitutio  est  satisfactio, 
Ergo  restitutio  est  inutilis. 

Respondeo:  Nego  minorem,  quia  restitutio  ve- 
re  et  proprie  est  pais  contritionis,  non  est  illa  ca- 
nonica  satisfactio,  quam  dcfiniunt  es^e  opera  non 
mandata  etc.  Exemplum,  ut:  Peccatum  non  remit- 
titur  retinenti  alienain  coniiigem,  id  ad  contritionem 
pertinet.  Ifa  rem  alienam  redder(i  ad  contritionem 
pertiuet,  quia  contritio  est  pavor  et  dolor  de  pecca- 
to,  et  deinceps  non  committere  facta  contra  con- 
scienliam  et  mandatum  Dei. 


An  quae  tenentur  praescriptione,  iuste 

tenentur? 


Respondeo:  luste  teneri  res  praescriptione, 
qiiia  autoritate  legis  tenentur,  quae  est  verius  do- 
niina  rerum,  quam  privati,  sed  absit  dolus  in  prae- 


scriptione,  et  concurrant  reliquae  circumstantiac, 
de  quibus  leges  praecipiunt,  ut  scilicet  bono  titulo 
rem  nactus  sis. 


An  rapta  in  bellis  sint  retinenda? 


Respondeo:  lusta  bella  gerentes  fiunt  vere  do- 
mini  coiporum  et  rerum  quas  capiunt,  ideo  et  cor- 
pora  et  les  ci|>tas  iuste  ti^ieiit.  Sunt  autciu  iusta 
et  legitima  bella,  quae  suscipiuntur  a  iegitimis  po- 
testatibus  ad  piopuI>andam  iniustam  vim  seii  latro- 
cinium.  E>t  et  alia  spt'cles  iusta,  cum  bellum  a 
su[)eriore  jiotestate  susci[)itur  ad  |)UJiiendum  mani- 
festuni  scelus  alicuius  populi  subditi ,  ut  Israelitae 
moveruiit  belluin  ad  punif^ndam  tribuin  Ijeni.)min, 
pro[)ter  stupratam  Levitae  coniugein.  Nam  Deus 
constituit  magistratus,  ut  de[)eUu;it  latrocinia,  et 
puniant  manlfesta  delicta,  Roin.  13.  Cum  autem 
bellum  sit  una  ex  acerbissiinis  [>oeii!s,  quibus  Deus 
|)unit  munduin,  plpraque  accidunt  in  bellis  atrociora, 
quam  exacta  norma  iustitiae  postulat.  Nec  mediunt 
in  his  actionibus  accurate  constitni  potest,  sed  si 
[^riiuripalis  causa  iusta  est,  bellator  sciat  miliiiam 
illain  esse  licitam,  et  res  occupatas  iiiste  possideii. 
Caeterum  bellator  si  est  [)ius,  non  suscipiet  nisi 
^iecessaiia  bella,  moderabitur  non  necessariain  cru- 
delitatem.  Denique  in  multis  lebus  non  sumet  sibi 
licentiam  usitatam  impiis  mililibus. 


DE  REDITIBUS  ECCLESIASTICIS. 

Ei-clesia  habet  opus  aut  collationibus,  aut  re- 
ditibus,  [)ropter  tres  causas.  Primum,  ad  alcndos 
ministros  Evangelii.  Secundo,  ad  scholas  conser- 
vandas,  ubi  suiiiptus  sujtpeditandi  sunt  doctoribus, 
et  aliquibus  [>aii[)eribus  scholasticis.  Tertio  etiain 
alii  vere  pau[)eres  ex  publico  iuvandi  sunt.  Pro- 
pter  Ims  tres  causas  opus  est  Ec(;lesiae  faculrati- 
bus,  sieut  et  Paulus  iubet  niinistros  ab  Ecclesia 
ali.  Item  snppeditari  paujieribus.  Et  quoniain  po- 
|>ulus  teiiuiter  confert,  piincipum  ofHciuin  est,  con- 
stituere  Ecclesiis  reditas  aut  pensiones,  sicut  etiam 
significat  Esaias  cap.  49.  cum  ait:  Reges  erunt  nu- 
tricii  tui,  et  reginae  nutrices.  Et  ex  Augustino  et 
historiis  a[)|)aiet,  has  initio  causas  fuisse  donatio- 
iium  Ecclesiasticarum.  At  dominium  harum  rerum 
|)ertinet  Jion  ad  Pontifices  aut  Principes,  aut  po[)u- 
lum,sed  ad  Ecclesiam,  hoc  est,  nec  Episco[)is, 
nec  Pi  inci|)ibus,  nec  populo  licet  hos  reditus  trans- 
ferre  ad  alios  usus,  quam  ad  conservationem  mini- 
sterii  et  studiorum. 


/ 


171 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


172 


Hinc  facile  iudicari  potest,  multiplicia  esse  furta 
in  lioc  gcnere,  quia  omnes,  qui  fruuntur  liis  bonis, 
neglecto  ministerio  Evangelii,  et  neglectis  studiis, 
peccant.  Hic  est  ingens  numerus  Episcoporum, 
Canonicorum  et  Monachorum,  qui  non  sunt  usui 
Ecclesiae,  qui  devorant  facultates  Ecclesiasticas, 
cum  interea  esuiiant  pastores,  aut  nulli  habeantur, 
et  negligantur  studia. 

Huius  rei  imago  in  histona  passionis  Christi 
proposita  est.  Sicut  enim  milites  dividunt  vestes 
Christi,  et  de  eis  sortiuntur,  ita  principes  et  poten- 
tes  partiunfur  infer  se  episcopatus  et  sacerdotia, 
neglecto  niinisterio  et  neglectis  studiis.  Donatista- 
lum  Ecclesiis  publici  magistiatus  auferebanf  facuUa- 
tes,  et  transfeiebant  ad  pias  Ecclesias,  qiia  de  re 
etsi  conquerebantur  Donatistae,  et  dispntal^ant,  pro- 
pter  dissensionem  dogniatum  nemini  eri|>iendas  esse 
iacultates,  tainen  Augustinus  respondit,  hancpecuni- 
am  esse  Ecclesiae,  ideoque  recte  per  superiores  Ma- 
gistratus  eiipi  his,  qui  non  pertinent  ad  Ecclesiam, 
et  transferri  ad  veros  nsus  Ecclesiae.  Discernen- 
dae  eiiam  sunt  in  hoc  casu  piivatae  ftuaihates  et 
alienae  Peccant  igitiir  gravissiime  et  alii,  (|ui  ita 
dii  ipiunt  facultates  Ecclesiasficas,  ne  quid  inde  de- 
cidatur  ad  usus  Ecclesiae.  Peccant  et  Hcspublicae 
quae  niliil  confeiunt  ad  conservationem  ministeiii 
et  studiornm.  Haec  furta  non  sunt  levia  pec(;ata, 
sicut  testantur  gravissimae  conciones  in  Prophetis, 
ubi  Deus  severissime  minafur  iilis,  qui  non  iuvant 
minisfros  tcinjth',  ubi  debent  invare,  aut  conferre 
ad  eos  iuvandos.  Haggaei  prinio:  Aedificate  do- 
mum  meam,  et  placebitis  miiii.  Item,  Domus  mea 
deserta  est,  et  festin  t  unusquisqne  ut  suam  do- 
mum  ex^ruat.  Ideo  prohibui,  ne  coelun»  det  rorem, 
€t  ne  terra  sit  foecunda.  Et  jlMahichiae  terfio:  In- 
ferte  omnem  decimam  in  horreuin  meum,  et  ape- 
riam  vobis  cataractas  coeli,  et  ciTundam  benedictio- 
nem,  id  est,  incrementa,  aifgmenfa,  abunde.  Et 
Pioverbiorum  tertio:  Honora  Deum  de  fua  sub- 
sfaniia,  et  de  primiiiis  oninium  fi  ugi.m  fuarum,  et 
iinplebuntMr  horrea  tua  saturifate,  et  Nino  torcula- 
ria  redundabunt  In  his  opeiibus  vnlt  Deus  exer- 
ceri  fidem,  quae  si  adessef,  lil.eraliores  essemus 
in  hoc  genere  ofliciornm.  Si  enim  vere  expectare- 
mus  a  Deo  facultatum  conservalionem,  profecto  li- 
bentius  largiremur. 


DE   OCTAVO  PRAECEPTO. 

Quid  praecipit  octavum  praeceptum? 

lubet,  ut  propter  Deum  praestetur  veritas  in 
omni  \ita,  dictis  et  factis,  ac  nominafim  in  iudiciis, 
in  confractibus  et  pactis,  requirit  veritatem.     Vide 


'  autem,  quam  late  pateat  hoc  praeceptum,  regit  iu- 

dicia,  pacta,  cantractus,  et  complectitur  partein  iu- 

stitiae  particularis,    scihcet,  quae  vetat,  ne  fraude 

et  per  calumniam  ahi  laedantur.    Sunt  enini  dupli- 

ces  iniuriae.    Ahae  fiunt  vi,  aliae  sine  vi  manifesta, 

sed  dolo  et  fraude  fiunt.     Violentia    prohibetur    in 

quinto  et  septimo  praecepto.    Hic  prohibentur  ryen- 

dacia,  imposturae,  calumniae.     Ita  sparsa  est  iiisti- 

tia   parficularis    in    haec    praecepta.      Nam    iusfitia 

particularis     prohibet     iniurias    utiiusque     generis. 

Porro    liaec    virtus,  quae   vetat    mendacia  et  calu- 

mnias,  vocatur  Veritas.     Ut  autem  supeiiora  prae- 

cepta  alias  partes  Keipubhcae    munierunt,    ita  hoc 

praeceptum  munit  iudicia,  pacta  et  contractus.  Ea- 

cile    autem    possunt   agnos(n  peccata  crassiora  pu- 

gnantia    cum    hoc    praecepfo.     Ut  enim  hic  confir- 

mantur  iudicia,  et  omnia  forensia  officia,  si  rite  et 

bona  conscienfia  fiant,    sicut  et  iuramenfum  de  ca- 

lumnia  luaecipit,  ita  econtra  damnanfur  omnes  fal- 

sae  et  calumniosae  accnsationes    et   defen-iones  et 

sententiae   in    iudiciis.     Denique  tofa  sophistica  fo- 

rensis,    item  falsa  testimonia  et  consilia,    itein  de- 

pra\afio  artiurn  etc    rectae  doctrinae,  ifein  violatio 

pactorum  et  promissorum  in  contractibus.   Denique 

insidiosa  simulatio  aut  occultatio  in  moribus  et  vita, 

quia  verifas  non  modo  in  pactis,  promissis  aut  iu- 

diciis  requirifur,  sed  etiam  in    tota   vita,    videlicet 

candor,  simplicitas,  id  esf,  rectitudo  seu  ingenuitas, 

quae  facit,  ne  temere  de  aliis  suspicemur,  ut  dextre 

inferpretemur  aliorum  dicta  auf  facta,  nesinistrainter- 

pretatione  depravemus  probabiliter  (licta  aut  facta,  ne 

insidiosa  occulfatione  captemus  aliquod  TiXfovixxrjjjba, 

ne  sit  in  amicitia  simulatio,  sed  luceat  in  dictis  et  fa- 

ctis,    et  omiii  consuefudine  rectitudo  quaedam,    et 

appareat   nos    serio    et    bono    stud  o   agere  onniia, 

quae  osfendimus,  et  prae  nobis  ferimus.     Talis  in- 

genuitas  attribuifur  Achilli  apud  Homerum,  qui  ait, 

se  odisse,  ut  mo.tem,  eos,    qui  aliud  dicunt,  aliud 

senfiunt.     Efsi  aufein  maxime  decet  heroicos  viros 

haec  ingeniiitas,    tamen    requiritnr  in  omnibus,    ac 

maxime    in    explicatione   docfrinarum,  Sed  praece- 

ptun»  Dei    non    modo  virfutem  ipsam  requirit,    sed 

ctiam  apostulat,  ut  referatur  ad  gloriam  Dei,    hoc 

est,    ut    amt-mus  e(  praesfenms  veiitatem,   ut  Deo 

obediamus.     Est  et  vulgare  vitium  maledicentia,  vi- 

delicet  illorum,  qui  libenter  serunt  de  aliis  sermo- 

nes,  quUms  eorum  fama  laeditur,  aut  qui  delectan- 

tur  aces  bitate  aut  sciirrilifate  conviciorum,  aut  qui 

obtrectant  alienae  existimafioni.    Haec  onmia  vulgo 

deira(;tionem  vocant.    Et  alias  haec  consuefudo  ex 

naturae    vanitate  orifur      Quosdam  enim  hi  sermo- 

nes  sine  ulla  causa  delectant,  tantuin  propternatu- 

'  rae  vanit'»tem.     Alias   ex  amltitione  et  invidia,    In- 

'  terdiim    .species    est   a  iulationis  maledtrere  aliis  in 

i  aliquornm    gratiam.     Sunt  enim  quaedam  distortae 

;  naturae  adeo  virulentae  et  plenae  livorum,    et  su- 


173 


III.     CATECHESIS  PUERILIS. 


174 


spicaces,  ut  sola  naturae  malevolentia  sine  aliis 
causis  impellat  eos  ad  nialedicendani.  Quo  in  ge- 
neie  peccant  non  tantum  qiii  serunt  fabellas,  aut 
criniina  de  aliis,  sed  etiam  auditores,  qui  libenter 
vcl  avide  audiunt,  sicut  Pindarus  inqu;t  \oipov  dk 
xairjyoQiai,  Totg  (pi^ovsQoTg].  Invidis  obsonium  es>»e  ma- 
ledicta.  Cum  autem  hoc  vitium  sit  communissiir.um, 
discamus  frenare  linguam,  et  corrigamus  morbos 
animi,  qui  aut  paiiunt  aut  confirmant  linguae  petu- 
lantiam,  et  meminerimus  eani  pugnare  cum  hoc 
praecepto:  Non  dices  falsum  testinionium.  Et  Chri- 
stus  ait:  Nolite  iudicare,  ne  iudicemini. 

Sed  hic  quaeritur,  an  non  licet  manifesta  et 
publica  vitia  reprehendere?  Respondeo:  Sententia 
Christi:  Nolite  iudicare,  non  prohibet  ofiicium  iudi- 
cis,  aut  concionatoris,  sed  prohibet  privatam  male- 
dicentiam,  et  in  rebus  dubiis  calumnias.  Estauteni 
privata  maledicentia^  quandocunque  extra  iudicium, 
aut  concionem,  aut  delibeiationem,  aut  piam  casti- 
gationem,  dicuntur  in  alios  convicia,  eiiamsi  vera 
et  manifesta  sunt,  ubi  videlicet  non  dicuntur,  ut 
vel  ille  emendeturj  qui  accusatur  vel  consulatur 
aliis,  sed  erumpunt  aut  ex  naturae  vanitate,  aut 
ex  morbo  animi.  Porro  hoc  tempore  esl  usitatum 
maledicere  summis  atque  infimis,  et  praesertim 
principibus  et  doctoribus,  inio  ipsis  etiain  artibus, 
et  saepc  in  rebus  dubiis  calumniose  reprehendun- 
tur,  ubi  ca,  quac  sunt  ambigua,  non  erant  in  de- 
teiioreni  partem  iiiterpretanda.  JNlulto  plus  peccant, 
qui  recte  facta  aut  dicta  calumniose  depravant, 
sicut  saepissime  accidit.  Porro  quam  turpis  res 
sit,  et  Deo  displicens,  calumnia^  hoc  potest  ani- 
madverti,  quod  ab  hoc  vitio  autor  peccatj,  diabo- 
lus,  nomen  habet.  Et  hoc  loco  sciendum  est,  eos, 
qui  falsas  labulas  de  aliis  serunt,  debere  illis  re- 
stitutionem  famae,  sicut  in  furto  debent  restitutio- 
nem  rerum,  quia  inter  bona  externa  praecipuuin 
est  bona  existimatio.  Rccte  cniin  dicitur:  Bona 
conscientia  nobis  opus  est,  bona  fama  autem  de 
nobis  opus  est  proximis.  Nam  honesla  opinio  in- 
vitat  alios  ad  virtutein,  ideo  in  Proverbiis  scriptum 
est:  Melius  est  nomen  bonum,  quam  divitiae  mul- 
tae.  Et  Ecclesiastici  41.  Curam  habeto  de  bono 
nomine,  hoc  enim  praestantius  cst  mille  thesauris. 
Et  extat  versiculus,  Honestus  rumor  alterum  patri- 
monium  est.  Et  gravissime  inquit  Gerson:  Non- 
nunquam  facilius  satisfit  pro  homicidio  corporali  et 
furto,  quam  pro  calumnia.  Et  de  his,  qui  dicunt 
convicia  de  gubernatoiibus  Ecclesiarum,  ait  Ana- 
cletus:  Deteiiores  sunt,  qui  doctorum  vitam  mo- 
resque  calumniantur,  quam  qui  diripiunt  aliorum 
praedia. 


An  omne  mendacium  est  raortale  pec- 

catum? 

Mendacia  et  in  hoc  praeccpto  prohibentur  et 
alibi.  Nam  Levit.  19.  scripturn  est :  Non  mentie- 
mini,  nec  decipiet  unusquisque  proximum  suum,  non 
eris  calumniatoi,  ncc  susurro  in  populo.  Est  au- 
tem  meiuiri,  aliud  loqui  quam  sentias,  seu  dissimu- 
lata  veritate  falsum  dicere,  id  universaliter  est  mor- 
tale  peccatum,  cum  fit  iniusta  voluntate  nocendi. 
Sed  in  dictis  et  factis  sanctorum  sunt  etiam  quae- 
dam  figurae,  ut,  Abraham  dissimulat  Saram  esse 
coniugem  et  vocat  sororem.  Aegyptiae  obstetrices 
mendacio  excusant  se,  cur  non  interficiant  infantes 
Hebraeorum.  Rahab  meiidacio  defendit  explorato- 
res,  et  scriptura  testatur,  Deuin  praemia  rethlidisse 
pro  his  officiis.  David  simulat  se  habere  morbum, 
cum  ad  regem  inimicum  venisset.  luditli  faliit  Ho- 
lofernem,  et  medici  saepe  fallunt  aegrotos,  ut  eos 
iuvent.  Propter  huiusmodi  dicta  et  facta  pleraque 
in  scripturis  et  communi  vita  discernuntur  men- 
dacia. 

Distinguuntur  autem  tres  species.  Primum 
sunt  perniciosa  mendacia,  quae  fiunt  cum  iniiista 
voluntate  nocendi,  ut  cum  falso  alii  accusantur. 
Haec  oinnia  sine  dubio  sunt  peccata  mortalia.  Por- 
ro,  mendacium  sua  nati'ra  est  peccatuni  mortale, 
etiam  sine  voluntate  nocendi,  si  videlicet  ex  vani- 
tate  ingenii  dicatur,  nec  habeat  probabilem  et  ho- 
nestam  causain,  quah'a  sunt  adulatorum  mendacia, 
quae  contra  conscientiam  dicunt,  aut  qualia  dicun- 
tur  a  iactabundis,  et  alia  multa.  Alia  species  est 
figura  seu  ironia,  cuin  videlicet  propter  honestam 
et  iustam  caiisam  aliquid  occultatur.  aut  etiam  figu- 
rate  aliud  dicitur  aut  ostendilur,  Ut  cum  Abram 
dissimulat  Sarain  esse  uxorem,  Ipsa  vero  occulta- 
tio  per  sese  in  talibus  causis  non  est  mendacium. 
Nam  mentiri  non  est  tantum  occulfare,  sed  occul- 
tata  veritate  falsum  diceie.  Chiistus  colloquens 
cum  duobus  discipulis,  etiamsi  non  ita  se  ostendit, 
ut  mox  agnoscatur,  tamen  non  negat  se  esse  eum, 
qui  erat.  Tales  occultationes,  quae  adhibentur  in 
iis  rebus,  quas  dicere  non  necesse  est,  nec  men- 
dacia  sunt,  nec  peccata,  et  plerumque  adhibentur 
propter  aliquam  utilitatem. 

Secundo,  ubi  vero  manifestatio  spontanea  pec- 
catum  esset,  ibi  concessae  sunt  figurae,  quae  te- 
guntnegotia,  Ut  Rahab  peccasset,  si  ultro  prodi- 
disset  exploratores.  Et  mulier  2.  Reg.  17.  peccas- 
set,  si  ultro  prodidisset  nuntios  Davidis.  In  tali- 
bus  casibus  licet  uti  ironiis.  Tunc  enim  figurae 
illae  non  sunt  proprie  mendacia.  Nam  mendacium 
proprie    est    depravatio  eius,    quod  dici  debet.     In 


175 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGiMATICA. 


176 


hoc  casn  Raliab  interrop;ata  est  de  eiusmofli  nego- 
tJo,  quod  iiou  debebat  dicere.  Hinc  faclle  possunt 
discerni  niendacia,  quae  nuUaui  habent  excusatio- 
neni,  ab  iron  is,  quae  habent  e:icusafionem,  si  sd- 
licet  considerefur,  an  id  quod  debet  dicl,  occulfe- 
tur,  vel  depravefur.  Sic  adversus  hosteni  llcet  uti 
occuhafione  nostiorum  consiliorum  et  figura  ali- 
qua,  sed  eatenus,  nc  violenfur  pacfa.  Nam  pa<;to- 
rum  et  iurisiurandi  religio  iure  divino  servanda 
est.  Ideo  efiam  fides  h(»sfi  data  servari  debef.  Sed 
praeter  pacta  et  iusiurandum  uti  occulfafione  coii- 
sihorum,  vel  ahqua  figura  concessum  est.  Sic  oc- 
ciiharc  hcet  innocinfem,  qiieni  tyrannus  aliquis  in- 
quiiif,  ut  eum  afticiat  supplicio,  quia  iii  tali  casu 
nianifesialio  '^ponfanea  [)eccafum  est.  Coiistifuta 
ergo  defmifione,  quid  sif  mentiri,  facirs  erit  diuidi- 
catio,  ubi  siiit  exciisr.liiles  figurae  Est  enim  meii- 
tiri  non  solum  occuhatio,  sed  depravafio  contra 
conscienfiam  de  ea  le,  quam  dici  o[!ortuit. 

Addunt  ferfiam  spec'eiii  iorosam,  ut  j)beinata, 
apoh  «jos,  false  (Mcfa.  Sed  iiaec  ne(juaquam  sunf  meii- 
dacia,  sed  j)Ofiiis  j)icfuiae  eiusquodseiitimus.  Quodut 
sii  ilhistiius,  projioniiiius  in  e\enij)lis  quibusdam  i)ro- 
pler  siinilifudinem  nafui  arum  adhibitis,  uf  lujius  est 
iiiiago  tyranni,  vulpecula  imago  hominis  circumspe- 
cti  et  astufi.  Ad  lioc  geuus  perfinent  oinnis  gene- 
r:s  false  dicfa  in  quofidiana  vita,  quibus  uiiiinir  ad 
admonendos  homines,  quale  ilhul  est  Pliili|)pi  de 
iudice,  qui  faciem  jiiiiNerat  fucis,  hunc  iussif  abdi- 
care  ofticium,  inquiens.  Fucafuni  non  vere  i.udicaie. 


DE  RELIQUIS  DUOBUS  PKAECEPTIS. 


Reliqua  duo  praece|)ta  addita  sunt,  ut  inter- 
pretenfur  leger.i,  et  dis^teinant  legem  Dei  ab  hu- 
nianis  legihus  et  a  pliiloso|)hia.  Nam  leges  hu- 
nianj.e  prohibent  exferna  facta.  Sed  haec  praece- 
pta  fesfanfur  legein  Dei,  noii  sclum  de  exfciioii- 
bus  facfis  loqni,  sed  etiam  de  infer*oiil>is  affecti- 
bus,  et  iiiclinatione  ac  immundicia  natiirae.  Cum 
igifur  ait  lex,  Non  concuj/isces  uxorein  aut  rem 
proximi,  Duo  comjilectitur,  et  affectus  nicilos,  et 
causam  malorum  eflectuum,  scilicet  i(»SMni  morl  um 
naturae ,  qui  vocatur  peccatum  oi  igiiis.  Ilunc 
niorbum  humanae  leges  et  philosophia  uoii  iudicaiit 
esse  pecftatum.  Ideo  lex  Dei  accusat  euin,  ut  di- 
scamus,  quam  horribilifer  haec  humana  natura  im- 
niersa  sit  jieccato,  cf  agiioscamus  nos  iion  posse 
legi  satisfacere,  sed  habere  opas  alia  iustitia.  Ita- 
que  haec  duo  posfreina  praecepta  non  perfinentad 
discij)liii(im,  sed  ad  supeiiorem  usum  legis,  scili- 
cet  ad  accusandum  pcccafum  in  tota  natuia  huma- 
ua,  ut  agnoscamus  viiium  originis. 


DE  FINE. 

In  singulis  praecejitis  diligenter  addendus  est 
flnis,  ut  fiant  piopter  Deum,  hoc  er,t,  in  tiinore 
Dei,  et  referantur  ad  Deum,  ut,  Magistratui  obe- 
dias,  quia  timeas  Deuiii,  et  velis  Deo  parere.  Ita 
noii  defraudes  aruiin  in  confractu,  quia  tiineas  De- 
um,  et  velis  Deo  praestare  obedienfiam.  Sic  in 
singulis  mandafis  et  operibus  oportet  aj;pre!iendi 
Deuui,  et  rej)eti  piimum  mandatum,  ut  omiiia  ope- 
ra  fiant  culfus  Dei,  et  in  omiiibus  operibus  Deum 
intueamur,  et  ei  serviamus. 

Repetenda  est  eliam  in  singulis  doctrina  de 
fide,  quae  docet,  quod  propferChrisfum  reputemur 
iusti  grafis.  Deinde  vero  placeat  propter  ijisum  in- 
choata  obedientia.  Tenebis  aufem  has  jiraecipuas 
quaestiones  de  quolibet  mandato.  Prinin,  quid 
juaecijiiat.  Sfcunda,  qtio  fine.  Tertia,  an  satisfiat. 
Quarta,  quomodo  fiat,  et  placeat  obedientia. 


DE  USU  LEGIS. 

Postquam  utcunque  Decalogum  enarravimus, 
admonendus  est  Lecior  etiam  de  usu.  Est  autem 
trijilex  usus.  Primuin  tradenilus  est  Decalogus  seu 
Lex  Dei  moralis,  ut  disciplina  rudes  erudiat  et  co- 
herceat.  Et  hic  usus  periiiiet  ad  iniustos  et  iustos. 
Deus  enim  coherceri  vult  iniustos  externa  discijili- 
na,  et  iustis  rudibus  opus  est  insti.ulione,  docfrina 
et  diligenfia  cohercendae  carnis,  sicut  pueris  ado- 
lescenfibus,  vulgo  etc. 

Secundus  usus  est  projirius  contrifioni,  arguere 
peccafum,  et  j^eiterrefaceie  conscientiam,  de  quo 
Paulus  saejie  loquitur:  Per  Legem  cognifio  j)eccati: 
Item,  Lex  irani  efficit.  Si  enim  nulla  esset  lex  seu 
nulla  obligafio,  quomodo  id  quod  ht  contra  volun- 
tatem  Dei,  esser  j^eccatum?  Terrentur  ergo  lege 
oinnes,  qui  nondum  consecuti  sunt  reKiissionera 
peccatorum. 

Tertius  usus  est  in  his,  qui  sunt  iustificati.  Et- 
si  cnim  sunt  literasi  a  lege  ne  damnet,  tamen  iis 
opus  est  doctrina  legis  trij)lici(er.  Piimo  quod  ad 
doctiinam  attinet.  Secundo,  quod  aftinet  ad  vetu- 
sta'eni  carnis.  Tertio,  quod  ad  obedienfiam  attinet. 
Prir.io  de  doctrina  consfat  etiam  lusiis  opus  esse  ver- 
bo,  ut  scfaiit  qui  cultus,  qualia  opera  placeant  Deo, 
ne  excogifent  novos  cultus  sine  verbo,  ut  est  Mo- 
nachafus.  Ideo  Paulus  ad  Tiinofheum  inquif: 
Omnis  sjiiptuia  utilis  est.  Secundo  de  vetustate 
carnis.  Necesse  est  vetusfatem  coherceii  et  argui, 
quia   lex    semper    arguit  praesens  peccatum.     Sed 


177 


III.     CATECHESIS  PUEUILIS. 


irs 


ita  sunuis  liberi,  non  quod  lex  non  arguat,  sed 
si  vincanms  fide  legeni  arguenteni,  idque  te- 
statur  Oratio  donunica.  Non  essent  debita,  nisi  lex 
obligaret  et  argueret.  Quanquam  ita  liberabimur, 
cum  credinms  etc. 

Tertia  de  obedlentia.  Etsi  sumiis  liberi  a  lege 
ne  damnet,  tamen  manet  ordinatio  et  voluntas  Dei, 
ut  creatura  obediat.  Quare  obedientia  necessaria 
est,  et  quomodo  placeat,  docet  Evangelium.  Ideo 
inquit  Christus:  Non  veni  solvere  legcm,  sed  im- 
plere.  Item  Christus  inqiiit:  Hoc  est  mandatum 
meum,  ut  diligalis  invicem.  Et  2.  lohan.  3.  Hoc 
est  mandatum  eius,  ut  credamus  in  nomine  Filii 
eius  lesu  Christi,  et  dlligamus  invicem.  Hae  sen- 
tentiae  loquuntur  de  vohmtaria  obedientia.  et  tamen 
nominant  mandatum.  Qiiia  manet  ordinatio  Dei,  ut 
creafura  obediat,  etiam  cum  volens  obtemperat.  Et 
tamen  Evangelium  interea  docet,  qnatenus  liberi  si- 
mus,  scilicet  ne  damnet  lex,  non  ut  non  fiat. 


DE  EVANGELIO. 

Quid  difFert  Lex  ab  Evangelio? 

Maxime  refert  initio  pios  admoneri  de  discrimi- 
ne  harum  appellationum  Nam  confusio  offundit 
magnam  caliginem  Evangelio.  Est  igitur  Lex  do- 
ctrina  quae  docet,  qnales  esse  oporteat,  et  quae 
opera  a  nobis  requirat  Deus,  et  requirit  perfectam 
obedientiam,  et  damnat  eos,  qui  non  obediunt.  Sed 
Evangelii  principalis  et  proprius  locus  est  promis- 
sio,  in  qua  gratis  nobis  propter  Christum  donatur 
remissio  peccatorum,  imputatio  iustitiae,  Spiritus 
sanctus,  et  vita  aeterna.  Et  hanc  promissionem 
oportet  fide  accipi.  Sunt  autem  duplices  promis- 
siones  in  scripturis,  Ut  promissiones  legales:  Qui 
fecerit  ea,  vivet  in  eis.  Item:  Si  vis  ingredi  in  vi- 
tam,  serva  mandata.  Tales  sunt  conditionales,  hoc 
est,  habent  conditionem  impletae  legis.  Sed  pro- 
missio  propria  Evangelii  est  gratuita,  hoc  est,  non 
habet  conditionem  legis,  tanquarn  causam  beneficii, 
seu  conditionem  nostrae  dignitatis,  Tametsi  habet 
conditionem  fidei.  Memineris  igitur  particulam  gra- 
tis  propter  Christum,  discrimen  facere  inter  promis- 
siones,  idque  necesse  est  tenere.  Nam  in  vero 
agone  conscientla  non  disputat,  utrum  Deus  sit 
misericors,  an  remittat  peccata,  sed  illud  quaerit, 
an  nobis  et  indignis  velit  remittere.  Hic  est  unus 
portus  conscientiae,  tenere,  quod  certum  sit  gratis 
remitti,  quod  Evangelii  promissio  propria  sit  gra- 
tuita,  nec  habeat  conditionem  nostrae  dignitatis.  Est 
autem  Christus  aptissime  complexus  summam  Evan- 

MELANTU.  OPER.  YOL.  XXUI. 


gelii,  cum  ait  Lucae  ultimo:  Praedicate  poeniten- 
tiam  et  remissionem  peccatorum  in  nomine  meo. 
Hinc  definitionem  constituamus:  Evangelium  est 
praedicatio  poenitentiae,  et  pronnssio,  in  qua  pro- 
pter  Christum  gratis  offeruntur  nobis  remissio  pec- 
catorum,  imputatio  iustiliae,  donatio  Spiritus  sancti 
et  vitae  aeternae,  modo  ut  credamus  haec  nobis 
certo  et  vere  propter  Christum  contingere,  et  non 
propter  dignitatem  nostram ,  aut  nostra  merita. 
Haec  brevis  Evangelii  definitio  tenenda  est,  ut  pro- 
pria  Evangelii  beneiicia  sint  nobis  in  conspectu. 


DE  niSTIFICATIONE. 


Evangelium  arguit  peccata,  et  offert  promissio- 
nem  Christi,  Ideo  perterrefacti  agnitione  irae  Dei 
adversus  peccata,  dehent  credere  promissioni,  quod 
propter  Christum  GRATIS  donentur  eis  remissio 
peccatorum  et  imputatio  iustitiae.  Hac  fide  certo 
consequuntur  remissionem  peccatorum  et  iustifica- 
tionem  seu  gratiam,  sicut  Paulus  perspicue  docet 
Rom.  3.  lustificamur  gratis  ipsius  gratia  per 
redemptionem  in  Christo  lesu,  quem  proposuit  Deus 
propitiatorium  per  fidem  in  sanguine  eius  etc. 

Huiusmodi  aliquot  perspicua  testimonia  tenenda 
sunt,  quae  et  erudiant  conscientias,  et  exuscitent 
fidem  in  omni  invocatione.  Nunc  adiiciam  vocabu- 
lorum  interpretationem.  lustificari  significat  forensi 
more  iustum  reputari  seu  pronuntiari.  lustus  in 
his  Pauli  disputationibus  significat  idem  quod  acce- 
ptus  seu  placens  Deo.  Et  lUSTIFICATIO  est  re- 
missio  peccatorum,  et  acceptatio  coram  Deo,  cum 
qua  coniuncta  est  donatio  Spiritns  sancti.  Voca- 
hulum  GRATIAE  idem  significat,  sed  continet  em- 
phasim  particulae  exclusivae  gratis.  Est  enim  Gra- 
tia  gratuita  remissio  peccatorum,  et  acceptatio  pro- 
pter  Christum,  cum  qua  coniuncta  est  donatio  Spi- 
ritus  sancti.  Vocabulum  FIDES  significat  hic  non 
tantum  historiae  notitiam,  sed  etiam  fiduciam  mise- 
ricordiae  promissae  propter  Christum,  seu  fiducianj, 
quae  accipit  promissionem,  et  applicat  eam  ad  nos, 
sicut  Paulus  manifeste  testatur  Rom.  4.  se  loqui  de 
ea  fide,  quae  accipit  promissionem,  ut  inquit :  Ideo 
ex  fide,  ut  sit  firma  promissio.  Quare  sum  dicitur: 
Fide  iusti  sumus,  haec  oratio  correlative  intelligi 
debet,  hoc  modo,  per  misericordiam  propter  Chri- 
stum  iusti,  id  est,  accepti  sumus,  non  propter  no- 
stras  virtutes,  sed  tamen  hanc  misericordiam  opor- 
tet  fide  accipi  et  apprehendi.  Haec  est  simplex  et 
propria  Pauli  sententia.  ExpUcatis  vocabulis  rur- 
sus  monendus  est  Lector  de  exclusiva  gratis.  Ex- 
cludit   enim  conditionem  meriti,  seu  nostrae  digni- 

13 


179 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  D0(tMATI(3A. 


180 


tatis,  idque  prppter  duas  causas  praecipue.  Pri- 
mum,  ut  in  Christum  Mediatorem  traiisferafur  cau- 
sa  beiieficii,  hoc  ost,  ut  intelligamus  iiobis  ignosci 
non  propter  nostraui  dignitatem,  sed  propter  Chri- 
stum.  Secundo,  ut  beneficium  sit  certum.  Si  enim 
penderet  ex  conditione  dignitatis  nostrae,  fieret  in- 
certum.  Si  conscientia  iudicaret,  ita  nobis  ignosci, 
postquam  satis  magnam  contritionen;,  aut  alia  me- 
rita  habeafuus,  prorsus  adigeretur  ad  desperatio- 
nem ,  et  fieret  incertuu»  beneficlum  promissum  in 
Evangelio.  De  his  duabiis  causis  maxime  admonet 
nos  particdla  (JRATIS.  Cum  hoc  modo  intelli^itur 
exclusiva,  fit  dulcior  cons<;ientiis,  et  apparet  non 
tolli  contritionem.  Oportet  enim  aliqu.am  contritio- 
nein,  id  est,  pavores  et  terrores,  existere  in  nobis, 
cum  agnoscimus  iram  Dei  adversus  peccatum,  sic- 
ut  inqnit  EsaiaH:  Ubi  habitabil  Dominus?  In  spiri- 
tu  contrito  etc.  Et  cum  fides  sit  vivificatio  quae- 
dam,  necesse  est  existere  terrores,  in  quibus  su- 
stentanms  et  consolanmr  ncs  Evangelio.  Et 
quan(juam  contritio  sine  fide  damnat^  ost,  tamen 
postquam  accessif  fides,  fit  bonum  opus  et  sacriti- 
cium,  ut  postea  dicetur  de  bonis  operibus. 

Seuundo,  sicut  de  parficula  Gratis  in  promis- 
sione  Evangfelii  necesse  est  admoneri  auditores,  ita 
et  illnd  inculcandum  est,  quod  sicut  praedicatio 
poenitentiae  est  universalis,  ita  quoque  promissio 
sit  uni\ersalis,  ut  singuli  nos  in  promissionem  il- 
lam  includamus,  nec  excufi  nobis  fidem  sinamus  in- 
tempestive  accersitis  disputationibus  de  praedesti- 
natione,  sed  ordiamur  a  verbo,  et  meminerimtis 
promissionem  esse  universalem,  et  statuanms  vere 
illa  contingere  nobis,  quae  in  verbo  proposita  et 
promissa  sunt,  quia  Deus  per  verbum  suum  est  ef- 
ficax,  et  in  verbo  vult  apprehendi,  iiixta  illud:  Evan- 
geiium  est  pofentia  Dei,  ad  salutem  omni  credenti. 

Tertio  necesse  est  et  hoc  teneri,  quod  cum  iusti- 
Hcanmr ,  donanmr  Spiiilu  sancto,  quem  ita  conci- 
piuiit  coida,  cum  audiunt  Evangelium,  et  ei  adsen- 
tiuntur,  ac  fide  se  sustentant  in  pavoribus.  Sic  do- 
cet  Paulus  at  Galata.s:  Ut  promissionem  Sijiriius 
;ccipiamus  per  fidem.  Haec  acceptio  Spintus  san- 
cti  vocatur  regeneratio  seu  renovatio ,  et  est  in- 
choatio  vifae  aeternae  in  nobis,  sicut  Christus  in- 
quit:  Haec  est  vita  aeteina,  ut  cognoscant  te  Deum 
verum,  et  quem  misisti  lesuni  Christum. 

Hactenus  de  lustificatione  et  Fide  diximus,  quae 
in  quotidiana  experienlia  fiunt  illustriora.  Nam 
haec  doctrina  semper  in  conspectu  esse  debet,  ut 
teneamus  firmam  consolationem,  et  ut  possimus  in- 
vocare  Deum.  Nam  sine  hac  fide  nulla  est  vera 
invocafio,  sine  hac  fide  non  apprehenditur  Pontifex 
et  Mediator  Christus. 


DE  BONIS  OPERIBUS. 

Hactenus  de  lustificatione  et  Fide  dictum  est. 
Inchoatur  autem  in  iustificatis  nova  obedientia. 
Ideo  tradenda  est  doctrina  de  Bonis  operibus.  Tria 
autem  quaeruntur  de  bonis  operibus.  Primum,  quae 
opera  postulentur.  Secundum,  quomodo  illa  impcr- 
fecta  obedientia  placeat  Deo.  Tertio,  quomodo 
amittatur  gratia. 


Quae    requiruntur? 

Kequiruntur  opera  lege  Dei  praecepta,  non  tan- 
tum  externa,  sed  etiam  interiores  motus.  Necesse 
est  enim  Legem  in  nobis  inchoari,  sicut  Christus 
ait:  Nisi  abundaverit  iustitia  vestra  efc.  Item,  Si 
vis  ingredi  in  vifain,  serva  mandata.  Ergo  requiri- 
tur  obedientia,  quae  sic  inchoatur  in  nobis:  Cum 
fides  ad  contritionem  accessit,  iam  peccatum  dispii- 
cet,  cuia  cupimus  Deo,  quem  agnovinms,  obedire. 
Ita  primum  concipifur  bonum  propositum,  ut  vocant. 
Inclioantur  ergo  iam  in  corde  motus  consentienfes 
Legi  Dei,  timor,  fiducia^,  dilecfio  Dei,  invocatio,  pa- 
tienlia,  veritas,  castitas,  dilectio  proximi,  cura  Kei- 
publicae.  Hae  virtutes  fiunt  Spirifu  sancto  impel- 
lente  corda,  et  crescunt,  cum  eas  exercemus,  sicut 
scriptum  est:  Habenti  dabitur  etc.  (^uanquam  au- 
tem  in  renafis  bona  opera  sunt  motus  Spiritus  san- 
cti,  tamen  Spiritus  sanctus  movet  per  verbum,  et 
oportet  nos  habere  testimonium,  quae  opera  pla- 
ceant  Deo,  ne  decepfi  alia  opera  suscipianms.  Ideo 
cum  ofiorteat  nos  regi  verbo,  diclum  est  nominatim 
illa  opera  postulari,  quae  in  Decalogo  praecepta 
sunt.  Etsi  enim  non  est  posifa  Lex  iusto,  quod  ad 
accusandum  attinet,  famen  est  ei  posita,  quatenus 
docet  eum ,  et  rcquirit  obedientiam  iuxfa  illud : 
Omnis  scripfura  divinitus  inspirata,  utilis  estaddo- 
cendum,  arguendum  etc. 


Quomodo    placet    imperfecta    obeclieiitia? 


Necessaria  est  obedientia,  et  tamen  sciendum 
est,  eam  procil  abesse  a  perfecfione,  nec  satisfa- 
cere  iegi  Dei,  et  adhuc  haerere  in  nobis  reliquias 
peccati.  (^iiare  persona  non  est  iusta,  id  est,  ac- 
cepta  coraiM  Deo  propter  propriam  inundiciem,  iux- 
ta  iilud:  Non  iustificabitur  in  conspectu  tuo  omnis 
vivens.  Placet  autem  persona  fide  per  misericor- 
diam  propter  Chiistum,  ut  supra  dictuin  est.     De- 


181 


III.  CATECHESIS  PUEUILIS. 


182 


inde  placet  et  inchoata  obedientia,  quia  sumus  fa- 
cti  filii,  et  credimus  propter  Christum  condonari 
nobis  indignitatem  nostram.  Utrumque  igitur  sciri 
necesse  est,  ut  fiducia  propriae  iustitiae,  et  despe- 
ratio  animis  eximantur.  Nam  agnitio  infirmitatis 
nostrae  humiliat  nos,  incutit  terrores,  et  exuscitat 
poenitentiam.  Rursus  autem  ingens  consolatio  est, 
quod  pii  in  tanta  infirmitate  tamen  norunt  certo 
statuendum  esse,  quod  placeant  Deo  propter  Chri- 
stum.  Deindc  quod  Deo  eliam  haec  inquinata  et 
imperfecta  obedientia  placeat,  quia  sumus  inserti 
Christo,  sicut  PauUis  inquit:  Nulla  nunc  damnatio 
est  his,  qui  in  Christo  lesu  ambulant.  Tanta  ma- 
gnitudo  misericordiae  maxime  accendere  nos  debet 
ad  bene  operanctum,  et  ad  sustinendas  aerumnas 
omnis  generis,  quia  discimus  ex  Evangelio,  quo- 
modo  placeat  in  tanta  intirmitate  obedientia  nostra. 


CAUSAE  HORTANTES  AD  BENE 
OPERANDUM. 


Necessitas,  qnae  triplex  est.  Prima,  quia  man- 
datum  est,  ut  Deo  obediamus.  Secunda,  quia  iion 
potest  existere  fides  in  iis,  qui  non  agunt  poeniten- 
tiam,  sed  laxant  frenum  cupiditatibus.  Tertia,  quia 
fides  extinguitur,  si  non  e>:erceatur  in  invocatione, 
aftlic(*;onibus,  et  bonis  operibus.  Seujper  enim  ope- 
ribus  debet  praeire  fides,  ut  cogitet  mens  se  velle 
obedire  Deo,  et  hoc  opus  placere  Deo  propter 
Christum,  et  roget  ut  regatur  a  Deo.  Sic  David 
in  sua  vocatione  constituit  se  velle  obedire  Deo,  et 
sentit  illa  opera  vocationis  Deo  placere,  propter 
promissam  misericoi  diam,  et  rogat,  ut  Deus  voca- 
tionem  eius  gubernet,  Hoc  modo  exercenda  est 
fide?  in  onmibus  operibus.  Quorta.  invitant  ad  be- 
ne  operandum  et  promissiones  additae  operibus  ac 
pracnia.  Habent  enim  bona  opera  piorum  prae- 
mia  corporalia  et  spiritualia,  ut  docet  quartum 
praeceptum:  Honora  patrem  et  matrem,  ut  sis  lon- 
gaevus  super  terram.  Date  et  dabitur  vobis  etc. 
Est  autem  et  in  his  promissionibus  exercenda  fides, 
cum  damus  eleemosynam  ,  credamus  Deum  vamen 
conservaturum  esse  facultates  nostras,  credamus 
et  petamus  augeri  dona  spiritualia,  sicut  Augusti- 
nus  inquit:  Dilectio  meretur  augeri  dilectioneai. 
Exemplum  egregium  prcpositum  in  historia  Sare- 
ptanac  mulieris,  quae  iussa  ab  Helia,  primum  ipsi 
dat  cibos,  quos  solos  habebat  reliquos,  et  expecta- 
bat  auxilium  a  Deo,  ita  Deus  auxit  illos  cibos, 
postea  ornavit  eam  et  aliis  donis.  Ita  et  nos  ex- 
erccamus  fidem  in  invocatione  et  omnibus  pericu- 
lis,  negotiis,  et  actionibus,  et  obediamus  Deo,  pe- 
tentes  et  expectantes  ab  ipso  auxilium. 


Quomodo  amittitur  gratia? 

Dictum  est,  in  sanctis  manere  peccata,  sed 
taine  n  discrimen  tenendum  er4.  Quaedam  sunt 
eiusmodi,  ut  simul  existere  fides  et  gratia  pos- 
sit.  Alia  excutiunt  fidem  et  gratiam.  Hoc  discri- 
men  tradit  Paulus  Kom.  8.  Si  secundum  car- 
nem  vivetis,  moriemini,  Si  autem  spiritu  actiones 
carnis  mortificabicis,  viveiis.  Manet  enim  in  san- 
ctis  naturalis  infirmitas,  concupiscentia,  et  multi 
vitiosi  affectus.  Sed  quia  his  non  oblemperant 
s&ncti,  verum  repugnant  et  agnoscunt  sibi  condo- 
nari  lianc  iniirmitatem  propter  Christum,  haec  pec- 
I  cata  dicuntur  venialia,  hoc  est,  taha,  quae  sa4)ctis 
i  condonantur,  et  propter  quae  non  amittunt  fidenn 
et  Spiritum  sanctum.  Est  igitur  peccatum  veniale 
vitiosus  aftectus,  cui  non  obtemperant  pii,  sed  re- 
'  pugnant,  el  credunt  sibi  eam  infirr.iitatem  propter 
Christum  condonari. 

Sed  quando  non  repugnant,  verum  obtempe- 
rant  vitiosis  affectibus  contra  conscientiam,  liunt 
peccata  mortaha,  id  est,  proptcr  quae  illi,  qui  fue- 
rant  iusti^  anntturt  fidem  et  Spiritum  sanctum,  et 
propter  quae  fiunt  rei  mortis  aeternae,  sicut  Pau- 
lus  inquit:  Fornicatores ,  adaheri,  homicidae,  non 
possidebunt  regnum  Dei.  Teneamus  igitur  hoc  dis- 
crimen,  ne  simus  ignavi,  nec  laxemus  frenum  cu- 
piditatibus,  ne  amittamus  dcna  Dei,  sed  mennneri- 
mus  assidue,  tanquam  in  acie  standum  esse,  ac  ca- 
vendas  insidias  Diaboli,  et  reprimendos  vitiosos 
motus,  ad  oxcitandam  invocationem ,  et  fidem  in 
tantis  vitae  peiiculis,  quae  et  maiora  et  phira  sunt, 
quam  ut  inteliigi  aut  prospici  a  nobis  possint.  Ideo 
promissus  est  Spiritus  sanctus ,  ut  nos  adiuvet  et 
gubernet.  Gubcinat  autem  non  vitiosos,  et  igna- 
vos,  sed  repugnantes  peccato,  sicut  Paulus  horta- 
tur,  ut  curemus,  ne  frustra  acceperiums  gratiam. 
Et^^i  autem,  ut  ante  dicfum  est,  concupiscentia  et 
vitio^i  motus,  quibus  repugnant  pii,  fiunt  venialia 
peccara,  tamen  et  horum  magnitudo  agnosci  debet. 
Non  enim  sunt  leves  morbi,  dubitatio  de  ira  et  mi- 
sericordia  Dei,  securitas,  diffidentia,  non  ardere  di- 
lectione  Dei,  non  ardenter  invocare  Deum,  fremere 
adversus  Deum  in  afflictionibus.  Haec  vitia  non 
intelligit  ratio  humana^  ideo  contemnit  peccata  ve- 
nialia,  sed  pli  sciant  non  esse  extenuanda.  Nam 
concupiscentia  cum  suis  fiuctibus  est  re  ipsa  inor- 
tale  peccatum,  in  non  renatis,  et  longe  tnaius  ma- 
lum  est,  quam  ut  eiijs  magnitudo  a  ratione  |>erspi- 
ci  possit.  Ideo  pii  hos  morbos  agnoscant,  et  vere 
perliorrescantj  cum  cernent,  quoniodo  repugnat  na- 
tura  hominis  voluntati  Dei,  sicut  Paulus  inquit:  In- 
foelix  ego  homo.  Rursus  autem  erigant  se  fide, 
et  sibi    ignosci    credant ,    et    serio    repugnent    il- 

12» 


183 


PIIIL.  MEL.  SCRJPTA  DOGi\L\TICA. 


184 


lis  morbis.  Hoc  certamen  est  vera  poenitentia  pio- 
rum,  in  qua  crescit  novitas  spiritualis,  et  concipi- 
tintur  novi  et  ardentiores  motus  spirituales  ,  sicut 
inquit  Paulusr  Exterior  noster  homo  currun.pitur, 
sed  interior  renovatur.  Et  ad  Colossenses:  Induite 
novum  hominem,  qui  renovatur  agnitione  Dei  et  ad 
imaginem  eius^  qui  condidit  eum.  Et  ad  Corinthi- 
os :  In  eandem  imaginem  transformamur  a  gloria  in 
gloriam. 


DE  SACRAMENTIS. 

Quid    est    Sacramentum? 

Proprie    est  ceremonia  in  Evangelio  instituta, 
•ui  est  addita  promissio  Evangelii. 


Quot  sunt? 


Tria  recte  numerantur,  Baptismus,  Absolutio, 
Coena  Domini.  Baptisnms  est  immersio  in  aquam, 
quae  fit  cum  hac  admiranda  benedictione :  Ego  ba- 
ptiso  te  in  nomine  Patris,  et  Filii,  et  Spiritus  sancti. 
Et  ad  quid  fiat  baptismus,  haec  ipsa  verba  siguifi- 
cant.  Est  enim  sententla :  Ego  minister  mandato 
divino  hac  ceremonia  testor,  quod  iam  ille  Deus  re- 
cipiat  te  in  gratiam,  qui  est  Pater,  Filius  et  Spiri- 
tus  sanctus,  et  sic  vult  agnosci  et  invocari,  quod 
propter  Filium  te  recipiat,  et  Spiritu  sancto 
te  sanctificet,  et  sit  tibi  opitulaturus,  et  inchoaturus 
in  te  novam  et  aeternam  vitam:  Ita  in  his  verbis 
comprehensa  est  promissio,  et  summa  Evangelii,  et 
veri  cultus  descriptio,  quae  discernit  nos  a  Genti- 
bus  et  ludaeis,  qui  non  invocant  Deum  per  filium 
Mediatorem,  neque  agnoscunt  Spiritum  sanctum. 
Quare  haec  verba  semper  sint  nobis  in  conspectu, 
semper  personet  nobis  in  auribus  haec  vox  Dei  pa- 
ciscentis  nobiscum,  quod  vere  velit  nobis  esse  De- 
us,  vere  velit  Filii  beneficium  et  Spiritum  sanctum 
nobis  impertiri,  vere  curet  et  exaudiat  nos.  Ideo 
Petrus  dicit,  Baptismum  esse  pactum  bonae  con- 
scientiae  erga  Deum,  id  est,  sic  sentientis  de  Deo, 
quod  vere  nos  receperit  propter  Filium,  vere  nos 
iam  curet  et  exaudiat. 


Quis  est  efFectus  Baptismi? 


Prorsus    extinguit    usum    Baptismi     perniciosa 
et    fanatica    opinio,   plurimorum ,     quae   imaginatur 


Baptismum  tantum  esse  notam  professionis  erga 
homines.  Quare  pii  debent  esse  vigilantes,  ne 
haec  opiiiio  animos  eorum  occupet.  Statuant 
autem  econtra,  Baptismum  esse  testimonium  vo- 
luntatis  Dei  erga  nos,  et  sic  discant  uti  Baptismo 
erga  Deum.  Quoties  invocas,  cogita  Deum  testa- 
tum  esse  in  Baptismo,  quod  vere  te  receperit  in 
gratiam,  quod  vere  velit  tibi  ignoscere  propter  Fi- 
liura,  vere  velit  te  exaudire,  vere  velit  te  sanctifi- 
care  Spiritu  sancto.  Id  testatus  est  hoc  signo,  in 
quo  paciscitur  nobiscum,  se  nobis  futurum  esse 
Deum,  Salvatorem  et  opitulatorem.  Atque  ita  Pau- 
lus  de  Baptismo  loquitur,  cum  vocat  lavacrum  re- 
generationis.  Quo  dicto  clare  testatur,  Baptismum 
non  tantum  esse  notam  professionis  coram  homini- 
bus.  Sunt  igitur  eftectus  baptismi  remissio  pecca- 
torum,  et  donatio  Spiritus  sancti,  sicut  testatur  Pau- 
lus  Ephes.  5.  Mundans  eam  lavacro  aquae  in  verbo 
vitae,  ut  exhiberet  eam  gloriosam  etc.  Porro  ad- 
ulti  discant  exercendam  esse  fidem  recordatione  ba- 
ptismi,  quia  necesse  est  ad  sacramenta  fidem  addi. 
Semper  igitur  baptismus  debet  nobis  testimonium 
esse  voluntatis  Dei  erga  nos,  quo  admoniti  creda- 
mus  nos  vere  a  Deo  receptos  esse,  vere  donatam 
esse  salutem  propter  Christum,  vere  sanctificari  ac 
iuvari  a  Spiritu  sancto. 


Suntne  infantes  baptisandi? 


Respondeo,  Infantibus  baptismum  necessarium 
esse,  quia  Mandatum  Christi  est  universale,  lohan. 
3.  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et  spiritu,  non 
potest  ingredi  in  regnum  Dei,  Ergo  etiam  infanti- 
bus  opus  est  baptismo,  ut  salventur.  Haec  ratio 
ducta  ex  universali  sententia  satisfacit  pils,  et  te- 
nenda  est  adversus  fanaticos  homines,  qui  impro- 
bant  baptismum  infantium.  Sunt  et  plura  argu- 
menta  utilia  conscientiis. 

Nemo  salvatur  extra  Ecclesiam, 

Infantes  aliqui  sunt  salvandi, 

Ergo  necesse  est  eos  insertos  esse  Eccle- 
siae,  et  applicari  eis  primum  Sacramen- 
tum. 

Maior  est  manifesta,  quia  ubi  non  est  verbum 
Dei,  aut  Sacramentnm,  ibi  non  datur  Spiritus  san- 
ctus,  quia  datur  per  verbum  et  Sacramenta. 

Minor  etiam  manifesta  est,  quia  Christus  clare 
pronuntiat  de  infantibus  in  populo  Dei:  Non  est 
voluntas  Patris,  ut  pereat  unus  de  parvuli.*  istis. 
Cum  igitur  testetur,  infantes  illos  salvos  fieri,    qui 


185 


III.     CATECHESIS  PUERILIS. 


186 


•unt  in  populo  Dei,  non  alios  extra  Ecclesiam,  se- 
quitur  necessario  inserendos  esse  Ecclesiae.  Con- 
firmat  eandeni  Minorem  et  alia  sententia  Christi, 
videlicet:  Sinite  parvulos  venire  ad  me,  talium  enim 
est  regnnm  coelorum.  Et  loquitur  de  infantibus  in 
populo  Dei  Ergo  testatur  aliquos  infantes  salvos 
ficri,    et    quidem  illos,   qui  sunt  inserti  Ecclesiae. 

Tertium,  Non  est  remissio  peccatorum  sine  mi- 
nisterio  verbi  et  Sacramentorum. 

Infantes  habent  opus  remissione  peccatorum, 

Ergo  infantibus  applicandum  est  ministerium 
Sacramentorum. 

Maiorem  confirmat  haec  sententia  loh.  20. 
Quorum  remiseritis  peccata,  remittentur  eis  etc 
Minorem  confirmat  Paulus  Rom.  5.  Ephes.  2.  ubi 
testatur  infantes  secum  afferre  peccatum  originis, 
hoo  est,  leatum  et  corruptionem  naturae. 

Quartum    argumentum:     Promissio   Evangelii 
pertinet  ad  infantes, 

Ergo  et  Sacramentum,  quod  est  testimonium 
promissionis,  et  signum,  quod  significat  ap- 
plicari  promissionem. 

Cbnsequentia  valet,  quia,  ad  quem  pertinet 
promissio,  quae  est  principale,  ad  eundem  pertinet 
signum,  quod  est  nota  promissionis.  Antecedens 
manifestum  est,  quia  infantes  non  nisi  propter  Chri- 
6tum  salvantur.  Et  ipse  inquit:  Sinite  parvulos 
▼enire  ad  me. 

Quintum:  Circumcisio  in  veteri  Testamento 
erat  necessaria  infantibus,  ut  signi- 
ficaret  ad  eos  pertinere  promissio- 
nem  gratiae,  videlicet:  Ero  Deus 
eorum,  et  utinsererenturpopulo  Dei. 

Ergo  Baptismus  in   novo  Testamento 
est  necessarius  infantibus. 

Valet  consequentia ,  quia  significatio  convenit, 
quod  attinet  ad  promissionem  gratiae.  Et  Deus 
vult  esse  efficax  per  Verbum  et  Sacramentum. 


Quid  significat  Baptisraus? 

Sacramenta  principaliter  sunt  signa  promissio- 
num  divinarum.  Quare  praecipue  significat  Baptis- 


mus,  promissionem  Evangelii,  quod  propter  Chri- 
stum  donetur  nobis  remissio  peccatorum,  et  Spiri- 
tus  sanctus.  Itaque  mersio  significat  ablui  pecca- 
ta,  et  mergi  in  mortem  Christi,  quia  peccatum  de- 
letum  est,  et  promissa  nova  et  aeteina  vita.  Post- 
ea  accedunt  aliae  significationes,  quae  ad  mores 
nostros  pertinent.  Mersio  significat  mergi  nos  in 
mortem  et  afflictiones  ut  abolita  carne  immunda, 
prorsus  deleatur  peccatum.  Sic  ergo  Baptisraum 
intueamur  in  onmi  vita,  ut  nos  primum  admoneat 
de  voluntate  Dei  erga  nos,  quod  vere  nos  recepe- 
rit,  et  velit  delere  peccatum.  Haec  fides  exuscitat 
invocationem.  Deinde  admoneat  nos  mersio  de 
obedientia,  quod  ad  afflictiones  vocati  simus. 


DE  POENITENTIA. 


Vocabulum  Poenitentiae  in  Ecclesia  usurpatur 
pro  conversione  adDeum,  et  nos  usitatum  verbum 
retinemus,  ut  facilius  agnosci  locus  doctrinae  pos- 
sit.  Sunt  autem  partes  poenitentiae  duae,  Contri- 
tio  et  Fides.  Contritio  significat  terrores  conscien- 
tiae,  agnoscentis  peccatum  et  iram  Dei,  ac  dolen- 
tis  propter  peccata.  Fiunt  autem  hi  terrores,  cum 
Evangelium  arguit  peccata,  quam  ad  rem  utitur  mi- 
nisterio  Legis.  Ac  necesse  est  existere  terrores, 
sicut  dicit  loel:  Scindite  corda  vestra.  Et  Esai. 
Ubi  habitabit  Dominus?  In  spiritu  contrito  etc.  Et 
Esai.  1.  Desinite  perverse  agere.  Et  Ezech.  18. 
Cum  averterit  se  impius  ab  impietate  sua  etc.  Nec 
tamen  meretur  Centritio  remissionem  peccatorum, 
Imo  nisi  fides  accederet,  contritio  et  terrores  ad- 
ferrent  desperationem  et  aeternam  mortem.  Ne- 
cesse  est  igitur  et  de  altera  parte  Ecclesias  doceri, 
ut  accedat  consolatio.  Quare  proponendum  est 
Evangelium,  in  quo  promittitur  remissio  peccatorum 
propter  Christum,  quae  vere  ita  donatur,  cum  fide 
statuimus  nobis  non  propter  dignitatem  nostram, 
aut  opera,  aut  virtutes,  sed  propter  Christum,  qui 
pro  nobis  factus  est  victima,  gratis  reraitti  peccata. 
Suntque  docendae  Ecclcsiae,  ne  aliud  quaerant, 
praeter  hanc  fidera ,  ut  raereantur  remissionera  pec- 
catorura.  Conscientia  enim  solet  alias  consolatio- 
nes,  praeter  fidem  quaerere.  Quare  non  sine  cer- 
tamine  raagiio  revocatur  ad  fidera.  Discamus  igi- 
tur  huius  fidei  exercitia,  sciamus  eam  esse  praeci- 
puum  cultum  Dei,  et  ii»  omni  invocatione  exercen- 
dam.  Qaotics  incipimus  invocare,  haec  fides  prae- 
luceat,  crcdamus  nobis  ignosci,  nos  reputari  iustos, 
nos  exaudiri  piopter  Pontificem  Christum.  Ita  in 
omni    invocatione    haec    fides,    qua  credimus  nobis 


187 


PHIL.  ?«1EL.  SCRJPTA  DOGMATICA. 


188 


remitti  peccata,  exercenda  est,  ct  haec  estproprius 
-ciiltus  pioruir. 

Habeamus  autem  in  conspectu  quaedam  firnia 
et  illustria  testimonia  de  hac  tide  et  de  remissione 
peccatorum,  ut  magis  confirmari  mentos,  et  excitari 
ad  fidem  et  invocationem  possint.  Actonun  decimo: 
Huic  omnes  Prophetae  testimonium  perliibent,  re- 
missioneni  peccatorum  accipere  per  nomen  eius 
omnes  qui  credunt  in  eum. 

Sciendum  est  et  ilhid,  cum  hac  fide  n^s  sus- 
tentamiis,  dari  Spiritum  sanctum  per  verbum,  iuxta 
illudPauli  adGalafas:  Ut  proiMissior.em  Spiiitu  ac- 
cipiamus  per  fidem.  Nam  Splritus  sanciu.s  est  effi- 
cpx  in  eonsolatione  per  verbum  Evangehi.  Quare 
cum  nosEvangehi  et  absohitioijjis  cogitatione  erigi- 
nius,  datur  Spiritus  sanclus.  Postea  sequi  etiam 
debet  nova  obcdientia,  sicut  scriptum  est:  Debito- 
res  sumus,  ne  secundum  carnem  vivamus.  Si  eniai 
secundum  carnem  vixeritis,  moriemini.  Et  ad  Co- 
rintliios:  Aduheri,  homicidae,  non  possidebunt  re- 
gnum  Dei.  Cum  fide  agnovinuis  misericordiam 
Dei  et  beneficium  Cliristi,  tum  corda  impelJente 
Spirltu  sancto  subiiciunt  se  Deo.  et  concipiunt  bo- 
num  propositum,  ut  vulgo  dicitur,  id  est,  incipiunt 
obedire  Deo  iuxta  eius  verbum,  et  repugnare  malis 
cupiditatibus,  ne  contra  conseientiam  faciant.  Hoc 
bonuin  propositum  est  inchoatio  novae  obedientiae, 
complectens  bonos  motus  omnium  virtutuin,  timo- 
rein,  dilectionem,  patientiam,  invocationeui,  oflicia 
dilectionis,  castitatem,  veritatem.  Nec  sinc  fide  fit 
bonum  propositum.  Nam  contriiio  sine  fide  est  ter- 
ror,  qui  parit  indignationem  adversus  Deum,  et  de- 
sperationenj,  non  parit  dilectionem  Dei  ei  ii'voca- 
tionem.  Sed  postquam  accedit  fides,  deinde  con- 
tritio  fit  timor  filialis,  et  bonum  opus  ac  saciiHci- 
¥ini,  sicut  inquit  Psahnus :  Sacrificiuri  Deo  spiritus 
contribuhitus,  cor  contritum  et  humihaium  Deus 
non  despicies.  Hinc  intelfigi  potest,  semper  veram 
poenitentiam  parere  bona  opera,  ut  aher  latro  cru- 
cifixus  cum  Chrisio,  habet  contritionem ,  agnoscit 
enim  suum  peccatum,  habet  et  fidem^  cun\  agnoscit 
Christum  esse  Salvatorem,  Nec  enim  erat  obscura 
Chrisli  cognitio,  quae  tah  tcmpoie  praedicat  eum 
esse  Salvatorem,  ac  necesse  est  in  animo  eius  ac- 
censum  faisse  excelleus  luinen.  Audit  etiam  Abso- 
lutionem  et  Evangehum,  ut  fides  eius  co;ifirmetur. 
Haec  ipsa  conversio  est  inchoaiio  novae  obedien- 
tiae,  dilectionis  et  boni  propositi,  quae  sunt  bona 
opera.  Accedunt  et  externa  opera  maxime  gloriosa, 
invocatio  et  confessio  de  Christo,  quae  contra  blas- 
phemias  dcfendit,  gioriam  eius.  Item  confessio 
pe'5cati. 


DE     ABSOLUTIONE. 


Privata  absohitio  est  illustre  testimonium, 
ostendens  in  Evangeho  institutum  esse  ministerium 
annuntiandi  rcmissionem  peccatorum  mnhis  aut  sin- 
guUs,  iuxta  illud:  Quorum  remiseritis  peccata  etc. 
Applicat  igiiur  privata  absolutio  singulis  Evange- 
lium,  et  testatur  promissionem  ad  singulos  pertinere, 
sicut  caetera  Sacrainenta  sunt  appiicationes,  quae 
testantur  ad  singulos  pertinere  Evangelii  promis- 
sionem.  Quare  privata  absolutione  utendum  est. 
Semper  autem  memineriinus  addendam  esse  fidem, 
quae  vere  credat  voci  Evangelii,  quae  nobis  apph- 
catur,  et  annuntiat  remissionem  peccatorum  propter 
Chiistum,  et  cum  obstrepunt  cogitationes  illae,  hu- 
manam  remissionem  irritam  aut  incertam  esse,  cum 
solius  Dei  sit  remittere  peccata,  revocanda  est 
mens  ab  his  cogitalionibns  ad  Evangehuin.  Non 
enim  remittit  homo,  sed  Deus,  qui  suani  vohmta- 
tem  in  Evangelio  proposnit,  et  instituit  ministerium, 
nt  promissio  ipsius  nobis  annuntietur  etc.  Et  man- 
davit  promissioiii  credi.  Sic  per  ministerium  in  ba- 
ptismo  reniittunfur  peccata. 


DE  CONFESSIONE. 


Confessio  quac  fit  Deo,  est  ipsa  contritio,  cum 
fide  petenfe  remissionem  peccatorum.  De  hac  con- 
fessione  loquitur  Psahnus:  Dixi  confitebor  adver- 
sum  me  iniustitiam  meam  Domino,  et  tu  remittis 
impietatem  peccati  mei,  id  est,  cum  perterrefactus 
agnosco  me  esse  reum,  nec  confido  mea  iustitia, 
sed  confugio  ad  promissam  misericordi&m,  vere 
impetro  remissionem.  Et  hic  versicuhis  Psaiuii  pro- 
ponit  ilhistre  exemplum  conversionis  et  verae  con- 
fessionis. 

Sed  alia  confessio  est  enumeratio  d 'lictorum, 
quae  fit  Sacerdoti.  Haec  enumeratio  non  est  ne- 
cessaria,  quia  nec  praecipitur  a  Christo,  nec  est 
possibilis,  iuxta  ilJud:  Dehcta  quis  intelligit?  .  Et, 
tamen  cum  absolutio  petenda  sit,  ministri  adeundi 
sunt,  et  ostendendum  nos  agnoscere  iram  Dei  adver- 
sus  nostra  peccata,  et  petere,  ut  vocem  Evangelii 
nobis  impertiant,  et  testari  nos  deinceps  bonos  fru- 
ctus  poenitentiae  facturos  esse.  Sic  de  confessione 
scriptum  est  Matthaei  3.  Confitentes  peccata  sua. 
Et  Lucae  17.  describitur,  quid  testari  debeamus, 
cum  ait:  Si  conversus  fuerit  at  te  dicens:  Poenitet 
me,  dimitte  illum.  Nam  contemnentibus  iram  Dei, 
qiii  perseveran-  in  flagitiis  contra  conscientiam, 
non  est  impertienda  absolutio. 


189 


III.  CATECHESIS  i;>UERILIS. 


190 


DE  SATISFACTIONE. 

Consuetudo  satisfactionum  iniprobanda  est,  et 
reiicienda  doctrina  de  satisfactionibus.  Cavendum 
est  enim  omni  studio,  ne  obruatur  doctrina  de  gra- 
tuita  acceptatione  et  de  fide.  Luceat  haec  senten- 
tia  in  Ecclesils,  quod  gratis  proj  ter  Christum  do- 
jietur  remissio  cuipae  et  poenae  aeternae,  quod 
Christus  sit  satisfactio  et  victima  pro  peccatis  no 
stris,  quod  nuUa  nostra  opera  sint  satisfactiones 
pro  peccatis  nostris. 

Hanc  doctrinam  valde  obscuravit  doctrina  de 
sat'sfactionibus  in  Ecclesia.  Ideo  necesse  est  eam 
aboleri,  et  reiici  doctrinam  de  satisfactionibus.  Sed 
hic  moncndi  sunt  rudes,  non  reiici  civiles  salis- 
iactiones,  ut  furti  restitutionem,  quae  vere  perti- 
nent  ad  contrilionem.  Sed  reiiciuntur  satisfactio- 
nes,  quas  ipsi  vocant  opera  indebita.  Item,  quod 
operibus  tribuunt  compensationem  pro  aeteina 
morte,  et  obruunt  doctrinam  de  beneticio  Christi. 
Quales  autem  fuerint  ritus  satisfactionis  publicae 
quondam,  et  quales  postea  ritus  et  opiniones  secu- 
tae  sint,  non  possum  in  brevi  Catechesi  recitare. 
Caeterum  illud  sciant  pii,  Deum  saepe  punire  pec- 
cata  ingentibus  poenis  temporalibus,  et  has  rursus 
mitigare,  aut  prorsus  tollere  propter  totam  poeni- 
tentiam.  Sicut  David  propter  adulterium  e  regno 
expulsus  est,  sed  Deus  agenli  poenitentiam  miti- 
gavit  poenam,  eumque  restituit.  Discernenda  est 
igitur  remissio  aeternae  poenae,  a  remissione  prae- 
sentium  et  corporalium  poenarum.  Semper  in  re- 
missiune  culpae  simul  fit  remissio  poenae  aeternae 
propter  Christum ,  sed  quia  Deus  in  hac  vita  nos 
subiecit  afflictionibus  non  semper  tolluntur  poenae 
coiporales.  Inio  interdum  etiam  post  poenitentiam 
irroganlur,  exenspli  causa,  et  ut  pii  exerceantur, 
sicut  inquit  Petrus:  ludicium  a  domo  Dei  incipit.  Ut 
David  pbst  poenitentiam  regno  expulsus  est,  sed 
lamen  propter  conversioueni  mitigatur  poena.  Saepe 
punit  Deus  sontes  aote  poeniteniiam,  ut  revocet 
eos,  ut  Manasses  in  carcere  resipuit.  2.  Paral.  22. 
Tales  afllictiones  non  sunt  compensationes,  aut  sa- 
tisfactiones,  scd  poenae,  quibus  Deus  aut  revocat, 
aut  exercet  homines.  Caeterum  pron)isi.i  Deus  mi- 
tigationem  poenarum  corporalium  agentibus  poeni- 
'entiam,  ut  Esai.  1.  Si  fuerint  peccata  vestra  ut 
coccinum,  quasi  nix  dealbabuntur.  Si  volueritis  et 
audieritis  nie,  bona  terrae  comedetis.  Et  Esai.  33. 
Panis  ei  datus  est,  Regen.  in  decore  videbunt.  Et 
Zach.  1.  Convertimini  ad  me,  et  ego  convertar 
ad  vos. 


DE  COENA  DOMINI. 

Diligenter  admonenili  sunt  pii,  ut  dlscant  Sa- 
cramenta  a  Christo  instituta,  non  esse  tantum  no- 
tas  proCessionis  erga  homines,  sicut  Toga  discer- 
nebat  Romanos  a  Oraecis,  aut  forma  vestis  discer- 
nit  Monachos,  nec  esse  tantum  symbola  morum, 
ut  nunc  multi  leciis  gentium  historiis,  quia  vident 
in  foederibus  faciendis  fuisse  morem,  tcstificandae 
benevolentiae  mutuae  causa,  simul  convivari,  cogi- 
tant  hanc  Coenam  Christi  etiam  tale  convivium 
esse  constitutum  ad  significandam  mutuam  bene- 
volentiam.  Sed  hic  nequaquam  principalis  finis 
est.  Nam  Sacramenta  in  Evangelio  instituta,  sunt 
signa  gratiae,  id  est,  sunt  principaliter  testimonia 
voluntatis  divinae  erga  nos.  Sicut  Circumcisio  erat 
testimonium  posleris  Abrahae,  vere  eos  esse  popu- 
lum  Dei,  et  admonili  hoc  signo  debebant  credere, 
se  vere  propter  prouiissionem  habere  Deum  pro- 
pitium.  liic  fuit  principalis  usus  circumsionis,  ut 
docet  Paulus,  Rom.  4.  cum  ait,  Circumcisionem 
esse  sigillum  ijstitiae  fidei,  id  est,  testimonium, 
quo  fides  magis  confirmatur,  nan»  accepto  signo 
sfatuimus  ad  nos  j)ertinere  promissionem.  Sic  et  de 
Coena  Doiuini  sentiamus,  eam  esse  Sacramentum, 
id  est,  testimonium  additum  Evangelio ,  ut  nos  ad- 
moneat  vere  ad  nos  pertinere  promissionem  Evan- 
gelii  et  beneficia  Christi. 

Sciant  igitur  pii,  utendum  esse  integro  Sacra- 
mento,  sicut  Cliristus  instituit,  et  cum  sumunt  cor- 
pus  el  sanguinem  Domini,  Christum  adesse  et  effi- 
cacera  csse.  Cum  autem  quaeiitur,  ad  quid  prosit 
mandu''are,  recte  respondetur,  prodesse  ad  confir- 
mandam  fidem,  quia  est  testimonium,  quo  adnjoniti 
statuere  debemus^  vere  ad  nos  pertinere  beneficia 
Cbri^iti  Exhibet  tibl  Christus  corpus  suum,  ut 
donet  tibi  sua  beneficia,  ut  testetur  te  esse  mem- 
brum  pro  quo  passus  est,  quod  veilt  servare,  ia 
quo  velit  esse  efficax  contra  Diabolum.  Exhiliet 
sanguiiicm,  ut  scias  te  sanguine  ipsius  ablutum 
esse.  Prodest  igitur  mandu^are  agentibus  poeni- 
tentiam,  et  fide  intuenfibus  in  mortem  et  resurre- 
cfionem  Cliristi,  et  credentibus  propter  hunc  Me- 
diatorern  Deum  vere  propitium  esje,  vere  nobis 
igno-icere,  nos  exaudire,  et  invocantibus  hac  fide 
Deum  Qi  Dominum  nostrum  lesum  Christum,  et  pro 
tanto  beneficio  gratias  agentibus.  Haec  concurrere 
in  usu  nccesse  est.  Nec  prodest  ceremonia  sine 
poenitentia  et  sine  fide. 


191 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


192 


Quid  de  Missa  sentiendum  est? 

Sacramenta  extra  iisum  a  Christo  institutum, 
non  sunt  Sacramenta,  ut  si  quis  aquam  baptismi 
circumferret,  etiamsi  verba  adderet,  theatrico  more, 
nequaquam  esset  baptisnms,  et  is  cuhus  esset  im- 
pius,  ita  cum  ex  Coena  Domini  fit  oblatio,  Item 
cum  applicatur  pro  vivis  et  mortuis,  nequaquam 
est  Sacramentum  a  Christo  institutum.  Cuni  autem 
sacrificuli  in  Missa  oiferani;  panem  et  vinum  sine 
ullo  mandato  Dei,  et  apphcent  pro  vivis  et  mor- 
tuis,  fugiendae  sunt   tales  Missae,  tanquam  idolo- 


latricae.  Nec  opus  ipsum  potest  ahis  mereri  remis- 
sionem  peccatorum,  quia  oportet  singulos  accaipere 
remissionem  peccatorum,  Gratis  propria  fide,  quae 
nititur  Christo,  nonnullius  humani  operis  merito. 
Pugnat  igitur  adphcatio  pro  aliis  cum  doctrina  de 
fide.  Denique  non  magis  est  sacramentum  in  Missa 
papistica,  quam  Turcica  aut  ludaica  circumcisio 
est  sacramentum.  Dixit  autem  coelestis  vox:  Fu- 
gite  idololatriam. 


FINIS. 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI 

COMPLECTENS  ORDINE  DOCTRINAM  ECCLESIAE  DEI  FIDELITER 

RECITATAM. 

Edita  Wittebergae  anno  M.  D.  L. 

Caspar  Cruciger,  an.  1527.  in  Acadeiniam  Witebergensem  vocatus,  ut  scripturam  sacram  inter- 
pretaretur  et  in  teniplo  arcis  concionaret,  an.  1 5 45  *)  ibi  de  consilio  et  senlentia  MeJanthonis  inchoavit  enar- 
rationem  Symboli  Niceni,  quippe  cuius  auctoritas,  post  scripta  prophetica  et  apostolica  et  Symbolum  Apostolorum, 
praecipua  fuit  in  Ecclesia.     Hulur  enarrationis  initium  edidit  a.   1548.  sic  inscriptum: 

Caspuris  Crueigen  de  iudiciis  piarum  Synodoritm  sentzntia,  initio  enarrationis  Synboli  Niceni  ex- 
posita.      Witebergne  1548.  3  plagg.  8.  **) 

quod  eodem  anno  in  linguam  germanicam  translatum  est  cum  hocce  titulo : 

33on  beu  Stjm6oIiS  onO  (Sonciiii§ :  93nterrict)t,  turc^  2).  Safpar  G^reuctger.    ©efcfcricben  in  ber  QtuStegung  ttber 
baS  Si^mOoIum  Diiceuum.    33ub  au6  bem  l*atein  ijorbeubfdjt.  SBittembera,  @e.  ^iijaiu  1548.    6  plagg.  4.***) 

Ad  illum  libelluin  spectant  epistolae  a  Molanthone  ad  H.  Baumgtvrterum  d.  8.  Maii  1548.  scriprae 
verba  extrema:  Mitto  iibi  pagellas,  ac  spero  initia  enarrationis  Symboli  Niceni  tibi  placitura  esse."  (vide  huius 
Corp.  Vol.  VI.  p.  901.).  y)  Postea  cum  inchoatam  explicationem  immatura  mors  Crucigeri  Ki.Nov.  1548.  abri- 
puisset,  partem  eius  niagnam  pertexuit  Melanthon ,  quam  opposuit  cahmmiis  et  mendaciis  illorum,  a  quibus  posi 
mutationem,  quam  Germaniae  funestam  bellun.  anni  1546.  attulit,  iniustissime  praegravatas  et  acerbissime  tra- 
ductus  est.  De  hac  enarratione  ab  ipso  magna  ex  parte  pertexta  et  a.  1550.  edita  Melanthon  in  praefatione, 
quam  ei  praeflxit,  haecce  refert : 


*)  Hunc  annum  coniicere  licet  ex  hocce  principio  praefationis,  quaui  loh.  Sturio  Explicationi  Melanthonianaa  Symboli  Niceni  ab 
ipso  a.  1501.  ecJilae  infra  recensendae  praetixit :  Anni  sunt  sedccim,  cum  in  Academia  Witebergeasi  enarrationem  Symboli 
Niceni  inchoavit  reverendus  vir  Caspar  Cruci^er  sacrae  Theologiae  Doctor"  etc. 

**)   Hic  libcllus  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  asservatur. 

***)  Haec   etiam  interpretatio,  quae   a  Hirscbio  in  Milleiiario  H. ,   p.  32.  nr.  932.  et  a  Strohelio  in  1.  Oleue  SeVtr.  j.  2ttt.  T.  I. 
fasc.  1.  p.  154  sq.  recensetur.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  exstat. 

t)  His  verbis  Bretschneiderus  in  inferiore  margine  hanc  adscripsit:  „Ex  epistolarum  serie  intelligitur,  enarrationem  Symb.  Nic. 
non  a.  1550.,  ut  Mylio  visu:n  est,  sed  anno  1548.  prima  vice  prodiisse."  Ex  hac  annotatione  elucet,  Bretschneidero  cerle 
tunc  illum  libellum  ignolum  fuisse,  quap.-opter  opinatur,  haec  verba  a.:  intcgrain  Symboli  Nic.  enarrationem  spectare,  quara 
demum  h.  1550.  prodiisse  Mylius  recte  affirmat,  in  Chronologia  sciiplorum  Ph.  Melanchlhonis  fol.  F  4^^  ad  h.  a.  Praefalioni 
vero  huius  enarrationis  a.  1550.  editae  ille  ip-.e  recte  adnotavit.  partem  eius  iaai  prodiisse  a.  1548.  (vide  huius  Corp. 
Vol.  VII.  p.  578.). 

MKIiAM'H.OI'KK.  VOIi.  XXIII.  13 


195  PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATIOA.  196 

# 

,,Slnt  igitiir  et  dogmata  Ecclesia  nota,  et  extent  proprietate  verborum  quasi  septa  et  munita.  Eam- 
que  ob  causam  initio  Symbola  condiia  sunt,  ut  summa  doctrinae  in  conspectu  esset  recitata  propriis  verbis,  ut 
iisdem  syllabis  hae  res  praecipuae  ubique  in  Ecclesiis  proponerentur. 

Ac  nunc  quoque  in  diiudicatione  controversiarum  quarundum  simili  diligentia  opus  esset  Cum  au- 
tem  hae  tantae  res  non  sint  curae  summis  gubernatoribus,  nos  in  scholis  decet  curare,  ut  extet  doctrinae  summa, 
quantiim  fieri  poiest,  sine  ambiguilfite  recitata;  quia  nos  in  scholis  subinde  praecipua  doctrinae  capita  repetere, 
ut  fit  in  puerili  ^faziy/^fffft,  necesse  est. 

Haec  igitur  enarratio  Symboli  Niceni  a  Casparo  Cmcigero  instituta  est  pio  consilio,  ut  quasi  evo- 
luta  Symboli  doctrina  proponeretur,  et  ordo  magis  conspici  posset,  distributis  partibus  Symboli  in  membra :  vo- 
luit  etiam  testari,  nos  reverenter  amplecti  et  tueri  haec  Symbola,  gravissima  auctoritate  tradita,  et  quidem  reti- 
nere  nativam  eorum  sententiam.  , 

Id  consilium  cum  alii  probarent,  et  quidam  docti,  pii  et  graves  viri  eam  partem,  quae  edita  est,  *) 
prodesse  piorum  studiis  iudicassent,  rursus  eani  edidimus,  additis  aliquot  capitibus,  addituri  etiam  cetera,  si 
hic  labor  vobis  probabitur." 

Haec  Enarratlo  Symboli  Niceni,  et  Crucigeri  initium  a.  1548.  editum,  nempe  priorem  De  iudicns 
Synodorum  ^dixiem,  et  Melanthonis  continuationem  cum  eiusdem  praelatione  continens  ,  prodiit  a.  1550.  sic  in- 
scripta : 

Enarratio  Symboli  jViceni ,  complectens  ordine  doctrinam  Ecclesiae  Dei  ftdeliter  recitatam,  cum 
praefativne  Pliil.  Melunthonis  ad  Doctores  Ecclesiae  Dei  in  Saxonia.  Accesserunt  priori  edi- 
tioni  plures  Symboli  jMirtes.      Viteberyae.     Ex  officina  loh.  Lu/ft.     1550,     20  plagg.  8.**) 

Haec  Ed.  repetita  est  primum  Basilcae  cum  hocce  titulo : 

Symboli  Niceni  \  Enarratio,  compfe  \  ctens  ordine  doctrinam  Ec-  |  clesiae  Dei^  fideliter  \  recita- 
tam.  I  Ctim  praefatione  Philippi  Melan-  \  thonis ,  ad  Dortores  Eccle-  j  sioe  Dei  in  Saxonia.  \ 
Accesserunt  priori  editioni  phires  \  Symboli  partes.  |  Basileae.  sine  anni  indicio.  IS'/,  plagg.  litt. 
A — Q  (Q  '/,  plag.)  sign.,  245  pagg.  num.^  ult.  3  pagg.  albae,  8.  min.  (pag.  3  —  9.  Phil.  Melan- 
thonis  ])raefatio  ad  Reverendos  viros,  doctores  Ecclesiae  Dei  in  Saxonia,  et  in  vicinis  regionibus 
1550.  die  S.  Marci  Evangelistao  (i.  e.  25.  April. |  scripta;  p.  10— 245  [ fol.  Q  3  ^  |  Enarratio  Sym- 
boli  Niceni,  comjdectens  ordine  doctrinam  Ecclesiae  Dei,  fideliter  recitatam,  cum  10  annotatt. 
pag.   12—23.  in  margiue  adscriptis;  fol.  Q  3 '^  —  4''  vacant).  ***) 

Deinde  Casp.  Peucerus  a.  1562.  hanc  Enarrationem  in  suae  Collectionis  Witebergensis  Operum 
Melanthonis  Partem  I.  (Witeberyae  excudebat  loh.  Crato.  Anno  M.  D.  LXII  Fol.)  recepit,  in  qua  loco 
extremo  fol.  388^  —  442''  legilur  (cvmi  378  annotationibus  marginalibus^  sic  inscripta: 

Enarratio  Symboli  Niceni  complectens    ordine  doctrinam  Ecclesiae  Dei  fideliter  recitatam.     Edita 
anno  M.  D.  L.     Cum  praefatione  Philippi  Melanthonis,  nd  Doctores  Ecclesiae  Dei  in  Saxonia. 

t 

Ex  hac  Parte  hic  liber  h.  1.  recuditur,  omissa  tamen  praefatione,  quippe  quae  iam  in  huius  Corpo- 
ris  .Vol.  VII.  p.  575—579.  exhibita  est. 


*)  Haec  spectant  ad  illud  enarrafionis  Vrucigeri  initium  (de  iudir'is  Synodornm)  a.  1548.  editura. 

••)  Haec  Ed.  ab  Hirschio  :n  Millen.  III.  p.  95.  nr.  979.  et  a  Strobelio  1.  l.  p.  155.  recensita  invenitur  in  BibliotL.  senat.  Norinib. 
•*•)  Haec  Ed.  in  Bibliolh.  senat.  Norinib.  et  in  meis  libris  est. 


ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI, 

COMPLP]CTENS    ORDINE    DOCTRmAM    ECCLESIAE  DEI    FIDELITER 

RECITATAM. 


Ideo  Synibola^KOiidita  sunt  in  Ecclesia  Dei,  ut 
doctrinae  sunima  bieviter  compreliensa ,  semper  in 
conspectu  sit,  et  docti  et  indocti  non  niutilam  do- 
ctrinam,  sed  quasi  corpus  integrae  doctrinae  se- 
cum  in  niente  circumferant,  et  hac  confessione  se 
erudiant  et  contirment,  et  eam  in  onuii  luvocationc 
intueantur.  Sed  tamen  semjier  ad  haec  brevia  Sym- 
bola  jftliiiixit  Ecclesia  losigiorem  explicationem,  et 
collegit  testimonia  a  Deo  tradita,  ut  sciamus,  unde 
sumta  sit  doctrina  in  Symholis  proposita,  et  fides 
nitatur,  non  humanis  sententils,  sed  perspicuo  ver- 
bo  Dei. 

Hanc  Ecclesiae  diligentiam  cum  imitari  nos 
quoque  deceat,  explicabinms  ordine  singulos  arti- 
culos,  Deo  iuvs.nte,  et  testimonia  sinnta  ex  verbo 
Dei,  non  male  detorta,  sed  recte  accommodata,  il- 
lustria  et  tirma  addemus,  et  veteiem  ac  verum  con- 
sensum  Catholicae  Ecclesiae  Dei  fideliler  recitabi- 
mus,  et  sequemur.  Cum  enim  Deus  ita  condiderit 
Ecclesiam,  ut  simul  et  patefecerit  sese,  et  certam 
vocem  ediderit  de  sua  essentia  et  vohmtate,  iuxta 
quam  vocem  agnosci,  invocari,  et  coli  sepraecipit, 
et  hac  voce  discernat  se  ab  omnibus  commenticiis 
numinii)u  ,  nequaquam  licet  hominibus  ulHs  novas 
opiiiiones  de  Deo  gignere,  ut  Ethnici  et  Haeretici 
horribiliter  luserunt  fingendis  opiniotiibus,  Sed 
unam,  puram  et  incorruptam  vocem  a  Deo  traditam 
in  Ecclesia  omnes  sonare  debemus. 

Cum  autem  Diabolus  ardens  odio  Dei,  ut  eum 
contuuieha  afficiat,  semper  impulerit,  et  impellat  le- 
via  ingenia  ad  spargendas   falsas  opiniones,    et  in 


hac  ultima  senecta  riumdi  maiores  confusiones  opi- 
nionum  fore  metuoudum  sit,  utroque  modo  pugnan- 
dum  est,  videlicet  precatione  et  doctrina.  Ut  igi- 
tur  filius  Dei  in  aditu  sui  agonis,  tanquam  Summus 
Sacerdos  Ecclesiae,  precatur,  ut  doctrinae  puritas 
servetur,  inquiens:  Pater  sanctifica  eos  in  veritate, 
Sermo  tuus  est  veritas,  Ita  nos  ad  huius  nostr!  sa- 
cerdotis  precationem  adlungpmus  nostros  gemitus 
ac  vota,  et  quotidie  petanms,  ne   lux  verae  doctri- 


iiae  extmguatur 


Te  aeterne  Pater  Doniini  nostri  lesu  Christi, 
qui  condidlsti  genus  humanum,  ut  inde  tibi  aeter- 
n;.m  EccJesiam  colligas,  cui  sapiejUiam  et  bonita- 
tem  tuam  commiinices.  oro,  ut  proptes'  Filium  tuum 
regas  mentes  docentium  et  discentium,  ut  uiia,  vera, 
et  perpetua  sententia  Evangelii  et  verae  Ecclesiae 
CatlioHcae  Dei  servetr.r  omnibiis  temporibus,  et  sis 
efticax  voce  Evangeli  tui,  ut  muhi  ad  te  conver- 
tantur,  et  te  vera  invocatione  celebrent,  et  fiant 
haeiedes  aeternae  salutis. 


Priusquam  autem  enarrationem  incipio,  meam 
confessionem  recitabo.  Adfirmo  coram  Deo  et  Ec- 
clesia,  me  Symboh  Apo.'  tolici  et  huius  SymboU  Ni- 
ceni  Articulos  omnes  fideliter  aniplecti,  et  ab  omni- 
bus  opinionibus  pugnantibus  cum  hoc  consensu 
Ecclesiae  toto  pectore  abhorrere,  et  in  hac  fide 
Deum  invocare.  Sic  cum  et  ego  et  ahi  in  Eccle- 
sia  nostra  sentiant,  manifestum  est,  nobis  falsissi- 
me  obiici ,  quod  ab  Ecclesi.'^  Cathohca  seiuncti  si- 
mus. 

13» 


199 


PHIL.  MEL.  SCRiPTA  DOGMATICA. 


200 


Ut  autem  sciant  sturliosi,  quicl  sint  Synibola, 
et  quid  agant  Synotli  condentes  SyniboJa,  de  hac 
re  pauca  piaefabiniur.  SYMBOLA  vocaiunt  bre- 
vem  articuloruni  seu  omniuni,  seu  piaecipuorum 
doctrinae  Evangelii  coUectionem.  Et  Apostolicum 
vetustius  esse  Niceno  non  dubmm  est.  Nicenum 
autem  in  Synodo  Nicena,  quae  a  Constantino  Impe- 
ratore  convocata  fuit,  conditum  est,  in  qua  trecenti 
et  octodecim  fuerunt,  qui  sententias  dixerunt,  in 
quibus  multi  senes  fuerunt,  qui  sub  Diocletiano  in 
suppliciis  constantiam  suam  ostenderant,  et  ornatl 
erant  a  Deo  testimoniis  miraculorum,  fuitque  Syn- 
odi  summus  gabernator  Eustathius  Andochenus 
Episcopus,  Nam  doctrina  de  Filio  Dei  etiam  antea 
Antiochiae  gravissiniis  testimoniis  illustrata  fuerat, 
in  refutatione  Pauli  Samosateni. 

Sciendum  est  autem,  Synodos  nec  condcre, 
nec  posse  condere  ullos  novos  articulos  fidei,  quia 
doctrina  de  essentia  et  voluntate  Dei  supra  et  ex- 
tra  conspectum  liumanae  rationis  posita,  non  po- 
tuit,  nec  potest  ab  ullis  AngeJis  aut  hominibus  acie 
mentis  creatae  depreliendi,  Sed  a  Deo  ipso  mon- 
strata  est  Angeh*s ,  et  patefacta  edito  certo  verbo 
et  illustribus  te.stimoniis  generi  humano,  quod  ver- 
bum  Ecclesire  Deus  commendavit,  et  in  ea  propa- 
gari  iussit,  et  eius  veibi  fide  vult  agnosci  et  in- 
vocari. 

Ideo  (h'ctum  est  lohan.  1.  Deum  nemo  vidit 
unquam,  unigenitus  Filius,  qui  est  in  sinu  Patris, 
ipse  enarravit.  Et  2.  Pet.  1.  dicitur:  Non  humana 
voluntate  allata  est  unquam  Prophetia,  sed  a  Spi- 
ri(u  sancto  motl,  locuti  sunt  sancti  viri.  Et  1.  Co- 
rinth.  3.  Fundimenlum  aliud  poni  non  potest,  prae- 
ter  id,  quod  positum  est,  quod  est  Christus  lesus. 
Et  Ephe.s.  2.  Extructi  super  fundamentum  Piojihe- 
tarum  et  Apost()h)rum,  exisiente  hipide  angiilari 
lesu  Christo.  Et  Esa.  51.  Posui  verba  mea  in  ore 
tuo.  Et  capite  59.  Veroa  mea,  quae  posui  in  ore 
tuo. 

Haec  et  similia  dicta  plurima  in  Prophetasum 
et  Apostolorum  concionibus  clari.ssime  testantur, 
non  recipiendam  esse  ullam  doctrinam  de  essentia 
e>  vokintate  Dei,  nisi  hanc  unani,  quae  per  Pro- 
phctas  et  Apostolos  tradita  est.  His  enim  com- 
niendavit  verbum  suum,  quo  se  patefecit,  et  addit 
illustria  testimonia,  ut  certo  sciremus,  quis  sit 
Deus,  ubi  quaerendus,  quomodo  agnoscendus  et 
invocandus  sit,  ne  a  vero  Deo  humanae  cogitatio- 
nes  aberrarent,  sicut  Ethnici  varie  et  horribiliter 
aberrarunt,  et  subinde  nova  numina  audacissiine 
finxerunt. 

Cum  igitur  arriculi  fidei  non  alii  sint,  nisi  quos 
cerfuin    est    a    Deo    pdtefaciente  per  Prophetas  et 


Apostolos  traditos  esse,  quaeri  potest,  quid  agant 
Synodi?  Respondeo.  Synodi  non  gignunt  nova 
dogmafa,  sed  tantum  profifentur  sententias  prius 
in  scriptis  Propheticis  et  Apostolicis  traditas,  et 
ostendunt,  quomodo  intelligant  haec  dicta  Prophe- 
tica  et  Apostohca,  et  testantur  hunc  intellectum  ab 
Apostolis  ad  posteros  transmissum  esse. 

Sunt  igitur  Synodi  testes  seu  testificationes  de 
ahquo  veteri  doginate,  quod  testantur  se  amplecti, 
quia  non  sit  coinmenlicium  seu  novuni,  sed  vera 
autoritate  in  ipsis  scriptis  Propheticis  et  Apostoli- 
c^s  tradilum,  quorum  collatione  convinci  se  osten- 
dunt,  eam  sententiam,  quam  profitentur,  veram 
esse.  Adiuvari  tanien  Synodus  et  aliis  certis  te- 
stiinoniis  potest,  quae  per  Apostohjs  tradita  esse 
ex  veiis  monumentis  constat.  Sic  dicit  Cliristus 
ad  Apostolos  Lucae  uhimo:  Vos  eritis  testes  ho- 
rum.  Non  vuk  eos  nova  dogmata  gignere,  sed 
testes  esse  de  doctiina  divinitus  tradita. 

Ut  autem  magis  coiispiciatur,  qualis  sit  Syno- 
dorum  diiudicatio,  exempla  intueamur.  Cum  Sanio^ 
satenus  in  narratione  lohanni*:  In  principio  erat 
Verbum,  negaret  Xoyoi'  intelligi  oportere  de  perso- 
na,  et  comminisceretur  corruptehis,  quae  prophanis 
iudiciis  concinnae  videbantur,  probatissimi  senes 
conveneiunt  ex  multis  provinciis,  ut  errorem  da- 
!  mnarent. 


Hic  nec  Dionysio  Alexandrino,    nec    Gregorio 
'  Neocaesariensi,  nec  ulli  homiiii  aut  Angelo  quantum- 
vis  magna   sapienlia  et  virtute  praedito,    haec   po- 
testas  tribuenda  fuit,    ut    de  re  tanta  statueret  suo 
iudicio,  sii.e  Dei  voce,  videlicet,   mente  Dei  ab  ae- 
terno  natum  esse  Filium,  et  hunc  dici  loyov^  et  ali- 
am  esse  Patris,  aliam  Fihi   personam,   et  hunc  Fi- 
huin  cum  Patre  condidisse  creafuras.  Hanc  tantam 
!  rem  nuUa    creatura    sine    illustribus  testimaniis  ad- 
I  severare  poluit,  nec  adseverantibus  angelis  aut  ho- 
minil)us    propria    autorilate,    de    re   tanta    creden- 
dum  esf. 

Tantum  igitur  hoc  agit  Synodus,  profitetur 
quid  didlcerit  ex  scriptis  Propheticis  et  Apostolicis, 
et  ex  ipsorum  Apostoiorum  recenti  sermone.  Ad- 
firinat  igitur  se  credere,  loyov  hic  significare  perso- 
nain,  et  collalis  aliis  nuiltis  dictis,  ostendit  hanc 
perpetuam  esse  sententiani  in  scriptis  Propheticis 
et  Apostolicis,  Testatur  etiam  se  ab  Apostolis 
!  hanc  ipsam  sententiam  accepisse,  et  liuius  testimo- 

I  niis  memcriam  tradit  posteris. 

I 

Feiicit  igitur  impiam  Saniosateni  coiTuptelam, 
quia  scit  eani  pugnare  cum  vera  sententia,  quam 
Deus   de  Filio  patefecit,  et  voluit  extare  in    monu- 

'  mentis  Propheticis  et  Apostolicis.  et  statuit  execra- 


201 


IV.  ENARRATK)  SYMBOLI  NICENI. 


202 


hilem  aiulaciam  esse,  et  Diabolicum  furorem,  aliter 
de  Dei  essentia  docere,  quam  sicnt  se  Deus  ipse 
patefecit. 

Ex  hoc  exemplo  adpaiet,  quid  a^at  Synodus, 
non  gignit  novum  Articuluni,  aut  novam  interpre- 
tationem,  sed  testis  est  verae  et  incorruptae  sen- 
teiitiae  traditae  in  scriptis,  et  voce  Apostoloruni. 

Sicut  enim  singulos  privatim,  tum  pastores, 
tum  alios,  si  quando  contraria  dogmata  proferun- 
tur,  necesse  est  sua  confessione  testimonium  suae 
fidei  ostendere,  qui  non  gignunt  nova  dogmata  liac 
testificatione,  Ita  in  Synodis  multi  snas  confessio- 
nes  recitant.  Vult  enim  Deus  esse  iudicia  doctri- 
nae  in  Ecclesia,  propter  lias  quatuor  gvavissimas 
causas,  quarum  prima  est,  quia  vult  retineri  veram 
doctrinam,  et  refutari  falsam. 

Secnnda,  vult  collatione  dictorum  Prophetico- 
rum  et  Apostolicorum  crudiri  et  confirmari  imbe- 
cilliores,  et  errantes  in  viam  revocari,  quae  etiani 
facienda  sunt  in  Syuodo. 

Tertia,  vult  semper  in  Ecclesia  coetum  aliquem 
esse,  confessione  communi  tesHficantem  de  doctri- 
na,  et  ut  sciri  possit,  quae  et  ubi  sit  Ecclesia,  sicut 
scriptum  est:  Ex  ore  infantium  et  lactentium  perfe- 
cisti  tibi  laudem.  Et  ut  imbecilliora  membra  Ec- 
clesiae  passim  sparsa  confirmentur,  et  cognita  do- 
ctiorum  confessione,  audiant,  discant,  rectius  invo- 
cent  Deum,  et  se  ad  illum  coetum,  qui  vere  est 
Ecclesia,  sua  confessione  adiungant.  Idque  prae- 
ceptum  est  omnibus:  Et  tu  conversus,  confirma 
fratres  tuos.  Item:  Credidi,  propter  quod  locutus 
sum.  Item  1.  Pet.  2.  Vos  estis  genus  electum, 
popuhis  peculiaris,  ut  virtutes  enarretis  eis,  qui  vo- 
cavit  vos  ex  tenebris  in  lucem   admirandam. 

Ita  confessio  Synodi  Nicenae  edita  est,  ut  alii 
imbecilliores  eiigerentur,  qui  consideratis  fontibus, 
et  adiuti  horum  testimoniis,  deinde  ad  hanc  se  con- 
fessionem  adiungebant,  et  sciebant  iam,  quae  et 
ubi  esset  vera  Dei  Ecclesia.  Et  nunc  confessio 
docentium  in  nostris  Ecclesiis  consentiens,  est  ve- 
lut  vox  Synodi,  in  qua  testimoniis  perspicuis  et  evi- 
dentibus  refutamus  errores,  et  ad  veram  invocatio- 
nem,  et  ad  veros  Dei  cultus  Ecclesiam  revocamus. 

Qua'ta,  quia  vult  Deus  propter  posteritatem 
edi  subinde  aliquorum  consentientem  confessionem, 
ut  etiam  posteritas  erudiatur  et  confirmetur.  j 

Propter  has  causas  sunt  in  Ecclesia  iudicia  de  i 
doctriaa,  quae  Synodi  vocantur,  et  sunt  verae  Syn-  j 
odi,  cum  recte  iudicant,  id  est,  cum  veram  con- 
fessionem  sen  veram  testificationem  edunt,  quocun- 


que  modo  conveniant,  sive  regum  autoritate,  sive 
privatis  studiis,  ut  convenerunt  Maria,  Elisabeth, 
Zacharias,  item  Apostoh,  item  vicini  Episcopi  iii 
causa  Samosateni,  et  multa  sunt  talia  exempla. 

Sed  illi,  qui  aniplificant  potentiam  Pontificuni 
et  Synodorum,  coMtra  dlsputant,  Clamant  nos  pu- 
gnantia  dicere,  fateri  esse  oportere  iudicia  in  Ec- 
clesia,  et  tamen  dicere,  Synodis  non  licere  gignere 
novas  iiiterpretationes,  et  posse  contradici  Synodo 
gignenti  novam  interpretationem.  Haec  oratio,  in- 
quiunt,  auctoritatem  iudiciorum  lahefacit.  Imo  ut 
in  civilibus  controversiis  valet  principis  aut  prao- 
toris  interpretatio,  propter  gradum  et  munus  per- 
sonae,  ita  valeat  in  Synodis  rerum  iudicatarum  au- 
toritas,  nec  privatorum  reprehensione  ea,  quae  se- 
mel  publico  consilio  decreta  sunt,  delxjantur.  In 
hanc  sententiam  muha  plausibihter  a  viris  politicis 
dici  solent. 

Ad  haec  respondendum  est,  iudicia  et  execu- 
tionem  in  Ecclesia  aliquo  moda  discrepare  a  civi- 
libus  iudiciis.  Deus  vult  in  dubiis  disputationibus 
civiliuin  controversiarum  valere  regiam  et  praeto- 
riam  auforitatem,  ut  si  ahquis  finis  civilium  discor- 
diarum,  et  mediocris  sit  tranquillitas,  etiamsi  quid 
erroris  est  in  interpretatione  regia  aut  praetoria. 
Et  in  talibus  negotiis  minus  erratur,  quia  subieeta 
sunt  humanae  rationi,  ut  nuniei*orum  intellectus  etc. 
Deinde  vuh  gladio  coerceri  eos,  qui  rerum  iudica- 
taruni  autorilateni  labefaciunt.  Alioqui  nanquam 
finis  esset  discordiaruui. 

Sed  in  iudiciis  doctrinae  in  Ecclesia,  non  ha- 
bent  Synodi  Episcoporum  aut  similium  doctorum 
autoritatem  regiam  aut  praetoriam,  id  est,  interpre- 
tatio  eoruin  non  valet  nropter  giadum  aut  locum, 
Nec  iam  de  Prophetis  et  Apostolis  loquor,  quorum 
valet  interpretatio  propter  manifcsta  Dei  testimfuiia, 
sed  de  hac  comnuini  vocatione  Episcopoium  et 
Doctorum  loquor.  Ilorum  sententiae  sunt,  confes- 
sio  seu  testificatio,  q  id  intelligant.  Nec  necesse 
est  eis  propter  locum  adsentiri,  Sed  auditor  ab  eis 
adiutus,  quaerit  in  dictis  Propheticis  et  Apostoli- 
cis  causas  interpretationis.  Et  cum  ccnstat  eos  er- 
rare,  necesse  est  contradici,  quia,  si  quis  Angelus 
de  coelo  aliud  Evangehum  docuerit,  anathema  sit, 
Ita  nunc  necesse  est  errores  Synodi  Tiidentinae 
taxari. 

Nec  id  obstat  quod  oblicitur,  non  fore  finem 
dissensionum,  quia  in  mundo  talia  dissidia  semper 
fuerunt,  sunt,  et  erunt,  donec  ea  Deus  diiudicat. 
Nunquam  maior  pars  principum  et  populi  ludaeo- 
rum  adprobatura  erat  doctrinam  Apostolorum.  Sed 
Deus  tandem  deleta  eorum  republica  eos  refutavit, 
et  hac,   ut  ita  dicam,    executione   suae  sententiae, 


203 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


204 


finem  eius  dissensionis  fecit.  Interea  vero  Aposto- 
li  a  principibus  ludaeorum  interticiebantur.  Ita  nos 
expectemus  Dei  iudicium,  et  interea  saevitiam  lio- 
stiuni  doctrinae  sustinendam  esse  sciamus. 

Cum  igitur  Deus  semper  aliquem  coetum  con- 
titentem  .servet,  et  inter  tantas  dissensiones  on;ni- 
bus  tejnpovibus  sint  aliqui  recte  sentientes,  qui  iu- 
dicant,  tenenda  est  res;ula,  audisndam  esse  Eccle- 
siam,  quae  Evangelium  sonat,  ab  ea  doceii  nos  si- 
namus,  siciit  dixit  Samson:  Ni^i  mea  vitula  arasse- 
tis,  non  invenissetis,  id  est,  non  audivisscnt  vocem 
Evangeiii  (Jentes,  nisi  Ecclesiam  populi  Israel  do- 
centem  audivisseiit. 

Sio  omni  tempore  sciamus  Ecclesiam  audien- 
dam  quidem  esse,  sed  credendmn  verbo  Dei,  ut 
audiebant  pii  Synodum  Nicemm,  sed  fides  non  ni- 
tebatur  humana  auloritate,  non  amplectebantur  ar- 
ticulum  de  re  tanta  propter  hunc  coetum,  sed  pro- 
pter  certa  et  illustria  testimonia  tradita  in  scriptis 
Propheticis  et  Apostolicis. 

Hoc  discrimen  tenendum  est,  et  suus  honos 
Ecclesiae  tribuendus,  nec  contemnenda  est  verae 
Ecclesiae  confcssio,  nec  omnes  Synodi  sine  discri- 
mine  contenuiendae  sunt,  sed  serveinr  Pauli  regu- 
la:  Explorate  spiritus.  an  ex  Deo  sint.  Considere- 
tur,  quae  dicta  Proplietica  et  Apostollca,  et  quae  i 
testimoRla  puiioris  Ecclesiae,  Synodus  secuta  sit.  j 
Si  dissidet  a  scriptis  Proplieticis  et  Apostolicis 
Synodi  sententia,  necesse  est  eam  leiici,  utPaulus 
praecipit:  Si  Angelus  de  coelo  aliud  Evangelium 
dccebit,  anathema  sit.  Ut  Synodi  ccactae  Arimini^ 
et  in  oppido  Pannoniae  Syrmio  Constantii  temporc 
corruperunt  puram  doctrinam  de  Fdio  Dei.  Sed 
cum  agnoscimus  decretum  alicuius  Synodi,  cum  te- 
stimoniis  Propheticae  et  Apostolicae  doctrinae  sine 
sophistica  intellectis  congruere,  et  esse  veterem  et 
incorruptam  Ecclesiae  doclrinam,  veritati  obtempe- 
randum  est,  et  pias  mentes  confessio  recte  sentien- 
tium  confirmat. 

Sunt  et  hoc  monendi  lecto.es,  quod  nunc  di- 
sputatur.  Ante  cognitionem  non  sunt  cogendae 
Ecclesiae,  ut  promittant  se  Synodi  decretis  obtem- 
perat'iras  esst,  ut  si  nunc  postuletur,  ut  onmes 
promittant  se  obtemperaturos  esse  decretis  Synodi 
Tridentinae.  Id  ante  cognitionem  non  est  postu- 
landun»,  quia  Synodi  sunt  iudieia  ordinaria,  quae 
redduntur  in  invitos,  ut  dici  solet,  Estque  manda- 
tum  Ecclesiis,  ut  legitimam  cognitionem  instituant, 
qua  instituta,  si  recte  pronuntiatum  fuerit,  obtem- 
perandum  est.  Et  si  quis  non  obtemperat,  iuste  j 
punitur.  j 

I 
Sin  autem  non  recte  pronimtiatum  fuerit,  pios  ' 


adversari  decreto  Synodi  necesse  est.  Et  si  de- 
fensores  Synodi  volent  eius  autoritatem  tueri,  pii 
ferant  iniuriam,  et  se  Deo  iudici  commendent,  sic- 
ut  Apostoli  condemnati  a  Synagoga  iniuriam  fe- 
rebant. 

Haec  vera  sunt.  Scd  nunc  iiostes  verae  do- 
ctrinae,  et  sunnnam  potentiam  tenentes  pugnaut,  ut 
sine  contradictione  recipiantur  decreta  suarum  Sy- 
nudorum  qualiacunque,  ut  contirment  opinionem, 
Synodos  habere  regiam  autoritatem,  ac  oportere 
inierpretationem  Synodorum  de  doctrina  recipi,  sic- 
ut  in  legum  civilium  iudiciis  necesse  est  regum 
interpretationem  recipi.  Haec  etiam  recensui,  ut 
illustrior  sit  differentia  Synodorum,  et  civilium  iu- 
diciorum. 

Quaerunt  et  hoc  aliqui:  Cum  duo  sint  coetus 
in  Ecclesia,  inter  sese  dissentientes,  unde  sciendum 
est,  uter  recte  sentiat,  cum  uterque  pro  se  citet 
scripturam,  et  saepe  pars  quae  errat,  successionem 
ordinariam  teneat,  ante-ellat  autoritate,  et  multitu- 
dine,  habeat  pro  sua  opinione  Patrum  exenipla  et 
scripta,  habeat  et  longae  consuetudinis  tesiimonium, 
quae  nuiltum  apud  homines  valet.  [Jnde  igitur  aut 
ipsi  iudices  sument  certam  senfentiam,  autpopulus 
sciet,  utri  recte  sentiant?  et  cur  necesse  sit  adsen- 
tiri  Nicenae  Synodo,  et  non  Ariminensi  ? 

Hic  decurrunt  viri  politici  ad  slmilitudinem  ci- 
vilium  iudiciorum.  In  his  si  qua  est  ambiguitas 
leguui,  sequenda  est  intespretatio  praetoris  aut  prin- 
cipis,  et  propter  hunc  gradum  valet  interpretatio. 
Ita  dicunt  viri  politici  eius  Synodi  interpretalionem 
valere,  quae  legitimo  modo  ab  ordinaria  potestate 
collecta  sit.  Deinde  dicunt,  non  ex  solis  scriptis 
Propheticis  et  Apostolicis,  et  Symbolis  pronun- 
tiandum  esse,  sed  etiam  ex  consensu,  vjui  in  prae- 
cipuis  Scriptoribus  Ecclesiasticis  extat,  ut,  cum 
plerique  ouAues  nominant  Coenam  Domini  ;iacrifi- 
cium,  aut  plerique  omnes  nominant  satisfactiones, 
aut  menticnem  faciunt  invocationis  mortuorum,  hunc 
consensum  aiunt  sequendum  esse  sine  contradictio- 
ne.  FA  hunc  consensum  dicunt  Groperus,  Vuice- 
lius,  etmulti  alii,  normam  immotam  esse  in  Eccle- 
sia,  Singulos  homines  errare  posse  ac  potuisse, 
sed  conununem  vocem  Catholicae  Ecclesiae  non 
posse  errare.  Haec  imaginr.tio  plausibilis  est,  et 
quia  congruit  cum  politicis  opinionibus,  et  quia  vi- 
detur  normam  monstrasse  commodiorem,  cum  ad- 
probet  id,  quod  propter  consuetudinem  gratius  est. 

Sed  opponenda  est  huic  imaginationi  haec  im- 
mota  sententia:  Si  quis  aliud  Evangelium  docet, 
anathema  sit.  Ubi  manifesta  sunt  dicta  Prophetica 
et  Apostolica,  et  manifestum  est,  dissentire  con- 
suetudinem  aut  scriptores,    quorum  plurimi  imitan- 


205 


IV.  ENARRATIO  SYJMBOLI  NICENI. 


206 


tur  suae  aetatis  ritus,  ibi  facilis  est  (liiudicatio. 
Ne-^esse  cst  enim  anteferri  vocein  Dei  dictis  lionu- 
nuni.  Ut  in  populo  Israel  manifesttnn  niandatum 
erat,  ne  plura  tenipla  conderentur.  Etsi  ioitur  con- 
suetudo  erat,  plura  condere,  tamen  Proplietae  ea 
damnabant.  Et  habebant  exprossum  mandatuni 
vcue  Moisi  traditum.  Inde  populo  facile  erat  iu- 
dicare,  «tri  recte  sentirent.  Erat  alia  multo  ob- 
scurior  quaestio  de  Messia;  an  habiturus  esset  im- 
perium  politicum,  an  vero  sine  imperio  in  hac  vita 
futurus,  et  futurus  victima  esset.  De  hac  quae- 
stione  maxima  pars  poj  uli  et  doctorum  onmi  tem- 
pore  sensit,  eum  imperium  n»undi  occupaturum  esse. 
Reclamabant  pauci,  sed  habebant  expressa  testimo- 
nia  Prophetarum,  quae  sine  ambiguitate  adfirma- 
bant  JMessiam  forc  victimam.  Haec  Prophetarum 
dicta  anteferenda  erant  contrariis  opinionibus  mul- 
titudinis. 

Ac  de  talibus,  ubi  convinci  homines  testimoniis 
manifestis  possunt,  facilis  est  diiudicatio,  ut  nunc 
de  nudtis  articulis  de  coniugio,  de  discrinnne  cibo- 
rum,  imo  de  Missa,  adplicationem  ex  opexC  opera- 
to  non  mereri  aliis  remissionen.. 

Sed  unde  erunt  certi  homines  in  locis  obscu- 
rioribus,  in  quibus  videtur  ambigultas  esse  ?  Re- 
spondeo:  Quando  Patribus^  aut  Prophetis,  autApo- 
stolis  data  est  vox  promissionum  seu  Evangelii,  et 
quando  ipsi  primum  docuerunt,  Deus  addidit  ma- 
nifesta  testimonia,  scilicet  miracula,  quae  ostende- 
rent,  eam  doctrinam  divinitus  traditam  esse.  Sed 
nunc  post  promulgationem  et  confirmationem  do- 
ctrinae  non  petantur  nova  miracula,  etsi  semper  in 
Ecclesia  sunt  miracula,  sed  tamen  non  omnia  con- 
vincunt  impios. 

Sit  igitur  postea  certitudo  ex  ipsis  dictis  Pro- 
pheticis  et  Apostolicis,  quorum  nativam  sententiam 
in  collatione  agnoscimus.  Nec  illud  verum  est, 
quod  dicitur^  Literam  ambiguam  esse.  Et  quan- 
quam  inimici  veritatis  proprie  dicta  v  riis  caviila- 
tionibus  eludere  possunt,  tanien  sicut  Deus  semper 
servat  aliquem  coetum,  qui  est  vera  Ecclesia,  ne 
desint  uUo  tempore  testes  de  vera  doctrina,  seu 
multi,  seu  pauci:  ita  illa  vera  Ecclesia  inter  cae- 
tera  dona  Spiritus  sancti  et  hoc  habet,  quod  re 
ipsa  est  fides,  qua  mentes  cedunt  verbo  DEI,  nec 
anteferunt  humanam  sapientiam,  Sed  ut  Paulus 
praecipit,  redigunt  se  in  hanc  piam  captivitatem, 
ut  Cbediant  Christo,  sicut  2.  Corinth.  10.  scriptum 
est.  Et  haec  ipsa  fides  seu  adsensio  amplectens 
dicta  Apostolica  in  ea  sententia,  quan»  eollatio 
ostendit  esse  nativam,  re  ipsa  est  donum  interpre- 
tationis,  quod  est  lux  fidei,  crescens  in  ipsis  exer- 
citiis  poenitentiae,  in  pavoribus.,  in  persecutione  et 


consolationibus,  ut  scrii.tum  est :    Eloquia    Domini 
casta,  argentum  purgatum  septuplum. 

Nec  tamen  desunt  huic  verae  Ecclesiae  testi- 
monia  priorum  tempoium  quia  Deus  subinde  exci- 
tavit  testes  veros ,  et  aliquorum  monumenta  pro- 
pfer  posteros  servat^  sicut  et  nostram  confessionem 
praelucere  vult  posteris.  Et  haec  vera  Ecclesia 
discernit  scriptores  sinceros  ab  insinceris.  Certi 
sunt  igitur  et  pii  iudices,  et  pii  aaditores  ex  ipsis 
fontibus  Propheticis  et  Apostolicis,  et  ex  aliis  sin- 
ceris  testimoniis  Symbolorum,  et  congruentibus 
probatiorum  scriptorum  asseverationibus.  Et  haec 
satisfaciunt  piis,  quia  in  eis  fides  lucet,  quae  cura 
reverenter  amplectatur  verbum  Dei,  et  Dei  sapien- 
tiae  se  subiiciat,  nec  anteferat  humanam,  re  ipsa 
donum  est  inlerpretationis.  Acquiescit  !gitur  hoc 
modo  vera  Ecclesia,  contenta  mandato  isto:  Hic 
est  Filius  meus  dilectus,  Hunc  audite. 

Quod  autem  reclamant  impii,  nondum  sibi  hoc 
modo  satisfactum  esse,  quia  non  satis  evidenter 
ostensum  sit,  cur  retineat  Athanasius  proprievatem 
in  hoc  dicto:  Et  verbum  erat  Deus,  et  nolit  reti- 
nere  in  altero :  Pater  maior  me  est.  Talium  clamo- 
rum  finis  non  erit  in  hac  confusione  reneris  hu- 
mani,  Semper  erunt  aliqna  Diaboli  organa,  quae 
veritati  adversentur.  Habet  causam  Athanasius, 
quare  proprietatem  hic  retineat,  Et  verbum  erat 
Deus,  quia  postea  mox  additur  de  onmipotentia, 
per  hunc  Filium  omnia  condita  esse,  et  accedunt 
plura  illustria  testimonia.  Haec  etsi  non  satisfa- 
ciunt  Arianis,  tannen  sufficiunt  piis  cedentibus  verbo 
Dei.  Nec  diiudicatio  alia  per  nomines  evidenticr 
fieri  potest.  Sed  Deus  tandem  diiudicat  tales  con- 
troversias,  deJeta  una  parte. 

Magnum  hoc  tem])ore  certamen  est  de  hac 
propositione:  Propter  Filium  Dei  gratis  donantur 
remissio  peccatorum,  et  imputatio  iustitiae,  et  haec 
fide  accipi  oportet.  In  hac  sententia  tenemus  ro 
qrjxov  apud  Paulum,  alii  corrumpunt  adCngentes 
alia,  dicut  non  GRATIS  dari  remissionem,  sed  pro- 
pter  certa  opera,  excludi  autem  tantum  Moisi  ce- 
remonias.  Item  dicunt  non  accipi  fide,  nec  opus 
esse  hac  fidCj,  qua  credas  tibi  remitti.  Cum  autem 
haec  interpretatio  manifeste  pugnet  cum  textu,  ma- 
gna  causa  est,  cur  suspecta  esse  debeat.  Deinde 
nostra  sententia  non  solum  retinet  proprietatem 
congruentem  cum  tota  scriptura,  sed  etiam  confir- 
matur  exercitiis  verae  poenitentiae.  Ibi  conspicitur, 
non  acquiescere  nientes,  nisi  agnoscant  gratuitam 
esse  remissionem.  In  his  exercitiis  accenditur  lux, 
quae  est  donum  interpretationis.  Tertio  congruunt 
et  meliorum  Scriptorum  testimonia. 

Erasmus    in   Diatriba  de  libero  arbitrio:    deri- 


207 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


208 


f!ens  eos,  qui  detralmnt  autoritatem  gradibus  gu- 
bernatorum  et  erudltioni,  opponit  contiaria  etiam 
nihil  ad  rem  facientia.  Nibil  facit  ad  rem  locus 
Episcopi  aut  Philosophiae  cognitio,  Audio,  inquit, 
Sed  etiam  nihil  facit  ad  rem  gradus  infimus  hoiiii- 
nis  privati,  aut  inscitia  literarum. 

Utrumque  vere  dicitur,  quia  hic  fit  mentio  re- 
rum,  quae  non  solum  non  principaliter  requiruntur 
in  iudice,  sed  etiam  non  requiruntur  ut  instrumenta, 
seu  ut  causae  adiuvantes  niinus  piincipales,  ut 
Deus  toties  piaecipit,  ut  doctor  seu  iudex  in  Ec- 
clesia  sit  eruditus,  hoc  est,  recte  didicerit  doctri- 
,  nam  coelestem,  ut  Malachiae  2.  Legem  requiram 
ex  ore  Sacerdoiis.  Et  Matth.  13.  Sic  erit  omnis 
Scriba  doctus.  Et  ad  Timotheum :  Episcopus  sit 
idoneus  ad  docendum.  Obtemperemus  igitur  man- 
datis  Dei,  el  quaeramus  ac  eligamus  doctos  iudi- 
ces  potius,  quam  indoctos.  Nam  et  horum  aliquos 
habere  Spiritum  sanctum,  non  dubium  est,  Ac  lo- 
quor  de  doctis  in  Ecclesia,  hoc  est,  de  iis,  qui  re- 
cte  didicerunt  rloctrinam  coelestem,  et  amant  veri- 
tatem,  et  bono  studio  inquirunt  eam,  et  longo  usu, 
et  exercitiis  fidei,  aluerunt  eruditionem,  et  quos 
vita  ostendlt  iioa  esse  prophanos,  aut  fascinatos  su- 
perstitione.  Etsi  enim  pii  et  docti  non  admoniti 
errare  possunt,  tamen  rette  potest  Erasmo  respon- 
deri:  Ahquid  facit  ad  rem  cognitio  doctrinae  coe- 
lestis  in  hominibus  piis.  Inde  igitur  iudices  deli- 
gantur. 

Cur  igitur  multi  sunt  errores  et  horum,  ut 
Bernhardi,  Bonaventurae,  aut  similium?  Quia  non 
sunt  admoniti.  Si  uunc  viverent  Bernhardus  et 
Bonaventura,  existimarem  eos  tuto  eligi  posse  ad 
iudicandas  controversias,  ubi  nostram  explicationem 
audivissent.  Certe  de  fundamentis  in  Ecclesia  in- 
ter  saniores  consensnm  esse  necesse  est,  etiamsi 
alii  magis,  alii  minus  proprie  locuti  sunt,  lioc  est, 
de  articulis  fidei,  et  praecipuis  locis  doctrinae  Evan- 
gelii.  Et  si  quis  pnulenter  considerat  onniium  tem- 
porum  scripta,  animadverte  subinde  fuisse  ali- 
quos,  qui  purius  docuerunt.  Basilius,  Ambrosius, 
Bernhardus,  de  prae^ipuis  niateriis  consentiunt,  sed 
adhibeantur  in  eorum  lectione  dexteiitas  iudicii  et 
candor,  et  considerentur,  quae  cuiusque  perpetua 
sit  sententia,  non  excerpantur  dicta  improj)ria,  qua- 
lia  multa  excidunt  omnibus,  etiam  diligenter  loquen- 
tibus.  Et  tamen  multis  scriptoribus  defuisse  et  ra- 
tionem  explicandi,  et  diligentiam,  maniiestum  est. 

Nec  propterea  Augustlnum  aut  Bernhardum 
abiicio,  quia  aiiquid  habent  errorum,  quos,  si  ad- 
moniti  fuissent,  correcturi  erant.  Saepe  enim  fit, 
ut  sancti  supra  fundamentum,  quemadmodum  inquit 
Paulus,  extruant  stipulas.  Ita  etsi  Bernhardus  recte 


de  articulis  fidei,  et  recte  de  remissione  peccato- 
rum  docuit,  tamen  miscuit  stipulas,  invocationem 
mortuoruin,  et  superstitiosam  observationem  voto- 
rum.  Multum  enim  singulis  temporibus  valet  publi- 
ca  eius  aetatis  persuaslo,  quae  plerumque  aliquid 
erroris  miscet  doctrinae.  Sed  tales  errores  depre- 
hendi  et  emendari  possunt,  cum  reditur  ad  fontes, 
id  est,  ad  scripta  Prophetica  et  Apostolica,  et  ad 
Sjmbola. 

Haec  recitavi,  ut  de  certitudine  dogmatum  co- 
gitantes,  quaerainus  unde  sit  certitudo,  et  quorum 
testimoniis  adiuvelur.  Est  enim  certitudo  ex  ipsis 
dictis  a  Deo  traditis,  quibus  addit  testimonia  illu- 
stribus  miraculis,  ut  resuscitatione  mortuorum,  et 
aliis,  quoruui  dictorum  nativa  sentenfia  ex  proprie- 
tate  verborum,  et  ex  collatione  Propheticarum  et 
Apostolicarum  concionum  sumi  potest.  Et  cum  liis 
dictisaliqua  certa  etperspicuatestimoniaSymbolorum 
ac  probatorum  Scriptorum,  qui  Apostolos  aut  eorum 
discipulos  audiverunt,  congruunt.  Quare  aliqui  pii  fir- 
ma  adsensione  amplectuntur  dicta  divina,  qui  moven- 
tur  et  natlva  significatione  sermonisdivini,  etadiuvan- 
tur  veteribus  tesfimoniis,  et  quia  non  anteferunt 
suam  sapientiam  voci  divinae,  sed  in  obsequium 
Chrisfi,  ut  Paulus  inquit,  sine  contumacia  recipiunt 
sermonem  divinum,  confirmantur  a  Spiritu  sancto, 
ut  loliannes  inquit:  Unctio  docet  vos,  scilicet,  per 
sermonem  divinum. 

Sic  acquiescunt  pii  in  dicfis  divinis.  Et  quan- 
quam  iuvantur  tesfinioniis  aliquibus  Ecclesiae,  ta- 
men  credunt  propter  dicta  divina:  Fides  in  invoca- 
tione  filli  Dei,  nititur  sermone  divino,  non  decreto 
Synodi,  sed  tamen  audimus  Ecclesiam  docentem, 
testificantem,  et  auditores  contirmantem ,  sicut  ad 
Petrum  dicfum  est:  Et  tu  convcisus,  confirma  fra- 
tres  tuos.  Interea  magna  est  mulfitudo  inipiorum, 
qui  suam  sapientiam  anteferunt  sermoni  divino  et 
satisfieri  sibi  noUmt,  nec  videri  volunt  perspicue 
convicti,  qui  in  hac  confumacia  magis  excoecantur, 
ut  Rom.  II.  dicitur :  Obscurentur  oculi  eorum,  ne 
videant.  Manent  igitur  certamina  propter  impiorum 
pertinaciam,  sed  propter  hanc  non  exisfiniefnr  ser- 
mo  divinus  incertus  esse,  et  similis  foliis  Sibyllae, 
Sed  sunt  aliqui  pii,  qui  firma  adsensit^ne  eum  am- 
plectuntur,  uf  dixi,  et  tandem  Deus  relutat  pertina- 
ciam  impiorum  insigni  exemplo,  deleta  tota  facfione, 
sicut  delevit  Pharaonem,  lerosolyinam  post  praedi- 
cafionem  Apostoiorum,  Manichaeos,  Arianos,  et 
aiios.  Talia  sunt  Ecclesiae  certamina,  nec  dirimi 
possunt  per  homines,  autoritate  regia  aut  praeto- 
ria,  sicut  controversiae  forenses  de  civilibus  nego- 
tiis  dirimuntur. 

Hanc  totam  commemorationem  de  Synodis  ve- 
ram  esse  certum  est,  ct  profuturam  esse  piis  spe- 


209 


IV    ENARRATIO   SYMBOLI  NICENI. 


210 


ro,  quia  hinc  discunt  fidein  niti  sennone  divino,  Sed 
tanien  pios  doceri  et  confirniari  posse  testificatione 
piarum  Synodorum- 


SY3mOLim  NWENUM. 

Credo  in  unum  Deum,  Patrem  omnipotentem,  factorem 
coeli  et  terrae,  msibilium  omnium  et  invisibilium. 

Et  in  unum  Dominum  lesum  Christum,  Filium  Dei 
unigehitum,  et  ex  Patre  natum  ante  omnia  se- 
cula,  Deum  de  Deo,  Lumen  de  Lumine,  Deum 
verum  de  Deo  mro,  genitum,  non  factum,  con- 
substantialem  Patri,  per  quem  omnia  facta  sunt. 

Qui  propter  nos  homines  et  propter  nostram  salutem 
descendit  de  coelis. 

Et  incarnatus  est  de  Spiritu  sancto.,  jx  Maria  virgi- 
ne,  et  homo  factus  est. 

Crucifixus  etiam  pro  nobis  sub  Pontio  Pilato,  passus 
et  sepultus  est. 

Et  resurrexit  tertia  die  secundum  Scripturas,  et 
ascendit  in  coelum,   sedet  ad  dexteram  Patris. 

Et  iterum  venturus  est  cum  gloria  iudicare  vivos  et 
mortuos,  cuius  regni  non  erit  finis. 

Et  in  Spiritum  sanctum  Dominum  et  vivificantem,  qui 
ex  Patre  Filioque  procedit. 

Qui  cum  Patre  et  Filio  simul  adoratur  et  conglorifi- 
catur,  qui  locutus  est  per  Prophetas. 

Et  unam,  sanctam,  Catholicam  et  Apostolicam  Eccle- 
siam. 

Confitpor  unum  Baptisma  in  remissionem  peccato- 
rum. 

Et  expecto  resurrectionem  mortuorum,  et  vitam  ven- 
turi  seculi. 

Arnen. 


PRIMUS  ARTICULUS  SYMBOLI 
NICENL 

IlKnevio  tig  eVa  ^fov  TrayroxqaioQa. 


Symbolum  breviter  complectitur  doctrinam  in 
Proplieticis  et  Apostolicis  scriptis  traditam  de  essen- 
tia  Dei,  de  Personis,  de  creatione  et  redemtione 
generis  liumani,  de  beneficiis  filii  Dei,  de  Ecclesia, 
de  faturo  iudicio,  et  praemiis  ac  poenis  aeteruis. 

MELAJSTH.  OPER.  TOL.  XXHI. 


Ut  autem  primum  praeceptum  Decalogi  ordi- 
tur  ab  agnitione  Dei,  ita  primus  et  praecipuus  ar- 
ticulus  in  Syinbolo  concionatur  de  veva  agnitione 
Dei,  qualem  se  in  Ecclesia  inde  usque  a  principio 
generis  huniani  patefecit. 

Necesse  est  enim  firmissime  teiiere  hanc  do- 
ctrinam  primi  Praecepti,  Adfirmativam  et  Exclu- 
sivam.  Hic  revera  est  Deus  conditor  coeli  et  ter- 
rae,  et  generis  humani,  qui  se  patefecit  in  Eccle- 
sia  dato  verbo  suo  per  Prophetas,  Filium  et  Apo- 
stolos,  Et  hic  verus  Deus  invocandus  est,  et  diri- 
genda  mens  in  invocatione  ad  hunc  Deuni',  qui  se 
patefecit.  Ideoque  in  primo  praecepto  initio  pro- 
ponitur  adfirmativa.  Ego  sum  Dominus  Deus  tuus. 
Et  ut  agnosci,  ac  ab  aliis  omnibus  commenticiis  nu- 
minibus  discerni  possit,  addita  est  descriptio,  Qui 
eduxi  te  de  terra  Aegypti.  Et  Deut.  4.  inquit  Deus, 
se  omnia  miracula  in  eductione  ex  Aegypto  fecisse, 
ut  i;ciamus  hiinc  Deum  huius  populi,  qui  et  pecu- 
liari  nomine  lehova  discerni  voluit  ab  aliarum  gen- 
tium  cultibus,  vere  esse  Deum,  et  alios  qui  sine 
hoc  verbo  invocantur,  non  esse  deos. 

Deindeet  Exrclusiva  additur,  Non  habebis  alios    '^ 
Deos,    ubi    manifeste  prohibetur  invocatio  omnium  * 
aliorum  qui  finguntur  esse  dii,  praeter  hunc  ve'um 
Deum  in  Ecclesia  patefactum. 

Haec  initio  moneri  de  agnitione  et  invocatione 
Dei  necesse  est,  ne  misceamus  religiones,  et  ut 
sciamus  voluntatem  Dei  esse,  ut  sic  invocetur,  sic- 
ut  se  patefecit,  et  discernatur  ab  aliis  commenticiis 
numinibus,  ac  ut  mentes  in  invocatione  hunc  verum 
Deum    intueantur,  ut  mox  planius  dicam. 

Duo  sunt  autem  praecipua  discrimina  verae  et 
falsae  invocationis,  de  quibus  hic  in  principio  Sym- 
boii  coumionefieri  auditores  maxime  convenit,  quia 
ideo  traduntur  Symbola,  ut  verus  Deus  agnoscatur, 
et  discernatur  a  commenticiis  numinibus,  et  recte 
invocetur.  Suntque  haec  discrimina  quotidie  in 
omnj   invocatione  et    gratiarum   actione   cogitanda. 

Prius  discrimen  est  de  essentia  Dei,  altenim 
de  voluntate.  Nam  de  essentia  Dei  errant  omnes 
Ethnici,  ludaei,  Mahometistae,  quia  nolunt  hunc  es- 
se  Deum  conditorem,  qui  est  Pater  Domini  nostri 
lesu  Christi  crucifixi  pro  nobis,  et  resuscitati.  Ne- 
gant  aliquem  esse  filium  Dei  genitum  ex  Patris 
essentia.  Negant  Spiritum  sanctum  a  Patre  et  Fi- 
lio  procedere.  Imo  execrantur  hunc  conditorem, 
quem  vera  Ecclesia  praedicat. 

Etsi  igitur  nomen  Dei  retinent,  et  alii  aliud 
fingunt  esse  Deum,  tamen  a  vero  Deo  aberrant, 
sicut  manifeste  adfirmat  Filius,  inquiens:  Qui  Fili- 
um  non  adficit  houore,   nec  Patrem  honore  adficit. 


211 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


212 


lam  hic  considerantes  qualia  portenta  tinxerint 
Ethnici  et  alii,  discedentes  a  patefactione  divina, 
expavescamus  et  deplorenuis  humanam  coecitatem 
et  audaciam,  quae  honibiliter  h«.sit  excos;itatis  te- 
tris  opinionibus  de  Deo  et  monstrosis  cuhibus.  Ma- 
gna  pars,  ut  Epicarei  et  ahi  pahim  dixerunt  nihil 
esse  Deum.  Alii,  quia  natura  huniana  in  metu 
quaerit  ahquod  numeii  a  quo  iuvetur,  finxerunt  in- 
numerabilem  turbam  Deorum.  Nani  ut  quisque  an- 
gebatur,  ita  numen  conveniens  suo  timori  sculpe- 
bat,  agricolae  lovem  rectorem  tentpestatum,  belia- 
tores  Martem.  Simonsdes  deum  colujt  Diem  post- 
erum,  a  quo  peteret^  ne  postero  die  ahquid  mali 
sibi  acclderet,  quia  secundae  res  nequaquam  sunt 
diuturr.ae.  MuUi  etiam  amantes  et  aliis  adfectibus 
insaniente  ,  has  ipsas  cupiditates  tanquam  numina 
coluerunt,  ui  Cupidinem,  et  uviiQMia.  Hos  furores 
imitati  sunt  homines  in  hac  postrema  senecta  mundi, 
in  haeresibus,  et  i)i  invocatione  mortuorum,  ut  Chri- 
stophori,  Georgii,  et  alioruni. 

Alii  sapientioves,  ut  Philosophi,  qnanquam  di- 
cebant  Deum,  unam  quandam  mentem  esse,  ta- 
men  diversissimas  opiniones  habuerunt,  ut  Stoici 
alligaiunt  Deum  causis  secuiulis,  ac  dixerunt  eum, 
non  aliter  agere  posse,  quam  sicut  cient  causae  se- 
cundae.  Imo  et  voluntati  humanae  hbertatem  ad- 
emerunt,  ac  senserunt  eam  necessario  sequi  impul- 
siones  obiectorum,  et  Deum  una  ciere  iHas  impal- 
siones  ad  scelera.  Haec  turpis  opinio  de  Deo,  non 
miiuis  impia  et  execranda  est  quam  Epicurea.  Ahi 
eruditi  alia  tinxerunt.  Euripides  dubitat  an  Deus 
sit  coeluni  ipsuni,  an  vero  ahud  quiddam. 

Haec  ideo  recensui,  ut  tam  horribili  errorum 
varietate  considerata,  expavescamus,  et  quaeramus 
in  Ecclesia  patefactionem  divinam.  et  Deo  reveren- 
ter  gralias  aganms,  qui  se  patefecit,  et  verum  De- 
um  qui  prodiens  ex  arcana  sede  sua,  cerlis  se  te- 
stiinonlis  revelavit,  et  dedit  promissiones  suas,  su- 
pra  et  extra  conspectum  creaturarum  positas,  agno- 
scamus,  eumque  in  omni  invocatione  intuentes,  di- 
sceinamus  ab  omnibus  aliis  de  Deo  imaginationi- 
bus,  et  pectora  nostra  constanter  munianms  contra 
illa  spectra  prophanarum  imaginationum,  et  Deum 
oremus,  ut  sua  luce  nos  regat,  ne  a  veritate  aber- 
remus. 

Alterum  discrimen  est  verae  et  falsae  invoca- 
tionis  de  voluiitale  Dei.  Errant  Etlmici,  ludaei,  et 
Mahometistae,  et  alii  hostes  Evangelii  de  volunta- 
te  Dei,  quia  nec  possunt  statuere,  nec  statuunt  se 
exaudiii,  cuin  proiiiissiones  ignorent  et  aspernentur, 
et  accedere  ad  Deum  sine  Mediatore  volunt.  At 
filius  Dei  expiesse  dicit:  Nemo  potest  venira  ad 
Patrem,  nisi  per  Filium.  Cuin  igitur  mens  sine 
promissione,  et  sine  aguitione  Mediatoris  non  pos- 


sit  ad  Deum  accedere,  manifestum  est  invocationem 
aliarum  gentium,  quae  promissiones  et  Mediatorem 
contenniunt,  damnatam  esse. 

Hanc  admonitionem  de  discrimine  verae  invo- 
cationis  et  f;ilsae,  necessariam  esse  non  dubium  est, 
quam  ut  familiarem  nobis  faciamus,  quoties  incipi- 
mus  precationem  et  gratiarum  actionem,  mente  in- 
tueamur  Baptismum  Cinisti,  et  cogitemus  tunc  De- 
um  clarissime  se  jiatefecisse,  nec  frustra  aut  sohus 
lohannis  causa*eam  patefactionem  factani  esse  exi- 
stimemus,  sed  propter  universam  Ecclesiam. 

Nec  est  otiosum  spectaculum  illa  admiranda 
revehitio,  cuius  nulla  similis  legitur,  sed  est  testi- 
monium,  quo  manifeste  ostendit  Deus,  vere  sibi 
curae  esse  Ecclesiam,  se  adesse  in  Ecclesia,  et 
veile  nobis  opem  fcrre.  Mens  igitur  sciat  hunc  es- 
se  aeternum  Patrem  Domini  nostri  lesu  (^hristi, 
qui  ibi  de  Fiiio  edit  iianc  vocem:  Hlc  est  Fiiius 
nieus  dilectus.  Deinde  Fiiium  esse  scias ,  imnc 
staiitem  in  flumine,  Spiiituin  sanctum  vero  specie 
columbae  insidentem  Filio. 

Hanc  patefactionem  intuens,  hunc  Deum  qui 
se  iliustri  testiinanio  ibi  ostendit,  aiioquaris,  et  tu- 
am  invocationem  ab  aiiarum  g-entium  invocatione 
seiungas,  et  ut  te  ad  cogitationem  iuiius  disciiminis 
magis  exuscites,  locum  et  tempus  patefactioiiis  il- 
lius  cogites,  et  veiut  mente  ingrediaris  in  iiium  hor- 
tuni  in  ripa  lordanis,  ubi  inter  Angeios  et  nmltos 
sanctos,  qui  una  adfuerunt  in  Baptismo  Christi, 
spectatorem  et  audltorem  tantae  revelationis  te  es- 
se  cogites,  sicut  vere  sumus,  cum  fide  nostram  in- 
vocationem  dirigimus  ad  Deum,  qui  ibi  se  Eccle- 
siae  ostendit.  Nec  putenms  solum  Baptistam,  spe- 
ctaforem  vel  auditorem  fuisse.  SeJ  non  dubium 
est,  ibi  magnos  angeiorum  Dco  placcntium  exerci- 
tus  fiiisse,  et  consentaneum  est,  adfuisse  matrem 
Mariani,  et  muitos  Baptistae  auditores. 

Ad  iianc  patefactionem  adiungito  omnes  alias 
in  eductione  ex  Aegypto  factas,  quarum  cogitatio- 
ne  fidem  confirmes,  et  dliigas  invocationein  ad  il- 
lum  verum  Deum,  qui  se  ab  initio  in  Ecciesla  pa- 
tefecit,  et  verbum  et  promissiones  eius  intuearis, 
et  scias  te  non  aiiud  nuinen  invocare,  nisi  Imne 
verum  Deum  seinj)er  in  Ecclesia  patefactum,  sa- 
pientem,  veracem,  iustum,  castum,  misericordem, 
sicut  Propiietae  et  Apostoii  nos  ad  has  patefactio- 
nes  dedu(;untj  ut  Act.  3.  inquit  Petrus,  Deus  Abra- 
iiain,  et  Deus  Isaac,  et  Deus  lacob  giorificavit  Fi- 
liuui  suum  lesum,  quem  vos  tradidistis. 

Sicut  autem  in  invocatione  cogitari  Iioc  discri- 
men  veri  Dei    a    connnenticiis    numinibus    necesse 


213 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


214 


est,  ita  in  Symboio,  eiim  dicitur,  Credo  in  uniim 
Deuni  lules  intueatur  illas  patefactioues,  ut  sciat 
quem  Deum  alloquanuu',  et  cogitet  testimonia 
onmium  temporum  ac  promissiones,  ut  statuatvere 
nos  recipi  et  exaudiri. 

Primum  autem  scicndum  est,  nonien  Dei  usi- 
tate  esseiitiam  divinam  significare.  Piinunn  igitur 
definilio  Dei  constituenda  est,  et  de  unitate  essen- 
tiae  dicendum. 

Cum  autem  humanae  rationi  in  creatione  indi- 
ta  sit  notitia  Dei  tirma,  quae  cum  post  depravatio- 
nem  natuiae  non  prorsus  extincta  sit,  manet  reli- 
qua  vscintilla  eius  nofitiae  in  toto  genere  huniano, 
quia  vult  Deus  in  nobis  maneie  legem,  quae  mon- 
stret  ipsum,  et  deinde  nostram  inobedientiam  Iior- 
ribilem  arguat,  accuset,  et  damnet.  Ideo  passim 
leguntur  descriptiones  Dei  etiain  extra  Ecciesiam 
sciiptae,  apud  alios  aliae,  quae  prudenter  diiudi- 
caiulae  susit.  Nam  Stoica  longius  recedit  a  verita- 
te,  quae  etiamsi  dicit,  Deum  esse  mentem  aeternam 
tamen  infundi  eam  in  mundi  corpora,  eamque  cau- 
sis  secundis  sic  alligatam  esse,  ut  nec  possit  aliter 
movere,  quam  cient  causae  sccundae. 

Platonica,  etsi  est  insufficiens,  tamen  eas  pro- 
prietates  continet,  quae  utcunque  luce  naturali  de 
Deo  sine  patefactione  divina  cerni  possunt.  Est 
autem  haec  desciiptio:  Deus  est  mens  aeterna,  cau- 
sa  boni  iii  natura.  Tantum  ratio  naturalis  utcun- 
que  videt,  Deum  esse  substantiam,  sine  niole  cor- 
porea,  intelligentem,  sapientem,  veritatis  amantem, 
iustam,  benelicam,  castam,  vindicem  atrocium  sce- 
lerum,  causam  ordinis  et  bonarum  rerum  omnium 
in  hac  universitate  nmndi.  Haec  multi  legentes  in 
Philosoplu's,  cogitant  nuHum  discrimen  esse  isiicr 
Pliilos(»phiain  et  doctrinam  Ecclesiae.  Admonendi 
sunt  igitur  iinperitiores,  Platonicam  descriptionem 
nuitilam  esse.  Integram  vero  de  Deo  doctrinam, 
non  in  Philosophia,  sed  in  Ecdesia  Dei  quaeren- 
dam  esse,  ubi  se  certis  et  illustribus  testinioniis 
patefeci*.,  ac  suam  doctrinam  per  scripta  Proj)heta- 
rum  et  Apostolorum  servari  et  propagari  voluit. 

Sit  igitur  haec  definitio  Dei  integia,  sicut  a 
Deo  monstiata  et  per  Pioplietas,  Christum  et  Apo- 
stolos  propjigata  est.  Deus  est  essentia  spiritualis, 
intelligens,  aeterna,  verax,  bona,  iusta,  misericors, 
casta,  libenima,  immensaf?  potentiae  et  sapientiae, 
Pater  aeteinus,  qui  Eilium  imaginem  suam  ab  ae- 
terno  genuit,  et  Eilius,  imago  Patiis  corteterna,  et 
Spiiitus  sanctus  procedens  a  Patre  et  ?'ilio,  sicut 
patefacta  est  divinitas  certo  verbo,  quod  Pater  ae- 
ternas,  cum  FJio  et  Spiiitu  sancto  condiderit  et 
servet  coelum  et  terram,  et  onnies  creaturas,  et  in  i 


genere  humano  condito  ad  imaginem  suam  et  ad 
certam  obedientiam,  elegerit  sibi  Ecclesiam,  ut  ab 
ea  haec  una  et  vera  divinitas  patefacta  certis  testi- 
moniis,  et  per  verbum  traditum  Prophetis  et  Aposto- 
lis,  agnoscatur,  invocetur,  et  colatur,  iuxta  ver- 
bum  illud  divinitus  traditum,  et  damnentur  omnes 
cultus,  qui  fingunt  alios  Deos,  et  haec  vera 
divinitas  in  tota  aeternitate  celebretur.  Hanc  defi- 
nitionem  scianuis  non  esse  natam  in  ratione  huma- 
na,  ut  Platonica  definitio,  sed  doctrinam  esse  in 
Ecclesia  revelatam  inde  usque  ab  initio. 

Quod  enim  Deus  sit  essentia  spiritualis,  adfir- 
mat  Chiistus,  inquiens,  lohan.  4.  Deus  est  spiri- 
tus,  id  est,  non  est  elementis,  cut  coeli  natura  con- 
flatus.  Sed  alia  quaedam  essentia,  quam  in  hac 
niisera  caligine  mortalis  vitae  nomlum  intelllgere 
possumus.  Sed  cernemus  in  illa  aeterna  consuetu- 
dine  coram,  ad  quam  nunc  Ecclesia  vocatur  et  col- 
ligitur. 

Deinde  quod  sit  Essentia  intelligens,  testantur 
haec  verba  in  creatione,  Dixit  Deus.  Dicere  autem 
est  substantiae  intelligentis,  non  brutae. 

Quod  sit  onuiipotens,  r-onfirmatur  ex  eadem 
narratione  in  (ienesi,  In  principio  creavit  Deus 
coelum  et  terram.  Cum  enini  omnia  condid.erit,  et 
quidem  sine  priore  materia,  sed  dicendo,  declaravit 
ipsa  creatione  snam  onmipotentiam.  Et  Esai.  44. 
Ego  sum  Dominus  conditcr  omnium,  extendens 
coelos  solus,  stabiliens  terram,  et  nemo  alius  est, 
qui  mecum  id  faciat. 

Et  voluntatem  Dei  liberrimam  esse,  et  libere 
condidisse  onmes  creaturas,  nec  alligatam  esse  cau- 
sis  secundis,  testatur  dictuni  Psalmi,  Omnia  quae- 
cunque  voluit,  fecit. 

Deinde  esse  bonum  et  beneficum,  veracem,  iu- 
stum,  niisericordem,  castum,  probatur  ex  ipsalege, 
quam  non  solum  illustribus  testiuioniis  in  monte 
Sina  terribili  voce  proposuit,  sed  inde  usque  ab 
initio  generis  huinani  saepe  repetivit,  et  omnibus 
temporibus  testatus  est  et  testabitur  exemplis  hor- 
ribilibus,  displicese  sibi  facta  contraria  legi.  Et  in 
Psalmo  dicitur,  Non  Deus  volens  iniquitatem  tu  es. 

vSic  et  narratio  de  creatione  hominis  docet, 
quaiis  sit  Deus.  Faciamus  hominem  ad  imaginem 
et  siniilitudiiiem  nostram.  Cum  igitur  mentibus  hu- 
manis  insitae  sint  leges  praecipientcs  veritatem,  iu- 
stitiam,  beneficentiain,  castltateni;,  necesse  cst  in 
Deo  tale  iudiciun:  et  tales  viitutes  esse.  Etsi  au- 
tem  hae  notitiae  in  depravatione  humanae  naturae 
oliscuriores  sunt,  et  adsensio  languitlior  est,  tamen 
haec  lux  non  est  prorsus  extincta,  ut  doceat  nos, 
et  esse  Deum,  et  qualis  sit,  et  sit  testimonium  de 
iudicio  Dei. 

14* 


215 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


216 


Sequiturin  definitionerecitatiopersonaium.  Haec 
vero  est  arcana  et  miranda  sapientia  longe  extra 
et  supra  conspectum  oninium  creaturarum  posita. 
Quare  necesse  est  meminisse  testimonia,  in  quibus 
se  Deus  ita  patefecit,  ut  sciamus  vere  tres  esse 
personas,  quae  sint  tamen  ofioovaia^. 

Ut  autem  haec  recitatio  intelligatur,  necesse 
est  primum  enarrari  haec  vocabula  ovciav  etperso- 
nam.  ovaCa  est  essentia  quae  vere  est,  non  ut  ac- 
cidens  in  alio  liaerens.  Persona  vero  est  substan- 
tia,  individua,  intelligens,  incommunicabilis.  Initio 
autem  Graeca  Ecciesia  nominavit  vnoaiaaiv,  quod 
Latini  personam  dixerunt,  postea  etiam,  ne  a  La- 
tinis  dissentire  viderentur ,  adpellarunt  nQoacojiov^ 
etiamsi  hoc  nomen  Graecis  aliud  in  veteri  lingi.a 
significat. 

Nanc  igitur  ad  Symboli  doctrinam  redeo,  et 
hunc  primum  articulum  recito.  Una  est  Essentia 
divina,  aeteina,  Pater  iiCternus,  Filius  Xoyog  qui  est 
imago  aeterni  Patris,  et  Spiritus  sanctus.  Ac  diii- 
genter  considerandae  sunt  haeregulae:  Quoties  dl- 
vinitas  intra  sese  describitur,  dis^ernui.tur  personae. 
Sed  cum  opponitur  creaturis,  mentio  fit  unius  ae- 
ternae  Essentiae.  Altera  regula  est,  Cieatio  et  i 
alia  opera  divina  extra  divinitatem,  sunt  communia  ( 
opera  trium  personarum.  i 

Cum  autem  de  omnibus  articulis  aliqua  perspi- 
cua  testiinonia  seinper  meminisse  necesse  sit,  ad- 
dam  liic  unum  atque  alteruin  testimonium,  de  hoc 
primo  articulo,  videlicet,  de  unitate  Essentiae  di- 
vinae. 

Deut.  6.  Audi  Israel,  Dominus  Deus  noster, 
Dominus  unus  est.  Hoc  dictum  de  essentia  loqui- 
tur,  et  excludit  a  divinitate  omnes  creaturas,  et 
omnia  quae  non  sunt  hic  Deus,  patefactus  in  hoc 
populo  Israel.  Non  enim  otiose  posita  est  particu- 
la,  lehova,  sed  discernit  hunc  Deum  in  Israel  pa- 
tefactum,  ab  aliarum  gentium  commenticiis  nuniini- 
bus,  quasi  dicat,  Hic  lehova  patefactus  in  hoc  po- 
pulo  Israel,  et  non  alii,  quos  fingunt  Aegyptii,  Ciial- 
daei,  et  alii.  Ita  monet,  ut  quaeramus  Deum,  qui 
se  patefecit  in  vera  Ecclesia. 

Deut.  32.  Videte,  quod  ego  sim  solus,  et  non 
cst  alius  Deus  praeter  me. 

Extant  passim  in  Prophetis  multa  similia  testi- 
monia,  quae  prodest  meminisse  et  saepe  cogitare 
ut  bene  confirmentur  mentes  contra  Ethnicos  furo- 
res,  et  contra  Valentinianos  et  Manichaeos,  qui 
horribiliter  lacerai-unt  veram  doctrinam  de  unitate 
divinae  Essentiae. 


DE  TRIBUS  PERSONIS  DIVINITATIS. 


Sequitur  altera  pars  Articuii  de  divinitate,  quod 
videlicet  tres  sint  personae  o^oovaiai,,  aeternus  Pater, 
Filius  Xoyog,  qui  est  dxwv  aeterni  Patris,  et  Spiritus 
sanctus.  Hic  priinum  tenenda  est  definitio  perso- 
nae  supra  recitata,  nec  concedendum  petulantibus 
ingeniis,  ut  praestiguis  caviiiationum  coivumpant 
doctrinam,  quain  Deus  ipse  de  sese  patefecit. 

Quaerat  autem  aliquis,  quare  tres  personas  di- 
vinitatis,  et  non  piures  aut  pauciores  esse  adseve- 
ramus?  Hic  respondendum  est,  quia  Deus  sic  se 
patefecit,  cui  necesse  est  adsentiri. 

Describamus  igitur  personas,  et  testimonia 
certa  coliigamus,  ut  in  invocatione  Deum  recte  al- 
loquamur.  Pater  aeiernus,  est  persona  divina,  ae- 
terna,  non  nata  aiiunde,  sed  cogitatione  sui  gignens 
ab  aeterno  Fiiium  coaeternum,  imaginem  suam.  Ac 
manifeste  discernit  se  Pater  a  Fiiio  in  hac  voce, 
cum  dixit:  Hic  est  Fiiius  meus  dilectus,  quo  dele- 
ctor.  Haec  verba  peispicue  Patrem  et  Fiiium  di- 
Qcernunt,  quae  quidein  saepe  cogitanda  sunt,  et  ut 
nos  confirment  de  iioc  articulo,  et  ut  nos  commo- 
nefaciant  de  ingenti  aniore  aeterni  Patris  erga  su- 
um  Fiiium.  Magna  enim  vis  est  liorum  verboruin. 
Deiector  hoc  Filio.  Diligi  a  se  hunc  Filium  adfir- 
mat,  et  se  eo  laetari,  et  in  eo  acquiescere.  Hoc 
autem  ideo  piaeiiicat,  ut  cum  docuerit,  Ecclesiam 
propter  hunc  Filium  recipl,  fides  fiat  ardentior,  co- 
gitans  vero  et  ingenti  amore  nos  quoque  diiigi  a 
Deo,  quia  Fiiii  haereditas  sumus,  et  propter  eum 
recipiinur,  et  eum  audimus  et  celebramus. 

Sunt  autem  eadem  verba  de  Fiiio,  quae  edidit 
Pater  in  Baptismo  Fiiii,  apud  Esaiam  cap.  4'J.  Ec- 
ce  servus  meus,  sustentabo  eum,  electus  meus,' 
quo  deiectatur  anima  mea. 

Difficiie  est  homini  statuere  de  providentia, 
curae  esse  Deo  liomines,  sed  iioc  multo  difficiiius 
est,  statuere,  nos  vere  diiigi,  sicut  pius  pater  vero 
amore  erga  liberos  suos  adficitur.  Id  autem  sta- 
tuere  discamus ,  hac  duicissima  voce  confirmatl, 
cum  inquit  Pater:  Hic  est  Fiiius  meus  diiectus,  quo 
delector.  Ideo  enim  impressit  Deus  aioQyag  paren- 
tibus,  ut  .sint  commonefactiones  de  amore  Dei,  pri- 
nium  erga  Fiiium,  deinde  erga  genus  humanum, 
quod  condidit  propter  Fiiiuin.  Cum  igitur  manife- 
ste  adfirmet  vere  a  se  diligi  Filium,  et  non  dubi- 
tanduin  sit  amorem  hunc  verum,  ardentem,  et  non 
frigidam  cogitationem  esse,  ut  Stoici  imaginantur, 
statuamus  nos  quoque  vere  et  ardenter  diligi,  cum 
Filium  agnoscimus  et  celebramus.     Haec  verissima 


217 


IV.  ENARRATIO  SYMBOH  NICENI. 


218 


sunt,  etiamsi  humanae  mentis  caligo  et  tristis  dubi- 
tatio  taiitaru  maf;nitudinem  amoris  non  satis  aguo- 
scit.  Sed  quoties  de  nostra  <sioQyrj  erga  liberos 
cogitamus,  veniat  in  mentem  hunc  nostrum  adfe- 
ctum,  vestigium  Dei  esse  nobis  impressum,  ut 
nos  de  amore  aeterni  Patris  erga  Filium,  et  erga 
nos  commonefaciat. 

Nunc  recito  Filii  descriptionem.  Filius  est  Per- 
sona  divina,  genita  a  Patre  cogitante  ac  intuente  se 
ipsum,  iinago  coaeterni  Patris  et  ofjioovGiog,  non  ex 
nihilo  condita,  ut  Ariani  dijierunt,  sed  genita  ex 
Patris  substanlia,  qui  Filius  postea  fuit  intercessor, 
inter  Deum  et  Adam  ac  Hevam  lapsos,  et  coPiStitu- 
tus  Mediator,  adsamsit  humanam  naturam,  ut  pro 
nobis  victima  fieret,  et  crucifixus  ac  resuscitatus 
colligit  aeternam  Ecclesiam,  et  cum  Patre  in  ae- 
ternum  regnat. 


TESTIMONIA. 


Eisi  passim  sparsa  sunt  testimonia  in  scriptu- 
ris  Propheticis  et  Apostolicis  de  Filii  divinitate,  ta- 
men  in  primo  capite  loliannis,  narratio  niaxime  il- 
lustris  Ecclesiae  proposita  est  ad  hunc  articulum 
confirmandum ,  ubi  etiam  nomen  Filio  tribuitur, 
Xoiyog. 

Vocatur  autem  loyog,  quia  cogitatione  nascitur, 
et  est  imago  Patris.  IN'am  Pater  sese  intuens  et 
cogitans,  gignit  imaginem  sui,  communicata  ipsi 
essentia. 

Quanquam  autem  in  creaturis,  nihil  huius  ge- 
nerationis  prorsus  simile  est,  tamen  cum  Deus  uta- 
tur  adpellationibus  humanis,  aliquo  modo  umbras 
tantae  rei  in  nobis  vult  considerari.  Mens  humana 
cogitans  aliquid,  pingit  rei  cogitatae  imaginem,  ut 
quoties  cogitamus  homines  notos  absentes,  mente 
quasi  deliniamus  corporum  figuras.  Talis  imago  in 
nobis  dicitur  loyog,  verbum  mentis,  ut  usitate  in 
scholis  dici  solet.  Sed  nos  non  transfundimus  sub- 
stantiam  in  imagines  illas  in  mente  formatas,  quae 
re  ipsa  sunt  in  nobis  subitae  et  evanescentes  actio- 
nes.  At  Pater  aeternus  gignit  imagihem  communi- 
cata  ipsi  essentia.  Ex  hac  quaiicunque  collatione 
humanae  mentis  et  cogitationis  nostrae  discamus 
adpellationes  aliquo  modo  enarrare. 

Est  et  alia  usitata  adpellatio,  videlicet,  imago 
aeterni  Patris.  Sic  Paulus  nominat  Filium  in  Epi- 
stola  ad  Colossenses.  Ut  autem  in  nobis  cogitatio 
format  iinagines,  ita  cum  Fiiius  cogitando  gignatur, 
sitque  Xo/o^,  simul  intelligi  potest,  esse  eum  Patris 


imaginem,  quia  et  in  Iiumana  mente  loyog  est  ima- 
go  rei  cogitatae. 

Cum  hac  adpeiiuione  congruunt  duae,  quae 
recensentur  in  Epistola  ad  Ebraeos,  x^qaxTr^q  sub- 
stantiae  Patris,  et  dnavyuapa  gloriae.  Haec  voca- 
buia  prorsus  idem  significant,  quod  imago.  Et 
qualis  sit  imago,  oste..dit  descriptiO;,  quae  additur. 
Iinago  substantiae,  id  est,  substantialis,  non  eva- 
nescens,  sed  persona.  Idein  d7iavyuGf/,a  gloriae,  id 
est,  fulgor  ciaritatis,  lioc  est,  substantiae  paternae. 
Ac  simiiitudine  ilia  fulgoris  transrnissi,  signiiicatur 
Fiiiuin  esse  ex  substantia  Patris,  non  ex  niliiio,  seu 
ix  /W7  oVtcov,  ut  Ariani  diccbant.  Swl,  ut  dicit  Ni- 
cenum  Symbouim,  <p(iog  ix  (fwiog.  Postijuam  adpel 
lationes  utcunque  declaratae  sunt,  nunc  testimonia 
recitentur,  quae  ostendunt  in  Ciiristo  duas  naturas 
esse,  et  divinam,  videlicet  Xoyov,  personam  distin- 
ctam  a  Patre,  et  tameri  ofjboovGiov  naTql^  et  natura 
Deum  esse. 

Etsi  autem  passim  sparsa  sunt  testimonia  in 
Propiieticis  et  Apostoiicis  scriptis,  tamen  lohannes 
ideo  suam  narrationem  ab  lioo  articuio  exorsus 
est,  ut  in  iiiustii  ioco  extaret  testimonium,  ac  omni- 
bus  in  conspectu  esset.  Et  quia  in  ipso  exordio 
ponitur,  magis  adparet,  non  obiter  aut  casu  ei 
haec  verba  excidisse,  sed  consulto  institutam  esse 
hanc  nairationem,  ut  Ecciesia  certa  esset  de  Filii 
substantia.  Estque  consentaneum  eo  tempore  op- 
positam  esse  hanc  confessionem  Hebioni  et  Cerin- 
tho,  qui  negabant  in  Messia  naturam  divinam  esse. 
Semper  igitur  in  omni  invocatione  sit  in  conspectu 
haec  narratio. 

In  principio  erat  loyog,  videlicet,  haec  persona, 
quae  est  Fiiius  Dei,  et  nominatur  Xoyog.  Curn  au- 
tem  dicitur  fuisse  in  principio,  inteliigitur  fuisse 
ante  creationem  rerum,  quasi  dicat,  In  iilo  princi- 
pio,  de  quo  ioquitur  Moises,  inquiens,  In  piincipio 
creavit  Deus  coeium  et  teriam.  Tunc  inquam  erat 
7.6ycj,  Non  igitur  creatus  est.  Deinde  addit,  Et 
Xoyog  era-t  apud  Deum.  Hic  personae  discernuntur, 
quia  dicit  loyov  faisse  apud  Patrem,  testatur  ©rgo 
duas  esse  personas. 

Et  Deus  erat  loyog,  Pcsito  disciime  persona- 
rum,  hic  expresse  iam  adseverat,  Filium  esse  na- 
tura  Deum.  Et  ut  iiuius  propositionis  menibra  re- 
cte  ordinentur,  necesse  est  consuetudinem  Graeci 
sermonis  nosse.  Articuius  additur  subiecto.  Ideo 
scicndum  est,  hic  Xoyov  revera  subiectum  proposi- 
tionis  esse,  et  i^tov  piaedicatum ,  sicut  convenit  in 
docendo  et  in  definiendo  vocabuium  cornmunius  po- 
nere  ioco  praedicati,  ut  dicimus,  Maiva  est  herba, 
ita  liic  sciamus  praecipuam  vocem  dennitionis  po- 
sitam   esse  in  praedicato,    monstrantem,    quae  sit 


219 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


220 


Filii  substantia.  Xoyog  est  Deus,  quasi  dicat,  non 
est  iniago  evanescens,  ut  liumana  cogitatio,  nec 
est  iniago  creata,  sed  revera  et  substantialiler  est 
Deus.  Caeteruni  nonien  Deus,  ut  continuniiis_,  con- 
venit  etiam  Patri  et  Splritui  sancto.  Haec  quae 
de  membris  propositionis  hoc  modo  ordinandis 
dixi,  adferunt  lucem  narrationi,  et  necessario  sic 
ordinari  membra  cogit  Articulus. 

Nec  locus  est  hic  caviihitioni  de  vocabulo 
Dei:  Nomen  Dei  interdum  significare  non  natura 
Deinn,  sed  gubernatorem  ornalum  divinis  douis. 
Ad  hanc  cavillatio-jem  respondendum  est,  non  fa- 
ciendam  esse  ambiguitatem  vocabuli  in  ea  narra- 
tione,  ubi  Dei  esseiitia  describitur,  et  non  dicitur 
de  hominiim  gradibus.  Ac  textus  ipse  hanc  refutat 
hanc  calamniam,  cum  declarat,  quid  nomiiiet  Deum, 
scilicet  creatorem.  Haec  est  proprietas  soJi  divinae 
essentiae  conveniens.  Dicit  autem  de  Filio,  Onniia 
per  ipsum  facta  sunt.  Ergo  Filiiis  cum  sit  creator 
cum  Patre,  est  ofxoovaiog  naiQi^  et  natura  Deus,  non 
metapliorice,  non  nuncapatione  tantum. 

Hoc  testimonium,  quod  in  exordio  narrationis 
apiid  lohannem  recitatur,  semper  in  conspoctu  sit, 
et  in  liuius  articuli  defensione,  caeteris  argunientis  i 
praeponatur,  quia  lioc  loco  non  obiler  de  duabus 
naturis  in  JMessia,  aut  obscure,  aut  ambigue  dicitur, 
sed  narratio  lianc  ipsam  ob  causam  instituta  est, 
ut  de  tanto  articulo  Ecclesia  certam  e\  expressam 
sententiam  teneret. 

Deinde  adiungantur  alia  testimonia,  quae  pas- 
sim  in  scriptuiis  Proplieticis  et  Apostolicis  sparsa 
sunt,  ut  lohan.  1.  statim  repctitur  insigne  testimo- 
nium,  In  mundo  erat,  et  niumUis  per  ipsum  factus 
est.  Constat  autem  mundum  non  esse  condituin 
per  humanam  naturam  Christi.  Ergo  necesse  est 
in  Christo  nato  ex  virgine  INlaria,  et  esse  et  nianere 
alteram  naturam  conditricem  cum  Patre. 

Ac  ut  adpaieat  perpetuum  consensum  esse 
huius  tantae  revelationis,  saope  haec  ipsa  sententia 
repetita  est,  videlicet,  per  Filinm  oinnes  cieaturas 
conditas  esse,  quia  haec  proprietas  clarissime  te- 
statur,  Filium  omnipotontein  esse,  et  natura  Deum. 
Coloss.  1.  ()nun'a  per  ipsum,  et  in  ipsnin  condita 
sunt,  et  ipse  est  ante  oninia,  et  omnia  consistunt 
per  ipsum.  Et  Ebrae.  1.  Per  Filiuu),  quem  posuit 
haeredem  oinniuni,  per  (jufin  et  secula  fecit,  qui 
est  fuigor  daritatis  et  efligies  substantiae  eius,  fe- 
rens  omnia  verbo  potenliae  suae.  Haec  dicta  ma- 
nifeste  testantur,  esse  el  manere  in  Chi  isto  divinam 
naturam  conditricem  cum  Patre.  His  tesiimoniis 
addat  pius  lector  pleraque  coJlecta  in  aliis  scriplis. 

Adiuvatur  autem  Ecclesia  in  hoc  articulo  per- 
spicua   confessione   veterum,    qui   proximi    fuerunt 


Apostolis,  et  eorum  discipulos  audierant.  Extat  enim 
in  Eusebio  iibro  7.  confessio  Gregorii  Neocaesarien- 
sis  scripta,  cum  Antlochiam  contra  Samosatenum 
accersitus  cssel,  Unus  Deus,  Pater  Verbi  viventis, 
sapientiae  subsistentis,  ct  imaginis  suae,  integer  in- 
tegrae  genitor,  Pater  Fiiii  unigeniti.  Unus  Domi- 
nus,  sohis  ex  solo,  imago  Patris,  verbum  efficax, 
filius  sempiternus  ex  sempiterno.  Unus  Spiritus 
sanctus  ex  Deo  substantiam  habens,  qui  per  tiliuin 
apparuit,  sanctificr.ns,  per  quem  Deus  super  omnia 
et  in  omnibus  cognoscitur. 

Etsi  autein  non  propter  humanam  autoritatem, 
de  re  tanta,  de  Dei  essentia  statui  potest,  sed  fides 
verbo  Dei,  quod  per  Prophetas  et  Apostolos  tra- 
ditum  est,  iiilitur,  tamen  confessiones  prirnae  Eccle- 
siae,  sunt  tanquain  narrationes  histcricae,  testantes 
qiiid  senserint  Apostoli.  Imo  Deus  semper  vult 
aliquos  testes  esse  verae  senteMtiae  iu  Ecclesia. 
Ideo  talia  dicta  primae  et  iiicorruptae  antiquitatis 
a  probatis  doctorif)us  accepta,  nou  sunt  negligenda. 
Nam  et  commonefaciunt  nos  de  sententia  Prophe- 
tarum  e^  Apostoloium,  ut  in  ipso  verbo  Dei  quae- 
raiitur  firma  testiinonia,  et  confinnant  nos  sua  con- 
fesslone,  cum  intelligimus  eos  nativam  sententiani 
Prophetici  et  Apostolici  serinonis  relinuisse,  et  ad- 
firmare  eam  ab  Apostoiis  acceptain  esse. 

Sunt  et  apud  Irenaeum  perspicua  testimonia, 
qui  audivit  Polycarjuim  auditoiem  lohannis,  et 
nnilto  ante  Nicenam  Synodum  vixit,  tempore  impe- 
ratoris  Severi,  et  deinde  in  Syrmio,  regnante  Ma- 
xiinino,  admodum  senex,  propter  confessionem 
Evangelii,  supplicio  adfectus  est.  Extant  autem 
liaec  verl;a  in  libro  tertio  Irenaei,  cap.  2.  Ostenso 
manifeste  quod  in  principio  loyog  existens  apud  DeMui, 
per  quem  omnia  facta  sunt,  qui  et  seinper  aderat  hu- 
niano  generi,  huiic  novissimis  tempoiibus  secundum 
praefiiiitum  tenipus  a  Patre,  unitum  suo  plasmati, 
passibilem  hominem  factuin  misit. 

Et  extat  longa  epistola  Alexandri  Episcopi 
Alexandrini,  qui  ante  Nicenam  Synodum  refutavit 
Arium,  adseve:ans  loyov  esse  natuia  Filiuin  Dei, 
et  repetens  sententiain  in  Synodo  Antiochena  editam 
contra  Sainosatenuin.  In  ea  epistola  verba  haec 
sunt:  Et  secundum  hoc  creditniis,  Filium  semper 
quoque  cxistere  cum  Patre,  dnavyaGfia  eniin  est  etc. 

Deiiide  tesliinonium  universae  Synodi  Nicenae 
sit  in  conspectu,  quain  secuti  .Vtlianasius,  Basilius 
et  alii  multi  constaniissime  defendunt  tres  es.se  jier- 
sonas  divinitaiis,  sicut  iiiquit  Epiphanius  contra  Sa- 
bellianos,  tivnoazaicg  o  naiiJQ^  tvvnvGiaiog  6  wicg, 
tvvnoGiaiov  i6  uyiov  nvivfjba. 

Et  nominatini  Synodos  Nicena    damnavit  Arii 


221 


IV.    ENARRATIO  SYMCOLI  NICENI. 


222 


dicta,  qui  conteiulif,  Filiiim,  Xoyov,  ex  iiihilo  coiiditum 
esse,  i^  ovx  onwv,  item  fwis.se  aliqiiando  Patreni, 
cum  nondum  esset  Filiiis,  i^v  noif,  on  ovx  fjv. 

Extat  Basilii  bievis  concio,  cni  tifulus  est  de 
Fide.  Extat  et  enarratio  in  exordium  lohannis,  ubi 
perspicue  adseverationes  sunt  huius  senteatiae,  quam 
recilavi. 

Haec  ideo  recito,  ut  vetera  testimonia  non  ne- 
gligantiir,  quae  pios  coiifirmare  possunt.  Nani  ut 
ante  clixi,  etsi  fides  et  invocatio  nituntur  verbo  Dei 
per  Prophetas  et  Anostolos  tradito,  tamen  confir- 
niantur  bonae  inentes,  cum  audiunt  veleris  et  pu- 
rioris  Ecclesiae  testimonia,  quae  adfirmat  hanc 
ipsam  doctiinam  ah  Apostolis  acceptam  esse,  et 
eorum  auditores  testaii  hanc  senteiitiam  ab  Apo- 
stolis  sine  ulla  ambiguitate  traditam  esse. 


Cum  autem  iam  dlctum  sit,  Filiiim  non  cx  ni- 
h1lo  conditum  esse,  sed  revcra  de  substantia  Pa- 
tris  natum,  sicut  ait  Symbolum,  Dcum  de  Deo, 
Lumen  de  Lumine,  paucis  hic  etiam  de  hac  pro- 
positione  dicam,  non  ut  inanis  contentio  moveatur, 
sed  ut  Filius  Dei  rectius  agnoscatur,  scili(;et,  an 
recte  dicatur,  Essentia  generat,  item,  Essentia  ge- 
neratur.  Non  dubium  est,  sequentes  proposiiiones 
veras  esse,  Pater  generat,  Filius  nascitur  seu  na- 
tus  est.  Nam  hic  cogitatio  successionis,  qualis  est 
in  tempore,  excludenda  est. 

Sed  cum  recentiores  reiiciunt  hanc  propositio- 
nem,  Essentia  generatur,  offundunt  imaginationem 
quasi  alia  quaedam  res  nascatur,  et  essentia  co<n- 
niunicetur  non  nata.  Haec  imaginatio  procul  ex 
mentibus  ciicienda  est,  et  sciendum,  cum  Filius 
nascitur,  vere  eum  de  essentia  Patris  nasci,  et  ita 
nasci  essentiam,  quae  Filius  est,  ut  hoc  ipsum  di- 
ctum  vult,  Deus  de  Deo,  Lumen  de  Lumine. 

Hac  vera  senteptia  considerata,  facile  est  iu- 
dicium  de  illis  quaestionibus  recentiorum,  ubi  quae- 
runt,  an  in  Fil  o  diffcrant  realiter  essentia,  et  rela- 
tio.  Et  an  relatio  generetur,  si  essentia  non  ge- 
neratur.  Verum  est  enin),  essentiam  et  relationem 
in  qualibet  persona  non  differro  realiter,  ncc  esse 
duas  res  essentiam  filii  et  relationem,  sed  revera 
Filium  esse  genitam  essentiam,  non  aliam  quam- 
piam  rem  genitam^ 

Haec  vera  sunt,  et  pios  qui  dextre  haec  acci- 
piunt,  uliliter  erudiunt,  ut  agnoscant  Filiun^  Dei  vere 
esse  genitam  a  Patre  essentiam,  non  diias  res  esse, 
nec  tantum  relationem  natam  esse.  Basilius  inquiv, 
Si  Filius  non  esset  natus,  duae  illae  personae  es- 
sent  duo  dbiXtpa.  Ut  autem  vere  sit  Filius,  necciise 


est  de  substantia  Patrs  na^um  esse.  Et  plura  apud 
Graecos  congruentia  huic  nostrae  enarrationi  dicta 
suntj  quae  ex  ipsis  fontihus  petenda  sunt. 

Postquam  autem  haec  fundamenta  vecte  per- 
cepta  sunt,  considerandum  est  argumentum  gravis- 
simum,  quod  videlicet  tota  Scriplura  veteris  et  novi 
Testamenti  adfinnat  invocan<lum  et  adorandum  esse 
Filium  Dei  IMessiam,  et  iubet  ab  eo  petere  aux  i- 
lium  in  omniltus  peficulis,  et  vitam  aeternam,  et 
acquiescere  fi(kicia  ipsius,  tanquam  exaudientis  et 
opem  ferentis.  Hoc  est  autein  tribuere  ei  infinitam 
potentiam,  qi;od  ubique  adsit ,  cor<la  inspiciat, 
exaudiat,  quod  det  iustitiam  et  vitam  aeternam. 
Necesse  est  igitur  in  ftlessia  divinam  naturam  esse. 

Ferspicua  sunt  autem  testiinonia  in  novo  Te- 
stamento. 

lohan.  10.  Ego  vitam  aeternam  do  eis,  et 
nemo  rapiet  eas  ex  matm  mea. 

lohan.  5.  Pater  meus  usque  modo  operatur, 
et  ego  operor.  Quae  ille  facit,  et  Filius  similiter 
facit. 

Item,  Sicut  Pater  exuscitat  mertuos,  et  vivificat, 
sic  et  Filius  quos  vult,  vivificat. 

lohan.  14.  Quidquid  petieritis  Patrem  in  no- 
mine  meo,  hoc  faciam.  Hic  aperte  testatur  se 
exaudire  petentes,  et  largiri  sese  ea  quae  petimus, 
quorum  utrumque  proprium  est  divinae  et  immen- 
sae  naturae. 

lohan.  15.  Sine  me  nihil  potestis  facere.  Haec 
sententia  testatur  Christum  adesse,  protegere,  iu- 
vare,  gubernare  invocantes,  quae  sunt  Dei  propria. 

Matth.  18.  Ubicunque  sunt  duo  aut  tres  con- 
gregati  in  nomine  meo,  ibi  sum  in  medio  eorum. 
Adesse  ubique,  exaudire  et  opitulari  ubique,  pro- 
pria  sunt  divinae  naturae. 

lohan.  20.  Christus  suo  halitu  dat  Spiritum 
sanctum,  quod  etiam  solius  divinae  naturae  pro- 
prium  est. 

lohan.  10.  Ego  pono  animam  meam,  et  rursus 
sumam  eam. 

lohan.  6.    Ego  suscitabo  eum  in  novissimo  die. 

lohan.  8.  Priusquam  Abraliam  natus  est ,  ego 
sum.  Hic  testatur  se  fuisse,  antequam  adsumeret 
humanam  naturam. 

lohan.  17.  Clorifica  me  Pater  ea  gloria,  quam 
habui  apud  te,  antequam  esset  mundus. 

Coloss.  1.     Omixia  per  ipsum  et  in  ipsum  con- 


223 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


224 


dita  sunt,  et  omnia  per  eum  consistunt.  Est  ergo 
in  Christo  natura  divina  conditrix  rerum.  Ideo  post- 
ea  in  cajiite  2.  inquit,  In  ipso  habitat  oninis  ple- 
nitudo  divinitatis  corporaliter,  quasi  dicat,  In  aliis 
habitat  Deus  spiritu  suo,  novam  lucem  et  novos 
motus  accendens,  sed  in  Christo  habitat  non  soluni 
spiritu,  sed  etiam  ita,  ut  personali  unione  humanae 
naturae  dlvina  unita  sit.  Nam  Goafiaiixwg  signilicat 
substantialiter  seu  persenaliter,  quia  ut  nunc  perso- 
nam  dicimus,    ita  veteres  Graeci   ab^fxaia   dixerunt. 

Ad  Ebrae.  1.  Quem  posuit  haeredem  omnium, 
per  quem  et  secula  fecit,  qui  est  fulgor  gloriae,  et 
effigies  substantiae  eiur»,  sustentans  omnia. 

Act.  7.  Domine  lesu,  suscipe  spiritum  meum. 
Haec  petitio  tribuit  Christo ,  quod  morientium  ani- 
mas  custodiat,  et  rursus  coniungat  animas  et  corpora. 

I.  Thess.  3.  Ipse  Deus  et  pater  noster,  et 
Dominus  noster  lesus  Christus  dirigat  viam  nostram. 


EX  VETERI  TESTAMENTO. 

Eoai.  7.  Vocabitur  nomen  eius  Emanuel,  id 
est,  nobiscum  Deus.  Sed  firmius  est  quod  sequiUir 
rap.  9.  vocabitur  nomen  eius,  Admirabilis,  Consi- 
liarius,  Deus,  Fortis,  Pater  vitae  perpetuae. 

Etsi  enim  hic  ludaei  depravant  vocabulum  El, 
et  dicunt  afjxpl^oXov  esse,  tamen  sequens  proprietas 
addita  refutat  ludaicam  cavillationem.  Cum  enim 
Messias  dicitur  esse  Pater  vitae  perpetuae,  mani- 
feste  tribuitur  ei  omnipotentia.  Nam  dare  vitam 
aeternam,  solius  est  divinae  naturae.  Congruit  au- 
tem  hoc  dictum  cum  eo  quod  supra  citavimus, 
Ego  vitam  aeternam  do  eis. 

lerem.  33.  Et  hoc  est  nomen,  quod  vocabunt 
eum,  lehova  iustificator  noster.  Hic  tribuit  Mes- 
siae  nomen ,  quod  in  illa  lingua  proprium  est  Dei, 
et  adfirmat  Messiam  esse  iustificatorem.  Tribuit 
igitur  ei  gloriam ,  quae  soli  Deo  competit.  Nam 
iustificare,tollere  peccatum,et  reddere  iustitiam,  et  vi- 
tam  aeternam,  nemo  potest  nisi  Deus.  Eludere  autem 
ludaei  hac  cavillatione  tam  illustre  testimonium  co- 
nantur,  dicunt  hoc  nomen  non  esse  substantiae  adpel- 
lationem  aut  descriptionem,  sed  descriptionem  esse 
beneficii  aliunde  dati  per  eum,  ut  apud  Ezechielem 
in  postremo  versu  dicitur:  IIoc  erit  nomen  civitatis, 
Dominus  ibidem.  Ita  hanc  adpellationem  aiunt  tri- 
bui  Christo,  tanquam  alieni  beneficii  significatori, 
Deus  est  iustificator  noster. 

Sed  haec  Sophistica  elusio  refutari  potest  col- 
latione  aliomm   testimoniorum ,    quae  supra  citavi- 


mus,  quae  cum  perspicue  adfirment,  Filium  esse 
natura  Deum,  et  de  substantia  Patris  genitum,  re- 
cte  intelligitur  et  hoc  ioco,  tribui  ei  adpellationem 
et  potentiam  Dei,  propterea  quod  sit  natura  Deus. 

Deinde  verbum,  vocabunt,  in  hoc  loco  lere- 
miae,  significrt,  nivocabunt,  id  est,  ipsum  Messjam 
perpetuo  Ecclesia  invocabit  hoc  modo^  nominans 
ipsum,  lehova  et  iustificatorem.  Ipsa  autem  invo- 
catio  testatur  eum  esse  natura  Deum.  Et  cum  in 
ipsa  invocatione  ad  ipsum  Messiam  directa^  nomi- 
netur  ipse  lehova  et  iustificator,  non  dubium  est 
eum  natura  Deum  essc. 

Micheae  5.  Egressus  eius  ab  initio  ante  dies 
mundi.  Etsi  brevitas  talium  testimoniorum  auget 
obscuritatem,  tamen  quia  eaedem  sententiae  saepe 
repetuntur,  coUatio  singula  dicta  illustrat  et  confir- 
mat.  Dicit  hunc  Messiam  egressum  esse  ante  dies 
nmndi,  quo  dicto  aut  hoc  significatur  Filium  latum 
esse  ante  conditionem  mundi,  aut  egressum,  id  est, 
promjssum,  cstensuni  in  verbo,  et  conspectum  esse 
Patribus  in  ipso  mundi  principio,  et  deinceps,  et 
inde  usque  ab  initio  fuisse  deprecatorem  pro  Ec- 
clesia,  et  defensorem  Ecclesiae.  Luctatur  cum  la- 
cob,  et  lacob  de  Ipso  dicit,  Benedicat  vobis  Deus, 
et  Angelus  qui  eripuit  me  ex  cunctis  malis.  Hoc 
praeconium  est  Messiae,  qui  liberat  a  veris  et  ae- 
ternis  malis,  a  peccatis,  ab  ira  Dei,  a  morte.  Haec 
beneficia  maiora  sunt,  quam  custodia  corporum, 
quae  fit  per  Angelos  creatos.  Loquitur  et  cum 
Moise,  losua,    et  Daniele. 

Ideo  et  1.  Corinth.  10.  expresse  adfirmat  Pau- 
lus,  Christum  adfuisse  populo  in  deserto.  Bibebant 
ex  spirituali  comitante  eos  petra.  Petra  autem 
erat  Christus. 

Psal.  45.  Et  concupiscet  Rex  decorem  tuum, 
quia  ipse  est  Deus  tuus.  Hic  adfirmat  Messiam, 
quem  veuturum  esse  praedioat,  Deum  esse,  et  no- 
mine  utitur  Adonai,  quod  proprie  Deo  tribui  solet. 
Est  autem  dulcis  consolatio  in  hoc  dicto.  Cum 
Psalmus  laudat  Ecclesiae  pulcritudinem .  quae  non 
solum  iudicio  mundi  propter  crucem  squalida  vide- 
tur,  sed  etiam  revera  adhuc  languida  est,  et  mul- 
tas  sordes,  ignorantiam,  et  vitiosos  adfectus  mul- 
tos  circumfert.  Interea  tamen  sciamus  nos,  quan- 
quam  imbecilles,  propter  immensam  misericordiam, 
tamen  huic  nostro  Regi  placere,  et  praedicari  pul- 
critudinem,  id  est,  aliquas  esse  virtutes  Deo  pla- 
centes,  veram  invocationem,  propagationem  verae 
doctrinae,  et  reliquam  inchoatam  obedientiam. 

Psal.  72  dicit  Messiam  sempiternum  esse,  et 
semper  adorandum.  Fuit  nomen  eius  semper,  Ante 
solem    manet   nomen    eius,    et    benedicentur  in  eo 


225 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


226 


omnes  gentes.       Item,    Timebunt  eum  donec  erunt 
Sol  et  Luna.     Item,  Adoiabunt  coram  eo  seniper. 

In  his  verbis  perspicue  describitur  aeternitas, 
Ante  soleni,  id  est,  antequam  sol  conditus  est, 
erat  liic  Filius.  Nam  Ebraicus  Psalmus  hic  insigni 
verbo  usus  est,  significans  haud  dubie  natum  esse 
Filiuni,  ante  conditionem  solis. 

Deinde  et  manifeste  adfirmat  hunc  Messiam 
semper  invocandum  esse,  etiam  cum  non  conspicie- 
tur  oculis.  Nqu  igitur  loquitur  de  gestu  corporum, 
qui  praesentibus  Regibus  exliibetur,  sed  loquitur 
de  mente,  quae  petit  a  Messia,  ut  misereatur  no- 
stri,  et  sit  intercessor  pro  nobls,  det  remissionem 
peccatorum,  Spiritujn  sanctum  et  vitam  aeternam, 
et  sit  opitulator  et  delensor  etiam  in  huius  vitae 
periculis,  adversus  furores  Diaboli  et  impiorum,  sic- 
ut  et  ipse  inquit,  Oves  meae  vocem  meam  audi- 
unt.  Nemo  rapiet  eas  ex  manu  mea.  Talis  ado- 
ratio  vere  tribuit  omnipotentiam  Messiae,  et  testifi- 
catur  eum  esse  Deum,  ut  supra  dixi,  has  et  simi- 
les  sententias  de  invocatione,  diligcnter  excerpen- 
das  esse,  quia  siinul  docent,  quis  sit  Messias,  et 
consolationes  necessarias  nobis  proponunt. 

Post  haec  testimonia  ab  effectibus  sumta,  quae 
quia  proprietates  continent,  soli  divinae  et  infinitae 
naturae  tribuepdas,  minus  labefactari  possunt,  ad- 
datur  et  ex  Psalmo  secundo  vox  aeterni  Patris, 
Ego  hodie  genui  te,  et  lllustretur  hoc  dictum,  col- 
latis  testimoniis,  quae  sunt  in  narratione  lohannis, 
ubi  Messias  discernitur  a  caeteris  fihis.  Nomina- 
tur  enim  unigenitus,  caeteri  autem  adpellantur  filii 
adoptione.  Cum  igitur  Messias  sit  natura  filius, 
necesse  est  de  substantia  Patris  genitum  esse. 
Hinc  perspicuum  est  dictum  Psahni  enarrandum 
esse  de  generatioue  fihi,  qua  vere  ex  substantia 
Patris  genitus  est.  Ego  hodie,  id  est,  ab  aeterno 
genui  te,  scihcet,  vera  generatione,  de  mea  sub- 
stantia. 


Hactenus  testimonia  recensui  ex  veteri  et  no- 
vo  Testamento,  quae  adfirmant  FiliumDei  unigeni- 
tum,  qui  se  patefecit  generi  humano,  adsumta  na- 
tura  humana  ex  virgine  Maria,  et  dicitur  Xoyog  et 
imago  aeterni  Patris,  vere  de  substantia  aeterni 
Patris  natum  esse,  et  natura  Deum  et  omnipoten- 
tem  esse.  Cum  autem  tota  haec  sententia  procul 
extra  humanae  rationis  conspectum  posita  sit,  et 
humanae  rationi  haec  valde  absurda  et  tetra  vide- 
antur,  Deum  generare,  et  plures  esse  personas  co- 
aeternas  et  omnipotentes,  necesse  est  diligenter 
erudiri  et  muniri  meutes  de  re  tanta.  Nec  tanfum 
humanae  rationis  imbecillitas  per  sese  cogitatione 
rei  tantae    turbatur,    sed    etiam    Diabolus  odio  fiUi 

MELANTU.  OPER.  VOL.  XXUI. 


Dei  Irritat  levia  ingenia,  ut  opiniones  gignant,  am- 
plectantur,  et  spargant  contumehosas  adversus 
Deum,  ct  aut  palam  abiiciant  Prophetarum  et  Apo- 
stolorum  doctrinam,  ut  fecit  Mahomet,  aut  eludant 
vera  testimonia. 

Adversus  hos  horrendos  furores  primum  vera 
doctrina  muniendae  sunt  nientes,    deinde  et  singuli 
adsiduis    et    ardentibus    votis  petamus  regi  nostias 
mentes  a  Deo,  ne  languefactae  amittant   veram  lu 
cem. 

Utroque  autem  genere  testimoniomm  nos  con- 
firmemus,  yidelicet  dictis  Propheticis  et  Apostohcis, 
et  deinde  vero  et  constanti  consensu  veteris  Eccle- 
siae,  quae  perspicue  adfirmat  his  tantis  controver- 
siis  agitatis,  sic  intellecta  esse  Apostolorura  testi- 
monia,  et  ab  ipsis  ApostoHs,  et  ab  eorum  auditori- 
bus  fidehter  hanc  sententiam  initio  propagatam 
esse  per  probatos  docfores,  ut  supra  de  Irenaeo 
et  Gregorio  Neocaesariensi  diximus. 

Horuni  clarissima  et  constantissima  adsevera- 
tio  nos  quoque  confirmat.  Est  enim  audienda  Ec- 
clesia,  sed  tamen,  ut  supra  dixi,  fides  in  invoca- 
tione  nititur,  non  humana  autorilate,  sed  ipso  verbo 
Dei.  Quare  necesse  est^  semper  etiam  aiiqua  per- 
spicua  et  firma  testimonia  ex  scriptis  Apostolicis 
complecti,  quaha  sunt  apud  lohannem  multa,  quae 
quidem  magis  etiam  perspicua  sunt  caeteris.  Post- 
quam  haec  fundamenta  constituta  sunU  diiuenda 
sunt  praecipua  argumenta  quae  obiicluntur. 


REFUTATIO. 

In  hac  parte  hactenus  necesse  fuit  dici  de  na- 
tura  divina  Fihi  Dei.  Infra  de  adsumtione  huma- 
nae  naturae  plm*a  dicenda  erunt:,  ubi  fortassis  com- 
modius  esset  diluere  argumenta,  quae  contra  divi- 
nam  naturam  Fihi  obiiciuntur,  ex  iis  quae  conve- 
niiint  humanae  naturae,  et  admirandae  servituti, 
quam  subiit  ut  fieret  victima.  Sed  tamen  hio  bre- 
viter  ea  complectemur,  ut  veris  testimoniis,  quae 
iam  recifata  sunt,  Lector  teneat  proxime  adiunctas 
refutationes  contraviorum.  Aliquid  enim  lucis  ad- 
ferunt  huic  doctrinae  de  re  omnium  maxima  et 
gravissima. 

Prima  obiecfio  est,  quae  omnibus  in  oculos 
occurrit,  et  maxime  videtur  labefacfare  sententiam 
de  divinitate  Fihi. 

Natura  divina  nec  patitur  nec  moritur, 

15 


227 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


228 


Christus  autem  mortuus  est, 
Non  est  igitur  natura  Deus. 

Ad  hanc  obiectionem  necesse  est  respondere, 
quia  absurdissimuni  videtur  diccre  Deuni  lacerari 
et  mori.     Est  igitur  haec  responsio. 

Etsi  haec  tota  causa  longe  extra  omnium  crea- 
turarum  conspectum  posita  cst,  tamen  cum  testimo- 
nia  divinitus  tradita  in  scriptis  Propheticis  et  Apo- 
stolicis,  adfirment  duas  naturas  esse  in  Messia  na- 
tu  ex  virgine  Maria,  ut  scriptum  est,  Et  verbum 
caro  factuni  est,  regula  liaec  tenenda  est. 

Quaedam  propria  uni  naturae,  non  impediunt, 
quo  minus  adsit  altera  natura.  Propria  autem  sunt 
haec  humanae  naturae,  lacerari  membra,  pati,  mo- 
ri.  Ideo  Petrus  diserte  dixit,  Christum  passum 
esse  carne.  Et  Irenaeus  pie  et  perspicue  inquit, 
pagina  185.  Christum  crucifixum  et  mortiuim  esse, 
requiescente  verbo,  ut  crucifigi  et  mori  posset.  Id 
est,  divina  natura  non  est  quidem  lacerata  aut  mor- 
tua,  sed  fuit  obediens  Patri,  quievit,  cessit  irae  ae- 
terni  Patris  adversus  peccatum  generis  humani, 
non  est  usa  sua  potentia,  non  exeruit  suas  vires. 
Interea  lacereta  et  mortua  est  nalura,  quae  potuit 
lacerari  et  mori. 

Congruit  autem  hoc  Trenaei  dictum  ad  verba 
quae  sunt  in  epistola  ad  Phihppenses  cap.  2.  Qui 
cum  esset  in  forma  Dei,  id  est,  sapientia  et  poten- 
tia  aequalis  Patri,  non  rapuit  aequahtatem  Dei.  Id 
est,  cum  missus  esset,  ut  obediret  Deo  in  passione, 
non  fecit  contra  vocationem,  non  est  usus  sua  po- 
tentia  contra  vocationem,  Sed  se  ipsum  exinanivit, 
id  est,  non  exeruit  suam  potentiam,  et  Immiliavit  se, 
formam  servi  accipiens,  id  est,  induens  cum  hu- 
mana  natura  mortalitatem,  habitu  inventus  ut  ho- 
mo,  id  est_,  adfectihus  et  destructione,  gau'lio,  pa- 
voribus,  tristitia,  dolore,  morte.  Etsi  igitur  Ita  uni- 
tae  sunt  duae  naturae,  imago  aeterni  Patris,  et  hu- 
mana  natura  ex  virgine  adsumta,  ut  sint  una  per- 
sona,  tamen  naturae  retinuerunt  suas  proprietates. 

Et  conspicitur  in  hac  admiranda  passione,  ma- 
gnitudo  irae  Dei  adversus  peccatum.  Non  estleve 
dictum,  Christum  crucifixum  esse,  requiescente  ver- 
bo,  id  est,  cum  ira  aeterni  Patris  efFunderetur  in 
Filium,  quievit  Ac^o?,  et  fuit  obediens,  non  exeruit 
vires  contra  Patrem,  et  interea  lacerata  est  huma- 
na  natura.  Haec  humilitas,  qua  se  Fillus  ita  sub- 
iecit  Patri,  nunc  non  potest  comprehendi,  sed  in 
vita  aeterna  considerabitur.  Nunc  vero  hoc  cogi- 
temus,  veram  et  ingentem  iram  Dei  esse  adversus 
peccatum,  cum  filius  Dei  hoc  modo  factus  sitsup- 
plex  et  subiectus. 


Secunda  obiectio,  Pater  maior  me  est.  Hoc 
dictum  Ariani  praecipue  opposuerunt  adversus  ve- 
ritatem,  cum  vera  et  simplex  sit  expositio.  Alia 
dicta  loquuntur  de  essentia,  alia  de  officio  Christi 
missi  ad  docendum  et  ad  hanc  obedientiam.,  ut  pro 
nobis  victima  fieret.  In  prinio  cap.  apud  lohannem 
dicitur:  Et  Deus  erat  verbum,  omnia  per  ipsum 
facta  sunt.  Hoc  testimonium  perspicue  adseverat 
Filium  esse  Deum,  et  potentia  aequalem  Patri. 

At  alibi  saepe  dicitur  de  officio  doctoiris  missi 
ad  hanc  obedientiam  a  Patre,  ut  hic,  Pater  maior 
me  est.  Pater  glorifica  me.  Haec  ideo  sic  dicun- 
tur,  quia  Cliristus  tunc,  cum  in  illa  visibili  et  mor- 
tah  consuetudine  Evangelium  traderet,  vohiit  se 
agnosci,  non  ut  fanaticum  doctorem,  aut  qui  sine 
Patre,  et  sine  missione  aeterni  decreti  doceret,  Sed, 
ut  constaret  promissionem  gratiae  et  vitae  aeternae, 
certo  decretum  esse  immotum  divinitatis,  adfirmat 
se  personam  esse  a  Patre  missam,  nec  adferre  se 
doctrinam  a  se  uno  excogitatam,  sed  tanquam  Le- 
gatum,  vocem  aeterni  Patris  arcanam  exponere. 

Itaque  in  narratione  de  autoritate  doctrinae  et 
de  ministerio,  fit  collatio  31ittenfis  et  Missi.  Mit- 
tens  est  fons  doctrinae,  et  adprobator  et  defensor. 
Hunc  vocat  maiorem  Mis,«:o,  scilicet,  ministro,  qui 
a  Mittente  accepit  doctrinam,  et  nunc  est  infirmus, 
subit  crucem,  nec  exerit  suam  potentiam,  sed  ex- 
pectat  testimonia,  quibus  Pater  ornabit  hunc  Filium, 
et  doctrinam  confirmabit,  scilicet,  Resurrectionem, 
et  deinde  missionem  Spiritus  sancti,  et  omnia  mi- 
racula  universae  Ecclesiae,    et  extremum  iudicium. 

Haec  enarratio  dicti,  Pater  maior  me  est,  ve- 
ra,  nativa  et  perspicua  est,  quia  certe  necesse  est 
discerni  dicta  quae  loquuntur  de  essentia,  a  dictis 
quae  loquuntur  de  officio,  ut  hic,  Deus  quare  de- 
reliquisti  me,  hic  certe  non  loquitur  de  essentia, 
sed  de  se  tanquam  victima  sustincnte  tunc  poenas 
nostrorum  peccatorum,  ubi  lamentatur  in  sese  iram 
aeterni  Patris  effundi,  sicut  et  in  Esaia  dicitur:  Et 
Dominus  voluit  conterere  eum  in  infirmitate.  Hae 
descriptiones  aliquo  modo  significant ,  quanta  sit 
ira  Dei,  vera  et  horrenda  adversus  peccata,  et  qua- 
les  dolores  sustinuerit  Filius  Dei,  scilicet,  non  tan- 
tum  corporis  lacerationes,  sed  etiam  illos  ingentes 
dolores,  qui  sunt  sensus  irae  Dei.  Harum  maxi- 
marum  rerum  cogitatione  pii  expavescant,  et  ma- 
gnitudinem  earum  pia  meditatione  considerent,  quod 
si  facient,  facilius  discernent  dicta  dissimilia,  et 
agnoscent  aliquo  modo  utrumque  magnitudinem 
irae  Dei  adversus  peccata,  et  magnitudinem  miseri- 
cordiae  in  filio  Dei,  qui  etsi  natura  Deus  est,  ta- 
men  ibi  sese  abiecit,  ac  prostratus  coram  aeterno 
Patre  pro  universa  Ecclesia  sua  fuit  intercessor. 


229 


IV.  ENAKRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


230 


In  talibus  narrationibus  officia  describuntur, 
de  quibus  saepe  commonefieri  Ecclesiam  necesse 
est. 

Alibi  testimonia  extant,  quae  prcprie  tantum 
de  essentia  loquuntur,  ut  lohan.  1.  Et  verbum 
erat  Deus.  Etsi  autem  testimonia  de  essentia  etiam 
passim  sparsa  sunt,  tamen  saepius  de  beneficiis  di- 
citur^  quod  eorum  consideratione  accendi  fidem  in 
mentibus  pioruni,  et  vitam  aeternam  oporteat. 

Norunt  et  diaboli  ac  fatentur  Filiuni  Dei  na- 
tura  Deum  esse,  eumque  liorribiliter  timent,  sed 
doctrinam  de  beneficiis  summo  cum  dolore  cogi- 
tant,  quia  sciunt  ea  non  pertinere  ad  se,  sed  ad 
genus  humanum,  sicut  in  ipso  Symbolo  scriptum 
est:  Qui  propter  nos  homines,  et  propter  nostram 
salutem  etc.  Et  Rom.  5.  dicitur:  Sicut  per  unius 
delictum  condemnatio  in  omnes  homines,  sic  per 
unius  iustitiam  ad  omnes  liomines  iustificatio  vitae 
pervenit. 

Ut  igitur  in  coiispectu  piis  sit  doctrina  de  ira 
Dei,  ac  deinde  consolatio  quae  aceendit  iustitiam 
et  vitam  aeternam  in  nobis,  ideo  in  Prophetis  et 
concionibus  Filii  Dei  et  Apostolorum  saepius  repe- 
tita  est  doclrina  de  miranda  humilitate  Messiae  et 
passione,  et  de  intercessione^  et  deinde  resurrectione, 
regno  et  praesentia  Messiae  in  Ecclesia. 

Tenenda  est  et  haec  distinctio.  Alia  dicta  lo- 
quuntur  de  arcana  gubernatione  cum  patre,  aut  de 
regnante  Messia,  ut,  Quae  pater  facit,  haec  et  Fi- 
lius  similiter  facit.  Alia  de  humiliato  seu  patiente 
Christo,  ut  cum  vocatur  maledictum.  Ita  enim  de- 
cretum  fuit  in  illo  arcano  consilio  Dei,  ut  Filius 
certo  tempore  fierelt  victima,  quo  tempore  praesti- 
tit  hanc  mirandam  ohedientiam  aelerno  Patri,  ut 
quiesceret  et  sineret  in  se  efFundi  horrendam  iram, 
nostra  peccata  punientem.  Dc  huius  certi  tempo- 
ris  obedienlia  loquuntur  multa  dicta,  quae  ad  suum 
tempus  accommudata,  non  pugnant  cum  aliis  dictis, 
quae  loquuntur  de  potentia  regnantis  Filii  Dei. 

Plura  autem  de  humana  natura  in  Christo  di- 
cenda  erunt,  cum  veniemus  ad  sequentes  Symboli 
articulos.  Nunc  pauca  addam,  quae  proprie  ad  do- 
ctrinam  de  divina  natura  Christi  pertinent. 

Interdum  Filius  Dei  vocatur  sapientia  Patris, 
scilicet,  quia  cum  eo  deliberat  Pater,  ut  Genes.  1. 
significatur:  Dixitpater,  Faciamus  hominem  ad  ima- 
ginem  nostram.  Item,  quia  Filius  ostendit  Patrem, 
et  arcanum  consilium  eius  de  redemtione  protulit, 
sicut  ipse  inquit:  Nemo  novit  Patrem  nisi  Fihus, 
et  cui  Filius  volet  revelare.  Caeterum  hoc  scien- 
dum  est,   Pater  suo  intellectu  intelligit,  sua  volun- 


tate  vuit,  sua  sapientia  est  sapiens.^^lta  et  Filiussuo 
intellectu  intelligit,  sua  voluntate  vult,  sua  sapien- 
tia  est  sapiens.  Sic  et  Spiritus  sanctus  suo  intel- 
lectu  intelligit,  sua  voluntate  vult,  et  sua  sapien- 
tia  est  sapiens. 

Etsi  autem  phrasis  illa,  qua  Filius  nominatur 
sapientia  Patris,  scriptoribus  usitata  est,  tamen  non 
sic  locuti  sunt  Prophetae  et  Apostoli,  sed  lolian- 
nes  noniinat  Filium  Xoyov^  Paulus  dxova.  Hae  ap- 
pellationes  sunt  iilustriores. 

Removenda  est  etiam  temporis  et  morae  cogi- 
tatio  a  generatione  divina,  Gregorius  hac  phrasi 
utitur:  Filius  semper  natus  est.  Alii:  Filius  sem- 
per  nascitur.  Sed  removeantur  liae  temporis  et 
nostrorum  motuum  progressiones,  ab  huius  gene- 
rationis  consideratione,  et  simul  tamen  sciamus  Fi- 
lium  Dei  esse  integrum,  nec  disputemus  haec  cu- 
rio  sius. 


DE  SPIRITU  SANCTO. 

Tertia  persona  vocatur  Spiritus  sanctus.  Est 
autem  persona  procedens  a  Patre  et  Fillo,  quae 
mittitur,  ut  in  omnibus  electis  Angelis  et  hominibus 
accendat  lucem  ad  veram  agniiiouem  Dei,  et  veros 
motus  congruentes  volujitati  Dei  timorem,  fidera 
dilectionem,  invocationem,  fortitudinem  in  confes- 
sione,  tolerantiam,  castitatem,  et  alias  virtutes,  et 
vitam  aeternam. 

Mittitur  autem  ad  homines  ita,  ut  adsit  mini- 
sterio  Evangelii,  et  sit  efficax  per  ministerium  Evan- 
gelii,  sicut  2.  Cor.  3.  Evangelium  noniinatur  mi- 
nisterium  Spiritus.  Eatenus  patefactus  est  Spiritus 
sanctus,  et  haec  de  eo  discenda  suni. 


Sed  cum  haec  doctrina  de  tribus  personis  alie- 
na  sit  a  iudicjis  humanae  rationis  sine  divina  reve- 
latione,  multi  omnibus  aetatibus  contenderunt  tan- 
tum  unicam  esse  personam  divinam,  ut  Samosate- 
nus,  Photinus,  Macedo'nius,  Mahometistae,  Dicta 
vero  de  Filio,  et  de  Spiritu  sancto  corruperunt,  et 
negarunt  appellatione  Spiritus  sancti  significari 
personam  seu  vjiogiugiv,  sed  tantum  motus  creatos 
in  hominum  cordibus,  sicut  in  Psalmo  dicitur:  Ter- 
ribili  et  potenti,  qui  aufert  spiritum  principum.  Et 
manifestum  est  vocabulum  spiritus,  saepe  de  ven- 
tis,  saepe  de  aliis  motibus  creatis  usurpari. 

Sed  adversus  has  cavillationes  muniendae  sunt 
piae  mentes  et  quaerenda  est  veritas,  quod  cura 
facimus,    necesse    est   prudenter    discernere  dicta, 

15* 


231 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


232 


quae  loquuntur  de  ventis,  aut  aliis  motibus  creatis, 
ab  aliis  dictis,  quae  necesse  est  intelligi  de  perso- 
na  quae  singulari  specie  patefacta  est,  cum  in  ba- 
ptismo  Christi  discernitur  a  Patre  et  a  Filio. 

Etsi  igitur  doctrina,  quae  adfirmat  tres  esse 
personas  divinas,  Patrem,  Filium,  et  Spiritum  san- 
ctum,  valde  mira  est,  et  procul  supra  et  extra 
conspectum  omnium  creaturarum  posita,  tamen  ne- 
cesse  est  de  Deo  sentire,  sicut  se  patefecit,  iuxta 
illud  mandatum  aeternmn  et  immotum,  Hunc  au- 
dite.  Huic  mandato  obtemperemus,  et  ut  Paulus 
inquit,  Redigamus  mentes  in  caplivitatem,  in  obse- 
quiuni  Deo,  et  testimonia  pers])icua  amplectamur, 
nec  sinanms  ea  sophisticis  caviilationibus  eludi. 


PRIMUM  TESTIMONIUM. 

Sit  igitur  prinium  hoc  testimonium,  ostendens 
Spiritum  sanctum  esse  ])ersonam,  scilicet,  patefa- 
ctio  divinitatis  in  baptismo  Christi,  ubi  clare  di- 
scernuntur  tres  personae.  Pater  inquit:  Hic  est 
Filius  meus  dilectus.  Est  igitiir  alia  persona  Pa- 
tris,  alia  Filii.  Descendit  autem  Spiritus  sanctus 
in  specie  columbae.  lam  si  Spiritiis  sanctus  esset 
agitatio  in  aniniis  creata,  non  ad])areret  peculiari 
specie  corporali,  quia  non  esset  extra  mentes,  qua- 
rum  esset  accidens.  Aut  si  esset  ipse  Pater,  non 
discerneret  Spiritum  sanctum.  Inquit  autem:  Super 
quem  videris  Spiritum  sanctum. 


SECUNDUM  TESTIMONIUM. 

Secundo  apparet  peculiari  specie  Spiritus  san- 
ctus  in  Pentecoste,  qucrn  constat  clare  dis<;erni  a 
Patre  et  Filio,  quia  antea  Fihus  dixit:  Rogabo  pa- 
trem  et  alium  paracletum  dabit  vobis.  Haec  igitur 
persona,  quae  in  Pentecoste  consj^icitur  et  effundi- 
tur  iu  Apostolos,  est  persbna  disthicta  a  Patre  et 
a  Filio.  Et  cum  sanctificet  et  viviticet,  est  omni- 
potens. 

Similis  patefactio  in  domo  Comelii  facta  est. 
Nec  praetereamus  otiosi  has  patefactiones,  sicut 
maxima  pars  generis  huinanl  eas  praeterit,  quod 
horrendum  et  deplorandum  est.  Sed  sciamus  hanc 
ipsam  ob  causam  factas  esse,  quia  Deus  se  Eccle- 
siae  suae  ostendere,  ct  nobis  certa  testimonia  tra- 
dere  voiuit.  Horum  cogitatione  igitur  nos  confir- 
memus. 


TERTIUM  TESTIMONIUM. 

Tertium  testimonium ,  est  ipsa  baptismi  forma, 
quam  FiliusDei  ipse  tradidit,  iubens  baptisari  homi- 
nes  in  nomen,  id  est,  in  agnitionem  et  invocatio- 
nem  Dei  Patris,  Filii,  et  Spiritus  sancti.  Id  enim 
significat  haec  admiranda  professio :  Ego  baptizo  te, 
id  est,  abiuo  te,  ut  testificer  tibi  remitti  peccata, 
et  te  recipi  ab  lioc  vero  Deo  patre  Domini  nostri 
lesu  Christi,  qui  te  rec'pit  propter  Filium,  exhibi- 
tum  generi  humano,  ut  sit  Mediator,  et  effundit  in 
te  Spiritum  sanctum,  qui  inchoat  in  nostris  menti- 
bus  novam  et  aeternam  iustitiam  et  vitam.  Cum 
igitur  forma  baptismi  discernat  Spiritum  sanctum, 
a  Patre  et  Filio,  necesse  est  personam  esse.  Nam 
si  esset  Pater  aut  Fiiius,  agitans  motu  creato,  non 
esset  tertio  ioco  recitatus  Spiritus,  tanquam  a  Pa- 
tre  aut  Filio  discernendus,  si  videiicet  esset  ipse 
Pater  agitans  aut  agitatio  creata  in  liomine. 

Deinde  cum  haec  ipsa  forma  baptismi  doceat 
pariter  invocare  Sj  iritum  sanctum,  cum  Patre  et 
Filio,  pariter  ei  tribuit  omnipotentiam.  Haec  tria 
testimonia  si  pie  considereniur,  firma  et  iliustria 
esse  inteliigemus.  Nam  certe  patefactiones,  in  ba- 
ptismo  Ciiristi,  et  in  Pentecoste,  non  sunt  frustra 
factae.  Nunc  addemus  et  dicta  certa  Christi,  in 
quibus  proprie  de  hac  persona  concionatur,  quae 
nominatur  Spiritus  sanctus. 

QUARTUM  TESTIMONIUM. 

iohan.  14.  Rogabo  Patrem,  et  aiium  paracle- 
tum  dabit  vobis.  Cum  ait,  Aiium,  discernit  a  Pa- 
tre  et  1  ilio,  liunc  paracietum.  Non  igitur  significat 
Sjiiritus  ipsum  Patrem  agitantem,  non  enim  esset 
Alius,  nec  significat  agitationem  creatam,  non  enim 
mitteretur  a  Fiiio,  si  esset  Pater  agitans,  aut  tan- 
tum  agitatio  creata  a  Patre.  At  Christus  inquit 
loli.  15.  Cum  venerit  paracletus,  quem  ego  mittam 
vobis  a  Patre,  spiritus  veritatis,  qui  a  Patre  pro- 
cedit.  A  se,  inquit  mitti  Spiritum  sanctum.  Non 
est  igitur  aut  Pater  agitans,  aut  tantum  agitatio 
creata  a  Patre. 

Sunt  et  haec  personae  propria.  Aiius  para- 
cietus,  qui  docebit  vos,  et  quae  audiet,  loquetur. 
Si  spiritus  «ignificaret  hoc  ioco  agitationem  crea- 
tam,  esset  doctrina,  non  doctor  aiius,  a  Patre  et 
Fiiio  audiens  et  accipiens. 


QUINTUM  TESTIMONIUM. 

In   priore  Epistoia  ad  Corinth.   cap.    12.  clare 
discernit  Pauius  Spiritum  sanctum  a  donis  creatis. 


233 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


234 


autorem  ab  effectibus.     Omnia,  inquiens,  haec  effi- 
cit  unus  et  idem  Spiritus.  # 

Eodem  raodo  loquitur  Rom.  8.     Ipse  Spiritus 
dat  testimonium  spiritui  nostro.    Discernit  liic  qiio 
que  moventem  st  consolantem  Spiritum  sanctum,  a 
consolatione  qua  cor  erigitur  et  vivificatur. 

Eodem  modo  loquitur  2.  Corinth.  3.  Transfor- 
mamur  tanquam  a  Domini  spiritu,  ubi  etiam  efle- 
ctorem  discernit  a  luce  in  nobis  creata,  ut  ibi  in- 
quit,  id  est,  a  clara  et  firma  notitia,  id  est,  firma 
fide,  et  invocatione. 

Et  quod  Spiritus  sanctus  fuerit,  antequam  car- 
nem  induit  Filius  Dei,  perspicue  testatur  Petrus, 
cum  inquit  de  Prophetis:  Spiritus  Chiisti  in  eis, 
praedicens  Christum  passurum  esse.  Hic  diserte 
nominatur  Christi  Spiiitus,  qui  fuit  in  Prophetis. 
Eodem  igitur  Spiritu  sancto  et  Patres  et  Apostoli, 
et  pii  deinceps,  hoc  est,  omnes  electi  omnibus  tem- 
poribus  sanctificati  sunt. 

Idque  multo  illustrius  docent  verba  Esaie  59. 
Hoc  foedus  meum  cum  eis,  dicit  Dominus,  spiritus 
meus  qui  est  in  te,  et  verba  mea  quae  posui  in  ore 
tuo,  non  recedent  ab  ore  tuo,  nec  ab  ore  seminis 
tui,  dicit  Dominus,  deinceps  ^et  jn  senipiternum. 
Eundem  Spiritum  ait  esse  ia  Esaia,  et  in  tota  Ec- 
clesia,  ad  omnera  aeternitatem.  Non  igitur  tantum 
post  resurrectionem  Christi  effusus  est  in  pectora 
invocantium  Deum  Spiritus  sanctus,  sed  semper 
eodem  Spiritu  sancto,  omnes  electi  sanctificati  sunt. 

Ac  valde  prodest  hoc  Esaiae  dictum  meminisse, 
quia  dulcissimam  doctrinam  et  consolationem  conti- 
net.  Adfirmat  semper  mansuram  esse  Ecclesiam 
Dei,  et  quasi  digito  monstrans,  docet  quid  sit  Ec- 
clesia,  et  ubi  sit,  videhcet  ubi  sonat  vox  Evange- 
lii,  et  testatur  ea  voce  Spiritum  sanctum  efficacem 
esse. 

Et  Zach.  7.  Verba  quae  misit  Dominus  exer- 
cituum  in  Spiritu  sancto,  per  manum  prophetarum. 
Hoc  dicto  utrumque  adfirmatur,  et  gubernatos  es- 
se  Spiritu  sancto  Prophetas,  et  verbum  Dei  non 
esse  inanem  sonitum,  sed  adesse  Spiritum  sanctum, 
et  ea  voce  movere  et  accendere  mentes,  quod  fir- 
missime  statuendum  est  piis,  ut  sciant  vere  Deum 
efficacem  esse  per  vocem  suae  doctrinae  et  promis- 
sionis  in  mentibus  credentium,  et  accendere  in  eis 
lucem,  iustitiam,  et  vitam  aeternam,  ut  2.  Cor.  3. 
vocatur  Evangelium  ministerium  spiritus.  Et  Rom. 
1.  Evangelium  est  potentia  Dei  ad  salutem  onmi 
credenti. 

Constat  igitur  ex  Esaiae  et  Zachariae  dictis, 
quae  recensui,  doctrinam  de  Spiritu  sancto  in  ve- 
teri  Ecclesia  Patrum  et  Prophetaruin  notam  iuisse. 


Ideo  etiam  veteres  hoc  dictum  in  Genesi  intellexe- 
runt  dc  Spiritu  sancto,  qui  est  persona  divinitatis: 
Et  Spiritus  Domiiii  ferebatur  super  aquas.  Sic 
enim  inquit  Basilius :  Sive,  quod  verius  est,  et  enar- 
ratum  est  ab  iis,  qui  ante  nos  fuerunt,  loquitur  de 
Spiritu  sancto  Dei. 

Etsi  autem  novi  Testamenti  dicta  magis  per- 
spicua  sunt,  tamen  congruunt  cum  eis  testimonia 
Prophetarum. 

Inslicto  loel  significata  est  persona  divina,  cum 
inquitDeus;  Effundam  de  Spiritu  meo  super  omnem 
carneni,  quia  enim  ait:  IMEO,  testatur  non  mitti 
creatam  agitationem,  sed  aliquid  essentiae  Dei.  Nam 
cmn  ait,  de  meo  Spiritu,  nominat  nou  aliud  crea- 
tum  extra  se,  sed  spiritum,  qui  in  ipso  patre  est. 
Utrunjque  igitur  significatum  est,  quia  ait  de  meo 
Spiritu,  adfirmat  hunc  Spiritum  non  esse  quiddam 
creatuin.  Et  quia  procedere  eum  inquit  seu  effundi, 
discernit  eum  a  Patre.  Est  igitur  persona,  quia 
quidquid  ahquid  est  Dei,  quod  tamen  non  est  ipse 
Pater,  est  reveia  persona. 

Cogitemus  autem  in  hoc  ipso  testimonio  verum 
et  ingeutem  in  Deo  erga  nos  amorem  esse,  qui 
hunc  ipsum  igneni  amoiis  sui  in  nos  transfundit, 
coessentialem  ipsi,  et  nos  sibi  copulat  societate  non 
tantum  creati  doni,  f  ed  mi.ssi  in  pectora  nostra  sui 
Spiritus.  Haec  cum  in  Ecclesia  dicuntur^  existimant 
hoinines  prophani  inania  somnia  narrari,  Sed  quan- 
quam  ridemur  ab  impiis,  tamen  haec  vera  esse 
statuamus,  nec  existimemus  tot  promissiones  Dei 
editas  tam  illustribus  testiinoniis  irritas  et  inanes 
esse.  Si  credis  Evangeho,  et  bona  conscientia  De- 
um  fiducia  filii  Mediatoris  invocas,  scias  certo  te 
regi  Spiritu  sancto,  nec  indulgeas  dubitationi,  quae 
hanc  infirmam  naturam  excruciat,  nec  approbes  im- 
piarn  doctrinam,  quae  iubet  te  de  proniissionibus 
divinis  dubitare. 

Quanquam  autem  de  essentia  Dei  sine  certis 
divinis  testimoniis ,  nec  Angeli,  nec  ulli  doctores 
certo  nos  docere  possunt,  tamen  postquam  Deus 
se  patefecit,  et  verbum  suum  Ecclesiae  tradidit, 
utile  est  nosse  quid  probati  homines  in  prima  et 
puriore  Ecclesia  senseriat.  Horum  enim  testimo- 
nio  et  nos  confirmamur,  qui  adfirmant  se  hanc  sen- 
tentiam  ab  Apostolis  accepisse. 

Recitavi  autem  supra  confessionem  Gregorii 
Neocaesariensis  perspicuam.  Et  collegit  Basiiius 
testimonia  muitorum,  quorum  praecipua  fuit  in  Ec- 
clesia  autoritas.  Ac  nominatim  recitat  haec  ver- 
ba  Eusebii  Paiaestini:  Sanctum  Deum  iucis  condi- 
torem,  per  salvatorem  nostrum  lesuin,  cum  Spiritu 
sancto  invocantes.  Haec  verba  ostendunt  veteres 
diserte  tres  personas  in  invocatione  complexos  es- 
se,    et   ea   forma  loquendi  de  Fiiio  usos  esse,   ut 


235 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


236 


animi  simul  de  31ediatoris  intercessione  et  de  pro- 
missionibus  commonefierent. 

Testatur  et  haec  ipsa  Symboli  Niceni  professio, 
Ecclesiam  tunc  verba  Christi  de  Spiritu  sancto  sic 
inteilixisse,  ut  adfirmarit  Spiritum  sanctum  personam 
esse.  Et  sic  docuisse  probatos  doctores  manife- 
stum  est,  ut  ait  Epiphanius.  Unigenitus  Filius  ef- 
ficit  omnia  cum  Patie,  non  sohmi  autem  Filius,  sed 
et  Spiritus  sanctus  efficit  omnia  cum  Patre  et 
FiUo,  et  ofxoovaiog  est  Patri  et  Filio. 

Et  Basihus  muhis  scriptis  defendens  hanc  sen- 
tentiam  quae  in  Symbolo  traditur,  inquit  in  quadarn 
Epistola:  Oportet  nos  baptizari  sicut  accepinms, 
Credere  autem  sicut  baptizamur,  glorificare  autem 
sicut  credimus,  Patrem,  et  Filium,  et  Spiritum  san- 
ctum,  fugere  autem  ut  palam  blasphemos,  eos  qui 
Spis  itum  sanctum  aiunt  creaturam  esse. 

Danique  extant  muhae  planae  veterum  de  hoc 
articulo  conciones,  quae  hic  integre  recitari  non 
possunt.  Legcndae  tamen  sunt  ahquae,  ut  nos 
ip&os  confirmemus  horum  voce,  qui  ab  Apostofis 
doctririam  acceperunt,  et  ornati  sunt  a  Deo  testi- 
moniis  miraculorum. 


Postquam  igitur  dictum  est,  ires  esse  personas 
divinitatis,  discrimina  erudite  considerentur.  Pa- 
ter  non  nascitur.  Filius,  etsi  coaeternus  est  Patri, 
tamen  genitus  est,  et  est  imago  aeterni  Patris.  Spi- 
ritus  sanctus  procedit  a  Patre  et  Filio.  Hae  ap- 
pellationes  extant  in  sermonibus  Christi. 

Sed  hic  quaerat  aliquis,  quid  intersit  inter  na- 
sci  et  procedere?  Etsi  exhauriri  haec  arcana  non 
possunt,  tamen  significare  discrimen  filius  Dei  vo- 
luit,  et  nequaquam  eius  sermo  mutandus  est.  Usus 
est  autem  vocabuHs  humanis,  quasi  deducens  nos 
ad  aspectionem  naturae  liominis,  ut  inde  similitudo 
et  umbra  sumeretur. 

Sunt  autem  in  anima  hominis  duae  praecipue 
potentiae,  Intelligens  et  Volens.  Intelligens  format 
imagines,  ut  quoties  de  amico  cogitas,  statim  eius 
imaginem  in  mente  quasi  pingis.  Volentis  autem 
potentiae  sunt  amor,  odium,  et  ahi  adfectus,  et  cum 
hac  copulatum  est  in  homine  cor,  quod  gignit  spi- 
ritus,  qui  sunt  incitatores  actioimm,  motuum,  et  af- 
fectuum. 

Sit  igitur  hoc  discrimen  inter  Nasci  et  Proce- 
dere.  Nasci,  est^  e  potentia  intelligente,  quia  Filius 
cogitatione  nascitur,  et  est  imago  patris.  At  pro- 
cedere,  est  a  voluntate,  quia  Spiritus  sanctus  est 
agitator  seu  amor  substantialis,  tanquam  ignis  amo- 
ris  quo  pater  filium  complectitur,  et  fiiius  patrem, 
imo  quo  postea  pater  et  fihus  dulcissimo  complexu 


sibi  copulant  Ecclesiam  suam.  Est  autem  amor  a 
voluntat^  ut  constat.  Et  sensus  osculi  aliquo  mo- 
do  haec  adumbrat.  In  osculo  hominis  vero  et  ar- 
denti,  Spiritus  ex  corde  exhalatur,  quasi  transfun- 
dens  amorem.  Ita  Deus  amorem  in  nos  suum  spi- 
ritu  suo  transfundens,  nos  ad  se  rapit. 


DE  DUPLICI  DISCRIMINE  PERSONARUM. 

Sunt  autem  duplicia  discrimina  personarum. 
Alia  sunt  interiora,  ut  gignere,  nasci,  et  procedere. 
Alia  sunt  a  beneficiis  erga  Ecclesiam  sumta,  ut 
Fihus  pro  nobis  factus  est  victima,  Spiritus  sanctus 
mittitur  in  corda,  ut  in  nobis  accendat  novam  lu- 
cem  et  iustitiam.  Etsi  autem  utraque  discrimina 
ahquo  modo  cognosci  necesse  est,  tamen  haec  quae 
ab  officiis  sumuntur,  magis  conspicua  sunt,  quorum 
cogitatio  pias  mentes  consolatur  et  confirmat.  Qua- 
re  prodest  ea  in  invocatione  aspici,  et  saepe  re- 
citari. 

Sit  igitur  forma  seiungens  nostram  invocatio- 
nem  ab  ethnica,  Turcica,  ludaica,  ut  saepe  dictum 
est,  directa  ad  hunc  verum  Deum,  qui  se  patefecit 
in  Ecclesia  certis  testimoniis,  edita  promissione,  et 
misso  Filio  suo  Domino  nostro  lesu  Christo  cruci- 
fixo  pro  nobis,  et  resuscitato.  Hunc  intueatur  et 
alloquatur  mens,  et  statuat  vere  nos  recipi  et  ex- 
audiri,  invocantes  hunc  verum  Deum,  cum  credi- 
mus  nos  recipi  propter  Filium  Mediatorem,  et  pe- 
tat  corda  nostra  consilia ,  et  actiones  regi  Spiritu 
sancto  procedente  ab  aeterno  Patre,  et  Fiho  Do- 
mino  nostro  lesu  Christo. 

In  tah  precatione  nos  ipsi  de  tribus  personis, 
et  earum  beneficiis  commonefaciamus,  et  sciamus 
Deum  recte  sic  invocari,  cum  et  intuemur  personas 
hoc  ordine,  et  haec  beneficia  petimus.  Et  pii  ta- 
lem  invocationem  experientur  non  esse  irritam. 


Potest  autem  forma  talis  esse. 

Omnipotens,  aeterne,  vive,  et  verissime  Deus, 
aeterne  pater  Domini  nostri  lesu  Christi,  qui  te  pa- 
tefecisti  immeiisa  bonitate,  et  clamasti  de  Fifio  tuo 
Domino  nostro  lesu  Christo :  Hunc  audite,  condi- 
tor  coeh  et  tcrrae,  et  Jiominum  et  Ecclesiae,  et 
conservator  et  opituhitor,  una  cum  FiHo  tuo  Do- 
mino  nostro  lesu  Cbristo,  et  Spiritu  sancto,  effuso 
in  Apostolos  paracleto,  sapiens,  bone,  misericors, 
iuste,  iudex,  fortis,  caste,  hberrime,  verax,  dihgens 
et  exaudiens  nos,  qui  dixisti:  Vivo  ego,  nolo  mor- 
tem  peccatoris,  scd  ut  convertatur  et  vivat.  Te  in- 
voco  et  oro  supplex,  miserere  mei,  et  remitte  mihi 


237 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


238 


omnia  mea  peccata  propter  lesum  Christum  Filium 
tuum  Dominum  nostrum,  crucifixum  pro  nobis,  et 
resuscitatuni,  Xoyov  xal  dxova  cov  utdiov^  quem  voluisti 
pro  nobis  esse  victimam  xal  faaCTrjv  xal  ixiitjVf  mi- 
rando  et  inenarrabili  consilio,  et  sanctifica,  doce, 
guberna,  accende  corda  et  animas  nostras  Spiritu 
sancto  tuo,  collige  tibi  semper  Ecclesiam  aeternam 
inter  nos,  et  eam  regito,  et  da  ei  tranquilla  et  ho- 
nesta  hospitia,  mitiga  poenas,  et  in  ira  tua  iustissi- 
ma,  immensae  misericordiae  recorderis,  ut  sit  ali- 
qua  Ecclesia  te  vere  invocans  et  celebrans,  sicut 
promisisti,  inquiens :  Propter  nomen  meum  amove- 
bo  furorem  meum,  et  laude  mea  frenabo  te,  ne  in- 
tereas.  Propter  me,  propter  me  faciam,  ut  blas- 
phemi  confundantur. 

Talis  forma  discernit  veram  invocationem  ab 
ethnica,  Turcica  et  ludaica,  et  de  multis  fidei  arti- 
culis,  et  praecipuis  promissionibus  et  consolationi- 
bus  pias  mentes  commonefacit. 

Pcstremo  et  hoc  certo  statuamus,  nec  plures 
personas  divinitatis,  quam  tres  esse,  nec  pauciores 
esse,  nec  alias.  Sitque  semper  in  conspectu  haec 
doctrina.  Non  aliter  de  essentia  et  voluntate  Dei 
sentiendum  esse,  quam  sicut  se  patefecit  ipse,  iux- 
ta  illud:  Patrem  nemo  novit,  nisi  Filius,  et  cui  Fi- 
lius  volet  revelare.  Item,  Hunc  audite.  Certum  est 
autem  ex  baptismo  Christi,  et  ex  nniltis  testimoniis 
citatis,  tres  personas  divinitus  patefactas  esse,  et 
nec  plures  nec  alias  patefactas  esse  praeter  has 
ipsas,  quae  in  verbis  baptismi  recensentur.  Non 
igitur  aliae,  aut  plures  aut  pauciores  cogitandae 
sunt. 

Et  hic  a  piis  damnandi  et  execrandi  sunt 
omnes  furores,  gentium  et  aliarum  sectarum,  quae 
hanc  doctrinam  corruperunt,  ut  Ethnici  infinita 
idola  invocarunt,  quae  etsi  aliqui  philosophantes 
astute  interpretati  sunt,  tamen  interpretationes  non 
congruunt  ad  veram  doctrinam  de  Deo ,  sonantem 
in  Ecclesia.  Sic  Hesiodus,  sic  Valentiniani  infini- 
tam  turbam  deorum  excogitarunt,  Manichaei  duos, 
Bonum  et  Malum,  seu  (fwg  xal  axciog,  pariter  coae- 
ternos  conditores.  Mahomelus,  ut  Samosatenus, 
contendit  unicam  e§se  personam,  Deum  conditorem, 
et  negat  esse  patrem,  Domini  nostri  lesu  Christi 
crucifixi  pro  nobis,  et  resuscitati.  Et  contendit  in 
Christo  tantum  esse  humanam  naturam,  nec  as- 
sentitur  Spiritum  sanctum  personam  esse,  sed  co- 
gitat  esse  agitationem  creatam  in  homine,  ut  dici- 
mus  heroicos  motus  in  viris  fortibus. 

Longum  esset  recitare  omnium  temporum  fu- 
rores,  quos  sparsit  diabolus  in  genere  humano, 
quia  studet  Deum  contumella  afficere,   et   cum  sit 


imxatQsxaxog,  delectatur  horribili  miseria  hominum, 
cum  eos  erroribus  fascinatos  impulit  in  exitium. 
Sed  tamen  necesse  est  pios  moneri  de  illis  furo- 
ribus,  ut  adversus  eos  vera  doctrina  muniantur  pe- 
ctora,  imo  ut  etiam  ardentibus  votis  assidue  Deum 
oremus,  ut  propter  Filium,  Spiritu  sancto  veram 
doctrinam  ab  ipso  patefactam,  et  veram  invocatio- 
nem  in  mentibus  nostris  accendat,  nec  sinat  nos 
ab  ipso  aberrare,  sed  propter  suam  gioriam  guber- 
net  nos,  ut  vere  ipsuin  agnoscamus,  et  invocemus, 
quod  ut  in  nobis  efficiat,  toto  pectore  eum  oro, 
Amen. 

Haec  de  primo  articulo  Symboli^  Credo  in 
unum  Deum  oinnipotentem.  Sequitur  secundus 
Articulus  de  Creatione. 


SECUNDUS  ARTICULUS  SYMBOLI 
DE    CREATIONE. 

Sequitur  in  Symbolo: 

Factorem  coeli  et  terrae,  lisMium  et  in- 
visibilium  omnium. 


Et  de  Deo  illustrior  notitia  fulgeret  in  menti- 
bus  hominum,  si  haec  hominum  natura  non  langue- 
facta  esset  post  Adae  lapsum,  et  articulus  de 
Creatione  magis  intelligeretur,  et  in  eo  magis  con- 
spiceretur  Deus.  Nunc  vero  et  in  hac  tanta  cali- 
gine  et  imbecillitate  hominum  intueamur  verbum 
Dei,  quo  traditur  hic  articulus  et  inde  discamus 
doctrinam  de  Creatione  et  de  praesentia  Dei,  qui 
adest  creaturis,  et  de  iis  circumstantiis ,  quas  in 
hac  quaestione  explicari  necesse  est. 

Ac  primum  hae  duae  causae  creationis  semper 
in  conspectu  sint,  Efficiens  et  Finalis.  Efficiens 
est  Deus  aeternus  Pater  Domini  nostri  lesu  Chri- 
sti,  una  cum  Filio  suo  coaeterno,  qui  vocatur  loyog 
xal  Hxoov  didiov  naiQog,  et  cum  Spiritu  suo  sancto. 
Vocatur  autem  Creatio  proprie  fabricatio  rerum 
aliarum,  quae  sunt  extra  cssentiam  Dei,  ex  nihilo, 
videlicet,  coeli,  terrae,  angelorum,  hominum,  et 
omnium  corporum,  ac  partium  nmndi,  quae  fabri- 
catio,  ut  postea  copiosius  dicam,  non  est  coaeterna 
Deo,  sed  tempus  traditum  est  in  Moise,  et  est  facta 
liberrima  voluntate  Dei,  ut  postea  dicam.  Necesse 
est  enim  iunioris  moneri,  ut  discernant  doctrinam 
a  Deo  traditam,  a  variis  opinionibus,  quas  philoso- 
phi    audacter  finxerunt,  quae    fidem    et  invocatio- 


239 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


240 


nem  valde  impediunt,  ut  cum  fingunt  mundum 
coaelernum  esse  Deo,  et  Deum  alligatum  esse  cau- 
sis  secundis.  Sed  haec  postea  repetemus.  Prius 
enim  finalis  causa  utcunque  consideranda  est. 

Ideo  Deus  condidit  naturas  intelligentes,  quae  sunt 
praecipuum  opus,  ut  se  in  eis  patefaceret,  et  eis 
suam  sapientiam  et  bonitatem  communicaret.  Nam 
essentia  optima  voluit  babere  opera,  in  quae  rivu- 
los  suae  sapientiae  et  bonltatis  spargeret,  et  a  qui- 
bus  vicissim  agnosceretur  et  celebraretur.  Hanc 
esse  causam  divini  consilii  inde  manifestum  est, 
quia  efFectu  ipso  Deus  lioc  ostendit,  cum  trans- 
fundit  in  angelos  et  in  homines  notitiam  de  Deo 
conditore,  et  imaginem  sui,  id  est,  noiitias  multas, 
et  in  his  notitiam  legis,  quae  congruit  cum  aeterna 
et  immota  sapientia  Dei,  et  ostendit  qualis  sit 
Deus,  sinud  etiam  addidit  angelis  et  homlnibus  U- 
benimam  voluntatem,  ct  hanc  ornavit  iustitia  con- 
gruente  cum  mente  et  voluntate  Dei.  Haec  te- 
stimonia  manifeste  ostendunt,  hoc  consilio  condi- 
tas  esse  naturas  intelligentes,  ut  Dcus  communi- 
caret  nobis  sapieatiam  et  bonitatem  suam,  et  vicis- 
sim  a  nobis  agnosceretur  ipse,  et  sapientia  et 
bonitas  eius  celebraretur. 

Deinde  haec  ipsa  transfusio  lucis  divinae  in  nos, 
testatur  hanc  creaturam  vero  et  non  simulato  aut 
fictitio  aniore  diligi'  a  Deo,  cum  ei  tales  dotes  com- 
municarit,  quae  in  ipso  Deo  sunt  summae ,  cilicet, 
sapientiam,  libertatem  voluntatis,  et  iustitiam  con- 
gruentcm  cum  ipsius  voluntate.  Et  facile  intelligi 
potest,  Deum  vere  dihgere  id  opus,  quod  voluit 
esse  effigiem  suam,  et  in  quo  fulget  sua  sapientia 
et  iustitia  cum  ipsius  mente  congruens. 

Haec  cogitatio  similitudinis  Dei,  deducens  men- 
tes  ad  agnitionem  bonitatis  Dei  et  amoris  erga  nos, 
magnum  incendium  mutui  amoris  in  natura  hominis 
incorrupta  accendisset.  Nunc  autem  in  hac  tanta 
caligine  hanc  cogitationem  negligi  doleamus.  Sed 
ostendit  Deus  maius  testimonium  sui  amoris,  cum 
Filius  pro  nobis  supplex  et  victima  factus  est.  Haec 
testimonia  amoris  si  vere  aspiceremus,  vicissim  et 
studium  gratitudinis ,  et  ingens  dolor  propter  no- 
stram  ingratitudinem  in  nobis  excitaretur.  Sed  te 
oramus  aeterne  Deus  propter  Filium  Mediatorem, 
accende  corc^i  nostra  Spiritu  sancto  tuo,  ut  te  vere 
agnoscant,  invocent,  dihgant,  et  tuam  bonitatem 
celebrent. 

Etsi  autem  ipsis  angelis  et  hominibus  eviden- 
tissima  testlmonia  de  Deo  impressa  sunt,  quae  te- 
stantur  esse  Deum,  et  qualis  sit,  et  quod  iudicatu- 
rus  sit,  tamen  postea  in  totum  mundi  opificium 
sparsa  sunt  signa,  quae  certissime  testantur  hunc 
mundum  non  casu  ortum  esse,    sed  mentem  aeter- 


nam  architectatricem  esse.  Ideo  domicilium  homi- 
num  hoc  coelum  et  terra,  tam  varie  distinctum 
et  ornatum  est,  ut  undique  nos  de  Deo  commone- 
faciat.  Manifestum  est  igitur  hoc  praecipuum  con 
silium  Dei  esse,  propter  quod  condidit  totum  niun- 
dum,  ut  sese  patefaceret. 

Etsi  autem  conspectu  opificii  mundi  voluit  Deus 
ita  moveri  hominum  mentes,  ut  firmissime  statuere- 
mus,  et  esse  Deum,  et  esse  sapicntem,  bonum,  iu- 
stum,  veracem,  castum,  iudicem,  tamen  post  lapsum 
primorum  parentum  languida  est  adsensio.  Ideo 
Deus  conditor  immensa  bonitate,  rursus  patefecit 
se  edita  promissione  sua,  et  promulgata  lege,  et  ut 
certum  esset  hanc  vocem  non  esse  creaturae  ali- 
cuius,  testimonia  addita  sunt,  in  quibus  Deus  con- 
ditor  et  servans  naturam  rerum  nova  quaedam 
opera  fecit,  perinde  ac  si  novum  mundum  conderet, 
qiiae  non  poterant  fieri,  nisi  ab  immensa  potentia, 
iussit  stare  solem  toto  triduo,  iussit  solem  regredi, 
reddidit  mortuis  vitam,  misit  Filiuni  natum  ex  vir- 
gine,  qui  niultos  mortuos  revocavit  in  vitam.  Haec 
quasi  nova  fabricatio,  magis  movet  homines  nunc 
in  hac  caligine. 

Quare  testimonia  patefactionis  utraque  consi- 
deremus,  primum  creationem,  et  alia  nova  opera, 
j  quae  non  possunt  fieri  nisi  ab  immensa  potentia, 
et  Deo  gratias.  agamus ,  quod  se  patefecit,  et  do- 
ctrinam  suam  nobis  tradidit.  Et  has  duas  causas 
creationis,  ut  dictum  est,  Efficientem  et  Finalem, 
semper  in  mentibus  nobiscum  circumferamus ,  et 
saepe  cogitemus,  ut  nos  ad  agnitionem  et  amorem 
Dei  exuscitemus.  Deinde  et  circumstantias  consi- 
deremus,  de  quibus  Ecclesia  in  hoc  articulo  prae- 
cipue  concionatur.  Nam  etiam  philosophia  agnoscit 
has  duas  causas  mundi,  Efficientem,  et  Finalem,  sed 
postea  nmlta  disputat  absurda,  necessario  mentem 
aeternam  efFudisse  hanc  machinam,  et  non  posse 
Deum  aliter  agere,  quam  sicut  ciet  ordo  corporum» 

De  his  et  aliis  quibusdam  circumstantiis  ad- 
moneri  homines  necesse  est,  ne  fides  in  invocatione 
exlinguatur,  si  cogitemus  Deum  abesse  a  suo  opi- 
ficio ,  aut  non  posse  aliter  agere ,  quam  ut  cient 
causae  secundae,  cum  saepe  hoc  ipsum  petamus, 
ut  mitigentur  aut  mutentur  causae  secundae. 

Quare  haec  membra  ordine  recitabinms,  pri- 
mum,  quod  creatio  sit  conmiune  opus  aeterni  Pa- 
tris,  Filii,  et  Spiritus  s^ncti. 

Secundum,    quod  res  sint  ex  nihilo    conditae. 

Tertium,  quod  Deus  volens  et  libere  condide- 
rit  mundum  tunc  cum  voluit. 

Quartum,  quod  non  discesserit  a  suo  opere. 


241 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


242 


Quintum,  quod  non  sit  alligatus  ad  causas  se- 
cundas. 


DE  PRIMO 

Quod  creatio  sit  opus  commune  aeterni  Patris, 
Filii,  et  Spiritus  sancti,  Genesis  primo  si^nificatum 
est,  cum  dicitur:  Faciamus  hominem  ad  imaginem 
et  similitudinem  nostram.  Et  de  Filio  multa  sunt 
in  lohanne  perspicua  et  tirma  testimonia,  quae  su- 
pra  recensui.  Hic  satis  est  recitare  dictum,  Omnia 
per  ipsum  facta  sunt,  et  sine  ipso  factum  est 
nihil,  quod  factum  est.  Haec  de  persona  dici,  nihil 
dubium  est. 

De  Spiritu  sancto  Genes.  1.  dictum  est:  Et 
Spiritus  Domini  ferebatur  super  aquas.  Et  Paulus 
l.  Corinth.  12.  Omnia,  inquit,  haec  efficit  unus 
et  idem  Spiritus,  ubi  etiam  diserte  de  persona  di- 
citur. 


DE  SECUNDO. 

Quod  res  sint  ex  nihilo  creatae,  docet  haec 
sententia:  Ipse  dixit,  et  facta  sunt,  Ipse  mandavit 
et  creata  sunt,  id  est,  dicente  seu  iubente  Deo,  res 
exortae  sunt.  Non  igitur  ex  materia  priore  extru- 
ctae  sunt,  ut  Stoici,  duo  aeterna  fingebant,  mentem 
et  materiam.  Refutat  autem  imaginationem  Stoicam 
et  lohannes  inquiens,  Omnia  per  ipsum  facta  sunt. 
Ergo  et  materia  coeli  et  terrae  a  Deo  condita  est, 
nec  fuit  materia  corporum  aeterna. 


DE  TERTIO. 

Quod  Deus  libere  et  volens  tunc  ciim  voluit, 
condiderit  mundum ,  et  quod  sit  agens  liberrimum, 
manifeste  testatur  dictum  Psalmi  114.  Omnia  quae- 
cunque  voluit,  fecit.  Et  Psalmo  135.  Oninia  quae- 
cunque  voluit  Dominus,  fecit  in  coelo  et  in  terra. 


DE  QUARTO. 

Infirmitas  humana,  etiamsi  cogitat  Deum  esse 
conditorem,  tamen  postea  imaginatur,  ut  faber 
discedit  a  navi  extructa,  et  relinquit  eam  nautis 
gubernandam,  ita  Deum  discedere  a  suo  opere,  et 
relinqui  creaturam  tantum  propriae  gubernationi. 
Haec  imaginatio  Deum  removet  a  creaturis,  et  fin- 

MKLAWXH.  OPER.  VOL.  XXIII. 


git  eum  otiosum  esse.  Contra  hunc  tetrum  erro- 
rem  erudiendae  sunt  mentes,  Deum  adesse  univer- 
sae  creaturae,  et  omnes  quae  servantur,  et  quate- 
nus  servantur,  sustentari  a  Deo.  Sed  ita  tamen, 
ut  Deus  sit  agens  liberum,  sustentet  donec  vuU, 
agat  simul  quatenus  ipse  decrevit,  et  moderetur 
ac  mutet  aliqua,  propter  salutem  Ecclesiae  suae 
immensa  bonitate.  Hanc  Dei  praesentiam  confir- 
mant  haec  dicta : 

Act.  17.  In  ipso  vivimus,  movemur  et  sumus, 
id  est,  per  ipsum  datur,  sustentatur,  et  fovetur  vita 
nostra. 

Ebrae.  1.     Ferens  omni  verbo  potentiae  suae. 

Coloss.  1.     Omnia  per  eum  consistunt 

1.  Tim.  6.  additur  descriptioDei:  Qui  vivificat 
omnia. 

Haec  rerum  sustentatio  et  conservatio,  qua 
Deus  adest  toti  opificio  suo,  et  rerum  substanlias 
servat,  sustentat  coelum,  et  motus  coelestes,  foe- 
cundat  terram,  procreat  Iruges  in  terra,  impertit 
vitam  viventibus,  dicitur  usltata  appellatione,  Actio 
Dei  generalis.  Sed  de  hac  Actione  generali  spi- 
nosae  disputationes  leguntur,  quia  homiiies  naturali 
caligine  dilabuntur  in  Stoicas  opiniones,  alligant 
Deum  causis  secundis,  cogitant  nihil  mutari,  deinde 
quaerunt  etiam,  cur  fiant  mala,  cum  Deus  adsit 
opificio  suo. 

Harum  maximarum  quaestionum  brevis  esset 
explicatio,  si  tantum  haec  responsio  semper  in  con- 
spectu  esset,  Deum  essc  agens  liberrimum,  et  li- 
bere  adesse  causis  secundis,  et  nmlta  in  eis  mode- 
rari,  et  agere  una,  quatenus  ipse  pro  sua  immensa 
sapientia  iudicat  esse  una  agendum.  Haec  verissi- 
ma  et  simplicissima  responsio,  plana  extricatio  est 
multarum  difficilium  quaestionum.  Nunc  igitur  de 
hoc  quinto  inembro  dicam. 


DE  QUINTO. 

Et  Stoici  et  aliae  quaedam  sectae  ailigarunt 
Deum  ad  causas  secundas,  Id  est,  finxerunt  Deum 
nihil  aliter  facere  posse,  quam  ut  causae  secundae 
sua  natura  cient,  ut  cum  Sara  sit  sterilis  et  anus, 
cogitant  impossibile  esse,  fieri  eam  matrem.  Ita 
omnes  homines  in  hac  naturali  caligine  intuentes 
onlinem  naturas,  delabuntur  in  hanc  iniaginationem, 
ut  existiment  nihil  aliter  fieri,  quam  ut  iiic  ordo 
ciet.  Ac  valde  impedit,  invocationem  haec  imagi- 
natio.  Cogitamus  enim  ut  Stoici:  Quid  prodest  a 
Deo  petere  gubernationem,  aut  mitigationem  malo- 
rum,  si  natura  suis  legibus  fertur?     Si  est  infelix 

16 


243 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


244 


bellator  losias,  et  eventus  reguntur  naturae  legi- 
bus,  quid  prodest  auxilium  Dei  petere,  ut  ipse  dex- 
tram  eius  armet,  et  militum  animos  inflaminetV 
Multi  sciunt  tales  cogitationes,  magna  impedimenta 
esse  invocationis. 

Necesse  est  igitur  in  Ecclesia  pias  nientes  rc- 
cte  erudiri  de  hac  quaestione,  et  bene  confirmari 
contra  Stoicos  errores.  Sunfque  haec  vera  prin- 
cipia  firmissime  tenenda.  Deus  est  agens  liberri- 
mum,  et  adest  suo  opificio,  non  ut  Stoicus  Deus, 
sed  ut  agens  liberrinmm.  Et  quanquam  sustentat 
rerum  substantias,  et  magna  ex  parte  servat  ordi- 
neni  corporum,  quem  instituit,  tamen  immensa  ml- 
sericordia  muhas  partes  moderatur,  et  secundas 
causas  vel  adiuvat,  vel  impedit,  et  saepe  mutat,  ut 
cum  Moisi  niare  rubrum  patefacit,  cum  praelianti 
losuae  sistit  solem,  cnm  propter  peccata  Israel  im- 
pedit  pluvias  toto  triennio,  et  postea  reddit  precante 
Elia,  cum  dat  Isaac  centujilum,  cum  Agar  pulsae 
in  exilium  fontem  in  deserto  monstrat,  cum  sanat 
Ezechiam  in  morbo  letali.  Denique  talia  exempla 
multa  sciipta  sunt,  ut  quotidie  Deum  propter  Ec- 
clesiam  similia  facere  sciamus,  etiamsi  non  omnium 
oculis  animadvertuntur. 

Saepissime  vero  consilia  et  voluntates  hominum 
flectit  quo  vult,  sine  causis  secundis,  ut  cum  mo- 
vet  Alexandri  mentem  ad  bellum  Persis  inferendum, 
et  deinde  praeliantis  dextram  regit,  seu  cum  incutit 
terrores  fugientibus  hostibus,  ut  Psalmus  inquit:  i 
Terribili  et  potenti  qui  aufert  spiritum  principum. 
Ita  sciamus  Deum  liberrime  in  natura  et  voluntati- 
bus  multa  moderari  sua.  sapientia  et  misericordia, 
etiani  praeter  causas  secundas.  Obstrepunt  enim 
mentibus  hominum  inter  invocandum  alias  Epicu- 
reae  opiniones,  utplurimi  l.omines  dubitant  de  pro- 
videntia,  alias  opiniones  Stoicae,  ut  cum  aliquis  si- 
gnificationes  futuri  mali  cernens,  cogitat,  quid  pe- 
tam  liberationem,  cum  ordo  fatalium  causarum 
non  mutetur? 

Adversus  has  tenebras  humanas,  perspicuis  et 
firmis  testimoniis  divinis  erudiendae  sunt  piae  men- 
tes,  ut  sciant  et  exaudiri  Ecclesiae  preces,  et  Deum 
non  esse  Stoicum,  sed  agens  liberum,  non  alligatum 
ad  causas  secundas,  imo  propter  nostros  gemitus 
moderari  causas  secundas,  aut  impedire,  aut  mu- 
tare. 


Huc  pertinent  haec  dicta: 

Matth.  21.  Omnia  quae  pe.'it'S  credentes,  ac- 
cipietis.  Si  dicetis  Imic  monti,  lacta  te  in  mare, 
fiet. 

lolian.  14.     Qui  credit  in  me,  opera  quac  ego 


facio,  et  ipse  faciet,  et  maiora  his  faciet,  quia  ego 
ad  patrem  vado.  Et  quicquid  pefieiitis  Patrem  in 
nomine  meo,  hoc  faciam,  ut  glorificetur  per  Filiuin. 

Rom.  4.  Abraham  praeter  spem  credldit,  spe 
erectus. 

Deut.  8.  Non  in  solo  pane  vivit  homo,  sed  in 
omni  verbo,  quod  procedit  ex  ore  Dei. 

Ephes.  3.  Et  ei  qui  potest  SUPER  OMNIA 
et  excellenter  opem  ferre,  supra  quani  petimus  aut 
intelligimus.  Haec  verba  manifeste  affirmant  opi- 
tulari  Deum,  etiam  cum  ratio  videt  causas  secun- 
das  minitari  exitium. 

Psalm.  9.  Qui  exaltas  me  de  portis  mortis, 
ut  narrem  laudes  tuas  in  portis  filiae  Zion. 

Psalm.  10.  Tibi  derelictus  est  pauper,  orphano 
tu  eris  adiutor,  id  est,  iis,  qui  deserti  a  causis  se« 
cundis  te  invocant. 

Psalm.  27.  Pater  et  mater  dereliquerunt  me, 
Dominus  autem  suscepit  me. 

Psalm.  23.  Etiamsi  ambulavero  in  medio 
umbrae  mortis,  non  timebo  mala,  quia  tu  me- 
cum  es. 

Psalm.  46.  Propterea  non  timebimus,  cum 
turbatitur  terra. 

lohan.  10.  Nemo  rapiet  oves  meas  de  mani- 
bus  meis. 

Et  Matth.  16.  Portae  inferorum  non  praevale- 
bunt  adversus  Ecclesiam.  Ubi  fit  collatio  poten- 
tium  creaturarum  cum  Ecclesia.  Et  causae  secun- 
dae  potentiores  sunt,  quam  Ecclesia,  sed  reprimuo- 
tur  divinitus. 

Ac  talium  consolationum  plenae  sunt  concio- 
nes  divinae,  hanc  ipsam  ob  causam  propositae,  ut 
cum  potentia  mundi,  si  causas  secundas  considere- 
mus,  longe  antecellat  Ecclesiae,  sciamus  tamen 
Deum  liberrime  moderari  omnium  rerum  vires  et 
motus,  et  velle  sibi  Ecclcsiam  servare,  et  revera 
exaudire  invocantes  ipsum,  in  agnitione  et  fiducia 
Domini  nostri  lesu  Christi. 

Ac  prodest  habere  in  promtu  multa  dicta,  quae 
adfirmant,  Deuni  tunc  vere  velle  opitulari,  cum  a 
creaturis  deserti  sunms,  sicut  clare  inquit  Psalm. 
71.     Liberavit  pauperem,  cui  non  erat  adiutor. 

Et  Esai.  57.  Dominus  habitat  in  contrito  et 
liumili  spiritu. 

Et  lob  inquit  cap.  13.  Etiamsi  occiderit  me, 
sperabo  in  eum,  quasi  dicaf,  Non  irascar  Deo,  non 


245 


IV.    ENAURATIO  SYMBOLl  NICENl. 


246 


desinam  petere  et  expectare  salutem,  etiamsi  cau- 
sae  secundae  onines  ita  vinccnt,  ut  haec  corporalis 
vita  extinguatur,  reddi  tamen  mihi  vitam  scio. 

Et  addit:  Coram  eo  arguam  vias  meas.  Id  est, 
agnosco  me  habere  peccata,  et  Deum  iustum  esse, 
subiicientem  Ecclesiam  cruci.  Sed  tamen  ipse  erit 
salvator  meus,  id  est,  Eripiet  me  Dcus  tandem  ex 
omnibus  aerumnis,  etiani  praeter  et  supra  causas 
secundas. 

Exempla  etiam  nobis  proponamus ,  ac  illustre 
testimonium  cst  in  prlnio  exemplo  Adae  et  Hevae, 
quod  manifeste  docet,  Deum  sine  ullis  causis  se- 
cundis  openi  ferre.  Adam  et  Heva  post  lapsum 
nec  ab  angehs,  nec  suis  consiliis,  nec  ab  ulla 
creatura  iuvari  poterant.  Hic  prodit  ex  arcana 
sede  Deus,    et  recipit  lapsos,    et   reddit  eis  vitam. 

Ita  postea  sequuntur  innumerabilia  exempla 
beneficiorum  divinorum  extra  causas  secundas,  ut 
cum  servavit  Deus  Nohe  in  dihivio,  cum  Saram 
sterilem  et  anum,  fecit  foecundam,  cum  servavit 
loseph,  quem  fratres  interfecturi  erant,  cum  populo 
Israel  viam  concessit  per  mare  rubrum,  et  deiiule 
multa  alia  beneficia  praestitit  praeter  secundas  cau- 
sas.  Sicut  defendit  Davidem  contra  (Joliath,  et 
alias,  sicut  servavit  Danielem  infer  leones,  lonam 
m  ventre  ceti,  et  singuli  homines,  qui  Deum  invo- 
cant,  possent  aliquas  suas  liberationes  narrare,  ubi 
manifeste  praeter  et  extra  causas  secundas  ser- 
vati  sunt. 

Tlanc  doctrinam  necesse  e.' t  in  invocatione  co- 
gitari,  quia  valde  impeditur  invocalio  liac  rationali 
seu  philo>ophica  iiuag^^inatione.  Res  feruntur,  sicut 
natura  impellit.  Si  liabes  visibilia  praesidia,  eris 
tutus  in  periculo.  Si  non  habes  visibilia  praesidia, 
opprimet  te  inimicorum  muUitudo.  Nec  tui  gemitus 
aut  precatio  nmtat  ordinem  naturae,  sed  sequenlur 
usitati  eventus,  congruentes  impulsloni  naturae,  sive 
velis,  sive  nolis. 

Huic  cogitationi  opponenda  est  haec  verissima 
doctriiia,  quae  adfirmat,  Deum  esse  agens  liberri- 
mum  et  alias  iuvare  ordinem  naturae,  alias  mode- 
raii,  ahas  etiam  nmtare.  Ac  in  voluntatibus  liomi- 
num,  ubi  non  turbatur  ordo  naturae,  pUnima  mo- 
derari,  ut  Laban,  et  deinde  Esau,  etsi  conanfur  in- 
terficere  lacob,  tamen  eorum  voluntas  divinitus  re- 
primitur. 

Saul  multis  modis  impeditur,  ne  possit  interfi- 
cere  Davidem.  leremias  toties  abiicitur  in  carce- 
rem,  et  in  puteos,  et  tamen  rursus  exfrahitur,  Deo 
ilectente  aliquorum  voluntates  ad  eum  liberandum. 

Talia    etsi  Democritus   diceret    casu    accidere, 


tamen  Ecclesia  certo  scit,    tales  motus  a  Deo  gu 
bernari,    sicut  scriptinn  est:     Omnes  capilli  capiti' 


I,         .">!«    III.      C5l^l  iptll 

vestri  numerati  sunt. 


Et  1.  Reg.  25.  inquit  Abigail  adDaviilem:  Erit 
anima  Domini  mei  custodita  tanquam  in  fasciculo 
viventium. 

Et  deinde  cap.  26.  SoporDomini  irruerat  su- 
per  eos. 

Quare  in  invocatione  luceat  haec  fides,  petens 
et  expectans  auxiliuin  Dei  in  vocatione  et  negotiis 
necessariis,  sive  causae  secundae  nos  adiuvent,  sive 
destituere  nos  videantur. 

Nec  satis  est,  qood  Stoici  dixerunt,  qui,  cum 
eis  obiiceretur,  Si  omnia  eveniunt  necessaiio,  quid 
])rodest  sacrilicare?  respondebant,  sacrificari ,  ut 
significaretur  gratitudo,  non  ut  peferentur  beneficia, 
iino  Ecclesia  et  petit  beneficia,  et  agit  gralias. 


DE  CAUSA  PECCATI,  ET  DE 
CONTINGENTIA. 


Quandocunque  autem  de  Creatione  dicitnr,  sta- 
tim  quaestio  de  causa  mah,  et  de  causa  pec^ati 
movetur.  Cerlamina  etiam  de  contingenfia  omni- 
bus  aetatibus  fuerunt.  Ac  ut  ordine  de  his  quae- 
stion«bus  dlcamus,  prinium  in  genere  de  omnibus  re- 
bus  creatis  teneafur  hoc  dictum,  quod  in  Genesi 
recitatur,  et  loquitur  de  rebus  creatis,  quales  a 
Deo  conditae  sunf.  Vidit  Deus  omnia  quae  fecerat, 
et  erant  vahle  bona.  Et  quid  signlficet  bonum  dex- 
tre  infenigatur.  Siguificat  autem  generahter  hic 
Bonum,  rem  Deo  placentem,  et  ordinatam  ad  cer- 
tos  usus,  et  iii  eo  onliiie  servienlem.  Ahfer  au- 
tein  ])lacebat  homo,  aliter  planfae,  aut  stellae,  aut 
pecudes.  Itaque  de  creafura  rationali,  de  angelis  et 
honnnibiis,  sciamus,  in  prima  creafione  eos  fuisse 
bonos,  id  esf,  placaisse  Deo,  et  conditos  esse,  ut 
essent  templum  Dei,  in  quo  Deus  habitans,  com- 
municaret  eis  suain  lucem,  iustitiam,  vitam  et  lae- 
titiam, 

Quare,  ut  de  homine  nunc  (Xcainus,  cum  na- 
tura  hominis  ita  condita  sit,  ut  inifio  creationis  fu- 
eiit  bona  et  iusta,  et  non  fuerit  obnoxia  morfi  et 
aliis  calamitatibus,  seinper  quaesitum  est,  unde  sint 
tanta  mala,  peccatum,  mors,  et  reliquae  horribiles 
miseriae. 

Do  hac   quaestione  non  consulenda  est  Philo- 

16- 


247 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


248 


sophia,  quae  tantum  in  materia  propinquas  causas 
considerat,  dicit  liumanum  corpus  morbis  et  morti 
obnoxium  esse,  quia  Elementa  et  nata  ex  eis  mu- 
tabllia  sint,  et  habeant  qualitates  inter  se  pugnan- 
tes,  quae  efficiunt  corporum  mutationes,  ut  quia  in 
equo  alimentuni  non  sarcit  in  humido  radicali  quan- 
tum  absumtum  est,  paulatim  calor  nativus  fit  lan- 
guidior,  et  superant  externa  humiditas  et  frigiditas, 
extingui  animal  necesse  est,  cum  non  foveator  suo 
calore  et  humore.  Haec  sicut  in  pecudibus  et  in 
plantis  fiunt,  ita  ad  hominem  transferunt,  nec  sciunt 
priorem  causam,  cur  homo  simili  mutationi,  ut  pe- 
cudes,  subiectus  sit,  quem  adfirmat  Deus  ita  condi- 
tum  esse,  ut  esset  imago  Dei  perpetuo  vivens,  et 
eum  celebrans. 

Omittenda  est  igitur  Philosophia,  et  ex  verbo 
Dei  quaerenda  veritas.  Post  Phiiosophos  porten- 
tosa  deliria  finxerunt  Manichaei,  quae  non  recitabo. 
Nam  cognita  veritate  facilis  est  refutatio  opinionum 
contrariarum, 

Adfirmat  autem  doctrina  coelestis,  tradita  per 
Prophetas,  Filium  Dei,  et  Apostolos,  quae  semper 
in  Ecclesia  fuit,  peccati  causam  non  esse  Deum, 
sed  voluntatem  Diaboli  et  hominis,  qui  sua  liber- 
tate  sese  a  Deo  averterunt,  et  in  homine  poenam 
peccati  esse  mortem  et  alias  calamitates. 

Testimonia  sint  in  promptu, 

Psalm.  5.    Non  Deus  volens  iniquitatem  tu  es. 

lohan.  8.  Quando  mendacium  loquitur  Diabo- 
lus,  ex  propriis  loquitur,  quia  mendax  est,  et  pater 
mendacii. 

Roni.  5.  Per  hominem  intravit  peccatum  in 
mundum,  id  est,  peccatum  non  est  res  condita  a 
Deo,  sed  homo  sua  libertate  se  a  Deo  avertit,  et 
excussit  dona  Dei,  et  illam  suam  destructionem 
propagavit  in  posteritatem. 

Hic  autem  dicendum  etiam  erat,  quid  sit  pec- 
catum,  Sed  id  suo  loco  dicetur.  Nunc  satis  est 
scire,  peccatum  originis  esse  aversionem  a  Deo, 
quae  secuta  est  lapsumAdae.  Pcstquam  enim  na- 
tura  amisit  lucem  et  rectitudinem,  quae  in  creatione 
fuerat  insita  homini,  iam  in  mente  hominis  caligo 
est,  et  in  voluntate  aversio  a  Deo,  et  contumacia 
in  coide,  quae  mala  impediunt  homines,  ne  inte- 
gram  obedientiam  Legi  Dei  haec  corrupta  natura 
praestare  possit.  Sed  actuale  peccatum  est  actio 
contra  Legem  Dei.  Haec  suo  loco  copiosius  de- 
clarabuntur. 

Cum  autem  dicitur,  Deum  non  esse  causam 
peccati,  id  sic  inlelligatur,  nec  rem  a  Deo  condi- 
tam  esse  peccatum,  nec  Deum  velle  peccatum,  nec 


adprobare,  nec  impellere  voluntates  ad  peccandum, 
sed  horribiliter  irasci  peccato,  ut  in  Lege  et  tristis- 
simis  poenis  ostendit,  imo  irae  magnitudo  maxime 
conspicitur  in  hoc  testimonio,  quod  placari  non  vo- 
luit,  nisi  Filius  fieret  victima. 

Nec  valet  insulsa  cavillatio  quorundam  veterum 
et  recentium,  qui  excusaturi  absurditatem  dicunt, 
etiamsi  Deus  velit  peccatum,  tamen  eum  non  pec- 
care,  quia  ipsi  non  sit  Lex  posita.  Haec  est  Sy- 
cophantia  execranda.  Pingit  enim  Deum  velut  Ty- 
rannum,  volentem  bona  et  mala  sine  regula. 

Contra  enim  sentiendum  est,  Deum  vere  talem 
esse,  qualem  se  esse  ostendit  in  Lege,  et  haec  De- 
um  vere  velle,  quae  in  Lege  adprobat.  Nec  fin- 
gendae  sunt  in  Deo  contradictoriae  aut  contrariae 
voluntates. 

Vt  igitur  hae  propositiones  verae,  necessariae, 
aeternae  et  immotae  sunt,  Deus  est,  Deus  est  sa- 
piens,  Deus  est  castus,  ita  haec  perpetua  et  immo- 
ta  est,  Deus  irascitur  libidinibus  Neronis.  Imo  ex- 
ecrandus  furor  est  contrarium  dicere. 

Etsi  autem  in  Lege  promulgata  voce  Dei,  et 
tot  concionibus,  ia  quibus  iudirium  et  ira  describi- 
tur  adversus  peccatum,  clarius  conspicitur  voluntas 
Dei,  quam  in  imagine,  quam  transfudit  in  naturam 
hominis,  tamen  et  ipsae  notitiae  naturales  et  iudi- 
cium  conscientiae  in  homine  testantur,  Deum  nec 
velle  nec  adprobare  peccata, 

Quod  vero  Ebraica  phrasi  dicitur:  Indurabo 
cor  Pharaonis,  et  similia  dicta  multa  occurrunt,  cer- 
tum  est  consuetudine  sermonis  Ebraici,  illa  verba 
significare  permissionem,  et  non  efFectionem,  ut: 
Ne  nos  inducas  in  tentationem,  id  est,  ne  sinas  nos 
opprimi  tentatione.  Nolite  esse  solliciti,  id  est,  ne 
soUicitudine  fracti  desperetis.  Et  ubique  obvia 
sunt  exempla  huius  phrasis,  quae  manifeste  osten- 
dunt,  hanc  sententiam  esse  verborum,  quam  recen- 
sui,  quod  eo  observandum  est  diligentius,  quia  ru- 
diores  hac  consuetudine  non  animadversa,  etiam 
olim  Augustini  tempore  et  antea,  decepti  sunt. 

Postquam  autem  certum  est,.  Deum  non  esse 
causam  peccati,  nec  velle  nec  adprobare  peccatum, 
sequitur  concedendam  esse  contingentiam,  id  est, 
non  omnia  necessario  fieri.  Ac  ut  vocabulum  in- 
telligatur.  addam  breves  descriptiones,  et  earum 
exempla. 

Necessitas  absoluta  vocatur,  cum  contradicto- 
ria  propositio  prorsus  sua  natura  impossibilis  est. 
Ac  in  doctrina  Ecclesiae  hae  propositiones  de  Deo 
absolute  necessariae  sunt:  Deus  est,  Deus  est  in- 
telligens,  omnipotens,  aeternus,  verax,  bonus,  iu- 
stus,    castus,    et  similes,  in  quibus  de  essentia  et 


249 


IV.    ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


250 


potentia  Dei  verae  asseverationes   divinitus  patefa- 
ctae  sunt. 

Deinde  cum  de  voluntate  Dei  in  creatione  et 
operibus  omnibus  extra  ipsum  loquimur,  sciendum 
est  voluntatem  Dei  liberrimani  esse,  et  Deum  esse 
agens  liberrimum,  id  est,  posse  creare,  aut  non 
creare,  posse  lapsum  hominem  recipere,  aut  non  re- 
cipere,  posse  Pharaonem  delere,  aut  non  delere, 
posse  depellere  Sennacherib  a  lerosolyma  aut  non 
depellere. 

Haec  libertas  est  fons  contingentiae.  Est  igi- 
tur  contingens,  quod  cum  fit,  non  necesse  fuit  fie- 
ri,  nec  contradictorium  erat  impossibile. 

Ita  in  doctrina  Ecclesiae  haec  est  contingens: 
Sol  quotidie  oritur  ascendens  super  hemisphaerium 
nostrum ,  quia  oritur  decreto  voluntatis  divinae, 
quae  liberrime  hunc  ordinem  instituit.  Sed  Phy- 
sici  vocant  has  necessarias:  Sol  oritur ,  Ignis 
calet. 

Vocantur  autem  a  doctis,  Necessariae  necessi- 
tate^Physica,  id  est,  quia  talis  ordo  in  natura  divi- 
nitus  institutus  est,  nec  sine  singulari  et  extraordi- 
nario  opere  Dei  mutatur:  Sed  Ecclesia  scit  reipsa 
contingentes  esse. 

Nunc  de  contingentia  dicatur  in  actionibus  hu- 
manis.  In  creatione  hominis  praecipue  haec  tria 
dona  erant:  Imago  mentis  divinae,  vis  intelligendi, 
et  in  ea  lucens  agnitio  Dei,  et  notitia  legis  divi- 
naCj  et  aliae  quaedam  notitiae.  Deinde  volunlas 
recta,  quae  poterat  obtemperare  Legi  Dei.  Et  li- 
bertas  in  voluntate,  quae  erat  facultas,  qua  pot- 
erat  homo  velle  seu  eligere,  seu  reiicere  ea,  quae 
cognitio  ostendebat,  aut  etiam  suspendere  actionem. 

Haec  facultas  pars  erat  similitudinis  Dei,  et  in- 
ter  summa  ornamenta  creaturae.  Et  adhuc  est 
pars  similitudinis  Dei,  quatenus  reliqua  est.  Fuit 
autem  longe  praestantior  haec  libertas  in  natura 
integra.  Nunc  etsi  mutilata  est,  tamen  quod  ad 
electionem  externarum  actionum,  quae  rationi  sub- 
iectae  sunt,  attinet,  in  homine  reiiqua  est.  Haec  li- 
bertas  quantacunquae  reliqua  est,  Fons  est  contin- 
gentiae  humanarum  actionum. 

Ut  igitur  Heva  et  Adam  sua  libertate  averte- 
runt  se  a  Deo,  ita  hae  suht  verissime  contingen- 
tes,  et  nequaquam  necessariae:  Adam  violat  man- 
datum  Dei,  Adam  violans  mandatum  Dei  accersit 
sibi  mortem,  Quia  verissimum  est,  Deum  non  vo- 
luisse,  nec  adprobasse  id  peccatun;,  nec  impulissc, 
nec  coegisse  voluntatem  Adae  ad  id  peccatum. 

Haec    de   fonte  contingentiae  vere  dicta  sunt. 


quae  ostendunt  Stoicas  imaginationes  de  necessita- 
te  repudiandas  esse.  Affirmo  igitur  Pharaonem, 
Saulem,  Neronem,  sua  voluntate  libere  et  contin- 
genter,  non  aliqua  fatali  necessitate,  nec  Deo  im- 
pellente  eorum  voluntates,  elegisse  scelera,  quae 
fecerunt,  sicut  in  Osea  dicitur:  Ex  te  perditio  tua 
est  Israel.  Et  de  Diabolo  dicitur:  Ex  proprlis  men- 
dacium  loquitur. 

Postquam  de  necessltate  absoluta,  et  de  fon- 
tibus  contingentiae  dictum  est,  priusquam  Stoica 
argumenta,  quae  contra  veram  sententiam  sophisti- 
ce  excogita  sunt,  diluo,  recitabo  gradus  necessita- 
tis,  quibus  consideratis,  planior  fiet  explicatio  ar- 
gumentorum. 

Primus  gradus  est.  Necessaria  necessitate  ah- 
soluta,  seu  simpliciter  necessaria,  dicuntur,  quorum 
opposita  simpliciter  sunt  impossibilia.  Tales  sunt 
propositiones  de  essentia,  et  de  virtutibus  Dei.  De- 
us  est,  Deus  est  essentia  intelligens,  verax,  bene- 
fica,  iusta,  casta,  liberrima. 

Secundus  gradus  est.  Necessaria  necessitate 
definitionum,  et  demonstrationum,  ubi  si  fingatur 
oppositum,  fit  implicatio  contradictionis,  ut  si  Trigo- 
nus  non  habet  tres  angulos,  noii  est  Trigoniis.  Si 
virtus  non  est  congruens  quiddam  cum  regula 
mentis  divinae,  non  est  virtus.  Hic  gradus  proxi- 
mus  est  primo,  quia  est  regula  mentis  divinae  im- 
mota.  Ut  haec  immota  est:  Deus  vult  castitatem, 
ita  et  haec  immota  est:  Castitas  est  virtus. 

Tertius  gradus  est.  Necessaria  necessitate 
physica,  quae,  quia  natura  sic  ordinata  est,  eodem 
modo  se  habent,  sed  tamen  a  Deo  mutari  possunt, 
ut  exempla  testantur.  Et  sic  condita  sunt  liberri- 
ma  voluntate  Dei,  et  reguntur  liberrima  voluntate 
Dei.  Ut  ignis  necessario  calefacit,  necessitate  phy- 
sica.  Sol  necessario  movetur  necessitate  physica, 
id  est,  sic  instituto  ordine  divinitus.  Sed  tamen 
Deus  potest  sistere  Solem,  ut  feclt  in  pugna  losuae. 
Ac  Stoicorum  delirium  execrandum  est,  ut  supra 
quoque  dixi,  qui  fingunt,  Deum  alligatum  esse  cau- 
sis  secundis,  nec  posse  aliter  agere,  quam  ut  cient 
causae  secundae.  Imo  ideo  invocamus,  ut  sua  li- 
bertate  regat  et  moderetur  causas  secundas,  id  est, 
pliysicas.  Non  sunt  igitur  prorsus  inmiutabilia 
haec,  quae  in  hoc  tertio  gratlu  recensentur,  ut  il- 
ia,  quae  ad  primum  et  secundum  gradnm  pertinent. 

Quartus  gradus  est  mutabilium,  quae  tamen 
vocantur  Necessaria  necessitate  consequentiae,  id 
est,  quae  sunt  quidem  re  ipsa  mutabilia,  sed  non 
mutantur,  vel  quia  sic  a  Deo  decreta  sunt,  vel 
quia  sequuntur  ex  causis,  quae  non  mutantur,  cuni 
tamen  mutari  potuissent,  vel  quia  cum  fiunt  contra- 
dictoriae,    simul    \eme   esse  non  possunt.     Ut  ne- 


251 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


252 


cessaria    est  Resuscitatio  mortuorum ,    quia   Deus 
edidlt  de  ea  decreluni.. 

Necesse  est  peiire  Saulem,  qaia  causas  uon 
mutat,  quas  tamen  revera  mntare  poterat.  Nec  ne- 
cesse  fuit  eum  macliiiiari  exitium  Davidi,  aut  inler- 
ficere  Sacerdotes.  Sicut  et  Samuel  de  libertate  dicit 
1.  Reg.  13.  Si  lioc  iion  fecisses,  Deus  confirmas- 
set  regnum  perpetuo. 

Denique  omnia  cum  fiunt,  ideo  tunc  necessaria 
dicuntur,  quia  contradictoriae  non  possunt  simnl 
verae  esse,  ut  cum  Plato  sedet,  contradictoiia  fal- 
sa  est,  Plato  non  sedet.  Vult  enim  Deus  certitu- 
dinem  aliquam  esse. 

Etsi  autem  revera  haec  res,  scilicet,  sedere 
Platonem,  nmtabilis  est,  et  liasc  propositio  revera 
coniingens  est,  tamen  necessitate  consequentiae, 
tunc  iiecessaria  dicitur. 

Quoties  auteni  de  necessitate  consequentiae 
dicitur,  prudenter  discernenda  sunt  ea,  quae  a  Dei 
voluntate  pendent,  ab  aliis,  quae  non  ])endent  a  vo- 
luntate  Dei,  sed  tantuni  ab  luimana  voluntate  oriun- 
tur:  Ut  necessaria  est  necessitate  consequeatiae 
haec  propositio,  jMortui  rcsurgent,  quia  Deus  sic 
decrevit,  et  qtiidem  patefecit  hoc  suum  decretum, 
et  vult  hanc  resurrectionem.  Sed  liic  evenlus,  Pa- 
rls  rapiet  Helenam,  pendet  principahter  avoluntate 
Immana.  Et  cum  sit  maUis  cventus,  nequaquam 
vult  euui  Deus,  Et  tamen  quia  praevidet  Deus  id 
quod  fit,  quanquani  res  ipsa  revera  est  nuitabilis, 
tamen  propter  pra^ivisionem  dicilur  ])ro])osilio  ne- 
cessaria  necessitate  consequenliae.  PauUis  inquit^ 
Necesse  est,  ut  haereses  exoriantur,  videlicct,  ne- 
cessitate  consequentiae,  quia  causae  iion  nmtantur. 
quae  tamen  revera  nuitari  possent.  INlulta  sunt  in- 
genia  levia,  amliitiosa,  curiosa,  quae  contiadicendi 
stu(fium  habent.  Haec  levi  ahqua  occasione  irrita- 
ta,  movent  ceitamiita,  et  corrur.ipunt  res  r('<;tc  tra- 
ditas,  v<d  ambitione,  vel  curiositate,  vel  strlio  con- 
tradiceiidi.  Et  siinul  Diabolus  sua  mirabili  astutia 
hos  furores  adiu.vat  oblatis  occasioiiibus,  vel  incen- 
dia  aniini,  hoc  esf,  pravos  adfectus  suo  additiuau- 
gens.  His  causis  positis,  sequuntur  haereses.  Et 
iiequaquam  hic  imaginanda  est  necessitas  absoluta, 
vel  Stoica.  Exposita  hac  dechnatione  de  gradibus 
necessitatis ,  iam  exj^licatio  argumentorum ,  quae 
contra  veran\  senteniiam  de  contingentia  recltantur, 
facilis  est  et  perspicua. 


Primum  est. 


Determinatio  clivina  est  immutaLilis, 


Omnia    contingentia  sunt  determinata, 
Ergo  omnia  contingentia  sunt  immuta- 
bilia,  et  per  consequens  necessaria. 

Respondeo  ad  Maiorem.  Ex  determinatione 
divina  tantum  necessitas  consequentiae  sequitur. 
Et  aliter  intelligenda  est  determinatio  in  bonis, 
quae  vult  Deus,  aliter  in  malis,  quae  non  vult,  sed 
permittit. 

Deas  hanc  determinans:  Mortui  resurgent,  vult 
haiic  resurrectioriem,  et  coiidit  decretum,  ne  fiat 
oppositum.  At  determinans  islam:  Nero  interficiet 
Pauknu,  non  vult  hanc  saevitiam,  sed  jiermittit  et 
deferminat  metas  furorum  Neronis,  ut  de  Sennache- 
rib  dicitur  4.  Reg.  19.  Ponam  chanuim  in  labiis 
tuis,  et  reducam  te,  etc. 

Haec  sunt  simjilicia  et  vera,  et  conscientii» 
utilia.  Nam  Stoica  illa  ima2;inatio  necessitatis  im- 
pedit  invocatianem,  et  confirmat  mulla  mala  in  mo- 
ribus. 


Secundum. 

Causae   secundae    non   agunt  sine  prima, 

Secundae  agunt  necessario, 

Ergo  et  prima  necessario  simul  rapitur. 

Simplicissima  et  expeditissima  responsio  est, 
secundas  non  agere  sine  prima  sustenfante,  quae 
tamen  liberrime  concurrif,  agit  quan'um  vult,  et 
quatenus  vulf,  ef  aliter  concuirit  in  regendis  moti- 
bus  coelestibus,  in  regenda  dextra  Davidis,  et  ali- 
ter  in  sustentando  Saule,  ciiius  voluntas  habet  suam 
quaiidam  et  propriam  aclionem. 

Hic  et  dicta  quaedam  exjdicanda  sunt,  quae 
interdum  detorquentur  ad  coniirmandam  Stoicam 
necessitatem,  cum  tamen  longe  aliam  doctrinam 
contitieant,  quae  utilis  est  bonis  mentibus,  cura 
dextre  intelligitur. 

Salomon  inquif:  Homo  praeparat  animam,  sed 
Deus  gubernat-  linguam.  In  hoc  dicfo  discernun- 
tur  Elecfio,  quae  est  in  vohintafe,  et  Eventus.  Ele- 
ctio  libera  esf,  quia  a  sola  volunfafe  oiifur.  Sed 
evenfus,  ad  quem  concunere  multas  causas  ne- 
cesse  est,  non  est  jirorsus  in  jiofestate  volentis. 
Ut  Pompeius  vult  heilum,  et  libeie  et  (;ontiiigenter 
viilt.  Eaque  noofxfQfai^;  est  in  potesfate  voluntatis. 
Sed  eventus  habet  plures  causas.      Victoria  non  a 


253 


IV.    ENAKRATIO  SYMBOLI  NICENL 


254 


sola  Pompeii  voluntate  pendet,  sert  habet  alias  cau- 
sas  nuiltas. 

Praeteiea  in  lunnana  tleliberatione,  quanivis 
ipsa  eleclio,  seu  nqoaiQsaig  in  voluntate  libera  est, 
tamen  saepe  error  accldit,  ut  Pericles  et  Demp- 
stiienes  suadent  bella,  etlibereeani  sententiani  eli- 
gunt,  nioti  argumentis  probabilibus,  quae  tamen 
non  erat  salutaris  futura  patriae. 

De  talibus  deliberationibus  loquitur  leremias 
inquiens:  Scio  Domiiie,  quod  non  est  hominis  via 
eius,  id  est,  vocatio,  Sed  consiha'  et  eventus  iuva- 
ri  a  Deo  oportet.  Magna  res  et  difticiJis  cst  gu- 
bernatio  Ecclesiae,  aut  Civitatis,  nec  potest  sola 
diligentia  humaiui  regi,  ut  Psahnus  inquit;  Nisi  Do- 
minus  custodierit  civitatem  etc.  Imo  et  sapieates 
viri  extra  Ecclesiam,  fatentur,  lumujnam  dihgeii- 
tiam  solam,  non  esse  pareiu  oneri  gubernationis, 
ut  apud  Herodotum  recte  dicit  l?ex  Persicus,  re- 
gnum  Persarum  crevisse  Deo  ducente,  ipsis  Regi- 
bus  prompte  sequenlibus,  ut  usitate  in  Ecclesia  di- 
citur,  praceunte  gratia,  comitante  vohintate.  JMo- 
net  igitur  leremias,  ut  petemus  a  Deo  sahitaria 
consiha,  et  eventus  feUces.  Sicut  ipse  suadens  de- 
ditionem,  petit  a  Deo,  ut  njonstret  consilium,  et 
regat  eventum.  Haec  non  toUunt  libertatem,  aut 
contingentiam.  Nam  leremiae  vohuitas  libera  ejt 
in  hac  ipsa  precatione.  Amemus  igitur  hoc  dictuni 
leremiae,  et  sciamus  commonefactionem  esse  de 
nostra  infirmitate,  et  de  magnitudine  periculorum, 
et  de  petendo  auxilio  Dei. 

Sic  intelhgatur  et  Christi  dictum:  Sine  me  ni- 
hil  potestis  facere.  Mittit  Apostolos  et  nos  imbe- 
cilles  doctores  in  media  imperia,  et  iubet  spargere 
vocein  Evangelii,  flectere  voluntates  hominum  ad 
Deum,  delere  idola,  regere  mores  hominum,  quod 
cum  facere  incipiunt,  adversantur  orbis  JMonarchae, 
sapientes  et  potentes  ubique.  Manifestum  est  igi- 
tur,  non  esse  eventus  in  sola  potestate  docentium, 
sed  oportcre  accedere  al!as  causas.  Promittit  igi- 
tur  fihus  Dei  auxilium:  Sine  me  nihil  potestis  fa- 
cere.  Se  ait  adfuturum  Doctoribus,  et  coUecturum 
Ecclesiam,  ctiamsi  repugnent  imperia.  Vult  etiam 
sua  luce  n.entes  docentium  regere,  ut  recte  docc- 
ant,  et  dent  salutaiia  consilia.  Sicut  ait:  Qui  ma- 
net  in  me,  et  Ego  in  eo,  hic  copiosum  fructum  fe- 
ret.  Interim  tamen  vera  est  proposilio:  Paulus  vo- 
lens  et  libere  concionatur,  ut  David  volens  et  li- 
bere  praeliatur,  etiamsi  divinitus  adiuvatur. 

Male  detorta  sunt  et  aha  quaedam  dicta  ad 
necessitatem,  ut  Eplies.  I.  Eiecti  secundum  pro- 
positum  eius,  qui  facit  omiiia  secunihim  consihum 
vohintatis  suae.  Et  I.  Corinlh.  12.  Idem  est  Deus 
agcns  omnia  in  omnibus.      Haec  dicta  ceriissimum 


est  loqui  tantum  de  sahitaribus  actionibus  in  Ec- 
clesia,  Suntque  consolationes,  quae  j)roinittunt  no- 
bis  auxilium  et  praesentiam  Dei,  ut  sciamus  nostra 
pericula  Deo  curae  esse,  et  nos  in  tantis  fluctibus 
reruin  humanarum  habere  custodem  et  opitulato- 
rem  Deum. 

Vident  Moises,  Samuel,  et  similes,  se  nullo 
modo  pares  esse  oneri  gubernationis.  Sed  sciunt 
Deuin  adesse  in  Ecdesla,  eainque  mirandis  modis 
servare.  Talia  sunt,  quae  agit  Deus  iuvans  Moi- 
sen,  Samuelem,  Davidein  e<;  similes.  Hoc  auxiUum 
non  tollit  libertatem  voluntatis  in  istis.  Ita  et  nunc 
in  maximis  niotibus  sciamus  Deum  adfuturum  esse 
in  Ecclesia,  et  gubernaturuin  aliquoram  mentes,  ut 
salutaria  faciant  ad  sedandos  praesentes  motus. 

Ciim  igitur  talia  dicta  dextrc  intellecta,  saluta- 
rem  docti  inam  proportanr,  vitemus  corruptelas,  quae 
detorquent  ea  sophisiice  in  peregiinam  sententiam, 
ad  confirmandaS    Stoicas  opiniones  de  necessitate. 

Recitavi  fontes  disputationis  de  contingentia, 
quibus  cognitis,  pius  et  prudens  Lector  sciet,  quid 
sit  sentienduiu  in  hac  quaestione,  et  facile  explica- 
bit,  et  refutabit  Labyrinthos  alioru.n,  qui  Stoicas 
opiniones  defendunt.  Cumque  dietum  sit  in  genere 
de  Creafione,  nunc  de  natura  hominis,  de  peccato, 
i  et  de  liberatione  dicendum  erit  eo  ordine,  qui  in 
Symbolo  institutus  est. 


\m  CREATIONE  HOMINIS. 

Etsi  Deus  ideo  angelos  et  homines,  et  hoc 
totum  domicilium  angelorum  et  hominum  condidit, 
ut  aliquo  modo  agnoscatur,  tainen  nulla  creatura 
exhaurire  totum  consihuin  de  creatioiie  potest. 
Eritque  haec  sapientia  propria  futurae  et  perpetuae 
consuetudinis  cum  Deo,  ex  ipsius  conspectu  disce- 
re,  quare  Deus  condiderit  genus  humanum,  quare 
cum  inobedientia  primorum  parentum  ineruisset  de- 
leri  eam  creaturam,  Filius  factus  sit  intercessor  et 
Mediator,  et  quale  consilium  fuerit  de  copulatione 
naturae  divinae  et  humanae  in  Filio.  Haec  arca- 
na  longe  et  extra  et  supra  captum  humanae  ratio- 
nis  posita,  tunc  discemus. 

Sed  vult  tamen  in  Ecclesia  sua  Deus  initia 
doctiinae  de  tantis  rebus  extare,  vult  se  aliquo  mo- 
do  agnosci  et  invocari,  vult  nos  gratias  agere  pro 
creatione,  et  pro  Filio  nobis  doiiato,  'et  rethiita  vi- 
ta  aeterna,  etiamsi  nonduni  res  tantas  penitus  in- 
telligiinus. 


255 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOHMATICA. 


256 


Sic  igitur,  ut  Psalmus  inquit,  agamus:  Ex  ore 
infantium  et  lactentium,  laudem  Dei  sonemus. 

Agamus  Deo  gratias,  quod  condidit  sibi  in 
genere  humano  aeternam  Ecclesiam,  et  sese  toties 
et  tam  illustribus  testimonlis  patefecit,  misit  Filium, 
dedit  vocem  Evangelii  sui,  et  nos  ad  aeternam  sa- 
lutem  vocat,  et  dat  Spintum  sanctum,  ut  in  nobis 
tanta  bona  inchoet,  ac  oremus  ardentibus  votis,  ut 
luce  sua  in  mentibus  nostris  veram  notitiam  et  fi- 
dem  de  creatione,  et  de  beneficiis,  quae  nobis  de- 
dit,  accendat,  e.t  pectora  nostra  inflammet,  ut  firma 
fide  eum  celebremus,  et  ei  obediamus,  ac  efficia- 
mur  haeredes  consuetudinis  perpetuae  cuin  Filio 
in  vita  coelesti. 

Quanquam  autem  nec  consilium  creationis  ho- 
minum,  nec  ojus  ipsum  perspici  potest,  tamen  in 
Ecclesia  necesse  est  retineri  doctrinam,  qiiae  divi- 
nitus  de  creatione  honiinis,  et  de  ipso  opere,  la- 
psu,  et  restitutione  tradita  est. 

Prinmm  igitur  narrationi,  quae  in  primo  libro 
Moisi  extat  de  crealione  hominis,  in  primo  et  se- 
cundo  capite,  firmissima  fide  assentiamur.  Ibi  et 
opus  ipsum  describitur  his  verbis :  Faciamus  homi- 
nes  ad  imaginem  et  similitudinem  nostram. 

Haec  narratio  non  solum  ingentem  gloriam  hu- 
manae  naturae,  qualis  condita  est,  praedicat,  sed 
etiam  ostendit  amorem  Dei  singulare  erga  genus 
humanum.  Nihil  enirn  gloriosius  in  creatura  cogi- 
tari,  aut  esse  potest,  quam  quod  sit  imago  Dei,  re- 
ferens  illa  quae  sunt  in  Deo  pul  herrima,  sapien- 
tiam,  iustitiam.  et  iibertatem  voluntalisin  Deo,  De- 
inde  cum  ideo  condiderit  lianc  naturam,  ut  in  ea 
lucerel  conditoris  agnitio  et  imago,  et  transfuderit 
in  liOmines  dona,  quae  sunt  in  ipsa  mente  divina, 
pulolterrima,  non  dubium  est,  quin  valde  hoc  opus 
dilexerit,  quod  sic  ornavit,  et  domicilium  ac  teni- 
plum  esse  voluit,  in  quo  habitaret,  et  agiioscere- 
tur,  et  ipse  illustribus  testimoniis  sese  ost-nderet, 
et  cui  aeterna  bona  communicaret. 

Cum  autem  postea  de  lapsu  hominis  dici  ne- 
cesse  sit,  prius  hoc  considerandum  est,  in  quibus 
rebus  praecipue  fuerit  integritas,  qiiae  quidem  si- 
gnificatur  maxime  in  his  ipsis  verbis,  cum  dicitur 
homo  ad  imaginem  Dei  conditus  esse.  Fult  igitur 
dignitas  lioniinis,  quod  plicuit  Deo.  Nec  placuit 
tunc  sine  integritate,  sed  quia  revera  in  homine 
fuit  sapicntia  et  iustitia  Deo  placens,  quae  ad  ima- 
ginem  et  similitudinem  Dei  pertinet. 

Augustinus  imaginem  tantum  ad  substantiam 
refert,  et  in^erpretatur  imaginem  hocmodo:  Memo- 
ria   in    mente    hominis   significat  Patrem   aeternum 


gignentem  Filium.  Cogitatio  significat  Filium,  Vo- 
luntas  Spiritum  sanctum.  Non  reprehendo  hanc 
collationem  ab  Augustino  factam,  sed  probo  etiam 
nec  dubium  est  aeterni  Patris,  et  Filii,  et  Spiritus 
sancti  discrimen  in  humanis  mentibus  adumbratum 
esse.  Sed  complectamur  cum  substantia  etiam 
virtutes,  sicut  Paulus  imaginem  non  de  sola  de- 
pravata  substantia  intelligit,  sed  de  ea,  in  qua  lu- 
cent  virtutes  congruentes  cum  mente  divina. 

Pertinent  igitur  ad  imaginem  haec  tria  bona, 
Mens  in  qua  lucet  vera  Dei  notitia,  Voluntas  con- 
versa  ad  Deum,  in  qua  sunt  virtutes  congruente 
cum  voluntate  Dei,  et  libertas  voluntatis,  quae  sine 
ulla  contumacia  inferiorum  virium  poterat  Legi  Dei 
obedire.  Haec  dona  omnia  complectitur  adpellatio 
imaginis,  scilicet  mentem  agnoscentem  Deum,  et 
caeteras  in  eo  notitias,  quae  sunt  velut  radii  sa- 
pientiae  divinae  in  nos  transfusi,  voluntatem  con- 
versam  ad  Deum,  et  libertatem  voluntatis.  Et  haec 
libertas  non  impediebatur  contumacia  cordis,  sed 
cordis  motus  domiti,  regi  a  ratione  et  voluntate 
poterant. 

lam  cogitemus,  quanta  bona  haec  fuerint,  lux 
de  Deo,  et  notitia  Legis,  et  firma  adsensio,  seu  fi- 
des  amplectens  promissiones  et  minas  Legi  addi- 
tas,  Deinde  universi  huius  opificii  mundi,  motuum 
coelestium,  humani  corporis,  aiiimantium,  et  plan- 
tarum  cognitio. 

Postea  et  in  voluntate  et  corde,  rectitudo  et 
consensus,  et  omnium  pulcherrimarum  virtutum  co- 
]»uIatio.  Voluntas  ad  Deum  conversa  erat  vero 
Dei  timore,  vera  fiducia,  vera  dilectione,  erat  et 
recta  inter  ipsos  homines,  nulli  aberrantes  adfe- 
ctus,  sed  ardebat  in  cordibus  amor  iustitiae,  veri- 
tatis,  beneficentiae,  casfitatis.  Et  his  pulcherrimis 
dotibus  ornatos  se  esse  primi  parentes  intelligebant, 
ut  agnoscerent  eas  testimonia  de  Deo  esse.  Hinc 
discebant,  et  esse  Deum,  et  qualis  slt,  et  quam 
obedientiam  llagitaret. 

Erant  haec  quidem  ingcntia  bena.  Sed  tamen 
multo  maius  fuit,  quod  quanquam  talis  lux  in  ho- 
minum  natura  lucebat,  tanien  Deus  etiam  se  sin- 
gulari  modo  patefecif,  prodiens  ex  arcana  sede  sua, 
et  alloquens  homlnes,  certum  et  expressum  verbum 
addidit,  ut  testaretur  se  velle  hoc  modo  agnosci, 
cum  mentes  statuerent  hunc  vere  Deum  condito- 
rem  esse,  qui  sese  patefecisset,  tradita  certa  voce. 
Data  sunt  igitur  mandata  de  certa  arbore,  et  de 
coniuni-tione  unius  maris  et  unius  foemlnae,  ut  in 
his  officiis  declararent  obedlentiam  erga  ipsum. 
Tales  erant  primi  parentes,  placebant  Deo,  et  erant 
pleni  luce  Dei,  iusti,  et  habebant  appetitionum  or- 
dinem,  rectum  et  congruentem  cum  lege  mentis,  et 


257 


IV.    ENAEKATIO  SYMBOLI  NICENI. 


258 


voluntas    vere   libera  erat,   ita  ut  posset  Legi  Dei 
integre  obedire  aut  avertere  se  a  Deo. 

Ilaec  doctrina  de  integritate  hoininis  primum 
cogitanda  est,  non  solum  ideo,  ut  magis  perspicua  | 
sit  explicatio  de  Lapsu,  et  Peccato  originis,  sed 
etiam  ut  considereiims  magnitiidinem  anioris  in  Deo, 
erga  genus  humanum,  quem  ostendit  in  hac  dono- 
rum  excellentia,  quod  rerum  optimarum  in  natura 
divina  radios  in  nos  transfudit,  suam  sapieuliam, 
iustitiam  et  libertatem. 

Hic  etiam  iuniores  admonendi  sunt,  ut  doctri- 
nam  huc  adferant  ex  Physicis,  de  potentiis  anlmae, 
et  considerent,  quibus  adpella(ionibus  utatur  sermo 
Propheticus  et  Apostollcus.  Discernendae  sunt  po- 
tentiae  cognoscentes  et  appetentes.  In  potentia 
cognoscente  sunt  Notitiae,  ut  autem  ad  hanc  pertl- 
nent,  adprehensio  simplicium,  composilio  etdivisio, 
argumentatio  et  iudicium  de  compositis,  divisiS;  et 
argumentis,  ita  et  conscientiae  iudicium  proprie  est 
in  parte  cognoscente,  quia  est  conclusio  extructa 
ex  legibus,  ut  in  Diabolo  manent  legum  notitiae, 
manet  et  conscientiae  iudiciam,  etiamsi  voluntas  re- 
pugnat  Legi,  et  petulanter  ruil  contra  conscientiam, 
id  est,  contra  notitias,  quas  vcras  esse  sine  ulla 
dubitatione  novit. 

Usitatum  est  auteni  nominare  potentiam  co- 
gnoscentem,  intellectum,  seu  nientem,  seu  rationem, 
etsi  haec  duo  vocabula  interdum  complectuntur 
etiam  voluntatem.  Itaque  quo  in  loco  quae  usur- 
pentur  significationeSj  considerandum  est.  Poten- 
tia  appetens,  id  est,  expetens  aut  fugiens  cognita, 
nominatur  voluntas,  Et  ad  hanc  adiangendum  est 
cor,  quod  est  verorum  adfectuuni  et  non  simu- 
latorum  fons  et  domicilium.  In  intellectu  loseph 
notitia  est  Legis,  Deus  prohibuit  vagas  libidines, 
et  vult  in  genere  humano  certas  esse  coniugiorum 
leges,  vere  irascitur  adulteriis,  et  horribiliter  ea 
punit.  Hac  lege  movetur  voluntas,  ne  adpetat  con- 
iugem  domini,  sed  ut  nihil  sit  simulationis,  cor 
etiam  vere  timens  Deum,  et  cupiens  obedire  Deo, 
fugit  adulterium,  et  voluntas  imperat  oculis,  et  aliis 
membris  externis,  ne  adulterio  serviant.  Cum  igi- 
tur  cor  aliqiio  modo  cum  voluntate  congruere  opor- 
teat,  in  veris  et  non  simulatis  adfectibus,  sermo 
Propheticus  adpellatione  cordis  utitur  saepe  pro 
intellectu,  voluntate  et  corde.  Interdam  sic  et 
mentis  adpellatione  utitur. 

Sciant  etiam  iuniores  usitatum  esse  Liberum 
arbitrium  nominaro  voluntatem  cum  intellectu  con- 
iunctam,  eligentem  videlicet  aliquid  libere,  praece- 
dente  cognitione.  Sed  doctrina  de  potentiis  alibi 
copiosius  traditur,  et  quantum  conceditur,  cogno- 
scenda  est.      Hic  autem   breviter  de  ea  Lectorem 

MELA^TH  OPER    VOL.  XXIH. 


commonefeci,  quia  magis  perspicua  erit  descriptio 
peccati  originis,  ad  quain  nunc  accedimus,  intuenti 
potentias  animae. 


DE  LAPSU  PRIMORUM  PARENTUM, 
ET  PECCATO  ORIGINIS. 

Dictum  est  de  creatione  hominis,  de  qua  utcun- 
que  consentaneum  vidctur  humanae  rationi,  homi- 
nes  ab  aeterna  mente  architectatrice  et  opifice  con- 
ditos  esse.  Sed  quae  de  lapsu  et  de  causis  horri- 
bilium  malorum  in  genere  humano  nunc  dicenda 
sunt,  haec  vero  longius  extra  conspectum  huma- 
nae  rationis  posita  sunt. 


Cuin  ingentem  magnitudinem  miseiiarum  hu- 
manarum,  mortem,  et  alias  calamitates  horrendas, 
caedes,  bella,  magnarum  Urbium  excidia,  gentium 
vastationes  et  dissipationes  inultiplices  aspicimus, 
movemur  quidem,  ut  cogitemus  tristem  aliquam  et 
magnam  causam  esse  tantarum  miseriarum,  in  tam 
praestanti  natura  generis  humani,  Sed  quae  sit 
prima  et  potissima  causa,  non  cernimus.  Philoso- 
phi  disputant  mortein,  morbos,  et  multas  pravas 
incllnationes  a  materia  corporum  oriri,  sicut  putre- 
fieri  plantas,  et  mori  pecudes  videmus ,  quia  tales 
sttnt  materiae  vices.  Deinde  furores,  qui  a  volun- 
tate  oriuntur,  dicunt  hominum  erroribus  aut  petu- 
lantia  accersi.  Nec  falsa  dicunt  Philosoplsi.  quia 
de  causis  proximis  loquuntur,  non  deprioribus  aut 
principalibus.  Sed  hoc  ipsum  quaeritur,  Cur  tam 
praestans  natura  hominum  tanlis  miseriis  onerata 
est?  Unde  tanta  sit  imbeciUitas,  ut  tam  facile 
ruat  in  tantos  furores?  Hic  doctrina  a  Deo  tradita 
in  Ecclesia,  causam  principalem  recitat,  quam  etsi 
humana  iudicia  ridiculam  esse  cogitant,  et  multi  in 
Ecclesia,  ut  Pelagiani,  et  alii  extenuaverunt,  tamen 
bonae  mentes,  quae  vere  et  serio  amplectuntur  do- 
ctrinam  a  Deo  traditam.  nec  commenticiam,  ncc 
levem  esse  statuunt. 

Extat  autem  in  Genesi  cap.  3.  narratio  de  La- 
psu.  Hic  dicent  Philosophi,  etiamsi  verum  est  ho- 
mines  tunc  conditos  discessisse  a  mandato  Dei, 
quid  hoc  ad  posteritatem  pertinuit  ?  aut  quae  tanta 
res  fuit,  vesci  pomo  interdicto  ?  Sed  piae  mentes 
expavescant  potius  cogitatione  prlmi  lapsus  et  ne- 
quaquam  audiant  virulentas  calumnias  narrationis 
divinitus  traditae,  quae  quidem  sunt  tela  magis  ve- 
nenata,  quain  qualia  fuerunt  tunc  sermones  Diaboli, 
quibus  initio  sauciatum  est  cor  Hevae. 

Etiamsi  externum  opus,  ut  vesci  pomo,  res  le- 

17 


259 


PIIIL.  MEL.SCRIPTA  DOGMATICA. 


260 


vls  vifletur,  tamen  illa  magna  et  horrenda  fiieriint, 
averti  a  Deo,  negligere  niandatum  Dei,  anteferre 
ullam  rem  humanam,  Et  cum  omnes  naturae  ra- 
tionales,  angeli  et  liomiijes  'ta  conditi  sint  a  Deo, 
ut  per  Spiritum  sanctum  angeli  et  homines  copu- 
lati  essent  Deo,  aeterna  societate,  et  non  sohnn 
luceret  in  eis  imago  sapientiae  et  iustitiae  Dei, 
sed  etiam  transfusus  esset  in  eos  Spiritus  sanctus, 
ut  cum  Patre  et  Filio,  mirabili  amore  connexi  es- 
sent,  quantum  malum  fuit  rumpere  illam  copulatio- 
nem?  quanta  ingratitudo  fuit  excutere  vSpiritum 
sanctum,  et  illam  aeternam  coniunctionem  cum  Deo 
aspernari?  Tanli  niali  turpitudo  non  potest  ullius 
angeli  vel  hominis  eloquentia  satis  exponi^  imo  ne 
quidem  comprehendi  cogitatione  potest.  Horren- 
dum  malum  est  peccatum,  nec  magnitudo  satis 
cerni  potest,  sed  reverenter  cogitatiojie  lapsus  et 
poenarum  expavescanms,  et  ad  Fihum  JMediatorem 
confugiamus. 

Consklerata  autem  narratione  de  Lapsu  pri- 
morum  Parentum,  deinde  ostendamus  ex  dictis  Pro- 
pheticis  et  Apostolicis  posteritatem  ream  esse  pro- 
pter  illum  lapsum,  et  definitionem  firmam  et  per- 
spicuam  constituamus,  Quid  sit  peccatum  illud,  quod 
in  posteros  natos  ex  commixtione  viri  et  nmlieris 
propagatum  est,  quod  usitate  vocant,  Peccatum 
originis. 

Ac  initio  recitemus  aliqua  testimonia,  quae  ad- 
firmant,  posteritateni  ream  esse  propter  Adam. 
Tradit  autem  Pauhis  hanc  docirinam  expresse  Rom. 
5.  Per  unum  hominem,  peccatum  intravit  in  nnin- 
dum,  et  per  peccatum  mors,  et  sic  in  onnies  homi- 
nes  mors  pervasit,  eo  quod  omnes  peccaverunf, 
id  est,  rei  facti  sunt,  seu  reiecti  et  damnati  sunt. 
JNota  est  enim  phrasis  Hebraica,  qiiae  verbo  pec- 
care  significat  reum,  id  est,  reiectum  et  damnatum 
esse.  Item,  unius  delicto  omnes  mortui  sunt,  Ergo 
alii  sunt  rei  propter  Adae  lapsum.  Et  Ephes.  (i. 
Eramus  natura  filii  irae,  sicut  et  caeteri,  ilebraica 
phrasis  est,  Hiii  irae,  id  est,  proprii  irae,  hoc  est, 
lei  et  damnati,  Et  Psahno  50.  dicitur:  Ecce  in 
iniquilatibus  conceptus  sum,  et  in  peccatis  conce- 
pit  me  mater  mea,  quibus  verbis  adfirniat  Proplie- 
ta  peccatnm  aiiquod  propogatum  esse  a  parentibus. 
Quare  malum  aliquod,  et  a  primis  parentibus  in 
posteros  propagatum  est. 

Etsi  «autem  humana  iudicia  sine  doctrina  coe- 
lesti,  non  cernunt  reani  esse  hominum  naturam, 
nec  agnoscunt  satis,  mala  haerentia  in  honn- 
num  natura,  tamen  calamitatum  magnitudo  com- 
monefactio  est  de  causa,  esse  videlicet  aliquod 
peccatum  in  hominum  natura,  quod  sit  fons  tanto- 
rum  malorum.     Postquam  autem  certum  est,  homi- 


nes  natos  ex  commixtione  viri  et  mulieris,  reos 
esse,  iam  quaeritur  hoc  malum  quale  sit.  Aliqui 
dixerunt,  tantum  poenam  esse,  qua  obligata  est 
haec  natura  ad  mortem  corporis,  alii  dixerunt,  rea- 
tum  esse  sine  vitio  in  ipsis  hominis  viribus.  Sed 
hi  errores  tristissimis  concionibus  Prophetarum  et 
Apostolorum  manifeste  refutantur. 

Est  autem  haec  definitio  usitata  ab  Anshelmo 
Gallico  accepta,  et  postea  in  scholis  celebrata, 
quam  quidem  autor  ipse  satis  luculenter  enarrat, 
se<l  recentiores  non  eodem  modo  eam  interpretati 
sunt. 

Peccatum  originis  est  carentia  iustitiae  origi- 
nalis,  debitae  inesse.  Libenter  amplector  hanc  de- 
finitionem,  sed  dextre  intelligatur,  ut  autor  ipse 
enarrat.  Nam  iustitia  originalis,  non  significat  tan- 
tum  acceptalionem  divinam,  sine  veris  virtutibus 
insitis  homiimm  naturae.  Ideo  autem  supra  recen- 
sui  prolixius  doctrinam  de  creatione  hominis,  ct  de 
imagine  Dei  in  hominibus,  ut  postea  lapsus  intel- 
ligi  magis  perspicue  posset. 

Erat  ante  la])sum  in  mente  Adae  notitia  de 
Deo  ilhistrio)-,  et  firmior  adsensus  minarum  et  pro- 
missionum  legalium.  Deinde  voluntas  nondum  erat 
aversa  a  Deo,  sed  erat  ornata  in  creatione  multis 
virtutibu.s,  timore  et  dilectione  Dei,  fiducia  Dei,  et 
iustitia  universali,  iuxta  totam  legem  naturae.  Nec 
erant  inclinationes  in  voluntate  contra  Legem  Dei. 

Erant  et  in  corde  adfectus  congruentes  ciim 
lege  mentis,  nec  erant  inclinationes  aut  adfectus 
contra  legem  mentis.  Hanc  totam  integritatem  et 
concoijHam  in  mente,  voluntate,  et  corde  vocarunt 
rectitudinem  et  iastiiiam  oriarinalem. 

Cum  igitur  in  definitione  Anshelmi  dicitur, 
peccatum  originis  est  defectus  iustitiae  originis,  in- 
telligatur  iustitia  non  tantum  acceptatio,  sine  illis 
virtutibus,  sed  utrumque  complectendum  est,  defe- 
ctus  acceptationis.  et  virtutum,  Estque  peccatum 
originis  defectus  iustitlae  originis,  id  esl,  in  nafis 
ex  commixtione  maris  et  foeminae,  amissio  hicis  iu 
mente,  et  aversio  volunfatis  a  Deo,  et  contumacia 
cordis ,  ne  possint  homines  integre  obedire  Legi 
Dei,  secuta  lapsum  Adae,  propter  quam  corrupfio- 
nem  nati  sunt  rei  et  hlii  irae,  id  est,  damnati  a 
Deo,  nisi  facta  fuerit  remissio.  Si  quis  vult  ad- 
dere,  natos  etiam  reos  esse  propter  lapsum  Adae, 
non  repugno. 

Hanc  definitionem  veram  esse,  et  perpefuam 
Prophetarum,  Apostolorum  et  vetenim  scriptorum 
sententiam  certissJnmm  est,  videlicet  peccatum  ori- 


261 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


262 


ginis,  non  tanturn  esse  imputationem,  sed  in  ipsa 
honiinum  nattira  calijiiineni  et  pravitaten».  Ideo  ve- 
teies  plerumque  nominant  hoc  malum,  pravain  con- 
cupiscentiam,  qua  atlpellatione  intelli2;unt  non  ad- 
petitiones  m  natura  conditas,  sed  dia^Cav  ad[ieiitio- 
num.  Et  Bonaventura  dicturn  Hugonis  citat,  Pec- 
catum  originis  esse  ignorantiam  iu  mente,  et  in- 
obedientiam  in  voluntate. 

lam  addenda  sunt  testimonia  Prophetica  et 
Apostolica,  quae  ostendunt  hoc  malum  in  natura 
hominis,  quod  nascentes  nobiscum  adrerimus,  non 
tantum  reatum  seu  imputationem  esse,  sed  etiam 
vitia  in  hominibus.  Rom.  7.  manifestum  testimo- 
nium  extat:  Video  aliam  legem  in  membris  meis, 
repugnantem  legi  mentis  meae.  Non  dubium  est 
autem  legem  in  membris,  quam  sic  nominat,  esse 
pravas  inclinationes  nobiscum  nascentes.  Et  id 
malum  ait  repugnarc  legi  nientis  et  Legi  Dei. 

Est  igitur  peccatum  originis  non  modo  reatus, 
sed  etiam  vitium  in  ipsa  natura. 

Simile  tcstiinonium  extat  Rom.  8.  Sensus  car- 
nis  inimicitia  est  adversus  Deuin.  Nam  Legi  Dei 
non  subiicitur,  nec  subiici  potest,  ostendunt  verba 
non  dici  de  actuali  malo,  sed  morbo  durabili  hae- 
rente  in  natura,  quem  nominat  sensum  carnis,  qui 
non  possit  Legi  Dei  subiici.  At  actuale  malum 
expelii  posset,  et  natura  si  non  depravata  esset, 
Legi  Dei  subiici  posset. 

Considerent  autem  pii,  quam  tristis  concio  sit, 
cum  ait,  in  hac  imbecilli  et  misera  natura  inimici- 
tiam  esse  adversus  Deum.  Quid  dici  atrocius  po- 
test,  quam  hanc  naturam  hominis  inimicam  esse 
Deo,  hoc  est,  circumferre  secum  adsidue  caliginem, 
et  dubitationes  de  Deo,  securitatem  negligentem 
Deum,  diffidentiam  fugitantem  Deum,  et  inclinatio- 
nes,  unde  multi  errantes  impetus  contra  Legem  Dei 
oriuntur.  Haec  mala  cum  nominet  sensum  carnis, 
manifestum  est  malum  nobiscum  nascens,  non  tan- 
tum  reatum  esse,  sed  etiam  illud  vulnus  in  natura, 
videiicet,  pravas  inclinationes,  de  quibus  dictum 
est.  Nec  nova  est  haec  doctrina  in  Ecclesia,  tunc 
demum  a  Paulo  tradita,  sed  inda  usque  ab  initio 
semper  Patres  et  Prophetae  hanc  infirmitatem  na- 
turae  humanae  et  agnoverunt  et  deploraverunt. 
Vult  enim  Deus  in  Ecclesia  semper  aliquo  modo 
intelligi  et  agnosci  hoc  nialum  haerens  in  natura, 
ut  sciant  homines  se  non  satisfacers  Legi  Dei,  nec 
disciplina  iustos  esse  coram  Deo,  sed  quaerant  re- 
niissionem  peccatoruin,  per  IMediatorem.  Item,  ut 
discrin»en  conspiciatur  inter  Legem  Dei  et  leges 
poliiicas.  Lex  Dei  accusat  non  tantum  externa  de- 
licta,  sed  etiam  pravas  iiiclinationes  in  corde.  Sed 
Leges;  politicae  sunt  qualecunque  frenum,  quo  ex- 


terna  discipllna  regitur,  et  tautum  accusant  externa 
delicta.  Ideo  slatim  initio  in  Moise  extat  haec 
concio  de  pravis  inclinationibus  in  natura.  (lenes. 
8.  Cogitatio  huinani  cordis  mala  est  a  pueritia,  id 
est,  non  tantum  prava  adsuefactione  corrunipuntur 
homines,  Sed  in  ipso  corde  inclinationes  j)ravae 
snnt  in  pueris  iam  nascentibus.  Verba  enini  in  He- 
braica  leetione  magis  illustria  sunt,  Opilicium  hu- 
mani  cordis,  seu  plasma,  id  est,  Massa  ipsa  aut 
certe  motus,  seif  impetns,  seu  oQfxal  in  corde  sunt 
res  malae,  id  est,  aversae  a  Deo. 

Eadem  est  sententia  dicti  leremiae  caj).  17. 
Perversum  est  humanum  cor  in  omnibus,  et  mise- 
rum  et  -inscrutabile,  id  est,  Est  aversum  a  Deo,  et 
abutitur  omnibus  bonis,  quaerit  gloriam,  et  volu- 
ptates  Kon  debito  ordine,  et  obliviscitur  Dei  in  se- 
cundis  et  adversis  rebus,  deinde  inquit,  cor  mise- 
runi  esse,  quia  cor  sme  luce  et  consolatione  divi- 
na,  oppriinitur  desperatione,  doloribus,  et  moestitia 
aeterna. 

Ex  his  dictis  et  similibus  perspicue  intelligitur 
peccatum  originis  esse  non  tantum  imputationem, 
sed  etiam  vulnera  quaedam  in  natura.  Ideo  cum 
Paultis  et  David  nominant  haec  mala,  peccatuiu 
non  lantum  intelligatur  imputatio,  sed  etiam  intelli- 
gantur  defectus  et  pravae  inclinationes,  id  quod 
satis  perspicue  significat  Paulus,  de  potentia  pec- 
cati  loquens,  peccatum  regnavit,  id  est,  oppressa 
lege  mentis,  multos  impetus  ruentes  contra  Deum 
excitavit,  quarc  de  malo  in  natura  haerente  loqui- 
tur,  non  tantum  de  otiosa  imputatione. 

Ac  imago  proposita  est  in  narratione  de  viatore 
vulnerato  et  spoliato,  quae  extat  in  cap.  10.  Lucae. 
Latro  diabolus  oppressit  viatorem  hominem,  et  vul- 
neravit  eum,  ac  spoliavit,  quod  sic  interpretantur, 
Spoliavit  gratia,  et  vulneravit  naturalia,  spoliavit, 
id  est,  avulsit  eum  a  Deo,  et  excussit  lucem  et  iu- 
stitiam  insitam,  Fecit  et  vulnera  in  ipsa  natura,  li- 
beri  arbitrii  vires  languefactae  sunt,  voluntas  ha- 
bet  pravas  incUnationes,  et  cor  est  contumax  legi 
mentis.  Ita  iacet  viator  semimortuus,  id  est,  etsi 
iam  perierat  homo,  si  non  accessisset  Filius  Dei, 
tamen  quia  ex  media  morte  revocatur  hoc  modo, 
cum  audit  et  accipit  Evangelium,  dicitur  hic  semi- 
mortuus.  Eatenus  vivit,  ut  audiat  et  ai.tplectatur 
Evangelium,  praetereunt  autem  mi.serum  sacerdos, 
id  est,  doctor  Legis,  et  Levita,  id  est,  mactator 
pecudum.  Hi  non  possunt  opcm  ferre  morienti,  id 
est,  legis  opera  non  tolluiit  iram  Dei  nec  recnpe- 
rant  iu-;titiaiii  et  vitam  aeieniam.  Nec  sacrificiis  et 
niactatione  i.ccudum  plncari  ira  Dei  potesi.  Scd 
Samaritanus,  id  est,  custos  Ecde.^iae  suae  Filius 
Dei:  nam  1X3112^  custodem  significat:  adficitur  mi- 

sericordla  calamitatis    nostrae,  et  infundit  vinum  et 

17* 


263 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


264 


oleum,  1(1  est,  arguit  peccatum,  et  addit  vocem 
Evangelii,  qua  sanat  vuliiera  nostra,  dato  Spiritu 
sancto  oblig;at  etiam  vulnera,  id  est,  peccata  prae- 
terita,  et  reliquias  in  nobis  haerentes  tegit,  nosque 
imponit  suo  corpori,  id  est,  propter  nos  sustinet, 
mortem  et  fit  victima  pro  nobis,  deinde  nos  com- 
mendat  ei,  qui  praeest  hospitio,  videlicet,  ministris 
Evangelii,  cui  trauit  Duos  Denarios,  vocem  legis, 
et  vocem  Evangelii,  et  vult  inclioata  sanatione  ma- 
gis  magisque  coiifirmari  in  nobis  'agnitionem  Dei, 
fidem,  spe^n,  dilectionem^  et  caeteras  virtutes,  et 
initia  vitae  aefernae,  et  prominit  sunitus,  id  est, 
auxilium  utrisque,  doctoribus  et  piis  auditoribus. 

Haec  imagOj^pingit  et  miserias  nostras,  et  sa- 
nationem. 

Quaeri  antem  solet,  quae  pars  hominis  sit  spo- 
liata,  quae  vulnerata,  et  ubi  sit  peccatum  origiiiis. 
Vera  responsio  est,  peccatum  originis  in  anima  et 
in  corpore  esse,  ac  praecipue  in  tribus  viiibus,  sci- 
licet,  in  mente  caligineui,  gignentem  tetras  dubita- 
tiones  de  pmvidentia,  de  comminationibus  et  pro- 
missionibus  Dei,  deinde  in  voluntate  aversionem 
a^Deo,  unde  sunt  ingentia  mala,  securitas,  negle- 
ctio  irae  Dei,  diffidentia,  amor  nostri.  Postremo 
in  corde  horribilem  fontumaciam  gignentem  erran- 
tes  adjietitiones  et  flammas  pugnantes  cum  lege 
Dei,  iniustos  aniores,  iniusta  odia. 

Haec  malaonniiaunonomine  complecti  antiquifas 
voluit,  quae  nominavit  malum  oiiginis  concupiscen- 
tiam,  qua  voce  non  adpetitiones  ipsae,  quateiujs  a 
Deo  conditae  sunt,  intelligantur,  sed  uia^ta  adpeti- 
tionum,  ut  supra  quoque  monui.  Facile  autem  spo- 
liatio  intelligi  potest  in  utroque,  in  anima  et  in  cor- 
pore.  In  niente  andssa  est  firma  assensio.  Ex  vo- 
luntate  excussus  est  Spiritus  sanctus,  cor  amisit 
gubernatorem,  id  est,  mens  et  voluntas  non  pos- 
sunt  firmiter  regere  cor,  quod  varie  rapitur  non 
solum  teniperamenti  varietate,  sed  etiam  sua  qua- 
dam  imbecillitate.  Spoliationem  aufenj  seu  defectus 
secuta  sunt  vulnera,  ut  in  voluntate  amor  et  admi- 
ratio  nostri,  in  corde  multiplex  contumacia,  sicut 
Anshelmus  loqiiitur  de  navi  desiituta  gube/natore 
et  renns,  quae  postea  variis  motibus  agitatur. 

Hic  autcm  quaestio  agitatur,  quomodo  in  anima 
peccatum  eose  possit,  cum  animae  immediate  cre- 
enfur  a  Deo,  ad  quod  facilis  et  plana  responsio 
est,  si  dicinius  Animas  ex  traduce  oriri,  quod  Au- 
gustinus  et  alii  multi  docfi  et  sapientes  magis  sen- 
seruFit.  Si  quis  autem  fugiet  lianc  disputationem, 
respondere  poterit  tales  nunc  creari  animas,  qualis 
est  haec  natura  post  lapsuin,  quia  dis!similfis  esse 
animas  non  dubium  est.  Ueroicae  sunt  praestantio- 
res,  et  magis  dominantur  omnrous  uiotibus  corpo- 
runij  quam  aliae  imbecilliores. 


Usitatum  est  sic  dici,  Animas  inficia  corpori- 
bus.  Sed  cum  defecfus  quidam  proprii  sint  mentis 
et  voluntatis,  ut  in  mente  dubitatio,  et  in  voluntate 
aversio  a  Deo ,  necesse  est  fateri  in  ipsa  anima 
quoqve  malum  et  peccatum  esse. 

IVunc  ordine  recensebo  causas  et  effectus  pec- 
cati  originis,  in  Adam  et  in  posteritate. 

Causae  efficientes  pr«mum  lapsum  in  Adam  et 
Heva,  fuerunt  diabolus  oflundens  falsam  imagina- 
tionem,  et  voluntas  in  Heva  et  Adam,  adsentiens 
illis  imaginntionibus,  ac  discedens  •  a  verbo  Dei. 
Non  igitur  Deus,  sed  voluntas  in  ipsis  primis  pa- 
rentibus  causa  est  peccati,  si^ut  Paulus  inquit:  Per 
unum  hominem  peccatum  intravit  in  mundum. 

Dicuntui'  autem  et  efficientes  causae,  quae  me- 
rentur  aliquid.  Sic  Adam  et  Heva  sunt  efficientes 
causae,  quia  sibi  et  posteris  meriti  sunt  reatum, 
et  hos  ipsos  defectus  seu  pravitatem  quae 
lapsum  secuta  est,  excussa  luce  Dei.  Post- 
quam  eniin  primi  parentes  deliquerunt,  amise- 
runt  firmam  illam  notitiam,  quae  mentibus  insita 
fuerat,  et  rectitudinem  voli:ntatis,  et  convenientiam 
cordis  cum  lege  Dei.  Et  qualis  fuit  in  eis  natura 
orbata  originali  iustitia,  tales  postea  procreaverunt. 
Itaque  voluntas  in  pvimis  parenfibus,  est  causa  ef- 
ficiens    corruptionis  universae   naturae  in   posteris. 

Materia.  Non  hic,  nisi  de  Materia  in  qua,  id 
est,  de  subiecto  quaeri  potest,  videlicet,  ubi  sit 
malum  oiiginis?  Est  autem  in  anima,  et  in  poten- 
tiis  sentientibus,  et  earum  organis,  quia  in  mente 
humana  est  caligo,  in  voluntafe  aversio  a  Deo, 
amor  nostii  inordinatus,  et  mulfiplex  pravainclina- 
tio,  et  in  corde  contuinacia  contra  rectum  iudicium 
mentis.  Ita  loco  morbi,  ut  sic  dicam,  monstrato, 
propius  aspici  maluin  potest.* 

* 

Forma.  Duplex  forraale  est:  alterum  peccati 
regnanlis,  scilicef,  reatus,  alterum  vitii,  seu  morbi, 
videlicet,  defectus.  Haec  dextre  explicata  facile 
intelligi  possunt  ab  iis,  qui  mediocriter  exculti  sunt 
doctiina.  Di>putationes  Monachorum  de  hac  re 
plus  habent  labyrinthorum,  qaia  inerudite  iudica- 
runt,  nec  consideraverunt  discrimen  inter  reatum,  et 
ipsum  morbum  in  natura  hominem  haerentem. 

In  Paulo  renato,  quanquam  persona  non  est 
rea,  tamen  manent  multae  dubitafiones  de  Deo,  or- 
tae  ex  caligine  mentis.  Hanc  caliginem  et  ipsas 
dabitationes  esse  defectum  lucis,  manifesfum  est, 
Deinde  voluntas  non  habet  dilectionem  Dei  tam  an- 
dentem,  ut  oportuit,  et  cor  habet  multas  flammas 
aberrantes  a  Deo.  Haec  mala,  defectus  seu  priva- 
tiones  esse,  ut  dialectici  loquuntur,  manifestum  est, 
ut  si  de  nav),  quae  destituta  gubernatore  iactatur  flu- 


265 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NlCENl 


:im 


ctibus,  dicatur  defectus  seu  privatio  esse,  quod  sine 
ordine  nunc  huc,  nunc  illuc  inipellitur  navis,  et 
quod  deest  gubeniator,  seu  ut  de  conturbata  har- 
monia  in  cantu  dici  potest,  ipsam  conturbationem 
seu  discordiam  sonorum,  csse  privationes.  Haec 
perspicua  sunt. 

Et  quanquam  Scriptores  alias  nominant  hoc 
malum  def  c;us,  alias  pravam  concupiscentiam  seu 
pravas  inclinationes,  tamen  idem  sentiunt  omnes, 
et  omnes  iudicant  formale  esse  huius  totius  mali 
defectus.  Nam  etiam  ciim  de  concupiscentia  seu 
inclinatione  dicitur,  r.on  intelligitur  danmari  appe- 
titio,  qualis  condita  est  in  hotninis  natura,  sed  aver- 
sio  appetitionuin  a  Deo  et  dia^iu  inclinationum  ac 
affecluum  aberrantium  a  Deo,  et  temere  vagantium. 
Hinc  perspicue  intelligi  potest,  peccati  regnantis 
formale  esse  reatuni,  id  est,  illani  relationem,  per- 
sonam,  propter  vitium  quoddam,  ordinatam  esse 
ad  aetei  nas  poenas,  nisi  fiat  remissio,  sed  vitii,  quod 
haeret  in  natura,  formale  esse  defectus  raulti- 
plices. 

Finis.  Appellatione  finis  continentur  hic  effe- 
ctus  et  poenae  quae  comitantur  lapsum  Adae,  et 
peccati  propagationem,  videlicet,  ira  Dei  damnantis 
et  reicientis  hominem  non  renatum.  Mors  corpo- 
ris,  et  innumerabiles  calamitates  saevientes  in  cor- 
pora,  prava  inclinatio  seu  concupisceuiia,  quae  et 
poena  est  prinii  lapsus,  et  deijule  peccatum,  qua 
prava  inclinatione  impeditur  humana  nalura,  ne 
integre  obedire  legi  Dei  in  liac  vita  pessit.  Est 
et  tristis  poena,  mjserrima  servitus,  qua  totum  ge- 
nus  humanum  tyrannidi  diaboli  subiectum  est,  qui 
impeliit  incautas  et  infirmas  liominum  mentes^  ut 
ahi  in  alia  scelera  horribiliter  ruant.  Cain  fratrem 
intedicit,  cum  quidem  et  sibi  ipsi  et  generi  hu- 
mano  gratulari  beneficium  Dei  debebat,  quod  Deus 
illustri  testimonio  ostenderat  se  exaudire  invo- 
cantes. 

Etsi  enim  manet  aliqua  facultas  liberi  arbitrii, 
seu  humanae  voluntatis,  que  utcunque  regere  dis- 
ciplinam  potest,  tamen  humana  iinbecillitas  saepe 
vincitur  impulsionibus  Diaboli,  ut  in  Saul,  Ahifophel 
et  muhis  sapientibus  conspicitur.  Suntque  tristis- 
sima  spectacula  in  genere  humano,  videre  horrenda 
exempla  sapientum  et  virtute  praestantium,  qui  im- 
pulsi  a  diabolo  fiunt  adndnictri  magnorum  scelerum, 
stabiliunt  idola,  et  exercerit  saevitiam  in  Ecciesiam, 
ut  Pharao,  Arius,  Diocletianus,  et  alii  innumera- 
biles. 

Haec  recitatio  causarum  aliquid  lucis  addit 
doctrinae  de  peccato  originis,  nec  cachinnos  pro- 
phanorum  hominum  vereamur,  qui  derident  hanc 
doctrinam,  sed  ingens  magnitudo  miseriarum  ge- 
neris  humani  moveat  nos,  ut  cogitemus  non  levem 


esse  causam  irae  Dei,  propter  quam  tantis  aeni- 
mnis  et  poenis  r.atura  hominum  onerata  est,  quas 
Paulus  breviter'  complexus  est  inquiens ,  per  pec- 
catum  intravit  mors.  Magna  varietas  scmper  fuit 
disputationum  et  explicationum  5n  hac  quaestione, 
ac  recitatio  variarum  opinionum  non  sohuu  longa 
esset,  sed  eliam  obscuritatem  augeret.  Cognitis 
autem  his  veris  fontibus,  diiudicatio  opinionum  in 
hac  quaestione  nequaquam  difficilis  est.  Pelagius 
omnino  sustulit  peccatum  criginis ,  et  finxit  homi- 
nes  posse  legi  Dei  perfecte  satisfacere,  et  externa 
obedientia  seu  disciplina  mediocri  coram  Deo  iustos 
esse.  Acpropemodum  idem  sensit  Occam,  et  nmlti 
alii. 

Econtra  Manichaeus  tetra  et  portentosa  deli- 
ramenta  sparsit.  Duas  esse  hominum  species,  al- 
teram  a  venenata  matcria,  quam  dicit  ortam  esse 
a  malo  Deo.  Tales  dicit  nunquam  ad  bonurn  con- 
verti  posse,  ut  Pharaonem,  Catiiinam  et  similes. 
Alteram  speciem  dicit  a  bono  Deo  ortam  esse. 
Tales  dicit  ideo  converti,  non  quia  ipsorum  volun- 
tas  sua  aliqua  actione  adsentiatur  voci  divinae,  seu 
quia  se  aliquo  modo  active  Iiabeat,  sed  quia  se 
pure  passive  h<)beat  velut  canalis,  per  quem  Huit 
aqua.  Dicit  igitur  tales  converli,  quia  eorum  na* 
tura  capax  sit  divini  luminis,  ideoque  taiibus  in- 
fundi  Spiritum  sanctum.  quia  sint  ex  illo  rmmero 
orto  ex  meiiore  materia. 

Explodendi  sunt  autem  et  Pelagii  et  Mani- 
chaeorum  errores,  et  contra  tales  ftirores  diiigen- 
ter  muniendae  sunt  piae  mentes  veris  testimoniis. 
Dicta  Pauii  et  proplietica  supra  recitata,  satis,  per- 
spicue  refutant  Pelagium.  Adversus  Manichaeos 
haec  fundaii>enta  tenenda  sunt,  Non  esse  duos  con- 
ditores  Materiae,  unum  bonum,  et  alterum  malum, 
sed  tantum  bonimi  conditorem  esse,  et  unicam 
fuisse  hominum  materiam,  quae  in  creatione  bona 
erat,  postea  lapsu  ianguefacta  est,  excussa  luce  et 
iustitia  divina.  Et  siinilem  esse  materiam  omnium 
hominum,  et  omnes  hoinines  posse  converti  ad 
Deum,  nec  voluntatem  se  habere  pure  passive,  sed 
aliquo  modo  active,  ac  adsentiri  posse  Deo  tra- 
henti^  quta  manifestissimum  est  promissionem  Dei 
universaiem  esse.  Haec  satis  est  iam  monuisse. 
Narn  postea  de  Libero  arbitrio  copiosius  relutandi 
erunt  et  Peiagiani  ct  Maniciiaei. 


De  dicto  Philosophico ,    Natura  bona  est 

Addatur  et  brevis  declaratio  dicti  Pirilosophici, 
quod  oppoiiunt  doctrinae  de  peccato  originis.  Usi- 
tatum   est   enim   dicere  Naturam   bonam    esse.     Id 


267 


PHIL.  MEL.  SCRLPTA  DOGMATICA. 


268 


ita  accipiatur.  Substantia  homini!?,  et  notitiae  et  ad- 
petitiones,  quatenus  reliquum  est  opus  a  Deo  con- 
ditum,  sunt  res  bonae,  sed  accessit  postea  propter 
peccatura  depravatio,  id  est,  defectus,  et  aia^ia. 
Haec  mala,  etsi  sunt  magna,  tamen  discerni  a  sub- 
stantia,  et  iis  bonis,  quae  in  natura  hominis  reliqua 
sunt,  oportet,  ut  notitia  numerorum  est  les  bona, 
quia  a  Deo  insita  est  homini,  et  ad  agnitionem  Dei, 
et  multorum  divinorun\  operum  necessaria  est.  Sic 
de  omnibus  veris  notitiis  suo  ordine  sentiendum 
est. 

Est  et  notitia  legis  naturae  res  bona,  Etsi  enim 
post  lapsum  Adae  coepit  esse  obscurior,  et  adsen- 
sio  conturbatur  dubitationibus,  tamen  quantum  eius 
lucis  reliquum  est,  res  bona  est,  et  Dei  opus.  Ar- 
tes  igjitur  et  leges  verae  bona  consequentia  ex  le- 
gibus  naturae  extructae,  res  bonae  sunt.  At  interea 
accedunt  multae  dubitationes,  an  Deus  curet  nos, 
an  puniat,  an  recipiat,  an  exaudiat  nos,  an  velit 
opitulari,  an  velit  dare  aeternam  vitam  et  aetcrna 
bona.  Hae  dubitationes  sunt  per  se  vitiosae,  quia 
sunt  mala  pugnantia  cum  lege  Del.  Sic  et  discri- 
men  magnum  est  affectuum.  Alii  inaecepti  sunt  lege 
Dei,  ut  amor  sobolis,  coniugum,  parentum.  Alii 
prohibiti  lege  Dei,  ut  contemtus  Dei,  fremitus  ad- 
versus  Deum,  invidentia,  amarc  coniugem  alterius. 

Etsi  autem  in  hac  depravatione  naturae,  post- 
quam  homo  excussit  rectorem  Deum,  etiam  adfe- 
ctus  praecepti  lege  Dei,  qui  utcunque  nunc  reliqui 
sunt,  contaminantur,  et  fiunt  vitiosi,  quia  non  re- 
guntur  dileclione  Dei,  sicut  saepe  propter  liberas 
delinquunt  homines,  tamen  ipsa  ffiloGioqyCa  a  Deo 
mandata  est,  et  inanere  in  renatis,  et  purior  fieri 
debet.  Abraham  ardenter  amat  Ismaoi  et  Isaac, 
sed  tamen  antefert  mandatum  Dei. 

Non  igitur  imaginandum  est,  ex  homine  omnes 
adfectus  tollendos,  aut  omnes  eodem  modo  damna- 
tos  esse,  ut  fanatici  Anabaptistae  iactitant  Stoicam 
a7tdi>Hav.  Imo  nulla  est  vita  sine  motu,  sine  ad- 
petitione,  seu  aliquibus  adfectibus  et  ipsa  lex  Dei 
postulat  adfectus,  Diligas  Dominum  Deuni  tuum. 
Item,  diligas  proxinmm.  Et  Rom.  1.  dtnoQyia  inter 
atrocia  crimina  recensetur. 

Haec  commemoravi  propter  multas  causas, 
primum  ut  imperiti  praemoniti  magis.  vitent  fanati- 
corum  deliramenta,  quae  saepe  onmes  aflfectus  Stoi- 
corum  mcre  damnant,  et  stulta  simnlatione  sihi  tri- 
buunt  dndOeiuv.  Deindc  ut  cum  de  concupiscentia 
dicitur,  sciant  non  improbari  appetitiones,  sicut  in 
natura  conditae  sunt,  scd  dialCav  appetitionum. 

Postremo,  ut  cum  intelligent  oportere  5n  natu- 
ra  adpetitione.j    et    aiTectus  esse,   sciant  vere  haec 


in  Christo  fuisse,  sed  ordinata,  veram  laetitiam, 
veram  moestitiamj  veram  et  ingentem  iram,  et  alios 
affectus,  sed  ita,  ut  regerentur  amore  Dei,  ut  Mar- 
ci  3.  Circumspexit  iratus,  Et  de  eo  in  Psahno  di- 
citur:  Zehis  domus  tuae  comedit  me. 


DE  PECCATO  IN  RENATIS. 

Reliqua  est  quaestlo,  An  recte  dicatur,  post 
baptismum  in  Infantibus  esse  peccat»um,  seu  con- 
cupiscentiam  esse  peccatum.  Item,  in  Renatis  ad- 
uhis  esse  peccatum. 

Respondeo  primum  de  Renatis  adultis.  In  ta- 
libus  coguntur  omnes  concedere  reliqua  esse  mul- 
ta  pcccata,  quia  in  prima  Epistola  lohannis  capite 
primo  dicitur:  Si  dicemus  nos  non  habere  pecca- 
tuu),  nos  ipsos  decipimus,  et  veritas  non  est  in  no- 
bis.  Hoc  ilJustri  testimonio  convincuntur  omnes, 
ut  in  renatis  adultis  fateantur  esse  peccata,  scili- 
cet,  multas  flaninias  vitiosarum  cupiditatum,  quae 
simul  rapiunt  subitum  voluntatis  consensum,  quem 
difficile  est  excutere.  De  his  peccatis  Actualibus 
tantum  loqui  lohannem  aliqui  contendant,  quae  ad- 
esse  etiam  experientia  communis  testatur,  quae  qui- 
dem  cum  sint  multa  et  magna,  miseria  hominum 
deploranda  esset,  etiamsi  nihil  praeterea  mali  ad- 
esset.  Sed  prophani  homines  extenuant  haec  vi- 
tia,  qui  tantum  has  actiones  dicunt  esse  peccata, 
id  est,  mala  pugnantia  cum  lege  Dei,  cum  volun- 
tas  perspicue  consentienc,  ruit  contra  legem  Dei, 
seu  ut  Graeci  dicunt,  ix  TiQoaiQiGtuig  contra  legem 
Dei  facit. 

Haec  philosophica  opinio  extenuat  peccatum 
contra  iudicium  Dei.  Et  impia  audacia  est,  ac  le- 
gis  divinae  depravatio,  dicere  affectus  illos  vitiosos 
sine  certo  consensu  voluntatis,  non  pugnare  cum 
lege  Dei,  sed  esse  defornjitates  praeter  legem  Dei. 
Dolendum  est  tanta  mendacia  in  Ecclesia  sparsa 
esse,  quibus  et  iudicii  divini  scvcritas,  et  magnitu- 
do  misericordiae  obscurantur. 

Quanquam  autem  error  hic  a  multis  defendi- 
tur,  tamen  pii  Propheticam  et  Apostolicam  doctri- 
nam  sequantur,  quae  sic  docet. 

Vitiosi  affectus  in  non  renatis  sunt  peecata 
mortalia,  id  est,  mala  pMgnantia  cum  lege  Dei, 
propter  quae  hon^ines  rei  sunt  hae  Dei  et  aeternae 
poenae.  Et  horuni  nialorum  radix  est  concupiscen- 
tia,  de  qua,  ne  sit  ambiguitas  in  vocabulo,  supra 
est  dictunj  complecti  eam ,  in  ments  caligineni,  in 
voluntate  aversionem  a  Deo,  et  in  corde  contuma- 
ciam  contra  legem  mentis. 


269 


IV.  ENARRATK)  SYMBOLl  NICENI. 


270 


Hoc  totum  malum  in  non  renatls  etiam  est 
peccatum  mortale,  id  est,  malum  pugnans  cum  lege 
Dei,  propter  quod  homines  rei  sunt  iiae  Dei  et  poe- 
nae  aeternae.  Nec  extenuandum  est  hoc  malum, 
cuius  magnitudo  aliquo  modo  cx  assiduis  cupidita- 
tum  llammis  aestimari  potest.  Quis  tam  furiosus 
est,  qui  ausit  dicere,  parvum  malum  esse  in  horni- 
num  natura,  dubitationes  de  providentia,  item  coe- 
cam  securitatem,  qua  tit,  ut  homines  aut  leviter, 
aut  non  n»etuaut  iudicium  et  iram  Dei.  Iteai,  Amc- 
rem  nostri,  quo  magis  nosUae  voluptati  aut  gloriae 
fiervimus,  quain  ghiriae  Dei.  De  his  malis  onmi- 
bus  dixit  Paulus,  sensus  carnis  inimicitia  est  ad- 
versus  Deum.  Non  autcm  leve  malum  cogitetur 
esse,  quod  nominat  inimicitiam  adversus  Deum. 

De  his  peccatis  omnibus  dico,  remitti  ea  re- 
natis,  tum  in  baptismo,  tum  postea  in  conversione, 
ita  ne  imputentur.  Hoc  est,  reatus  tollitur,  sed 
manent  morbi  ipsi,  nisi  quod  sanatio  aliqua  ex 
parte  inchoafur,  dato  Spiritu  sancto,  qui  morbi  sunt 
mala  pugnantia  cum  lege  Dei,  digna  morte  aeterna, 
nisi  fieret  remissio.  Haec  est  e.\presse  Pauli  do- 
ctrina  capilc  7.  et  8.  ad  Romanos,  ubi  nominat 
Pauhis  pravam  inclinationem  in  membris  suis,  pec- 
catum.  Et  ne  sit  ulla  ambiguitas  in  appellatione 
peccati,  ait  Paulus  pugnare  illud  malum  cum  lege 
mentis. 

Nominat  autem  legem  mentis,  legem  divinam, 
Et  postea  addit:  Etsi  tale  malum  est  in  renatis, 
tamen  nuila  nunc  danmatio  est  his  qui  in  Christo 
lesu  ambulant,  id  est,  reatus  tollitur. 

Si  quis  igitur^fjon  abhorret  a  formis  ioquendi 
dialecticis,  et  dextre  eas  intelligat,  potest  dicere, 
manere  in  renatis  materiale  peccati,  id  est,  maUmi 
ipsum  pugnans  cum  lege  Dei,  sed  toUi  formale,  id 
€st,  reatum.  Adest  maUnn  pugnans  cum  lege  Dei, 
sed  est  tectum,  ut  in  PsaUno  dicitur:  Beati  quo- 
rum  tecta  sunt  peccata.  Haec  expHcatio  et  nostram 
immundiliem  nobis  ostendit,  et  econtra  magnitudi- 
nem  misericordiae  tegentis  eam  illustrat. 

Cum  autem  reprehendimus  adversarios  pro- 
pterea,  quod  negant  in  renatis  concupiscentiam 
peccatum  esse,  homines  politici  vociferantur  hanc 
rixam,  tantum  inanem  loyofxaxiav  esse.  Si  est  con- 
donatum,  inquiunt,  cur  tantopere  contenditis  nomi- 
nari  oportere  peccatum  ?  Hanc  calumniam  refutari 
necesse  est.  Non  est  de  vocabulo,  sed  de  muUis 
magnis  rebus  contentio.  Nam  muUos  errores  com- 
plectuntur  adversarii  in  illa  extenuatione  peccati 
originis. 

Primum  falluntur  et  falUmt  aUos  de  nomine 
concupiscentiae.      Tantum  enim  inteUigunt  concu- 


plscentiam,  appetifiones  sensuum,  et  has  dicunt 
esse  naturam  bonam,  aut  certe  ddimfoQa.  Deinde 
adtingunt  lege  tantum  prohiberi  actualia  deUcta,  et 
propterea  adfirmant  hoinines  legi  Dei  satisfacere 
posse ,  et  impletione  legis  iustos  esse,  lioc  est, 
reddere  Deo,  quod  debenf.  Sic  enim  ilU  ipsi  scri- 
ptores  interpretantur  iustitiam,  etiam  cum  de  no- 
stra  iustitia  erga  Deum  ioquuntur. 

Hi  errores  manifeste  pugnant  cum  doctrina 
Prophetica  et  Apostoiica,  quia  Pauius  Rom.  8.  di- 
cit,  impossibile  eratLegi  iustificare,  ideo  admoneri 
Ecciesiam,  et  de  tantis  rebus  recte  doceri  necesse  est. 


DE  PECCATIS  ACTUALIBUS. 

Vetus  definitio  est  peccati  actuaiis :  Peccatum 
est  cupitum,  dictum,  aut  factum  contra  iegem  Dei. 
Intfelligunt  afrcctus,  et  externa  facta  pugnantia  cum 
iege  Dei.  Etsi  autem  vetus  iila  desciiptio  et  mu- 
tila  est  et  impropria,  tamen  et  recepta  est  et  in- 
terpretationibus  magis  corrumpilur.  ()pfandum  au- 
tem  esset  extare  definitiones  ex  Proplietica  etApo- 
stoiica  doctrina  sumtas,  tum  peccati  in  genere,  tuni 
vero  peccati  actualis. 

Recitabo  igiiur  definitionem  Peccati  in  genere, 
sed  ita  ut  iudicium  cruditis  et  piis  permittam  et  pe- 
tam,  ut  si  quid  desiderant,  meliorera  tradant  mihi 
et  aliis. 

PeccatuRi  est  defectus  vel  inciinatio,  vei  actio 
pugnans  cum  iege  Dei,  ofTendens  Deum,  et  cora- 
merens  iram  Dei,  ac  aeternas  poenas,  nisi  facta 
sit  remissio. 

Haec  definitio  Originale  et  Actuaie  complecti- 
tur,  et  manifeste  sumta  est  ex  dicto:  Maiedictus 
qui  non  manserit  in  omnibus,'  quae  scripta  sunt 
in  lege. 

lam  facile  est  inde  sumere  definitionem  Actua- 
lis  peccati,  omissis  duobus  vocabulis.  Peccatum 
actuaie  est  actio  pugnans  cum  iege  Dei,  offendens 
Deura,  et  commerens  iram  Dei  et  aeternas  poenas, 
nisi  facta  sit  remissio.  Nam  actio  significat  inte- 
riores  et  exteriores  actiones  vitiosas,  hoc  est,  etiam 
affectus  vitiosos  ex  originaii  maio  erumpenfes,  ut 
dubitationes  de  providentia,  de  comminationibus  et 
promis.sionibus,  negiecfionem  Dei,  diffidentiam  de 
auxiiio  Dei,  errantes  flammas  iibidinum  et  aliarum 
cupiditatum.  Haec  maia  interiora  etiam  sunt  vere 
peccata  mortaiia  in  non  renatis,  sicut  ipsa  radix. 

Etsi  enim  humana  ratio  tantum  damnat  externa 
facta  contra  iegem  Dei,  tamen  sciendum  est,  iudi- 
cio  Dei    etiam    ilia   interiora    maia  vere    damnari. 


271 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


272 


e- 
ui- 


iuxta  illud  dictum:  sensus  carnis  inimicitia  est  ad- 
versus  Deuin. 

Quanquam  igitur  multi  extra  Ecclesiam,  et 
ignorantes  Filium  Dei,  et  alii  non  renati  magnas 
et  excellentes  virtutes  habuerunt,  et  honesta  disci- 
plina  mores  suos  frenarunt,  ut  Aristides,  Socrates, 
Xenophon,  Scipio,  Laelius,  Poinponius  Atticus, 
tamen  non  fuerunt  iusti  coram  Deo,  sed  revera 
adhuc  personae  fuerunt  iniustae,  cum  haberent 
multa  magna  interiora  vitia,  dubitationes  de  Deo 
et  alia.  Sicut  Pompeius  cum  in  fuga  Mitylenen  ad 
Cratippum  venisset,  disputavit,  utrum  imperia  r 
gantur  providentia  divina,  cum  ipse  in  causa  i 
stiore  victus  esset. 

Idem  postea  et  Cato  disputavit.  Denique  ta- 
les  querelae  fuerunt,  sunt  et  erunt  innumerabiles 
in  hominum  vita  onmibus  temporibus.  Et  ubi  illa 
mentis  caligo  est  de  Deo,  alii  muiti  morbi,  multae 
flammae  sunt  vitiosarum  cupiditatum. 

Quare  iili  qui  fingunt  Aristidem  et  simiies 
propter  discipiinam  iustos  fuls^e  et  iiaeredes  Dei, 
et  EcclesiaCj  adiungunt  multitudinem  sine  voce 
Evangeiii,  et  sine  vocatione,  non  recte  iudicant. 

Etsi  enim  nescimus,  qui  sint  gradus  taiium 
post  mortem,  et  valde  mirum  videtur  humanis  iu- 
diciis  tantani  hominum  muititudinem  reiectam  esse 
a  Deo,  tamen  nos  necesse  est  ex  voce  Evangeiii 
iudicarc:  Qui  credit  in  Filium,  habet  vitam  aeter- 
nam,  Qui  non  credit  Fiiio,  non  videbit  vitam,  sed 
ira  Dei  manebit  super  eum.  Et  Rom.  8.  Quos  ele- 
git,  hos  vocavit.  Quae  sententia  piane  afHrmat 
utrumque,  et  semper  aliquos  eiectos  esse  in  coetu 
vDcatorum,  et  extra  coetum  vocatorum  non  esse 
electos. 

Non  contemnamus  Filium  Dei,  et  vocem  Evan- 
gelii,  sed  agnoscamus  immensam  misericordiam 
Dei,  qui  vuit  sibi  aeternam  Ecciesiam  coiligere 
agnitione  Fiiii,  et  non  aliter,  et  pro  hoc  ingenti 
beneficio  gratias  agamus,  nec  ita  ieve  ducamus,  ut 
appiaudanms  archilectantibus  aiiam  Ecciesiam  sine 
Fiiio  Dei,  sine  Evangelio,  et  sine  vocatione. 

Non  igitur  opus  est  discernere  in  non  renatis 
peccata  mortaiia  et  veniaiia,  cum  personae  tanti- 
sper  damnatae  sint,  donec  non  conversae  sunt  ad 
Deum. 

Sed  postea  in  renatis  seu  conversis,  necesse 
est  discerni  peccata,  quia  manifestissimum  est  in 
renatis  in  liac  tota  mortaii  vita  manere  magnos 
liiorbos  et  nuilta  pcccata,  quae  tamen  non  excu- 
tiunt  Spiiitum  sanctum. 

Rursus  vero   esse  aliquos  iapsus,  quibus  ad-  I 


missis,  homo,  qui  prius  fuerat  iustus,  postea  con- 
taminatus  hoc  iapsu,  fit  reus  irae  Dei,  et  aeternae 
mortis,  nisi  iterum  ad  Deum  convertatur,  ut  mani- 
festum  est  Adam  et  Hevam  in  lapsu  amisisse  iu- 
stitiam  et  Spiritum  sanctum. 

Manifestum  est  Aaroni  Deum  horribiliter  ira- 
tum  luisse,  cum  assensit  vituium  adorantibus,  ut 
Deuter.  expresse  dicitur.  Ideo  discerni  gradus  pec- 
catorum  necesse  est,  sicut  et  Pauius  perspicue 
discernit. 

Aiiud  vocat  peccatum  regnans,  aiiud  peccatum 
non  regnans.  Sed  pro  iiis  concinnis  et  dilucidis 
appeliationibus  nunc  usitatum  est,  alia  vocare  Mor- 
taiia,  aiia  Vejiiaiia,     Definitiones  igitur  tradam. 

Peccatum  veniaie,  seu  non  regnans  est  maium 
originis,  et  affectus  pugnans  cum  iege  Dei,  cui  ta- 
men  repugnat  voluntas  adiuta  a  Spiritu  sancto,  ne 
contra  conscientiam  iili  pravo  motui  obtenipere- 
mus,  et  fide  petit  et  credit  remitti  hanc  infirmita- 
tem  propter  Fiiium  Dei  pro  nobis  interpeilantem. 

Peccatum  mortale,  seu  regnans  in  iapso  post 
conversionem,  est  vioiatio  iegis  Dei  contra  con- 
scientiam,  qua  admissa,  persona  fit  rea  aelernae 
poenae,  nisi  rursus  in  conversione  fiat  remissio. 
Et  taii  violatione  excusso  Spiritu  sancto,  rursus  et 
prava  concupiscentla  est  peccatum  regnans. 

Nec  dubium  est,  sic  posse  iabi  et  saepe  iabi 
renatos,  quorum  aiii  rursus  ad  Deum  convertun- 
tur,  ut  Adam,  Heva,  Aaron,  David,  Manasse. 

Aiii  non  convertuntur  rursis,  ut  Saul,  ludas, 
et  ingens  muititudo,  ut  parabola  Matth.  12.  osten- 
dit,  in  qua  dicitur  redire  diabolum  in  domum  pur- 
gatam.  Et  Matth.  13.  Venit  maius  et  rapit  semen 
ex  corde  eius.  Et  in  secunda  Epistoia  Petri  cap.  2. 
Si  cum  effugerint  contaminatlones  mundi,  per  agni- 
tionem  Domini,  et  servatoris  lesu  Christi,  his  rur- 
sus  impiicantur,  fiunt  eis  novissima  deteriora  prio- 
ribus. 

Necesse  est  igitur  fateri  renatos  posse  labi, 
et  amittere  Spiritum  sanctum. 

Etsi  autem  difficile  est  gradum  constituere, 
tamen  hic  gradus  vere  constituitur,  videiicet,  si 
homo  contra  conscientiam  vioiet  iegem  Dei,  quia 
manifestum  est,  in  renatis  oportere  liaec  duo  esse, 
fidem  et  bonam  conscientiani;,  sicut  testatur  Pau- 
lus  1.  Tim.  1.  Summa  majjdati  liaec  est,  diiectio 
ex  corde  puro,  et  conseienlia  bona,  et  fide  non 
ficta.  Item^  Mdita  bonam  militiam,  habens  fidem 
et  bonam  conscientiam.  Item  1.  Pet.  3.  Conscien- 
tiam  habentes  bonam. 


273 


IV.  ENAKRATK)  SYMBOi.l  INK  EiNI. 


274 


Hic  vero  etiani  complector  peccata  ignorantiae 
affectatae.  Etsi  mulli  omnibus  temporibus,  ut  nunc 
quoque,  ignorant  Evangelium,  tamen  cum  id  scire 
debeant,  non  discunt,  talia  peccata  simllia  sunt 
peccatis  contra  conscientiam,  quia  volentes  omit- 
tunt  inquisitionem  seu  considerationem  verae  do- 
ctrinae.  Sic  Pharisaei,  Episcopi,  Reges  et  alii  er- 
rantes,  habent  ignorantiam  affectatam. 

Sumsi  autem  discrimen  peccati  regnantis  et 
non  regnantis  ex  sexto  capite  ad  Romanos.  Et 
convenit  cum  eo  discrimine  dictum  Pauli  ad  Rom.  8. 
Si  secundum  carnem  vivetis,  moriemini,  Si  actio- 
nes  carnis  spiritu  mortificabitis,  vivetis. 

Ut  autem  intelligi  possit,  quid  vocet,  vivere 
secundum  carneni,  hc  gradus  consideretur.  Re- 
nati  rursus  secundum  carnem  vivunt,  cuin  contra 
conscientiam  violant  legem  Dci,  quos  cum  ait,  se- 
cundum  carnem  vivere,  hac  ipsa  deseriptione  te- 
statur  eos  gubernatorem  Spiritum  sanctum  excus- 
sisse.  Et  hos  dicit  morituros  esse,  id  est,  reos 
esse  irae  Dei  et  poenae  aeternae. 

Econtra  de  retinentibus  Spiritum  sanctum,  in- 
quit,  Si  actiones  carnis  Spiritu  mortiricabitis,  vive- 
tis.  Hic  fatetur  manere  in  renatis  pravos  adrectus, 
sed  his  repugnat  eorum  voluntas  adiuta  a  Spiritu 
sancto,  ne  contra  conscientiam  labantur. 


DE  LIBERO  ARBITRIO. 


In  capite  de  creatione  hominis  dixi  libertatem 
humanae  voluntatis  insitam  esse  hominum  naturae, 
et  ingens  Dei  donum  fuisse,  et  partem  imaginis 
Dei.  Cum  autem  post  lapsum  primorum  parentum 
in  intellectu  hominum  magna  caligo  secuta  sit,  et 
in  voluntate  tristis  aversio  a  Deo,  et  in  corde 
contumacia  repugnans  legi  Dei,  nunc  opus  est  hac 
consideratione,  qualis  libertas  reliqua  sit. 

Saepe  autem  in  Ecclesia  magni  tumultus  ex 
hac  quaestiorie  orti  sunt,  Ideo  necesse  est  de  ea 
extare  veram,  lirmam  et  perspicuam  sententiam, 
qua  explicata,  monendi  sunt  rudiores,  ne  curiosi- 
tate  aliqaa  applaudant  falsis  opiuionibus  non  intel- 
lectis. 

Ac  primum  sciendum  est,  Stoicos  furores  pror- 
sus  hinc  removendos  esse.  Non  iam  quaeritui-,  an 
omnium  eventuum  in  natura,  et  humanis  actionibus 
bonis  et  malis,  fatalis  sit  necessitas,  sicut  Stoici 
contenderunt. 

Hic  error  supra  perspicue  refutatus  et  damna- 

MELANTU.  OPER.  VOL.  XXIII. 


tus  est.  quem  etsi  interdum  aliqui  sophistice  de- 
fendunt,  tamen  bonae  mentes  sciant  nequaquam  in 
Ecclesia  utendum  esse  sophistica,  sed  simplicem 
veritatem  retinendam  esse,  praesertim  cum  Stoica 
necessifas  contumelia  Deum  afficiat,  et  noceat  bo- 
nis  moribus. 

Deinde  nec  rfe  praedestinatione  iam  dicitur,  de 
qua  postea  Deo  iuvante  necessarias  admonitiones 
recitabimus.  Sed  tantum  de  viribus  humanae  na- 
turae  quaeritur,  quales  nunc  sint,  et  deducimur  in 
hac  explicatione  ad  aspiciendos  nos  ipsos,  et  ad 
considerationem  imbecillilatis  nostrae. 

Recitabo  igitur  veram,  perspicuam,  et  perpe- 
tuam  Ecclesiae  catholicae  senlentiam. 

Ut  autem  supra  aliquid  de  distinctione  poten- 
tiaiimi  et  organorum  animae  in  hominibus  dixi,  ita 
hic  rursus  admoneo  iuniores,  ut  recte  discant  eam 
doctrinam,  quae  de  anima  hominis  et  eius  poten- 
tiis  et  viribus  in  philosophia  et  in  Ecclesia  tradi- 
tur,  quae  non  potest  in  hoc  opere  tota  recitari, 
sed  alibi  disceuda  est,  et  familiariter  nota  esse 
omnibus  eruditis  debet. 

Apjiellatio  liberi  arbitrii  complectitur  summas 
potentias  in  homine,  scilicet,  infellectum  et  volun- 
tatem,  sicut  usitate  in  scbolis  nominant. 

Prodest  autem  in  omnibus  actionibus  vitae 
haec  conslderatio,  quo  usque  progredi  humana  co- 
gnitio  possit,  et  ubi  electio  voluntatis  congruere 
cum  cognitione  possit,  ubi  motus  cordis  obtempe- 
rent  cognitioni,  ubi  repugnent,  ubi  tantum  externa 
membra  moveantur,  etiamsi  alius  est  cordis  affe- 
ctus,  ut  cum  Achilles  iratus  coercet  maims,  ne 
stringant  gladium,  et  ab  Agamenmone  discedit. 

Haec  genera  actionum  intelligi  et  discerni  iu 
hac  quaestione  utiiissimum  est.  Et  ex  his  gradi- 
bus  recte  sumitur  ordo  explicationis. 

Pars  cognoscens  in  homine  in  non  renatis, 
doctrinam  legis  divinae,  minas  et  promissiones  au- 
ditas  seu  Jectas  in  Ecclesia,  aliquo  modo  infelligit, 
sed  sine  firma  adsensione.  Ideo  voluntas  aversa 
a  Deo,  nec  minas  Dei  formidat,  nec  confidit  pro- 
missionibus. 

Ac  multo  minus  in  corde  sine  voce  Evangelii 
et  sine  Spiritu  sancto  accendi  possunt  timor  Dei, 
fiducia,  sj)es,  dilectio  Dei. 

Sed  tamen  post  hanc  depravationem  adhuc 
duo  sunt  genera  actionum  in  voluntate  humana. 
Unum  est  illustie  et  omnibtis  notum,  gubernatio 
potentiae  locomotivae,  ut  vocant,  quae  scilicet  re- 
git  motus  locales  in  externis  membris,  ut  volunta» 

18 


275 


PH[L.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


276 


in  Achille  iinperat  nianibus,  ne  stiingant  gladium. 
Voluntas  in  laborante  febribus,  potest  coercere 
manus,  ne  poculum  ori  admoveant,  etiamsi  valdic 
sitit. 

Hanc  libertatem  Deus  in  homine  lapso  reli- 
(juam  esse  voluit,  ut  homines  disciplina  regi  pos- 
sent,  iuxta  dictum:  Lex  est  iniustis  posita  Nisi 
enim  haec  libertas  in  gubernalione  potentiae  loco- 
motivae  seu  externorum  membrorum  reliqua  esset, 
prorsus  in  non  renatis,  nullus  usus  esset  discipli- 
nae  ulHus,  et  politicarum  lcguni,  efc  comminatio- 
num,  quae  proponendae  sunt,  ut  facta  delibera- 
tione,  sou  delectu  commodorum  et  incommodorum 
habito,  voluntas  fugiens  poenas  iraperet  externis 
membris,  ne  faciant  contra  leges. 

Non  obscura  est  doctrina  de  hoc  genere  actio- 
nuni,  et  his  qui  non  sunt  rudes  elementorum  phy- 
sices,  magis  obvia  est.  Ac  ut  vulgo  loquimur, 
Haec  gubernatio  est  SfGnoztx^^  id  est,  imperat  etiam 
invitis,  ut  dominus  servis.  Frenari  utcunque  aut 
cieri  externa  membra,  voluntatis  imperio  possunt, 
sive  intus  congruant  adfectus  seu  adpetitiones,  sive 
non  congruant,  Ut  laborans  febribus  etiam  cum 
valdf»  silit,  potest  coercere  manus  et  labra,  ne  po- 
culum  attingant. 

Alterum  genus  actionum  in  voluntate  obscu- 
rius  est,  cuni  volunlas  vera  et  seria  electione,  seu 
TVQoaiQSGfi,  antefert  honestas  actiones,  ut  Hippolytus 
serio  et  sine  simulatione  vitat  et  fugit  novercae 
concubitumj  Fabricius  serio  et  sine  simulatione  reii- 
cit  aurum  a  Pyrrho  missum.  Nam  et  in  non  re- 
natis  voluntas  serio  potest  honestas  actiones  erga 
homines  aliquo  modo  velle,  sed  sine  timore  Dei, 
sine  vera  fiducia  et  sine  dilectione  Dei.  Sed  hae 
actiones  seriae  et  non  simulatae  rariores  et  obscu- 
riores  sunt.  Ideo  magis  iubeamus  aspici  guber- 
nationem  potentiae  locomotivae,  quae  utcunque  est 
rectrix  disciplinae  in  plifribus. 

Cum  igitur  Paulus  expresse  dicat  aliquam  esse 
iustitiam  carnis,  id  est,  externam  obedientiam  seu 
disciplinam,  quam  homines  non  renati  ut  cunque 
praestare  possunt,  fatendum  est  aliquam  esse  liber- 
tatem,  seu  delectum  etiam  in  non  renatis.  Ac  de 
gubernatione  locomotivae  res  manifesta  est,  ut  ex- 
pei-ientia  universalis  omnes  ccnvincit. 

Hanc  libertatem  adimere  hominibus  non  solum 
stultitia  est,  sed  etiam  perversitas  est  Deum  valde 
offendens,  quia  Deus  in  singulis  hominibus  renatis 
et  non  renatis  disciplinam  regi  severe  praecipit. 
Nam  et  renatis  prodest  hoc  frenum,  quia  plerique 
in  hac  vita  sunt  imbecilles,  Et  notum  est  vetus  di- 
ctum:  vitaate  peccata,  est  vitare  occasiones  pecca- 
torum.     Ei  Paulus  inquit:  Redigo  meum  corpus  in 


servitutem,  quod  aliqua  ex  parte  fit  frenandis  ex- 
ternis  membris.  Et  in  renatis  haec  diligenlia  bo- 
num  opus  est,  et  Deo  placens,  praelucente  fide, 
ut  S.UO  loco  dicetur.  Sintque  in  conspectu  causae 
quatuor,  quae  nos  ad  curam  regendae  discipiinae 
exuscitent. 

Prima,  quia  necesse  est  mandatis  Dei  obedire. 

Secunda,  ut  vitentur  poenae  in  hac  morlali  vi- 
ta,  et  futura,  quia  certissimum  est  omnia  atrocia 
delicta  etiam  in  hac  vita  puniri  atrocibus  poenis, 
ut  scriptum  est:  Qui  gladium  acceperit,  gladio  per- 
ibit.  Item,  Non  habebit  Deus  insontem  eum,  qui 
vane  usurpat  nomen  eius.  Item,  Scortatores  iudi- 
cabit  Deus.  Vult  enim  Deus  exempla  poenarum 
in  hac  vita  mortali  incurrentia  in  hominum  oculos, 
testimonia  esse  providentiae,  vult  sciri  non  casu 
volvi  res  humanas,  sed  Deum  esse  inspectorem  et 
iudicem,  vult  se  agnosci  qualis  sit,  videlicet,  iustus, 
verax,  castus,  horribiliter  puniens  iniurias,  menda- 
cia,  libidines,  vult  et  huius  vitae  poenas  signa  esse 
venturi  iudicii,  et  commonefactiones  de  poenitentia. 

Denique  gravissimam  doctrinam  continet  haec 
consideratio  poenarum,  de  qua  in  his  causis  tuen- 
dae  disciplinae  loquimur.  Et  quidem  hoc  freno 
coercet  Deus  humanum  genus,  ut  hanc  sapientiam 
nobis  proponat,  sicut  et  Psalmus  inquit:  In  chdmo 
et  freno  maxillas  eorum  constringes. 

Tertia  causa  est,  quia  Deus  vult  singulos  alio- 
rum  vitae  etiam  parcere,  Non  tantum  nobis  nasci- 
mur,  sed  vita  universa  directa  esse  debet  primum 
ad  agnitionem  et  celebratJonem  Dei,  deinde  ad 
communem  societatem  fovendam.  V^ult  igitur  Deus 
servari  disciplinam,  et  vitari  turbationes  politici  or- 
dinis,  ut  in  pace  et  mediocri  tranquillitate,  puer- 
perae  et  matres  fovere  sobolem ,  patresfamilias 
educare  et  instituere  natos  possint. 

Has  tres  causas  intelligere  non  difficile  est, 
quae  etsi  etiam  sapientibus  ethnicis  notae  erant, 
tamen  nequaquam  contemnendae  sunt. 

Quarta  causa  proprius  ad  Ecclesiae  doctrinam 
pertinet.  Est  igitur  haec  quarta  causa,  Ideo  neces- 
saria  est  disciplina,  quia,  ut  Paulus  dicit,  Paeda- 
gogia  est  in  Christum.  Huius  dicti  sententia  dili- 
genter  consideranda  est.  Verissimum  est  enim 
Evangelii  vocem  et  Spiritum  sanctus»  non  esse  ef- 
ficacem  in  his,  qui  perseverant  in  delictis  contra 
conscientiam.  Quare  necesse  est  deponi  delicta  con- 
tra  conscientiam.  Ita  lex  est  paedagogia  in  Christum, 
id  est,  non  solum  civilis  paedagogia  est,  ut  erat 
Socratis  disciplina,  sed  etiam  ad  hoc  pracstanda 
est,  quia  perseverantia  in  delictis  contra  conscien- 
tiam  arcet  Spiritum  sanctum. 


277 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  INK  FJNI. 


•J78 


Praeterea  sine  di^^ciplina  ubi  vita  Cyclopica 
est,  (lcceri  homines  non  possunt:  praecipit  igitur 
Deus  ,  ut  niores  honeste  regantur,  et  ut  diligentia 
illa  non  ethnico  niore,  tantuni  ad  paceni  corporis 
referatur ,  sed  ad  hunc  finem,  ut  doceri  homines 
de  Deo  possint,  et  ut  non  impediatur  neque  excu- 
tiatur  Spiritus  sanctus  violalione  disciplinae,  sicut 
,   excussit  David  rapiens  alterius  coniugem. 

Quanquam  autem  haec  disciph'na  semper  ne- 
cessaria  est,  tamen  nec  nieretur  remissionem  pec- 
catorum,  nec  satisfacit  legi,  nec  iustitia  est,  pro- 
pter  quam  coram  Deo  accepti  simus ,  ut  Paulus  in- 
quit:  Ex  operibus  legis  non  iustificabitur  omnis 
caro,  ut  postea  copiosius  dicetur. 

Deinde  et  hoc  sciendinn  est.  Etsi  talis  liber- 
tas  regendac  locomotivae  semper  manet  in  homi- 
num  natura,  tamen  saepe  labuntur  homines,  flam- 
mis  cupiditatum  incitati,  aut  etiam  a  diabolo  im- 
pulsi,  sicut  de  luda  manifeste  scribitur :  Intravit  in 
eum  Satanas.  Ideo  exempla  quotidianae  vitae,  ma- 
ximae  paitis  humani  geiteris,  et  omnes  hsstoriae 
ostendunt  plurimos  homines  pollui  dehctis  contra 
conscientiam,  ut  Ethnici  etiam  questi  sunt,  admi- 
rantes  unde  tanta  in  hac  praestantissima  natura 
humani  gencris  imbecillitas  sit. 

Sed  causa  nobis  in  Ecclesia  nota  est,  Nasci- 
uiur  adferentes  morbum  originis,  qui,  ut  supra  di- 
ctum  est,  non  est  tantum  reatus,  sed  etiam  horri- 
bilis  destructio  et  infirmitas  onjnium  virium.  Et 
accedunt  insidiae  et  tyrannis  diaboli,  sicut  in  Ge- 
nesi  dictum  est:  Pbnam  iuimicitias  inter  serpentem 
et  semen  mulieris. 

Cum  igitur  et  natura  hominum  sit  imbecilla, 
et  diabolus  atrociter  grassetur  adversus  nos,  non 
mirandum  est  maximam  partem  generis  humani  va- 
riis  modis  pollui.  Admoneant  auteni  nos  et  nostri 
et  alieni  lapsus,  ut  contugiainus  ad  Filium  Dei,  et 
petanms  auxilium  contra  infirmitatem  nostram  et 
contra  diabolum,  quia  scriptum  est:  Fiiius  Dei  ad- 
paruit,  ut  destruat  opera  diaboli,  item  ut  concul- 
cet  caput  Serpentis.  ^ 

Dictum  est,  qualis  reliqua  sit  libertas  etiam  in 
non  rcnatis.  Nunc  dieam  de  aliis  quaestionibus. 
Hic  primum  haec  manifesla  sunt,  voluntas  humana 
non  potest  ulla  actione  sua  tollere  mortem,  non 
potest  exuere  pravas  inclinationes,  seu  pravam  con- 
cupiscentiam,  ut  vocant,  non  potest  Adam  post 
lapsum  retrahere  illam  integiitatem  et  harmoniam 
omnium  virium,  quam  antea  habuit,  imo  nec  me- 
reri  potest  remissionem  peccati. 

lacet  oppressa  natura  hominum  liac  tristi  ser- 


'  vitute,  ut  manifestum  est,  Et  utDeus  immensa  bo- 

nitate  j.ropter  deprecatorem  Filium,  rursus  se  pa- 

tefacit  honiinibus,   et  promissionem  edit,    et  gratis 

!  recipit  eos,    ita  et  nos  propter  F^ilium   gratis  reci- 

I  pit,  et  deinde  reddit  aeternam  vitam  et  iustitiam. 

Haec  praecipua  bona  non  restitui  ullius  crea- 
turae  potentia,  sed  proprie  Dei  opera  esse  mani- 
'  festum  est.  Cumque  voluntatis  humanae  libertas 
{  extenuatur,  hanc  liberationem  ab  ira  Dei,  et  a 
!  morte  aeterna,  et  restitutionem  vitae  et  iustitiae 
aeternae  intueamur,  et  haec  praecipua  bona  scia- 
mus  non  posse  restitul  nobis  ullius  creaturae  po- 
tentia. 


Sed  postquam  innnensa  misericordia  Dei,  edita 
est  promissio  reconciliationis,  et  Deus  adiuvat  am- 
plectentes  pron)issionem,  hic  rursus  quaeritur,  an 
illam  inchoationem  obedientiae  in  eorde,  fidem,  di- 
lectionem,  constantiam  confessionis  in  suppliciis, 
et  in  aliis  virtutibus  cordis  ,  voluntas  efficiat  sine 
Spiritu  sancto?  De  hac  quaestione  clarissiine  et 
sine  ulla  ambiguitate  adfirmamus,  voluntatem  has 
virtutes  nequaquam  sine  Spiritu  sancto  efficere 
posse. 

Ac  palam  et  cxpresse  damnamus  Pelagianos,  qui 
finxerunt  homines  posse  mereri  remissionem  pec- 
catorum,  et  quidem  sine  Splritu  sancto  posse  legi 
Dei  satisfacere,  posse  et  sine  Spiritii  sancto  fidem, 
dilectionem  Dei,  et  onujes  virtutes  alias  in  corde 
efficere. 

Hos  impios  errores  constanter  damnamus,  qui 
Evangelium  in  philosophiaui  transformant,  et  con- 
tumeliosi  sunt  adversus  Deum ,  obruunt  beneficia 
filn  Dei,  et  Spiritus  sancli. 

Econtra  vero  adfirmamus  iuxta  Evangelium 
omnibus  temporibus  inde  usque  ab  initio  mundi 
viva  membra  Ecclesiae ,  regi  et  iuvari  a  Spiritu 
sancto,  ut  Rom.  8.  dicitur:  Qui  ducuntur  Spiritu 
Dei,  hi  sunt  filii  Dei,  ac  Deo  aeterno  patri  Doniini 
nostri  lesu  Christi,  et  filio  eius  Domino  nostro  lesu 
Christo,  et  Spiritui  sancto,  gratias  aginms  cum  pro 
toto  beneficio  reconciliationis ,  tum  vero  pro  hoc 
ipso  admirando  munere,  quod  Spiritu  sancto  nos 
regit,  accendit  in  mentibus  noslris  lucem  verita- 
tis,  et  veram  Dei  agnitionem,  nec  sinit  eas  occu- 
pat  i  impiis  et  fanaticis  furoribus ,  deinde  quod  vo- 
luntates  et  corda  flectit  ad  vcram  obedientiam,  ti- 
morem  Dei,  fiduciain,  dilectionem,  spem,  et  alias 
virtutes,  tt  quidem  inchoat  in  nobis  vitam  et  iusti- 
tiam  aeternam. 

Haec  tauta  dona  agnoscenda  suut,    et  pro  eis 

18» 


279 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


280 


gratiae  agendae,  et  ardentibus  votis  iii  tota  guber- 
natione  vitae  petenda  sunt. 

Oportet  autem  tesilmonia  firma  et  perspicua 
in  conspectu  esse,  et  ut  refutentur  Pelagiani,  et  ut 
nos  ipsos  accendamus  ad  petendum  auxiliuni  Dei, 
ac  vere  statuanuis  Deuni  velle  nos  illo  tanto  mu~ 
nere  donare,  et  nos  regere  et  adiuvare.  Sicut 
scriptum  esU  Quanto  njagis  Pater  coelestis  dabit 
Spiritum  sanctum  petentibus. 

Roni.  8.  Qui  ducuntur  spiritu  Dei,  hi  sunt  filii 
Dei. 

Item,  Si  quis  Spiritum  Christi  non  liabet.  is 
jion  est  Christi. 

Hae  duae  sententiae  satis  perspieuae  sunt,  et 
plane  testantur  haeredes  vitae  aelernae  doriari  et 
regi  Spiritu  sancto.  Ac  certum  est  spiritum  Dei 
in  liis  dictis  non  significare  rationem.,  ut  aliqui  in- 
tempestive  philosophantes  interpretantur,  sed  Spi- 
ritum  sanctum  a  Deo  Patre  et  Domino  nostro  lesu 
Christo  procedentem,  ac  missum  in  corda  piorum, 
et  accendentem  voce  Evangelii  agnitionem  Dei,  et 
motus  congruentes  legi  Dei. 

I.  Cor.  2.  Animalis  homo  non  percipit  ea, 
quae  sunt  Spiritus  Dei.  Significat  enim  xpvpxog 
homo  viventem  vita  naturali,  noc  est,  sensu  et  ra- 
tione  naturali  sine  Spiritu  Sancto.  Sic  enim  eo 
loco  discernit  Paulus  animalem  a  spirituali. 

Quanquam  enim  nascitur  nobiscum  etiam  in 
hac  infiima  natura,  legis  divinae  notitia  aliqua,  iit 
notitia  numerorum,  tamen  accedunt  nmltae  dubita- 
tiones  de  providentia. 

Deinde   magis  etiam  de  promissione .    quae  in 
Evangelio    proponitur,    mentes    dubitant,   an    vere 
recipiamur,  et  exaudiamur,    an  gratis  propter  Fili- 
um  recipiamur.     Nam  Evangelii  notitia  non  nasci-  j 
tur  nobiscum,  sed  decretum  est  arcani  consilii  di-  ! 
vini  patefactum  voce  Dei ,    cum  ignotum  esset  om-  | 
nibus  creaturis.     Ideo  adsensio  difficilior  est,   quia  i 
est  sententia   extra    et   supra    captum   creaturarum  : 
posita.  I 

Ut   autem  fiat  adsensio,    et  corda  acquiescant  ! 
fidfc  in    Deo,    et  in   eis    accendantur  vera    dilectio 
Dei,  timor,    spes.    et  aliae  virtutes,    datur  Spiritus  i 
sanctus,  quo  ciamamus,  Abba  Pater,   id  est,    quo  i 
vere  voluntas  et  cor  flectuntur  ad  Deum.  | 

loh.  L  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua  et  spi- 
ritu,  non  potest  intrare  in  regnum  Dei. 

loh.  6.  Nemo  potest  venire  ad  me,  nisi  quem  i 
Pater  traxerit. 


Joh.  15.  Sine  me  nihil  potestis  facere. 

Esaiae  59.  Veniet  Sion  redemtor,  iis  qui  re- 
deunt  ab  iniquitate  in  lacob.  Hoc  foedus  meum 
cum  eis,  dicit  Dominus:  Spiritus  meus  qui  estin 
te,  et  verba  mea  quae  posui  in  ore  tuo  non  rece- 
dent  ab  orc  tuo,  nec  ab  ore  seminis  tui,  in  sempi- 
ternum.  Haec  verba  dulcissimam  Ecclesiae  descri- 
ptionem  et  praecipuam  promissionem  continent,  ac 
docent,  quae  sit  et  ubi  sit  Ecciesia,  et  quae  ha- 
beat  propria  beneficia  Dei. 

liie  coetus  est  Ecclesia,  qui  sonat  Evangelium 
traditum  Prophetis  et  Apostolis.  Et  ibi  sunt  prae- 
crpua  beneficia  vox  Evangeiii,  remissio  peccato- 
rum,  donatio  Spiritus  sancti  et  vitae  aeternae.  Et 
quidem  simul  in  hoc  Esaiae  dicto,  promissio  con- 
tinetur,  adfirmans  perpetuo  mansuram  esse  Eccle- 
siam  Dei,  et  praedicationem  Evangelii  non  posse 
prorsus  deieri. 


Sed  excruciat  mentes  haec  quaestio,  Cum  sine 
Spiritu  sancto  nulia  virtus  inchoetur,  aut  placeat, 
otiosine  expectabimus  consolationem,  donec  rapi 
nos  novis  motibrs  sentiemus-  sicut  Enthusiastae 
et  Manichaei  imaginati  sunt? 

De  hac  quaestione  omnes  secum  ipsi  dispu- 
tant,  cum  audiunt  haec  dici,  sine  Spiritu  sancto 
non  fieri  homines  haeredes  vitae  aeternae.  Deinde 
disputant,  cum  non  omnibus  detur  Spiritus  sanctus, 
unde  sciam  Deum  hoc  ingens  munus  mihi  dare, 
aut  daturujn  esse. 

Etsi  autem  iabyrinthis  disputationum  haec  do- 
ctrina  obscurata  est,  tamen  vera  et  firma  responsio 
haec  est:  Concurrunt  in  conversione  hae  causae, 
Spiritus  sanctus  movens  corda  per  Evangeiium,  et 
ipsa  vox  Evangeiii  cogitata,  sive  inter  audiendum, 
sive  in  iectione,  sive  in  pia  meditatione,  et  voiun- 
tas  hominis,  quae  non  repugnat  voci  divinae,  sed 
intertrepidationem  utcunque  adsentitur. 

Et  quia  scimus  mandatum  Dei  esse  immotun» 
et  immutabile,  ut  non  repugnemus  voci  divinae, 
non  conteninamus  eam,  non  accusemus  Deum  men- 
dacii,  non  indulgeamus  nostrae  diffidentiaCj  non 
sedeamus  otiosi  expectantes  raptum  Enthusiasta- 
iiim,  sed  mox  audito  verbo  voluntas  iuctetur,  ut 
ampiectatur  verbum  Dei,  et  in  ea  iucta  voluntas 
non  se  habet  ut  statua,  aut  pure  passive,  alio- 
qui  enim  certamen  et  lucta  nuila  esset. 

Simul  autem  in  ea  lucla  efficax  est  Spiritus 
sanctus,  ut  Paulus  inquit  Galat.  3.  Ut  promissio- 
nem  Spiritus  accipiamus  per  fidem.  Et  experientia 
manifcsta  omnium  inteliigentium  exercitia  poeniten- 


281 


IV.     KNARKATIO  SVMBOLl  NICENl. 


282 


tiae,  testatuv,  mentes  ciim  acquiescunt  in  Deo, 
iuxta  promis>  ionem ,  sentire  veram  consolationem, 
et  agnoscere  misericordiam  Dei^  et  ad  eum  acce- 
dere  lidiicia  Mediatoris,  et  clamare  A!)ba  Pater. 

Ac  de  iiac  copulalione  causaram  dictum  est: 
Spiritus  opem  fert  infirmitati  nostrae.  Et  Chryso- 
stomus  recte  dicit:  Trahit  Deus,  Sjed  volentem 
trahit. 

•  Non  expectandi  sunt  illi  raptus  Enthusiasta- 
rum,  qui  violentiam  quandam  sonmiant,  in  qua 
sensus  ])raecedat  fidem,  sed  fide  acquiescendum 
est  in  Deo  iuxta  promissionem,  et  statuendum, 
certo  hanc  esse  voluntatem  Dei,  quam  promissio 
ostendit,  Postea  fidem  sequitur  sensus,  ut  Paulus 
inquit:  lustificat'  fide  pacem  habemus.  Et  Kom. 
15.  dicitur,  Ut  per  patientiam  et  consolationem 
scripturarum  spem  teneamus. 

Haec  videntur  ridicula.  ignaris  fidei,  qui  cogi- 
tant  futilem  et  inanem  consolationem  esse  verba 
seu  scripta,  sed  nos  sciamus  voluntatem  non  aliter 
quaerendam  esse,  nisi  in  hoc  ipso  verbo,  quod  per 
Eilium ,  Prophetas ,  et  Apostolos  tradidit.  Et  in 
Deo  acquiescendum  esse,  iuxta  lias  promissiones. 
Ita  fide  et  spe  cernitur  praesentia  Dei,  et  tribuitur 
Deo  gloria,  quod  sit  verax.  etiam  priusquam  sen-' 
sus  accipit  liberationem. 

Praeterea  post  regenerationem,  etsi  manet  ad- 
huc  ingens  imbecillitas ,  tamen  fatendum  est,  ali- 
quam  esse  voluntatis  libertateQi,  et  in  locomotiva 
regenda,  quod  manifestum  est,  et  quia  a  Spiritu 
sancto  adiuvatur  in  adfectibus  spiritualibus  David 
ante  lapsum,  et  imperare  membris  potest,  ne  ra- 
piant  alienam  uxorem,  et  in  anima  et  in  corde, 
cum  adlmc  spiritus  luctaretur  cuni  pravis  adfecti- 
bus,  poterat  dona  sua  retinere, 

Talem  esse  in  renatis  libertatem  fatendum  est. 
/Quod  cum  ita  sit,  non  simus  otiosi^  sed  excitetur 
voluntas,  et  ut  locomotivae  constanter  imperet,  et 
ut  in  anima  et  in  corde  accendat  invocationem,  et 
repugnet  pravis  cupiditatibus,  quia  et  praecipit 
Deus  hoc  certamen,  ut  scriptum  est:  Sub  te  sit 
appetitus  tuus,  et  tu  domineris  eius,  Et  possibile 
est  renatis  retinere  dona,  cum  iuvari  se  petunt, 
ut  dictum  est:  Quanto  magis  Pater  vester  coele- 
stis  dabit  Spiritum  sanctum  petentibus?  Id  est,  non 
aspernantibus,  non  repugnantibus,  non  otiosis,  sed 
volentibus  Deo  obedire^  et  invocantibus  eum  fiidu- 
cia  mediatoris,  et  cogitantibus  Deum  hanc  militiam 
nobis  praecepisse,  sicut  inquit  Fillus  Dei:  Orate, 
ne  intretis  in  tentationem,  id  est,  ne  succumbatis 
tsntationi.  Et  Paulus  hortatui-,  ut  caveamus  ne 
frustrg,  gratiam  acceiierinms. 


Ex  his  quae  recensui  manifestissimum  e.st, 
non  i;onfirmari  negligentiam  hominuni,  nec  docere 
nos,  sicut  Enthusiastae  docent.  ut  voluntas  otiosa 
expectet  sensum  novum,  quo  violenter  rapiatur, 
sed  ut  cogitc-.ta  voce  Dei  agnoscamus  Filium  Dei 
ideo  missum  esse,  ut  Spiritu  sancto  suo  nos  adiuvet, 
et  nos  in  consolatione  illa  sustentemus  pronns- 
sione  et  inclioetur  adsensio,  cum  quidem  a  Spi- 
ritu  sancto  adluvcmur,  et  simul  excitetur  preca- 
tio,  ut  scriptum  est:  Quanto  magis  Pater  coelestis 
dabit  Spiritum  sanctum  petentibus'^ 

Fit  autem  haec  doctrina  illustrior  considerato 
hoc  argumento.  Certum  ct  manifestum  esr  pro- 
missionem  rcconciliationis  iniiversalem  esse,  nec 
Deo  tribuendam  esse  iiqoguiTioltjxpiav.  Deus  iustis- 
sinms  vere  aequalis  est,  quod  ad  suani  voluntatem 
attinet.  Sicut  Paulus  inquit :  Deus  vult  omnes 
homines  salvos  fieri.  Et  cette  nos  sic  sentire 
necesse  est,  promissionem  universalem  esse,  sicut 
verissimum  est,  et  nos  ipsos  includendos  esse  in  pro- 
missionem,   ut  alibi  de  electione  copiosius  dicetur. 

Ac  ad  consolationem  conscientiarum  necesse 
est  hanc  propositionem  retineri,  promissionem 
vere  universalem  e.ise,  quod  fir.mssimum  esL 

Necesse  ct  autem  nos  iuxta  voluntatem  Dei 
revelatam  iudicare,  et  de  Deo  sentire  sicut  se 
patefecit,  nec  alibi  eius  voluntatem  nisi  in  ipsius 
verbo  quaerere:  Et  cum  Deus  verax  sit,  nequa- 
quam  in  eo  contradictoriae  voluntates  ponendae 
sunt.  Quare  etsi  aliqua  motuuni  divinorum  dissi- 
militudo  est,  ut  aliter  Pauius  trahitur,  aliter 
Zachaeus:  tamen  allqua  est  voluntatis  adsensio. 

Nec  pugnant  haec,  quae  dixi,  cum  illis  senten- 
tiis:  Nemo  potest  venire  ad  me,  nisi  Pater  eum 
traxerit.  Inchoat  Pater  et  trahit,  sed  in  illo  ipso 
dicto  additur,  quomodo  trahat,  scilicet  voce  Evan- 
gelii.  Sic  enim  inquit:  Omnis  qui  audierit  a  Patre 
et  didicerit,  veniet  ad  me.  Vult  disci  vocem 
Evangelii,  vult  agnosci  Filium  per  vocemEvangelii. 
Iiichoat  igitur  Deus,  et  trahit  voce  Evangelii,  sed 
volentem  trahit,  et  adiuvat  assentientem.  Et  semper 
vera  est  sententia:    Sine   me  nihil  potestis   facere. 

Nec  detrahitur  quidquam  de  gloria  Dei,  sed 
vere  adfirmatur  auxihum  Dei  seniper  initio  et 
deinceps  concurrere,  iuxta  illud:  Deus  est  qui  effi- 
cit  ut  velitis  et  ut  perficiatis,  id  est^  trahit  volun- 
tates,  et  deinde  non  modo  ipsas  voluntates  adiuvai, 
sed  etiam  eventus  gubernat,  et  praebet  successus. 

Exuscitat  in  Samuele  bonos  motus,  et  deinde 
adiuvat,  ac  simul  in  difficili  et  tristi  gubernatione 
eum  adiuvat,  et  praebet  felices  eventus.  Sed  tamen 


283 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


284 


trahifur  Saimiel  non   repugnans,   sed  aliquo  niodo 
adsentiens.     Constat  enim  repugnare  eum  po^se. 

Etsi  autem  saepe  magna  certamina  de  hac 
controversia  mota  sunt,  tamen  haec  simplex  sen-  j 
tentia,  quam  recitavi,  per])etua  vox  est  piorum  in  j 
Ecclesia,  ut  saniorum  scripta  clare  testantur,  Au- 
gustini,  Prosperi,  Bernhardi,  et  aliorum.  Non 
adiungo  recentiores,  Scotum  et  Occam ,  et  similes, 
qui  intempestive  philosophati  sunt,  et  finxerunt 
humanam  voluntatem  posse  Legi  Dei  safisfacere, 
mereri  remissionem  peccatorum  efc.  Hi  errores 
execrandi  sunt,  ut  mox  rursus  dicetur. 

Illud  etiam  monendi  sunt  pii,  cum  quaeritur 
quid  agat  voluntas  humana,  tantum  de  Electione 
in  voluntate  dici,  non  de  Eventibus,  ut  in  Davidis 
Yoluntate  est  electio^  quod  velit  Deo  obediie.  Sed 
eventus  praeliorum  et  victoriae  pendent  ab  aliis 
causis  extra  ipsum,  videlicet  a  Deo  armante  et 
gubernante  manus  Ducis  et  exercituum,  et  aliquo 
niodo  a  vohmtatibus  exercitus. 

Videndum  est  igitur  ubi  dicta  loquantur  pro- 
prie  de  Electione,  ubi  de  Eventibus.  Sic  Salomon 
inquit  in  Proverbiis  cap.  16.  Cor  hominis  cogitat 
viam  suam,  sed  Dominus  confirmat  gressum,  quasi 
dicat,  Est  qui<!em  deliberatio  aliqua,  cogitatio  et 
electio.  Sed  haec  non  sufficiunt  ad  eventum,  imo 
interdum  errat  homo  in  deliberando,  ut  losias  erra- 
bat  existimans  se  iustum  et  necessarium  bellum 
movere  adversus  Regem   'Vegyptium. 

Deinde  concurrere  foiis  ad  eventum  plures 
causas  oportet,  Dei  auxilium  et  instrumenta.  Etsi 
auteui  sine  his  adiumentis  non  potesi  perfici  id 
quod  conamur.  tanieu  iion  })ropteiea  sc^iuitur  rLul- 
lam  electionem  et  nuUam  libertafem  esse. 

Sed  haec  sententia  Salomonis  et  similes  haec 
tria  praecipue  conjplectuntur. 

Primum,  Mandatum  seu  vocationem  a  Deo 
esse,  ut  a  Deo  vocati  erant   Saul,  David,    Paulus. 

Secunduni,  Audifa  vocatione,  obfemperant  ali- 
qui,  et  iuvaii  se  a  Deo  petunt,  aliqui  non  ob- 
temperanf,  aliqui  efiam  res  magnas  siue  vocatione 
movent,  ut  losias  bellum  movit. 

Necesse  est  igitur  addi  membrum  tertium.  Ita 
felices  sunt  successus,  cum  a  Deo  iuvantur.  Se- 
cundo  igitur  loco  cum  impii  aut  nuUa  vocafione 
suis  consiliis  mover.fur,  aut  adversanfur  vocationi, 
horum  actiones  cum  non  iuvenfur  a  Deo,  non  sunt 
felices,  Sed  cum  voltmfiatcs  aliquo  modo  obtempe- 
rant  vocatloni,  et  iuvar    se  petunt,  ut  David,  Pau- 


lus,  agunt  aliquid  horum  voluntafes,  sed  tunc  sunt 
efficaces  et  felices  cum  a  Deo  adiuvantur. 

Admonitio  igifur  necessaria  et  utilissima  in 
talibu*  sententiis  proponifur. 

Primum,  Ne  nosfras  imaginationes  sequamur, 
sed  in  omni  delibeilitione  mandatum  Dei  et  voca- 
tionem  cgnsideremus. 

Secundo,  Quia  mandatum  Dei  et  vocationem 
audimus,  voluntas  nostra  obfemperet,  et  obedien- 
tiam  Deo  praestare  studeat,  non  sit  ignava,  aut 
contumax. 

Tertio,  Petat  etiam  auxiJium  hanc  ipsam  ob 
causam,  quia  negotia  sustinemus  a  Deo  mandata, 
pertinenfia  ad  gloriam  ipsius.  Ita  inifiuni  actionum 
est  a  Deo,  et  diligenfia  nosfra  flagitatur,  et  disci- 
mus  auxilium  Dei  petendum  esse. 


De  dicto  leremiae. 


Congruit  cum  hac  enarratione  et  dictum  lere- 
miae,  cap.  10.  Scio  Domine,  quod  non  est  homi- 
nis  via  eius,  Loquifur  de  vocatione  et  successibus 
in  vocatione.  Nam  via  saepissime  significat  voca- 
tionem.  Monet  aufem  leremias  tantam  esse  molem 
actionum  et  periculoium  in  quacunque  vocatione, 
ut  sola  humana  vigllantia,  et  humanae  vires  ne- 
quaquain  sint  pares  tanto  oneri,  sed  fatendum  est, 
opus  esse  auxilio  «iivlno,  et  ardentibus  votis  pe- 
tendum,  ut  Deus  nos  adiuvef,  sicut  et  loh.  15. 
scriptuin  esf:  Sine  me  niliil  pofestis  facere. 

Sustinet  David  regiam  gubernationem ,  in  qua 
non  prorsus  nullus  est  locus  diligenfiae  suae,  tanieii 
praecipua  pars  a  Deo  pendet.  Deus  offert  occa- 
siones  opportunas,  flectif  mentem  ad  bona  consi- 
lia,  et  adiuvat  eventus.  Interea  tamen  aliqua  ex 
parte  diligentiae  Davidis  esf,  labores  vocationis 
suscipere,  mandare  locomotivae,  ut  manus*  prae- 
lientur,  non  accersere  delicta  contra  ccnscientiam, 
non  interficere  ainicos. 

Non  igitur  tollit  leremias  obedientiam  nostrae 
voluntatis,  sed  adfirmat  opus  esse  auxiiio  divino, 
ac  prorsus  idem  docet,  quod  prius  de  sententia 
Salomonis  dictum  est. 

Priinum,  non  sequendas  esse  nostras  imagina- 
tiones,  sed  in  omiii  deliberatlone  mandatum  Dei, 
et  vocationem  considerandam  esse. 

Secundo,   non  ignaviam,  aut   contumaciam  in 


285 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


286 


voluntate  nostra  confirmandam  esse,   secl  oberlien- 
diim  n;aiulato  et  vocationi  divinae. 

Teriio,  petenilum  esse  auxilium  Dei  in  tanta 
mole  negotiorum  et  periculorum,  quam  sola  hu- 
mana  sapientia  et  humanae  vires  sustinere  nequa- 
quam  possunt,  sed  semper  regula  teneatur,  prae- 
eunte  gratia,  comitante  voluntate,  bona  et  saluta- 
ria  opera  fieri. 

Haec  simplex  enarratio  vera  et  utilis  est,  et 
utrumque  vitium  taxat,  ignaviam  et  fiduciiam  nostri, 
et  econtra  praecipit,  ut  diligentia  nostra  exuscite- 
tur,  et  simul  vera  fide  et  spe  petamus  et  expecte- 
mus  gubernationem,  auxiliuu),  et  salutares  eventus 
a  Deo. 

Eodem  modo  intelligantur  et  dicta  Psalmi: 
Nisi  Dominus  custodierit  civitatem,  frustra  vigilat 
qui  custodit  eam.  Verissima  concio  est  docens 
opus  esse  auxilio  Dei,  nec  sequitur.  Ergo  nihil 
agit  voluntas  Davidis  in  excubiis  disponendis,  in 
praeliando ,  et  aliis  laboribus  militaribus ,  imo 
ingens  discrimen  est  inter  vigilantissimum  et  acer- 
rimum  ducem  Davidem,  et  inter  ignavum  et  trepi- 
dum  Achas. 

Ac  difFerunt  utraque  re,  diligentia  et  fide. 
Ardet  pectus  Davidis  fide  et  spe,  petens  et  ex- 
pectans  auxilium  a  Deo,  Et  fiducia  ac  spe  plenus, 
alacri  animo  labores  ingentes  suscipit.  Econtra 
Achas  cogitans  se  desertum  esse  a  Deo,  quanquam 
quaerit  humana  praesidia,  tamen  animo  consternato 
fugit  aciem  et  pericula:  Ita  in  eo  voluntas  etiam 
languidior  est,  quam  in  Davide. 

Eodem  modo  et  hoc  dictum  intelligatur,  lohan. 
3.  Non  potest  sibi  homo  quidquam  sumere,  nisi 
datum  sit  ei  de  coelo:  ut  cum  est  certamen  de 
imperio  inter  Antonium  et  Augustum,  irriti  sunt 
conatus  Antonii,  quia  non  iuvantur  a  Deo.  Talia 
sunt  exempla  innumerabilia. 

Conantur  filii  Ephraim  Israelitas  i#nducere  in 
terrara  Canaan,  quam  sciebant  semini  Abrahae 
promissam  esse,  sed  non  respondent  honesto  con- 
silio  eventus,  quia  Deus  decreverat  alio  modo  se 
educturum  esse  Israelitas  ex  Aegypto. 

Demosthenis  fuit  honestum  consilium,  cum 
adversus  Macedonas  defender^  Graeciam  conatur, 
sed  fuit  infelix,  quia  non  iuvabatur  divinitus.  Nec 
tamen  nihil  agebat  voluntas  in  Demosthene,  quae 
et  volebat  patriae  defensio'neni,  et  magnos  labores 
hac  voluntate  suscipiebat.  Sed  ad  cvcntum  piures 
causas  concurrere  oportebat,  auxilium  Dei,  con- 
scDsum  et  labores  militum. 


Non  igitur  in  illo  dicto  detrabitur  libertas  vo- 
luntati,  sed  de  evejitu  dicitur,  electionem  et  cona- 
tus  irritos  esse,  nisi  a  Deo  gubernentur  et  iu- 
ventur. 

Ut  autem  haec  dicta,  quae  recitavi,  concionan- 
tur  de  negativa  sententla,  non  sufficit  eleclio  vo- 
luntatis  sine  auxilio  Dei  ad  res,  bonas  praesertim, 
efficiendas,  ita  dicta  alia  promissiones  et  consola- 
tiones  continent,  quae  adfirmant  velle  Deum  nobis 
opitulari,  iuvare  labores,  moderari  pericula,  regere 
eventus,  ut  sint  fausti  et  salutares  nobis  et  aliis. 

Tale  est  hoc  dictum  ad  Philippenses.  Deus 
efficit,  ut  velitis,  et  perficiatis,  ut  aliqua  Ipsi  grata 
fiant.  Cum  ad  Deum  coiiversi  sunms,  multa  impe- 
diunt  hanc  obedientiam,  insidiae  Diaboli,  nostra 
irifirmitas,  et  tyranni  gubernationem  Ecclesiae,  et 
alias  piorum  vocationes  horribiliter  turbant.  In 
his  difficultatibus  multi  languefiunt. 

Consolatio  igitur  proponitur.  in  qua  et  pro- 
missio  est,  et  argumenta  duo  sunt,  alterum  a 
priore  beneficio  sumtum,  dlterum  a  causa  finali. 
Deus,  inquit,  perficiet  inchoatum  beneficium,  nec 
deseret  vos  in  periculis  et  in  aftlictionibus,  sed 
iuvabit  vos,  ut  gubernatio  sit  salutaris,  quia  et 
ant^a  in  conversione  vos  adiuvit,  et  vera  conso- 
latione  vos  erexit,  et  vult  aliqua  fieri  ;in  genere 
humano  ipsi  grata. 

Haec  sententia  valde  illustratur  exemplo  pri- 
morunji  parentum.  Promissio  consolatur  eos,  quod 
Deus  velit  eis  opem  ferre,  etiamsi  vident  tristia 
exempla  multa,  necem  Abeli,  scelus  Cain,  et  aiia. 
Confirmantur  autem  primum  ipsa  promissione, 
deinde  testimonio  inchcati  benefici,  et  considera- 
tione  causae  finalis.  Videt  Adam  Deum  ex  arcana 
sede  prodeuntem  sua  voce  edere  promissionem, 
scit  se  in  morte  et  horrcndis  pavoribus  consola- 
tione  divina  erectum  esse,  scit  exhibita  esse  signa 
reconciliationis  in  sacrificiis,  quae  incensa  sunt  de 
coelo. 

Haec  pertinent  ad  primam  particulam,  Deus 
efficit,  ut  vclitis.  Edit  vocem  Evangelii  Deus,  vo- 
cat,  trahit,  consolatur,  vivificat  in  conversione. 
Recte  igitur  ratiocinatur  Adam:  Deus  non  frustra 
edidit  vocem  Evangelii,  nec  frustra  nos  sua  con- 
soiatione  erexit,  et  ostendit  se  efficacfem  esse  in 
nobis.  Haec  inchoatio  testimonium  est  misericor- 
diae:  Vult  igitur  inchoatum  beneficium  perficere. 

Idem  nos  cogitemus,  nec  fmstra  decretum  de 
reconciliatione,  quo  nulhmi  bonum  maitis  cogitari 
potest,    nobis   traditum  esse,    nec  frustra   nos  ad 


28: 


miL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATlr  A. 


288 


agnltionem  Filii  vocatos  esse,  et  adiuvari,  cum  fide 
erigimur  et  invocamus. 

Haec  de  sigiio  sumto  ab  iiichoatione  dicta 
sint.  Postea  Adam  et  finalem  causam  intuebatur, 
cur  conditum  esset  genus  humanum,  cur  imago 
Dei  insita  homini,  cur  facta  esset  reconciliatio,  vi- 
delicet  ut  Ecclesia  Deo  colligatur,  celebratura  ip- 
sum  in  aeterna  consuetudine,  et  laetitia,  et  cui  ipse 
suam  lucem,  sapientiam  et  iustitiam  in  tota  aeter- 
nitate  conmiunicct. 

Haec  cum  sit  voluntas  Dei,  certe  semper  coe- 
tum  ah'quem  servabit,  qui  sit  pars  illius  aeternae 
Ecclesiae,  ne  tota  massa  generis  humani  damna- 
ta  sit. 

Hoc  vuh  Paulus,  cum  inquit,  ut  aliqua  fiant 
Deo  grata,  quasi  dicat,  Cum  in  genere  humano 
omnes  illi  qui  sunt  exfra  Ecclesiam,  faciant  Deo 
ingrata,  excerpit  tamen  Deus  aliquam  partem,  vi- 
delicet  vera  Ecclesiae  menibra.  Haec  vcre  cele- 
brant  Deum,  custodiunt  doctrinam  Evangelii,  invo- 
cant  eum  fide,  agunt  gratias,  obediunt  ei,  et  in 
tota  aeternitate  eum  celebrabunt. 

Haec  est  vis  verborum  Pauli,  cum  dicit  vneQ 
T^$  fvdvxiag,  significatur  causa  finalis,  non  ut  alii 
enarrarunt,  efficiens,  id  est,  facit,  quia  ei  ita 
libet. 

Ex  hac  enarratione,  quam  recensui,  non  se- 
quitur  voluntatem  otiosam  esse,  sed  consolatio  tra- 
dita  est,  quac  adfirmat  nos  adiuvari  a  Deo  in 
principio  conversionis,  et  deinceps  in  omnibus  ne- 
gotiis  et  periculis  vocationis,  confessionis  et  totius 
obedientiae,  sicut  alibi  dicit:  Qui  nianet  in  me,  et 
ego  in  eo,  fructum  copiosum  feret. 


De  dicto  Ecclesiastici. 


Tenenda  est  et  simplex  enarratio  dicti,  quod 
ex  Ecclesiasiico  citatur.  Deus  reliquit  hominem 
in  manu  consilii  sui. 

Haec  sententia  si  sine  moderatione  aiiqua  in- 
telhgatur,  praeconium  est  libertatis  valde  amplum. 
Necesse  est  autem  fateii  nunc  in  hac  infirmitate 
naturae  magna  liberlatis  impedimenta  esse,  quorum 
primum  est  ipsa  pravitas,  quae  nobiscum  nascifur, 
quae  est  caligo  de  Deo,  g'gnens  dnbitationes  plu- 
rimas ,  et  impediens  fidem  et  timorem,  ac  mani- 
festum   est    corda  plena  esse  vitiosis  motibus,    et 


non  posse  pravas  inclinationes    expellere,  et   sibi 
sumere  ardentem  dilectionem  Dei. 

Secundum  impedimentum  est  Diabolus,  qui  va- 
riis  modis  occasiones  ofFert  hominibus,  et  impellit 
eos,  ut  obtemperent  mahs  cupiditatibus ,  ut  in  Ca- 
in,  Saul,  luda  apparet,  quia  cum  odio  Dei  ardeat, 
vult  a  pUirimis  cum  coiitumelia  adfici,  et  delecta- 
tur  destructione  operum  Dei  in  genere  humano. 
De  hoc  horrendo  odio  et  furore  in  Diabolo  saepe 
cogitandum  est,  et  ardentissima  invocatione  peten- 
dum,  ut  filius  Dei  hunc  tam  saevum  hostem  re- 
primat,  cuius  insidias  cavere  sola  hominum  dili- 
genfia  sine  auxilio  Dei  certe  non  potest. 

Invocamus  autem  te  Fili  Dei  lesu  Christe, 
qui  apparuisti,  ut  destruas  opera  Diaboh,  et  con- 
culces  caput  serpentis,  ac  oramus,  ut  tu  reprimas 
ac  depellas  blasphemos  et  crudelissimos  spiritus, 
ardentes  vehementissimo  odio  Dei,  et  ingenti  rabie 
grassantes  in  genus  }iumanum,  et  serves  infirmas 
Ecclesias  et  famihas  nostias,  sonantes  vocem 
Evangelii  tui,  et  ad  te  confugientes,  a  te  defen- 
sionem,  auxilium  et  salutem  petenfes. 

Tei'tium  impedimentum  est,  in  hac  vitae  con- 
fusione,  moles  ipsa  negotiorum  et  periculorum,  in 
quibus  quotidie  multa  improvisa  et  inextricabilia 
praeter  opinionem  hominibus  offeruntur,  ut  David 
non  praevidit  seditionem  filii ,  et  vulgo  dicitur, 
Nescis   quid   vesper   serus   vehat.      Item  i6  fiilXov 

ail    TV(pX6v    iQTlH. 

Cum  igitur  nunc  in  hac  depravatione  naturae, 
languefacta  sit  libertas,  res  ipsa  ostendit  rc- 
strictionem  aliquam  addendam  esse  dicto  Eccle- 
siastici. 

Respondeo  igitur:  Venim  est  initio  volunta- 
tcm  anfe  Lipsum  primorum  parentum  fuisse  magis 
liberam,  et  illa  excellens  libertas  donum  et  opus 
Dei,  et  pars  imaginis  Dei  fuit,  attributa  homini  in 
conditione,  ut  supra  dicfum  est. 

Postea  vero,  etsi  languefacta  est  libertas,  ut 
supra  declaravi ,  tamen  uh'qua  hbertas  reliqua 
mansit,  et  fit  voluntas  magis  libera,  cum  iuvatur 
a  Spiritu  sancfo. 

Nequaquam  enim  ita  intelligendus  est  Sirach, 
ut  existimetur  excludere  Spiiifum  sancfum.  Ideo 
erudite  inquit  Augustinus  de  hoc  dicto:  Proposuit 
tibi  aquam  et  ignem,  ad  utrum  voles  exfende  ma- 
Kum,  Extende  scilicet  iuvante  Spiritu  sancto,  et 
simul  exfendente  tuam  manum.  Non  enim  agit 
Spiritus  sanctus,  ut  in  statua,  sed  concurrunt  mcns 


289 


IV.    ENAHHATIO  SYiMBOLI  NICENI. 


290 


^ogitans  \erbum  Dei,  voluntas  amplectens  et  ad- 
sentiens,  adiuta  a  Spiritu  santto,  et  accensa,  ut 
fiant  opera  salutaria. 

V 

Hactenus  recte  exposita  est  vera,  simplex  et 
perpetua  Ecclesiae  senteuiia  tle  libero  arbitrio. 
Cum  autem  haec  quaestio  saepe  magnos  tumultus 
excitarit,  propterea  quod  Stoici  labyrinthi  de  ne- 
cessltate  huc  translati  sunt,  uioneo  omnes  pios,  ut 
procul  separent  Stoica  deliramenta  ab  Ecciesiae 
doctrina.  Piiusquam  autem  ab  hoc  loco  discedo, 
recitabo  duo  dicta  Ilieronymi,  quae  indigent  inter- 
pretatione. 

Prius  est,  Anathema  sit,  si  quis  dicit,  Deum 
impossibilia  praecepisse,  Id  mox  allo  dlcto  corri- 
gitur:  Anathema  sit,  si  quis  dicit,  Legem  posse 
fieri  siiie  gratia. 

Fortassis  autem  contra  Manichaeos  prior  sen- 
tentia  tradita  est,  qui  finxeiunt  partem  geiieris 
humani,  ortam  ab  vXtj  et  malo  principio,  nec  ex- 
terna  lionesta  opera  Legis  facere  posse,  ut  et  illis 
vetustis  temjjoribus  multi  prodigiosi  errores  de  vo- 
luntate  humana  a  variis  sectis  sparsi  sunt. 

Sed  recte  instituti  in  Eccle.*^la  sciunt  utrumque, 
externaLegis  opera,  seu  dlsciplinam  esse  possibilem: 
et  tiimen  verissimam  esse  hanc  propositionem  de  in- 
teriore  immunditie  humani  cordis,  videlicet,  tristissi- 
mam  immunditiem  esse  humani  cordis  repugnantem 
Legi,  quae  noii  possit  tolli  viribus  humanae  uatu- 
rae.     Quare  eam  Lex  semper  accusat. 

Cum  igitur  dicitur  Lex  impossibilia  praecipere, 
intueamur  interiores  pravas  inclinationes.  Has  neo 
voluntas  nostra,  nec  Lex  tollit.  Imo  'Lex  ideo 
proponitur  in  ministerio,  ut  in  nobis  agnoscamus 
et  deploremus  nostram  contumaciam.  Non  ardent 
corda  dilectione  Dei,  non  habent  verum  timoreni 
et  reverentiam  erga  Deum,  non  petunt  nec  ex- 
pectant  ab  eo  bona,  ardenti  fide  et  spe,  sed  fre- 
munt  adversus  eum  in  poenis,  et  fugiunt  eum. 

His  vitiis  opponitur  Lex,  ut  agnoscamus  nos 
Legi  et  voluntati  Dei  dissimiles  esse.  Sic  intelli- 
gatur  Lex  impossibilia  praecepisse,  videlicet,  non 
tolli  Lege  peccatum  et  interiorem  immunditiem,  et 
totam  naturae  humanae  dia^iav,  de  qua  impossibi- 
litate  et  Paulus  loquitur  Rom.  8.  Cum  impossi- 
bile  esset  Legi  Dei  iuslificare.  Item,  Sensus  car- 
nis  inimicitia  est  adversus  Deum,  nec  enim  Legi 
Dei  subiectus  est,  ac  ne  potest  quidem  ei  subiici. 
Haec  infra  in  Titulo  de  Lege  copiosius  declara- 
buntur. 

Nunc  alterum  dictum  considei-etur ,  Anathema 
»it,  si    quis    dicit,   Legem    sine    gratia   fieri  posse. 

MELANTH.  OPER.  TOL.  XXIU. 


Hic  aliqui  gratiam  tantum  intelligunt  auxilium  Spi- 
viLus  sancti,  .•sicut  et  Philosopbi  dixerunt ,  excel- 
lentes  virtutes  oriri  ab  adflatu  divino,  sed  hoc  uon 
satis  est. 

Intelligi  enim  gratiam  necesse  est  de  utroque 
beneficio  Filli  Dei,  scilicet  de  gratuita  impufatione, 
seu  acceptatione,  et  deinde  de  au.xilio,  Irl  est,  Primum 
Lex  fit  per  gratiam,  id  est,  fide  recepti  propter  IMe- 
diatorem  placemus  iam  Deo,  et  quanquam  Legj 
noiK^um  satisfacimus,  tamen  et  nos  placeinus,  et 
placet  inchoata  obedientia  per  gratiam,  id  est,  pro- 
pter  iMediatoreni. 

Deinde  intelligatur  gratia  etiam  de  auxilio  Dei, 
quia  verissimum  est,  quod  a  Spiritu  sancto  in  cre- 
dentibus  accenduntur  boni  motus,  sicut  scriptum 
est  Koin.  8.  Qui  Spiritu  Dei  ducuntur,  hi  sunt 
fiUi  Dei. 


DE  LEGE. 

X^^oltierunt  et  llli  ipsi  sapi^^ntissimi  viri-  qui 
Symbolum  Nicenum  conscripserunt,  brevem  sum- 
mam  comprehendere  eius  doctrinae,  quae  Ecclesiae 
Dei  propiia  est,  et  ordine  praecipua  membra  re- 
citare,  qui  maxime  discentes  adiuvat,  et  metas 
ostendit  doctrinae,  ut  animadverti  possit  nullaro 
doctrinae  partem  necessariam  omitti. 

Exorsi  sumus  igitur  a  Deo,  ut  doctrinae  ordo 
postulat  et  Symbolum  inde  orditur,  deinde  de  crea- 
tione  hominis,  de  lapsu  et  de  viribus  hominis  di.xi« 
mus.    Idem  ordo  est  doctrinae  in  ipsis  libris  MoisL 

lam  dicendum  est  de  doctrina  seu  verbo,  m 
quo  se  postea  Deus  patefecit,  Ac  primum  necesse 
est  discerni  Legem  et  Evangelium  seu  promissio- 
nem  gratiae,  id  est,  reconciiiationis.  Hac  distin- 
ctione  amissa  tantae  tenebrae  erunt,  ut  nec  quid 
sit  Ecclewa  Dei,  nec  quo  modo  differat  ab  Ethnica 
sapientia,  nec  quo  modo  detur  rcKiissio  peccato- 
ruin,  uec  quae  sint  beneficia  Filii  Dei,  intelligi  pos- 
sit:  denique  adoo  necessaria  est  vera  cognitio  Imlus 
discriminis,  ut  nuUa  tanta  sit  eloquentia  angelorum 
vel  hominum,  quae  satis  exponere  possit,  quanta» 
tenebrae  sequantur  liac  distinctione  amissa. 

Definitiones  igitur  Legis  et  Evangelii  diligen- 
ter  considerent  discentes,  et  animadvertant,  unde 
et  quomodo  Lex  accepta  sit,  et  quomodo  edita  sit 
vox  Evangelii.  Ac  prius  de  Lege  dicendum  est, 
qma  est  nolilia  nobiscuni  nascens,  et  indita  menti- 
bus  hominum  in  creatione,  sicut  notitia  numerorum. 

19 


291 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


292 


AtEvangelium  seu  promissio  gratiae  et  reconcilia- 
tionis,  non  est  vox  Legis,  et  nequaquam  nobiscum 
nascitur.  Sed  singulare  et  miranduni  decretum  di- 
vinitatis  factuni  deprecante  pro  nobis  FiHo,  et  postea 
prolatum  ex  illo  arcano  consilio,  de  remissione 
peccatorum,  et  de  restitutione  iustitiae  et  vitae  ae- 
fernae,  ut  deinde  dicam. 

Nunc  vero  initio  ponenda  est  Legis  definitio. 


Lex  est  doctrina  a  Deo  tradita,  praecipiens 
quales  nos  esse,  et  quae  facere,  quae  omitcere 
oportet  et  requirens  perfectam  obedientiam  erga 
Deum,  et  pronuntians  irasci  Deum  omuibus  peccan- 
tibus,  et  punire  aeternis  poenis  non  praestantes  per- 
jfectam  obedientiam. 

Quod  autem  dicitur,  Tradita  a  Deo,  id  intelli- 
gatur  utroque  modo,  et  mentibus  hominum  in  crea- 
tione  insita,  et  postea  statim  voce  divina  saepe  re- 
petita.  Nam  in  ipsa  creatione,  cum  Deus  vellet 
hominem  esse  imaginem  conditoris,  transfudit  in 
cum  radium  sapientiae  et  iustitiae  suae,  qui  mon- 
straret  Deum,  et  esset  norma  congruens  cum  di- 
vina  mente,  discernens  iusta  et  iniusta. 

Etsi  autem  in  hac  humana  caligine  magnitudo 
consilii  divini  de  creatione,  non  satis  cogitari  po- 
test,  tamen  aliquo  modo  exuscitandae  sunt  mentes, 
nt  bonitatem  divinam  considerent. 

Quanta  bonitas  est,  quam  ilhistre  testimonium, 
quod  Deus  diligat  humanam  naturam,  quod  trans- 
fudit  iu  hominem,  ea  quae  in  ipsa  Dei  essentia  sunt 
optima,  sciiicet  sapientiam  legis  et  iustitiam,  et  si- 
mul  Spiritum  sanctum  rectorem  humanae  mentis, 
voluntatis  et  cordis?  qui  Spiritus  sanctus,  cum  sit 
ignis  amoris  divini,  certissinium  est  verum  et  in- 
gentem  amorem  in  Deo  conditore  erga  hoc  opus 
fuisse. 

Postea  etiam  post  lapsum  cum  beneficia  prius 
data,  partim  prorsus  extincta,  pai  tim  obscurata  es- 
eent,  et  ut  de  viatore  dicitur-  in  Luca,  cum  partim 
epoliati,  partim  vulnerati  essenms,  etsi  caligo  ali- 
qua  in  mente  esse  coepit,  tamen  mansit  aliqua  Le- 
gis  notitia,  quia  Deus  vuh  se  adhucagnosci,  vult  et 
peccatum  agnosci  ac  argui,  vult  etiam  vitam,  qua- 
liscunque  adhuc  est,  disciplina  regi.  Ideo  ahqua 
Legis  notitia  mansit  etiam  post  lapsum. 

Et  quia  nunc  est  obscurior,  Deus  ipse  subinde 
«tatim  post  lapsum  singula  praecepta  saepe  sua 
voce.    et  horrendis  exemplis  poenarum   declaravit. 

Ac  diligenter  considerandae  sunt  Legis  repe- 
titiones    inde  usque  a  Cain  factae.    Et  testimonia 


divina  in  comprobatione  recte  factorum,  et  in  poe- 
nis  delictorum,  ut  Gen.  4.  comprobantur  opera 
primi  praecepti,  quando  Deus  manifesto  signo  re- 
cipit  oblationem  Abel,  et  discernit  oblationem  fa- 
ctam  cum  timore  et  fide,  ab  oblatione  hypocritae, 
qui  est  sine  timore  et  sine  fide. 

Postea  etiam  prohibentur  odium  fratris  et  ho- 
micidium,  et  generale  praeceptum  traditur,  quod 
mandat  omnes  vitiosas  adpetitiones  frenari.  Sub 
te  sit  adpetitus  tuus,  et  tu  domineris  ipsius.  Deiude 
repetita  est  prohibitio  homicidii,  quando  Noha  ex 
arca  egressus  est.  Et  prohibitio  vagarum  libidinura 
tradita  erat  in  Paradiso  expressa  voce,  Erunt  duo 
in  carnem  unam,  id  est,  unus  mas,  et  una  foemina 
inseparabiliter  iungantur.  Et  poenae  horribiles  ho- 
micidii  et  vagarum  libidinum  declaraverimt  volun- 
tatem  Dei  ab  initio,  ut  in  diluvio,  et  in  eversione 
Sodomae. 

Postea  integre  et  ordine  tradita  est  Lex  per 
Moisen ,  et  confirmata  multis  ingentibus  miraculis, 
et  summa  Legis  moralis  voce  Dei  in  monte  Sinai 
pronuntiata  est,  et  scripta  in  sacris  Tabulis  divini- 
tus,  quia  voluit  Deus  extare  Legem  etiam  in  scri- 
pto,  et  addidit  miracula,  ut  certum  sit  hanc  legem 
esse  normam  aeternam  iudicii  divini,  contra  pec- 
I  catum. 

Et  postea  in  toto  genere  humano  poenae  sce- 
lerum  omnibus  aetatibus  sunt  testimonia  huius  iu- 
dicii  divini.  Regulariter  enim  atrocia  delicta  pu- 
niuntur  atrocibus  poenis  in  hac  vita,  ut  homines 
commonefiant  de  iudicio  Dei. 

Diligenter  ergo  in  definitione  aspiciantur  haec 
verba,  tradita  a  Deo,  et  discamus  infinitum  discri- 
men  esse,  inter  leges  humanas  et  divinam,  de  quo 
discrimine  postea  dicemus. 

Prius  enim  ostendam,  unde  sit  sumta  Legis 
definitio,  videlicet  ex  ipsa  lege,  quaeadfirmat  prae- 
cipi  et  postulari  integram  et  perfectam  obedientiam, 
et  punirl  non  praestantes  integram  et  jjerfectam 
obedienliam.  Dicit  ei»im  Lex:  Dillges  Dominum 
Deum  tuum  ex  toto  corde,  etc.  Item,  Non  con- 
cupiscas.  Item,  Maledictus  qui  non  manserit  in 
omnibus,  quae  scripta  sunt  in  Lege. 

Ac  valde  necesse  est  intelligi  hanc  vere  esse 
Legis  voluntatem,  i\e  delabantur  homines  in  stul- 
tas  opiniones  Pliarisaeorum  et  Monachorum,  ac 
somnient,  homines  posse  Legi  Dei  satisfacere,  et 
hanc  qualemcunque  disciplinam,  quae  efficit  ho- 
nestas  actiones  externas,  esse  impletionem  Legis, 
et  hominem  tali  disciplina  iustum  esse,  et  Legi  sa- 
tisfacere. 


293 


IV.    ENAKRATIO  SYMBOLl  NICP^NI. 


294 


Hacc  hiimana  somnia  delent  agnitionem  pec- 
cati  in  nobis,  et  extinguunt  lucem  Evangelii  de 
Mediatoie,  et  de  iustitia  fidei. 

Sit  hoc  infixum  mentibus,  Natuiam  in  liac  de- 
pravatione,  niai«isam  horiibililer  iminundam  esse,  et 
dissimillimam  Legi  Dei.  Et  quanquam  Deus  ornavit 
aliquos  magnis  virtutibus,  tamen  praeter  Filium 
Dei^  nemo  satisfecit  Legi  Dei,  caeteri  omnes  col- 
latj  ad  legem  et  iut'icium  Dei,  sumus  similes  ster- 
cori  collato  ad  solern. 

Hanc  commonefactionenk  saepe  nobis  propona- 
mus,  ut  e  regione  agnoscamus  Filium  Dei  ISledia- 
torem,  et  scianms  nos  propter  liunc  recipi  et  pla- 
cere,  quanquam  sumus  tales  massae  sordidae  et 
immunflae.  Hanc  immensam  misericordiam  cele- 
bremus,  et  hac  consolatione  erecti,  invocemus  Deum, 
ut  postea  saepius  dicetur. 


In  hoe  vestibulo  huius  doctrinae,  est  et  hoc 
monendus  auditor,  qupd  etsi  Legi  additae  sunt  pro- 
missiones,  tamen  eas  omnes  conditionales  esse, 
ac  postulare  conditionem  hanc,  ut  Lex  integre  im- 
pleatv.i-,  nec  in  aliqua  parte  rci  simus,  et  conde- 
mnati  a  Lege.  Ab  his  prouiissionibus  longe  dif- 
fert  promissio  gratuita  reconciliationis,  quae  est 
vox  Evangelii,  ut  postea  dicam,  Ubi  etiam  dice- 
nms,  quomodo  legales  promissiones  fiant  ratae  et 
utiles. 


DIVISIO  LEGUM. 


Prius  dicam  de  legibus  divinis  et  naturalibus, 
ut  postea  iudicari  possit,  quae  hominum  decreta 
sint  leges,  aut  legum  corruptelae,  ut  Lacedaemo- 
niorum  permissio,  quae  concedebat  pacisci  de  al- 
terius  coniuge  cum  jnarito,  nequaquam  fuit  lex,  sed 
horribilis  furor,  et  Legis  divinae  eversio. 

Sit  ergo  ha(ic  prima  distinctio.  Legum  aliae 
sunt  divinae,  aliae  sunt  humana  autoritate  conditae, 
quae  nec  expressc  traditae  sunt  autoritate  divina 
in  scriptis  Propheticis  et  Apostolicis,  nec  sunt  le- 
ges,  quae  usitare  nominantur  Naturales,  ut  postea 
dicetur.  Prius  enim  de  divinis  et  naturalibus  di- 
cendum  est,  quae  sunt  norma  aliarum. 


Sunt  igitur  leges  divinae,  quae  a  Deo  traditae 
sunt  quocunque  tempore,  et  extant  in  Moise  et  li- 
bris  Evangelii.  Et  quanquam  inde  usque  ab  initio 
mundi   sonuerunt    in   Ecclesia,    vox  legis,    et    vox 


promissionis  gratiae,  (amen  singulari  consilio  et 
beneficio  Dei  constituta  est  politia  Israelitica,  ut 
esset  certa  doctrinae  sedes,  in  qua  Deus  manifesta 
testimonia  de  Lege  et  promissione  Messiae  ederet. 
Ibi  lex  moralis,  quanquam  antea  nota  erat,  tamen 
voce  divina  de  rupe  Slnai,  et  insignibus  iniraculis 
promulgata  est. 

Et  quia  non  tantum  leges  de  singulorum  mo- 
j  ribus  latae  sunt,.sed  tota  politia  constituta  est,  ad- 
I  ditae  sunt  leges  forenses  et  ceremoniales,  quia,  ut 
■j  sit  ordo  aliquis  vitae  humanae,  in  omni  societate 
I  civ  ili,  universaliter  opus  est  his  tribus  gradibus  Le- 
I  gum,  Moralibus,  Ceremonialibus  et  Forensibus. 

Tota  igitur  antiquitas  ita  distinguit  leges  Moisi, 
Tres  gradus  recitantur.  Leges  Moraies,  Ceremo- 
niales,  et  Forenses  seu  ludiciales. 

Huius  distinctionis  consideratio  prorsus  neces- 
saria  semper  fuit,  quia  niorales  simpliciter  sunt 
immotae,  quia  sunt  sapientia  Dei  seu  norma  iusti- 
tiae  in  mente  divina  immutabilis. 

Semper  enim  et  in  omni  aeternitate  vera  et 
immota  est  haec  propositio:  Deus  irascitur  in- 
iustae  caedi,  adulteriis,  et  libidinibus  cum  natura 
pugnaptibus. 

Sed  ceremoniales  et  forenses,  quae  non  sunt 
naturales,  propriae  fuerunt  politiae  Mosaicae,  ut 
circumcisio,  nec  obligarunt  gentes,  nec  nos  obli- 
gant,  et  illustri  testimonio  Deus  ostendit,  politiam 
Moisi  non  pertinere  ad  nos,  quia  funditus  eam  de- 
levit,  nec  instaurari  passus  est,  etiamsi  ludaei  post 
Titum  saepe  rebellarunt. 


DE  LEGTBUS  NATUKALIBUS. 

Etsl  autem  interdum  sic  loquuntur  aliqui,  ut 
distinguant  Naturales  a  Divinis ,  tamen  vere  et  re- 
cte  dicimus,  comprehendi  naturales  in  divinis,  quia 
naturales  vere  sunt  radius  divinae  sapientiae,  trans- 
fusus  in  mentes  humanas,  testificans  quod  sitDeus, 
et  docens  qualis  sit,  ei  quod  iudicaturus  sit,  et 
cum  vellet  Deus  hominum  naturam  esse  suam  ima- 
ginem,  lucere  in  ea  similem  sapientiam  voluit,  et 
voluit  congruere  nostras  voluntates  cum  sua  sa- 
pientia  et  iustitia. 

Itaque  leges  naturae  sint  divinae  et  immotae. 
Et  recte  ac  erudite  tradita  est  definiiio. 

Leges  naturae  sunt  notitiae  principiorum  pra- 
cticorum   de  moribus,  et  conclusionum  inde  extru- 

19« 


295 


PHIL.  WEL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


296 


ctaiuni  congruentes  cum  regula  aeterna  et  immota 
nientis  (livinae,  qiiae  principia  cerninuis  et  ample- 
ctimur  firmo  adsensu,  quia  notitiae  eorum  nobiscum 
nascuntur  divniitus  insitae  humanis  meniibus  ii» 
creatione,  sicut  numeroruni  notitiae. 

Dolendum  est  autem  et  deplorandum  assiduis 
gemitibus,  quod  non  agnoscimus,  qnantum  hoc  de- 
cus  sit,  quod  in  homine  lucet  hic  radius  sapientiae 
divinae,  et  cur  eum  in  nos  transfuderit,  videlicet, 
ut  extet  in  nobis  lux,  testificans  quod  sit  Deus,  et 
monstrans  qualis  sit. 

Talis  est  enim   Deus,    qualem  se  m  lege  cx- 

f>ressit,  sapiens,  vcrax,  beneficus,  nequaquam   vo- 
ens  pronuscuas  caedes,    et    vagas   libidines,    sed 
haec  mala  pugnantia  cum  sua  lege  puniens. 

Sunt  autem  leges  naturales,  onines  niorales  in 
Decalogo  comprehensae,  et  multae  indiciales,  ut 
turbantes  sociefatem  generis  humanl  iniiistis  caedi- 
bus,  furtis  et  aliis  delictls,  puniendi  sunt.  Prohi- 
benda  est  connnixtio  in  proximis  gradibus,  qui  ve- 
citantur  Levit.   18. 

Tales  leges  vere  sunt  naturales,  et  omnes  gen- 
tes  obligant  omnibiis  femporibas.  Quare  et  a«te 
Moisen  discriniina  illa  connnixlionum  servanda 
fuerunt,  sicut  textus  in  Levitico  dicit,  deleri  Cana- 
naeos,  propte;^  incestas  Ilbidines. 

Praeferea  mBlta  genera  I^^gnm  cereBioniaHum 
sunt,  naturalia,  nt  neeesse  est  aliqua  certa  tempora 
tribui  publico  ministerio  docfrinae  co«]estis  et  sa- 
cramentorum,  iit  publice  sonet  vox  Dei  in  genere 
humano,  et  sint  consociati  coet&is  testificantes  de 
doctiina  Dei.  * 

Item  oliquid  sitjguli  ex  suis  lacultatibrs  ad  mi- 
nisteiiuni  Evangclii  conferant  Ideo  dixeiunt  eru- 
diti,  in  «lisputaiione  de  deeimis,  An  decit.iae  sint 
iuris  naturalis,  Won  quota,  sed  aliquota  est  iuris 
naturalis. 

Ex  talibws  exemplis  iudicnri  pofest^  quid  sit 
lus  naturale,  seu  leges  naturae,  ubicunque  legun- 
tur,  sive  in  Moise,  sive  in  sciTpli?;  Etlniicis  et  iegi- 
bus  j>o]iticorum  viroruni,  ut  Solonis  et  alioium  con- 
gruentibus  cuni  vera  ratione.  Nobis  autem  semper 
sit  norma  Lex  divina,  quia  ideo  promu]ga>it  Dens 
legem,  quia  naturales  notitiae  nunc  in  liac  caligine 
sunt  obscuriores,  et  imdti  nia]i  mores  contra  iudicium 
naturale  passim  re<;ep{i  sunt,  ac  postea  magna  ly- 
rannis  est  consueludinis,  quae  viiia  vulgaria  con- 
firiuat,  tanquam  non  pngnent  cum  natura. 

Nunc    breviter  addam  deseriptionem    frium 
graduum. 


Maxime  perspicua  descriptio  est  Legis  Mora- 
lis,  dicere  Legem  3iora]em  esse  praecepta  Deca- 
logi.  Sed  dcxtre  lioc  dictum  intelligendum  est. 
Nam  de  sabbato  verum  est,  mandatum  de  septimo 
die  ceremonia]e  esse,  et  fuisse  imnmtabile.  Sed 
genus  est  natnrale  et  morale,  id  est,  ut  a]iqua 
certa  tempora  tiibuantur  publico  ministerio  coe- 
lestis  docUinae.  Species,  id  est,  mandatum  de  se- 
pthno  die,  ceremoniale  est. 

Ac  sine  cavi]]atione  vo]umus  aceipi  hoc  no- 
strum  dictum,  Quoties  deca]ogum  nominamus,  in- 
te]]igi  Legem  mora^em  dextre  intellectam  vo]umus, 
quae  videlicet  praecipit  non  tantum  de  externis  fa- 
ctis,  sed  de  virtutibus  in  corde  erga  Deum  et  ho- 
mines. 

Et  sunt,  ut  antea  dixi,  immotae,  quia  sunt  sa^ 
pientia  Dei  et  reguiae  iustitiae  in  ipsa  mente  dlvi- 
na,  quarum  radius  in  nos  transfusus  est,  ut  imago 
congruat  cum  sapientia  et  iustitia  in   tJeo. 

Haec  quomodo  inlelligenda  sint,  non  obscurum 
est  mediocriter  institutis  in  doctrina  Ecc]esiae. 

Et  cum  morales  leges  de  virtutibus  in  corde, 
et  de  congrnentia  cum  volunta^e  Dei  praecipiant, 
jmtecedunt  caeteris  liegibus,  videlicet,  Ceremonla- 
libus  et  Forensibus,  quae  gubernant  externos  ritus, 
nec  p]acent  Deo,  nisi  in  cordibus  siut  virfutes,  d« 
quibus  lex  moralis  praecipit,  ut  infra  rursus^  di- 
cendum  erit. 

Sit  igitur  liaec  descriptio  Legum  Ceremonia- 
luim,  esse  eas  praecepta  a  Deo  tradita  projnie  de 
ritibus  externis  ;.acrainentorum,  et  saciificiorum, 
et  privatorum  quorundam  exercitiorum  in  cibo  efc 
vestitu,  qui  institnti  sunt,  irt  essent  vincu^a  conso- 
ciantia  luinc  ipsum  popu]uin  in  poiitia  Mosaica,  et 
distinguentia  eum  ab  omniiuis  a]iis  gentibus,  et  es- 
sent  nervi  puiilicae  corigiegationis  ad  conserva»- 
dum  ministeiium,  docendi  integram  et  iwcorruptam 
doctiinnin  a  Deo  traditam,  virlellcet  Legem  et  pro- 
mis^ionem  Messiae. 

Descriptio  Legum  Forensium  seu  ludicialium 
in  libris  Moi^i,  sit  liaec,  esse  eas  praecepta  a  Deo 
tradita  de  externis  aclioiiibus,  regeniibus  iianc  ci- 
viTein  sorieta  em  iii  divisione  liaereditalum  contra- 
ctibus,  iudiciis  et  poenis. 

Tuit  omnino  iiigens  beneficlum  Dei,  quod  po- 
]itiam  Moisi  constituit,  ut  certa  sedss  doctriiiae  es- 
set,  et  tanquam  certa  Acadeniia,  qua^  ve]ut  ai^x  in 
arduo  monte  sita  conspi^eretifr  undique,  et  exaw- 
direlur  in  toto  genere  humano,  ut  inde  vox  do- 
ctrinae  ad  mnltas  gentes  peifeni  posset,  et  tamen 


'^7 


IV.  ENARUATIO   SYMBOLl  WJCENI. 


'm 


•edes  doctrinae  pei'petua  iii  loco  ccito  esset  et 
nianeret.  Suntque  anni  ab  exitii  ex  Aegypto  iis- 
cme  ad  resurrectioneni  Domini  nostri  lesu  Cluisti, 
mille  quinijenti  quadragiitta  duo.  Tot  annos  sedes 
illa    doctrinae    iii    populo  et  loco  certo  conservata 


est. 


Sed  oniissa  iain  dfeclaratione  Legum  Ceremo- 
nialiuni,  et  Forensium,  quae  ad  caeteras  gentes 
non  pertinent,  dicamus  aliquanto  plura  de  Legibus 
moralibus,  seu  Decalogo,  qui  indicat  peccatum  in 
toto  genere  humano  omnibus  temporibus. 


DE  DEOALOGO. 

^Nequaquam  exhauriri  potest  sapieniia  Dcf  in 
Decaiogo  proposita,  Sed  ut  diligentius  aspiciatur 
et  consideretur,  admomtiones  aliquas  recitabo. 

Prima  et  omnium  summa  est:  Haec  ipsa  Lex, 
quae  est  aeternum  et  immotum  discrimen  facieMdo- 
rum  et  non  faciendorum,  est  testimonium,  quod  sit 
Deus,  et  qualis  sit,  videlicet,  mens  sapiens,  bon:i, 
benefica,  iusta,  verax,  casta.  Impossibile  est  enim 
talem  ordineTn  casu  existere  et  manere. 

Tcstatur  eliain  Deuwj  esse  imlicem,  et  punire 
sontes,  quia  tale  diserimen  non  est  inane.  Nec 
Deus  erit  dissimilis  sui,  nec  volet  pugnantia  cum 
wia  mente  et  voluntate.  Ideo  et  P.*ialmus  dicit: 
l\on  volens  impietatem  Deu«  tn  es.  Videmus  au- 
tem  et  poenas  in  hac  praesenti  vita  quofidianas, 
qmd  reguluriter  atrocia  itelicta  puniuntur  atrocibus 
poenis  in  kac  vita. 

Secunda  admonitio  est.  Cum  ostendat  Lex, 
qualis  sit  Deus,  ostendit  etiam  qualem  oportebat 
esse  hnnc  hominum  naturam,  et  a<l  qaid  condita 
sit.  Vult  enim  Deus  honnnes  esse  ifnagineni  suam, 
vult  congruere  mcntem  et  vohiiitatem  nostrara  cuni 
regula  mentis  suae  et  ius^t!is»inKi  voluntate  sua. 

Tertia  admonitio.  Lex  ostendit  nobis  ingen- 
tem  miisesiam  nostram»  Cum  enim  natura  nostra 
dissim'llima  sit  Leg',  intuentes  iit  eam,  tanquain  in 
speculum,  videiuus  illam  sapientiam  et  iuslitiam,  ad 
quam  condiii  sumus,  amissam  esse,  ac  discnnus  ex 
ea,  peccatum  causam  esse  mortis,  et  oninhuu  ca- 
lamitatmn  nostrarum. 

Qiiarta  admonitio.  Postquam  I/ege  eommone- 
,  agnos(;imus  peccatum,  miseriam  nostram  et 
Iram  Dei,  econtra  significat ur,  quaerendam  esse  li- 
bertationem  ab  his  inalis,  quia  inipossibile  est  ge- 
iius  humanum  universum,  ad  aeternum  exitium  con- 
ditum,  et  legem  frustra  voce  Dei   propositam  esse. 


Aliquam  igitur  liberationem  restaie  necesse 
est,  in  qua  Lex  fiet.  Restat  igitur  alia  vita,  in  qua 
corda  nostra  erunt  sine  peccafo,  et  praestabunt  in- 
tegram  obedientlam,  et  inteiea  Liberator  ahquis  erit, 
scilicet  Filius  Dei  nobis  promissus,  qui  satisfaciat 
Legi,  praestabit  integram  obedicntiam,  et  praeterea 
poenam  Legi  debitam  a  nobis  sustinebit,  et  restituet 
noSj  qui  et  in  Lege  Moisi  muUis  typis  significatus  est. 

Ideo  Paulus  inquit:  Finis  Legis  Christus  est, 
ad  iustitiam  omni  credenti,  id  est,  Lex  non  est  tra- 
dita,  ut  propter  eam  iusti  simus,  sed  ut  sit  com- 
monefactio  de  Mediatore,  et  sciamus  eum  consti- 
tutum  esse,  u^  fieret  victima,  et  sustineret  poenam 
Legi  debitam  a  nobis,  et  nos  propter  eum  recipi, 
et  ipsum  in  nobis  instauratorem  fore  Legis. 

Hae  admonitiones ,  quas  recensui,  sint  nobis 
in  conspectu,  ut.diligentius  eonsideremus  et  Legem 
Dei,  et  discrimen  Legi*  et  Evangelii.  Nunc  brevi- 
ter  recitabo  praecepta  Decalogi. 


DECALOGUS. 

Supra  dixi,  quoties  nominamus  DecaJoguin^ 
nos  intelligere  sapientiam  et  iusiitiam,  quae  est  in 
Deo,  efc  cuius  radius  in  mentes  humanas  tiansfusus 
est,  congruens  cum  meate  et  voUmtate  Dei,  qui 
ostendit,  quales  uporteat  esse  omnes  bomines,  et 
damnat  omnes,  qui  non  sunt  tales ,  quae  sapientia 
vocatur  Lcx  moralis  aut  naturalis,  et  siimma,  tan- 
quam  sapientissimi  artificii?  consilio,  coinprehensa 
sat  i:i  Decalogo. 

Huius  Tabulae  duae  propositae  «unt,  quavum 
prior  piaecipit  opera  interioia  et  extt^riora,  quibus 
immediate  cum  Deo  agimus. 

Secunda,  corrtinet  opera  erga  homines,  quae 
etsi  sunt  vincula  bumauae  societatis,  tamen  Deus 
et  hanc  obedientiam  severissiine  postulat,  et  iudi- 
cat  eam  esse  cultum  Del.  Sic  igitur  et  praecepta 
secuiidae  Tabulae  inleliigantur  et  fiant,  ut  in  omni- 
bus  cogitemiis  liae(;,  Deum  esse  qui  praecipit,  et 
Deo  hanc  ol.edientiam  prae4a!idam  esse,  et  pro- 
spiciatur  hic  fiisis,  ut  fiant  haec  opcra  propter 
Deum. 

Postea  de  omnibus  praeceptis  etiam  diceraus, 
oportere  ea  fieri  in  agniiione  et  tide  Mediatoris,  et 
quonvodo  hoc  inteiligendum  sit,  postea  dicetur. 


DE  PRLMO  PRAECEPTO. 

Optimo  ordine  orditur  Decalogus  a  nolitiaDei, 
et  monstrat  quis  sit  verus  Deus,  et  quomodo  agno- 


299 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATiCA. 


300 


scenclus  sit,  et  discernendus  ab  omnibus  commen- 
ticiis  numiiiibus.  Necesse  est  enim  hanc  notitiam 
omnibus  aliis  antecedere,  quia,  ut  diciiur,  Ignoti 
nulla  cupido.  Nisi  verus  Deus  agnoscatur,  quo- 
niodo  invocari,  timeri,  diligi  potest? 

Dirigenda  est  enim  invocatio  ad  verum  Deuui, 
quem  cum  nec  oculis  corporalibus  ceniere,  nec 
brachiis  complecti  possimus,  necesse  est  tamen 
mente  et  fide  intueri  et  alloqui. 

Nec  sit  compellatio  nostra  :  imilis  etljnicae,  ut 
Euripidas  iuquit:  O  Deus  quidquid  es,  sive  hoc 
coelum,  sive  alia  res.  Sed  sciat  mens  aeternum 
et  immoluni  Dei  praeceptum  esse,  ut  verum  Deuni 
alloquamur,  et  eum  "h  connaenticiis  numinibus 
discernamus,  et  intelligamus,  quomodo  quaerendus 
sit,  scilicet,  sicut  certis  testimoniis  essentiam  suam 
et  voluntatem  patefecit,  et  sicut  docuit  suo  verbo, 
se  quaerendum,  agnoscendiun  et  invocar.dum  esse. 

Ideo  in  primo  praecepto  hanc  adfirmativam 
orationem  proponit.  Ego  sum  Dominus  Deus  tuus, 
qui  eduxi  te  dc  terra  Aegypti.  Deinde  addit  Ex- 
clilsivam:  Non  habebis  alios  Deos. 

Ut  autrm  certo  conspici  mente  et  fide,  et  di- 
scerni  ab  alils  verus  Deus  posset,  addita  sunt  te- 
stimonia  visibilia,  et  nequaquam  falientia,  per  quae 
ostensum  cst,  quis  sit  verus  Deus,  et  quae  sit  ve- 
ri  Dei  doctrina  et  voluntas,  cum  inquit:  Qui  eduxi 
te  de  terra  Aegypti. 

Hic  omnia  miracula  comprehendantur  facta  in 
illo  populo  inde  iisque  ab  initio,  Et  nos  deinceps 
misso  Filio  intueamur  eundem  Deimi,  qui  et  eduxit 
populum  ex  Aegypto,  editis  tam  multis  testimoniis, 
et  misit  Filium  additis  similibus  testimoniis ,  resu- 
scitatione  moituorum  et  aliis,  sicut  l-*etrus  Actoruni 
tertio  dicit:  Deus  Abraham,  et  Deus  Isaac,  et  Deus 
lacob,  Deus  Patrum  nostrorum  glorificavit  Filium 
suum  lesum  etc.  Et  omnia  priora  miracula  scia- 
mus  ideo  facta  esse,  ut  essent  testimonia  de  pro- 
missionibus,  et  de  hoc  Filio,  Domino  nostro  lesu 
Christo. 

Et  sicut  Patres,  Abraham,  isaac,  lacob,  Moi- 
ses,  David.  Daniel,  et  alii  in  invocatione  hunc  ve- 
rum  Deuni  alloqui  se  sciebant,  qui  se  in  promis- 
sionibus  ct  illa  educlione  ex  Aegypto  patefecerat, 
et  petebant  ac  credebant  se  propter  semen  pro- 
missum  recipi  et  exaudiri,  et  segregabant  suam  in- 
\ocationem  ab  omnium  gentlum  religionlbus,  quae 
ignorabant  promissiones,  ita  nostra  invocalio  eun- 
dem  verum  Deum  intueatur  et  alloquatur,  agno- 
scens  Filium  et  cogitans  promissioues  et  miracula, 
sicut  ipse  iubet  quaeri  Deum,  inquiens:  Qui  videt 
me,  videt  Patrern. 


Miranda    et    dulcissima   consolatione  vagabun- 

das  mentes  retrahit,  et  alligat  ad  hunc  conspectum 

Filii  crucifixi,    resuscitati,    et  illustribus  testimoniis 

confirmantis   promissiones    de  remissio  peccatorum 

1  et  vita  aeterna. 

j  Sit  ergo  b.aec  prima  doctrina  In  Decalogo,   ut 

!  verum  Deum  agnoscamus ,  et  in  invocatione  hanc 
j  doctrinam  exerceamus  et  discamus. 

I  Quoties    incipis     precationem,    cogites    tecum 

I  quid  invoces,  quid    sit,    et   ubi  sit  ille  Deus  quem 

I  compellaturus   es,    et  cum    quibus   invoces,    an  uJ 

j  Eihnici,  aut  ut  prima  Ecclesia,  Patres,    l^rophetae, 

j  et  Apostoli,  an  et  cur  exaudiat. 

I  Haec   necesse    est    in    omni    vera    invocatione 

1  cogitari.     Ac  non  temere  dictum  est  a  quodam  ex 

I  veteiibus,  ditficillimum  opus  esse  precationem,  quia^ 

I  non  solam  intentio  flagitatur,  sed  etiam  considera- 

I  tio    revelationum    et   testimoniorum   de  Deo,  et  di- 

1  stinctio    ab    eJhnica    invocatione,    et  cogitatio  pro- 

j  missionum  et  fides. 

■  Dirige  oculos  in  Filium  resuscitantem  Lazarum 

;  a  mortuis,  et  tanquam  praesens  spectator  illius 
!  mirandi  oj^eris,  c <gita  nobis  priecipi ,  ut  sic  agno- 
!  scamus  Deum,  ut  statuanms  vere  DeuiA  esse  crea- 
torem  coeli  et  terrae,  et  hominum,  Patrem  huius 
Domini,  qui  et  semper  adest  huic  Domino,  et  hunc 
j  ipsum  filium  Dominum  nostrum  lesum  Christum, 
j  et  Spiritum  sanctum,  sicut  patefacta  est  divinitas 
I  certissimis  testimoniis,  traditis  per  Patres,  Prophe- 
j  tas,  Filium,  et  Apostolos. 

Deinde  et  voluntas  cogitanda  est,  qualis  sit 
Deus,  et  cur  exaudiat.  Est  sapiens,  bencficus,  iu- 
stus,  verax,  iudex,  castus,  liber,  misericors,  Re- 
cipit  autem  nos  et  exaudit,  et  servat  propter  Fili- 
um  Mediatorem. 

Haec  omnia  in  qualibet  invocatione  cogitari 
necesse  est.  Nec  conteniiose  disputes:  Cur  me 
deduois  ad  Lazari  resuscitationem?  quid  haec  ad 
me  peitinent ?  Imo  vero  talla  testimonia  omnia  pro- 
pter  universam  Ecclesiam  exhibita  sunt,  VultDeus 
in  talibus  operibus  se  conspici  et  agnosci,  sicut  in 
Decalogo  recitat  eductionem  ex  Aegypto. 

Proponas  igitur  oculis  etiam  alia  testimonia. 
Et  quia  in  primis  illustris  patefactio  est  in  baptis- 
mo  Christi,  hanc  saepe  in  precando  cogitemus,  ac 
velut  in  illa  amoeulssima  ripa  lordanis  spectator 
mente  consistas,  ubi  lohannes  baptizat  filiiun  Dei, 
et  tota  divinitas  cum  perspicuo  discrin.ine  persona- 
rum  se  ostendit. 

Aeternus  Pater  sonat  vocem  de  Filio.  Hic  est 
Filius  meus  dilectus. 


301 


IV.  ENARRATFO  SYMBOIJ  NICENI. 


302 


Conspicitur  oculis  oiuniuni  Filius,  qui  undis 
abluitur.  * 

Conspicitur  et  Spiritus  sanctus  specie  colum- 
bae  alas  pandens  super  Mediatoreni. 

Hoc  nurandum  testimonium  exhibitum  esse 
aciamus  propter  universam  Ecclesiam,  ut  agnosca- 
mus  verum  Deum,  et  ab  omnibus  conmienticiis 
religionibus  veram  procul  seiungamus. 

Hactenus  de  notitia  diximus,  quae  est  gradus 
onmium  primus  in  Decalogo.  Veram  notitiam  mox 
comitantur  adfectus,  Fides,  Dilectio,  Timor,  de  qui- 
bus  ordine  dicendum  est. 

Ac  primum  fides  est,  adsentiri  ilHs  patefactio- 
nibus,  quibus  ipse  Deus  certa  testimonia  addidit. 
Et  compiectendae  sunt  revelationes  Legis,  promis- 
sionum  et  Mediatoris.  Ideo  et  in  Decaloji;o  nomi- 
uatnu  dicitur:  Ego  sum  Dominus  Deus  tuus,  qui 
te  eduxi. 

Has  voces,  Tuus,  qui  te  eduxi,  fide  accipi 
oportet,  id  est,  te  vere  respiciens,  et  curans,  tibi 
dans  verbum,  te  vocans,  tibi  opitulaturus,  te  exau- 
diens,  servans  in  hac  vita  et  post  hanc  vitam. 

Maxima  emphasis  est  in  vocabulo  TUUS,  quia 
hac  ipsa  voce  Deus  foedas  nobiscum  facit,  se  ve- 
re  curare  hunc  populum  audientem  hoc  ipsum  ver- 
bum  quod  tradit,  et  se  tantum  Ecclesiam  ex  hac 
parte  generis  humani  colligere,  quae  hoc  verbum 
audit^  et  amplectilur. 

Fides  itaque  primum  opus  est  Decalogi,  qua 
totam  doctrinam  a  Deo  traditam  amplectimur,  vide- 
licet  omnes  articulos  fidei,  ut  usitate  loquimur  in 
Ecclesia,  item,  Legem  et  Promissiones.  Et  cum 
Legi  additae  sint  comminationes,  notitia,  quae  sta- 
tuit  Legem  esse  veram,  parit  tiniorem. 

Et  quia  necesse  est  simul  complecti  promissio- 
nem  reconciliationis,  in  qua  etiam  se  patefecit  Deus, 
et  qua  post  lapsum  generis  humani,  rursus  sibi  col- 
ligit  Ecclesiam,  fidem  accendi  necesse  est,  quae 
non  solum  est  notitia,  sed  etiam  adsensus  et  fidu- 
cia  in  voluntate  et  corde,  acquiescens  in  Deo  pro- 
pter  Mediatorem. 

Cum  enim  necesse  sit  amplecti  totam  doctri- 
nam  de  Deo,  non  dubium  est  oportere  et  vocem 
praecipuae  j.romissionis  sciri,  quae  et  docet,  quo- 
modo  haec  lapsa  natura  recipiatur,  et  quomodo  fiat 
inchoatio  obedientiae,  et  quomodo  placeai. 

Cum  autem  haec  fides,  qua  credimus  nos  re- 
ceptos  esse  propter  Mediatorem,  accensa  est,  iara 
agnita    misericordia   Dei,    incipimus    eum    diligere. 


Ita  primi  praecepti  opera  sunt  vera  notitia  Dei,  fi- 
des  ac  fiducia  misericordiae,  dilectio,  spes  et  aliae 
virtutes  vicinae. 

Humilitas,  qua  agnita  nostra  infirmitate,  tribui- 
mus  Deo  gloriam.  et  in  vocatione  obedimus  fiducia 
auxilii  divini,  et  in  poenis  fatemur  nos  iustepuniri. 

Item,  Patientia,  quae  est  obedientia  in  adflictio- 
nibus  propter  Deum  tolerandis  in  confessione,  et 
in  poeni^. 

Et  quidem  Lex  praecipit,  ut  hae  virtutes  in 
nobis  perfectae  sint  et  sine  peccato,  sicut  vox  di- 
vina  inquit:  Diligas  Dominum  Deum  tuum  ex  toto 
corde,  et  ex  tota  anima,  et  ex  omnibus  viribus 
tuis.  Sed  scimus  in  hac  depravatione  naturam  hu- 
manam  repugnare  Legi  Dei.  Ideo  antequam  plura 
dicam  de  operibus  huius  praecepti,  admonendi  sunt 
rudiores,  quomodo  fieri  possint  et  fiant  opera  huius 
praecepti. 


Ac  primum  quidem  sciendum  est,  opera  exter- 
na  huius  praecepti,  intelligi  et  fieri  posse  etiam  a 
non  renatis,  id  est,  homo  potest  discere  et  profiteri 
vcram  doctrinam  externa  professione,  et  fu2;ere 
omnia  idola  externo  gestu. 

Haec  prima  paedagogia  etiamsi  est  necessaria, 
tamen  nondum  est  impletio  huius  praecepti,  quod 
postulat  integram  obedientiam  cordis  in  timore,  fi- 
de,  spe,  dilectione,  humilitate,  palientia. 

Sic  autem  inchoatur  interior  obedientia. 

Cum  scimus  Lege  Dei  accusari  peccatum  in 
nobis,  et  vere  expavescimus  agtiitione  irae  Dei,  et 
audimus  promissionem  reconciliationis,  quae  dona- 
tur  propter  Filium  Dei,  sciamus  mandatum  Dei  im- 
motum  et  aeternum  esse,  ut  credamus  nobis  remitti 
peccata,  et  nos  recipi  propter  Mediatorem  gratis. 

Cum  haec  fides  in  cordibus  nostris  lucere  coe- 
pit,  donato  Spiritu  sancto  in  hac  consolatione,  si- 
n:ul  caeterae  virtutes  inchoanfur,  dilectio,  spes,  et 
aliae. 

Haec  sunt  initia  obedientiae,  et  res  ipsa  osten- 
dit,  nos  tamen  adhuc  procul  abesse  a  perfectione 
legis,  et  adhuc  multum  sordium  in  hac  misera  na- 
tura  circumferre.  Sed  tamen  sciendun»  est,  hanc 
inchoatam  obedientiam  in  reconciliatis  placere.  Deo 
propter  Mediatorem  qui  est  velut  umbraculum,  et 
tegit  reliquam  in  nobis  immunditiem,  sicut  dictum 
est:  Beati  quorum  tecta  sunt  peccata.  Hanc  do- 
ctrinam  propriam  Evangelii  infra  repetemus  co- 
piosius. 


zm 


PHIL.  MKL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


304 


Antithesis. 

Postquam  autem  dixi,  quae  sint  huius  praece- 
pti  opera  cl  quomotio  in  hac  imbecillitate  naturae 
humanae  fiant,  et  Deo  placeani;,  iam  addonda  est 
antithesis,  ut  et  Immana  miseria  magis  agnoscatur, 
et  huius  praecepti  doctriua  fiat  illustrioi*. 

Recitai)o  auteni  primum  ea  peccata,  quae  mi- 
nime  obscura  sunt,  quoriim  primus  gradus  est,  fu- 
ror  eorum,  qui  palam  sunt  atliei,  ut  Cyclopes,  Epi- 
curei,  et  similes,  Item  Academici,  et  alii  multi, 
quorum  alii  prorsus  negant  esse  Deum  conditorem 
generis  humani,  alii  negant  iudicem  esse,  alii  iubent 
semper  du!)itare  an  sit  Deus,  et  ap  sit  iudex  ho- 
minuni,  et  an  curet  humana.  Nec  tantum  vulgi 
furores  in  hoc  genere  varii  sunt,  sed  etiam  sapien- 
tes  et  Philosophi  varias  imaginationes  tinxerunt. 

Stoici  etsi  dicunt  essc  Deum,  et  aspicere  ea 
quae  fiunt,  tamen  fingunt  alligatum  esse  causis  se- 
cundis,  nec  posse  aliter  agere,  quam  ut  cicnt  cau- 
sae  secundae  et  necessario  adiuvare  bonarum  actio- 
num  et  omnium  scelerum  effectionem. 

Etsi  autem  aliqui  errores  inter  hos  adeo  ab- 
surdi  et  tetri  sunt,  ut  ratio  etiam  naturali  iudicio 
refutare  eos  possit,  tamen  haec  varietas  conside- 
randa  est,  ut  humanam  audaciam  magis  deteste- 
mur,  quae  horribili  impietate,  tam  portentosas  opi- 
niones  de  Deo  fini2:it  et  defendit. 


'n' 


Secundus  gradus  est,  furor  eorum,  qui  idola 
colunt,  ut  Ethnlcorum,  qui  finyerunt  multa  esse 
aeterna  namina,  et  diver.«am  singulis  potentiam  at- 
tribuenint,  ut  aliam  Saturno,  aham  lovi,  aliam 
Marti,  aliam  lunoni,  aliam  Veneri,  estque  et  in  hoc 
gradu  magna  varieta>%. 

Alii  cogitarunt  ipsas  statuas  esso  Deos,  alii 
qui  videri  prudenliores  volebant,  alligarunt  Deum 
ad  certas  statuas  et  cultus,  finxerunt  Deum  exau- 
dire  ad  hanc  statuam,  et  propter  hos  cultus.  Alii 
tribuerunt  divinam  potentiam  creaturis.  ut  qui  in- 
vocarunt  Herculem,  Quirinum. 

Talis  est  et  eorum  invocatio,  qui  niortuos  ho- 
mines,  ut  Petrum,  Paulum  et  similes  invocant.  Nam 
hic  rilus  ab  Ethnici.s  exemplis  ortus  est,  et  similis 
est  ethnicae  impietati.  Tribuit  enim  creaturis  omni- 
potentiam,  quia  invocans  iudicat  absentem,  quem 
invocat,  in.spicere  omnium  corda. 

Praeterea  cum  nullo  teslimonio  Dei  hic  cultus 
«onfirmetur  ct  obscuret  verum  Mediatorerii,  necesse 
ent  eum  improbari  et  damnari. 

Tertius  gradus  est  ludaeorum,  Mahometisxaruro, 


et  omnium  haereticorum.  Nam  hi  onmes  fingunt 
sibi  deos  alios,  nec  volunt  agnoscere  hunc  verum 
Deum,  qui  se  in  hoc  suo  verbo  tradito  per  Filium, 
Prophetas  et  Apostolos  patefecit,  cunj  sic  tantum 
velit  agnosci  et  invocari.  Et  quanquam  multa  di- 
cta  opponi  talium  furoribus  possunt,  tamen  hic  in 
genere  sententia  teneatur  recitata  in  agone:  San- 
ctifica  eos  ia  veritate,  Sermo  tuus  est  veiitas. 

Itaque  veram  de  Deo  doctrinam  et  veri  Dei 
invocationem,  nulla  gen>,  nulla  secta  habet,  relin- 
quens  hanc  vocem  traditam  per  Filium  Dei,  Pro- 
plietas  et  Apostolos.  Et  quomodo  iu<licandum  sit 
iuxta  hanc  patefactionem  divinam,  infra  de  Eccle* 
sia  diceams. 

Et  quia  nimis  longum  e.st  recitare  haeretico- 
rum  cataloguui,  satis  sit  monere  hoc  loco,  furores 
haereticorum  esse  horribilia  peccata,  pugnantia  cuai 
fjum  primo  praecepto,  similia  idolorum  cultibus. 

Non  minus  tetra  idola  sunt  Manichaeorum, 
Samosateni,  Arii  et  similiiun  errores,  qui  quasi  si- 
mulacra  .sunt  sculpta  humana  audacia,  quam  Bacchi 
aut  Veneris  statuae.  Cumque  cogitamus,  quanj 
late  vagentur  haec  peccata  in  genere  humand 
omnibus  aetatibu' ,  non  potest  rieri,  quin  horaopivB 
toto  corpore  cohorrescat. 

Quare  simus  vigilantes,  ne  polluamur  haereti» 
cis  opinionibus,  et,  vera  doctrina  muniamus  nos,  a« 
Deum  oiemus,  ut  mentes  nostras  regat,  ne  a  luce 
Evangelii  aberremus. 

Quartus  gradus  est  Magorum,  qui  pacta  faei» 
unt  cum  Diabolis,  ct  omnium  qui  Magos  consulunt, 
et  aliis  superstitiosis  observationibus  dediti  sunt, 
quibus  tribuitur  polentia  sine  ordinatione  Dei.  Qua- 
re  cum  sequuntur  effectus,  certum  est  eos  a  Dia- 
bolo  oriri,  ut  cum  ex  baculo  lac  extrahitur  adenv 
tum  vaccis. 

Haec  omnia  prohibentur  Levitici  vicesimo: 
Animam  quae  declinaverit  ad  magos  et  ariolos,  ct 
fomicata  fuerit  cum  eis,  ponam  faciem  meam  con- 
tra  eam,  et  interficiam  eam  de  medio  populi  sui. 
Quia  non  vult  nos  Deus  auxilium  petere  a  diabolitf 
blasphemis  spiritibus,  nec  vult  fiduciam  nostram  «4 
eos  transferri. 

Pertinent  autem  ad  hunc  gradum  multae  im- 
piae  consecrationes,  quae  in  Ecclesiam  irruperunt» 
similes  magicis,  ut  olei,  salis,  et  nmltarum  rerum, 

Quintus  gradus,  est  Ilypocritarum,  qui  etsi  ve- 
ra  profitentur,  nec  sunt  polluti  externis  idolis,  ta- 
men  in  corde  sunt  securi  et  sine  poenitentia,  sine 
timore  Dei,  ct  sine  vera  fide,  et  magis  amaiit  vo- 
luntates  suas  et  opcs,  quam  Deum,  ut  Nahal.  Ta- 
lis  est  semper  in  Ecclesia  ingens  nmllitudo,   etiam 


305 


IV.    ENARRATIO  SYMBOLI  NICtNI. 


306 


ubi  vera  doctrina  sonat,   sicut  parabola  de  semine 
significat. 

Ac  magna  varietas  est  borum  Hypocritarum. 
Alii  sunt  securi,  ut  qui  nondum  sentiunt  poenas, 
quorum  aliqui  tument  persuasione  suae  sapientiae 
et  iustiiiae,  et  sese  admirantur,  et  longe  alios  infra 
se  coUocant  et  despiciunt,  ut  Fharisaeus  Luc.  18. 
Aliq'i  efferunt  se  fiducla  suae  potentiae,  et  negli- 
gentes  Deum ,  movent  res  magnas  fiducia  sui,  ut 
Pompeius.  Et  usitata  est  haec  superbia  in  suunnis 
viris,  ut  in  Hercule,  Aiace,  Alexandio,  Nabugdo- 
nosor,  qui  ante  castigationem  dicit  se  sua  virtute 
Babylonicum  regnum  auxisse.  Pestea  castigatus 
agnoscit,  Dei  opera  esse,  victorias  et  imperiorum 
constitutionem. 

Alii  calamitatibus  oppressi,  ruunt  in  impatien- 
tiam  et  desperationem,  ut  Sanl.  Haec  peccata 
omnia,  securitas,  superbia,  fiducia  et  admiratio  sui, 
impatientia  et  desj^eratio,  pugiiant  proprie  cum  pri- 
mo  praecepto,  quia  sunt  vitia  proprie  opposita  ti- 
mori  Dei,  et  fiduciae  auxilii  divini. 

Sextus  gradus  est,  negiectio  Evangelii,  quae 
etiam  est  nuiltiplex.  Alii  palam  deficiunt,  ut  ludas, 
lulianus.  Alii  non  invocant  Deuuj  fiducia  Filii  Dei, 
imo  alios  mediatoies  excogitant,  ut  honunes  mor- 
tuos,  aut  fingunt  novos  cuUus,  ut  missas,  satisfa- 
ctiones,  monachatus. 

Alii  imaginantur  perpetuo  dubitandum  esse, 
Et  in  mullis  singulare  maluui  est,  indulgere  diffi- 
dentiac,  et  manere  in  dubitatione,  quia  in  se  ipsis 
nondum  sentiunt  insignes  motus  divinos.  Voliint 
igitur,  ut  sensus  antcjedat  fidem,  sicut  in  physicis, 
homo  credit  aquam  est«e  cahdam,  cum  inmiersit  di- 
gitum,  et  experientia  didicit  esse  calidum:  ita  in 
natura  sequitur  adsensio  experientiam. 

Sed  in  ampleclenda  promissione  divina  contra- 
rium  fit.  Adsensio,  id  est,  fides  antecedit  consola- 
tionem,  ut  Davit!  prius  audit  promis.sionem:  Non 
moiieris,  et  hanc  intuetur  et  ei  adsentitur,  ut  veri- 
tatis  gh)riain  Deo  tnbuat.  Hac  adsensione  cum 
erigitur,  scquitur  consolatio  et  sensus  laetitiae. 

Est  igitur  sapientia  necessaria  onmibus  homi- 
nibus,  in  quotidiana  invocatione  discere,  quomodo 
Deum  intueri  debeas  in  verbo  quod  ti'ailidit,  et  te- 
stimoniis  patefactionis. 

Non  cogitandum  est  tunc  demum  de  velle  cre- 
dere,  cum  vides  Deum  coram  oculis  corporis,  aut 
postquam  senseris  in  corde  novum  lumen,  Sed  ad- 
sentiaris  ipsius  promissioni,  et  in  hac  vere  loqui 
eam  tecum  statuito,  et  sinml  cogita,  quem  Deuni 
alloquaris,  et  ubi  se  patefecerit,  et  discernere  eum 

MELANTH.  OPER.  VOL.  XXIII. 


ab  omnibus  commenticiis  numinibus,  et  cogita,  quas 
promis.siones,  et  cur  edideiit,  et  ea  quae  in  prae- 
sentia  accipienda  sunt,  exhiberi  tibi  crediio,  ut  re- 
missionem  peceatorvm,  et  reconciliationem.  l^uae 
vero  expectanda  sunt,  mitigato  dolore  expecta,  ut 
rcductionem  expectafr  David,  et  re])ugnato  diffiden- 
tiae  et  dobitatloni. 

Sunt  igitur  et  haec  pec  ata  pugnantia  cum 
primo  praecepto,  negligere  Mediatorem,  fingere  alios 
mediatores,  excogitare  novos  cultus  sine  mandato 
divino,  quaerere  Deum  extra  verbuiu  ab  ipso  tradi- 
tum,  non  accedere  ad  hunc  Deum  patefactum  in 
hoc  verbo,  non  acquiescere  in  jjromissione,  sed 
quaerere  alia  signa,  indulgere  diffidentiae  et  dubi- 
tationi. 

Has  pestes  non  intelligunt  liomines  securi  et 
ebrii  voluptatibus,  ambilione,  aut  aliis  cupiditati- 
bus,  sed  in  veris  doloril)us  aliquo  modo  ceinuntur. 
Et  homines  timentes  Deum  considerent  haec  niala 
huniani  cordis,  et  discant  opponere  promis.siones  et 
vocem  Evangelii  dedijcentem  nos  ad  promissiones, 
sicut  Moises  et  Paulus  dicunt:  Prope  est  verbum 
iii  ore,  et  in  corde  tuo. 

Recitavi  doctrinam  de  praecipuis  operibus  pri- 
mi  praecepti,  et  ostendi  antithesin,  in  qua  insignia 
et  horribilia  peccata  conspici  possunt,  quae  cuiu 
Loc  primo  et  summo  mandato  pugnant,  quorum 
consideratio  pias  mentes  de  aliis  vicinis  malis  com- 
monefacere  potest. 

Cum  autem  hoc  mandatum  sit  primum  et  sum- 
muni,  assuefacianius  nos  omnes,  ut  amplissimam 
sapientiam  Dei ,  quae  in  hoc  mandato  contiiietur, 
pia  et  assidua  medifatione  consideremus,  ut  in  no- 
bis  crescant,  fides,  timor  Dei,  fiducia,  dilectio, 
spes,  amor  humilitatis,  tolerantia  et  constantia  in 
fide  et  spe. 

Addendae  sunt  et  hae  admonitiones,  Primum 
mandatum  summuin  est,  et  includendum  deinceps  in 
omnibus  manilatis.  Honora  parentes,  scilicet,  ut 
Deo  obedias,  qui  obedientiam  nostram  sibi  debitam 
conspici  vult  in  hoc  opere.  Non  occides,  Non 
moechaberis,  Non  furtum  facies,  id  est,  his  manda- 
tis  Dei  obtemperato  propter  Deum,  ut  ostendas  te 
vere  timere  et  diligere  Deum,  et  eum  anteterre  in- 
cendiis  tuarum  cupiditatum. 

Ita  ad  primum  mandatum  tanquam  ad  principale 

omnia  alia  opera  referenda  sunt.     Bene  fairit  Pom- 

peius  Atticus,  sed  hac  movetur  causa,  iudicat  vir- 

tutem  esse  rem  convenientem    naturae  hominis,    et 

j  pulchram  quod  verum  est,  interea  dubitat,  an  Deo 

!  placeat  haec  obedientia,  et  an  puniat  delicta.  Prae- 

20 


307 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


308 


lucere  autem  oportebat  tiniorem  Dei  et  fidem,  imo 
et  agnitionem  Filii  Dei. 

Altera  admonitio  est,  Primum  mandatum,  est 
summa  lex  gubernatrix  aliarum  legum.  Cum  cer- 
tum  estDeum  mandare  aliquid  contra  caetera  man- 
data,  ut  Abrahae  mandat  filii  mactationem,  liic  pri- 
mi  mandati  autoritas  anteferenda  est  inferiori  prae- 
cepto.     Sequitur  secundum  praeceptum. 


DE  SECUNDO  PRAECEPTO. 


Ordo  in  praeceptis  demonstrationibns  congruit. 
Prima  lex  concionatur  de  agnitione  Dei,  et  volun- 
tatis  et  cordis  motibus,  qulbus  accedere  ad  Deum 
et  in  eo  acquiescere  debemus. 

In  secundo  mandato  proceditur  ad  externam 
oris  confessionem.  Cum  enim  Deus  condiderit  ge- 
nus  humanum,  ut  in  eo  celebretur,  et  ut  alii  alios 
de  ipso  doceant,  necesse  est  et  vocem  de  Deo  so- 
nare  inter  nos.  Mox  igitur  dictum  est  de  his  ope- 
ribus  externis. 

Semper  autem  meminerimus,  in  negativis  prae- 
ceptis  etiam  adfirmativa  contineri:  Non  abutaris  no- 
mine  Dei.  Quaerendum  est  igitur,  qui  sint  veri 
usus,  et  recitatis  adfirmationibus,  postea  antithesis 
recitanda  est,  et  ostendendi  abusus. 

Coniprehendemus  igitur  veros  usus,  et  Deo 
placentes  his  quatuor  generibus,  invocando,  gratias 
agendo,  docendo  et  confitendo. 

Prius  dictum  est  de  invocatione,  quae  fit  cogi- 
tatione  mentis  et  accensa  in  voluntate  fiducia,  con- 
fugiente  ad  Deum  intus  petente  et  expectante  bo- 
iia.  Hic  dicitur  de  voce,  quae  iHos  motus  cor- 
dis  exprimit,  et  cum  corde  consentit,  quia  etiam  ex- 
pressam  vocem  poslulat  Deus,  ut  alii  erudiantur  et 
confirmentur,  inio  ut  et  Diaboli  audita  veri  Dei  in- 
vocatione  expavescant  et  fugiant. 

Pertinet  igitur  ad  hoc  praeceptum  tota  doctri- 
na  de  precatione,  de  qua  tamen  hic  brevius  dicam, 
ne  fiat  haec  enarratio  niniis  prolixa.  Et  necesse 
est  in  omni  invocatione  in  conspectu  esse  consola- 
t^onem,  quae  traditur  in  doctrina  de  iustitia  fidei. 

Ut  igitur  properemus  ad  eius  partis  explicatio- 
nem,  quaedam  materiae  in  aliam  operis  partem 
transferantur. 

Satis  est  brevissime  moneri  iuniores,  in  omni 
petitione  haec  quinque  cogitanda  esse. 

Primum,  quem  Deum,  et  quomodo  patefactum 


et  distinctum  a  commenticiis  numinibus   velis  allo- 
qui. 

Secundum,  de  mandato,  Cum  severissimeDeus 
piaeceperit  se  invocari,  et  a  se  bona  peti,  sciamus 
hoc    opus    et    hunc    caltum    maxime   necessarium 

esse. 

Tertium,  de  promissione.  Quanta  bonitas  est 
Dei,  quod  non  solum  praecepit  a  se  peti  bona,  sed 
etiam  promissiones  edidit ,  de  bonis  aeternis  et 
praesentibus,  iu  quibvis  adfirmat  se  velle  opitulari. 
£t  quidem  vult  sibi  tribui  laudem  veritatis. 

Quartum,  de  fide  petente  fiducia  Filii  Dei  Me- 
diatoris,  aeterna  bona  et  jjraesentia.  Et  quidem  in 
omni  precatione  necesse  est  praelucere  hanc  fidem, 
quae  statuit  de  propter  Filium  Dei  recipi  et  exau- 
diri.  Ideo  dictum  est  ad  Ebraeos  4.  Hunc  haben- 
tes  Pontificem,  accedamns  cum  fiducia  ad  thronum 
gratiae. 

Nec  tantum  in  hoc  initio  consolationis  luceat 
fides,  viddicet,  ut  statuat  nos  recipi,  et  audiri  no- 
stros  gemitus,  sed  etiam  accedat  firma  spes,  expe- 
ctans  liberationes,  quanquam  differuntur. 

Qaintum,  de  rebus  petendis,  sint  enim  in  peti- 
tione  expressae  filiqnae  res  necessariae  nobis,  Ec- 
clesiae,  reipublicae,  et  aliis  pro  quibus  petimus. 

Haec  membra  indigent  longiore  explicatione, 
cui  infra  trihuemus  proprium  locum. 

Nunc  hoc  sciant  binao  mentes  necessariam  es- 
se  et  externam  invocationeiu,  ut  sit  tanquam  con- 
fessio  et  testificatio,  quae  ostendat,  quomodo  de 
Deo  sentiamus.  Et  hoc  opus  externum  in  infantibus 
et  rudibus  paedagogia  necessaria  est,  et  ab  omni- 
bns  fieri  potest. 

Sed  vult  Deus,  ut  accedat  et  cordis  invocatio, 
id  est,  ut  sint  in  corde  vera  Dei  agnitio,  timor  Dei, 
fides  et  fiducia,  intuens  Mediatorem,  et  ardens  ad- 
fectus  petens  necessaria. 

Non  igitur  vere  fiunt  opera  huius  secundi  prae- 
cepti,  sine  operibus  primi  praecepti.  Et  placet 
obedientia  in  hoc  praecepto,  sicut  antea  dictum  est 
de  obedientia  iuxta  primum  praeceptum. 

Et  quia  hic  omnes  mentionem  faciunt  iuramcnti, 
breviler  mor  endi  sunt  rudio^es,  qu.d  sit  iurare,  et 
quare  ad  hoc  praeceptum  referatur. 

lurare  vere  est  species  invocationis,  in  qua  sive 
Deo,  sive  hominibus  immediate  aliquid  promittimus, 
tamenDeo  promi^^timus  veritatem,  et  petimus  ab  eo,ut 
ipse  apud  honn',iC;s  sit  confirmator  nostrae  promis- 
sionis,  et  nos  seveiissime  puniat,  cum  fallimus. 


309 


IV.  ENARKATK)  SYMBOLl  NICENI. 


310 


Sequuntur  igitur  gravissimae  poenae  primum, 
quia  Deus  summa  contumelia  adfectus  est,  cum  pe- 
tiverint  periiiri,  ut  sit  confirnjator  mendacii.  Dein- 
de,  quia  ipsi  se  obligaverunt  ad  poenauk,  si  feiel- 
lerint. 

IJaec  admonitio  saepe  cogitanda  est,  ut  magna 
pietate  servemus  veritatem  iuramentorum,  et  non 
simus  in  iurando  leves  et  faciles. 


Antithesis. 


Dixi  de  veris  usibiis  et  de  sententiis  adfirma- 
tivis,  quae  liic  coiitinentur.  Nunc  considerentur 
abusus  pugnautes  cum  invocatione^  ciim  gratiarum 
actione,  cuni  puritate  doctrinae,  et  cum  confessione. 

Ac  potest  longa  antitliesis  institui,  si  quis  re- 
petat  peccata  pugnantia  cum  primo  praecepto. 

Sunt  autem  manifeste  contumelia  adversus  no- 
nien  Dei,  sermones  Cyclopici  et  Epicurei,  omnes 
falsae  invocationes,  quales  sunt  idoiorum  et  homi- 
num  mortuorum,  pacta  inagorum,  incantationes  et 
fascinationes,  omnes  corrupteJae  verae  doctrinae  et 
haereses,  omnia  periuria,  omnes  blasphemiae,  omnes 
praestigiae  sophisticae  obruentes  veritatem,  abiectio 
veritatis  in  confessione,  falso  praetexere  nomen  Dei 
vel  Evangelii,  ambitioni,  avaritiae,  odiis  et  aliis  in- 
iustis  adfectibus,  ut  JMonachi  piopter  quaGstum  tu- 
entur  suam  consuetudinem  veiulendi  fnnebres  mis- 
sas,  et  multas  alias  superstitiones.  Papa  titulo  mi- 
nisterii  quaesivit  potentiam,  movit  scelerata  bella, 
adfirmat  se  posse  translerre  regna. 

Fertinet  huc  et  omnia  scandala,  quae  vel  fidem 
languefaciunt  in  infirmis  mentibus,  val  exemplo  in- 
vitant  alios  ad  imitanda  delicta,  vel  alienant  alio- 
rum  voluntates  ab  Evangeho,  \e\  dolorem  adferunt 
piis,  et  turbant  eorum  invocationem. 

Maxima  pars  hominnm  et  hoc  tempore  prae- 
textu  Evangelicae  libertatis  laxat  disciplinae  frenos. 
Quia  enim  audiverunt  disciplinam  non  mereri  re- 
missionem  peccatorum,  voUiptates  minus  moder;in- 
tur,  et  onerati  crapula,  impediunt  intentionem  in 
cogitatione  de  Deo,  et  invocatione,  et  languefaciunt 
motus  Spiritus  sancti. 

Recitavi  brevein  antithesin,  cuius  explicatio 
longum  volumen  esset.  Sed  his  generibus  consi- 
deratis,  multa  adfinia  inde  iudicari  possunt. 


DE  TERTIO  PRAECEPTO. 


Vult  Deus  recte  agnosci,  vult  Ecclesiam  sibi 
coHigere,  cui  suam  bonitatem  in  omni  aeternitate 
communicet,  et  a  qua  vicissim  celebretur.  Ideo  in 
priuio  praecepto  dixit  de  agnitione,  et  vohmtatis 
ac  cordis  motibus  erga  Deum.  In  secundo  prae- 
cipit  illius  verae  agnitionis  professionem. 

Sed  ut  huius  agnitionis  et  professionis  propa- 
gatio  fiat  ]jer  ministerium  certum,  non  tantum  ge- 
nerahter  de  notitia  et  professione  dixit:  sed  addit 
tertium  praeceptum,  quomodo  propagari  et  conser- 
vari  haiic  notitiam  et  professionem  velit,  scilicet 
per  ministerium  docendi  doctrinam  ab  ipso  patefa- 
ctam,  quod  certis  homini!)us  commendatum  est,  et 
ad  quod  certas  congregationes  instituit,  quas  ipse 
tueri  vult,  etiamsi  poteiKia  Diabolorum  et  Tyranno- 
rum  eos  coetus  varie  dissipare  conatur. 

lam  igitur  in  tertio  praecepto  velut  custodes 
priorum  mandatorum  constituit,  quia  certis.simum 
est,  hac  lege  de  Sabbato  comprehendi  totum  mi- 
nisteriuuK  Instituit  igitur  hic  doctores  coelestis  do- 
ctrinae,  et  eis  commendat  doctrinam,  et  achlit  ce- 
remonias,  quae  sunt  signa  doctrinae,  et  praecipit, 
ut  hos  doctores  hanc  dortrinam  a  Deo  acceptam 
sonantes,  populus  reverenter  audiat,  et  cereraonias 
discat  esse  testimonia  et  coimnonefactiones  de  vo- 
luntate  Dei,  et  in  earuni  usu  veram  invocationem 
exerceat. 

Haec  est  sententia  mandati  de  Sabbato.  Nam 
Sabbatum,  cum  sit  dies  consti(uta  ad  haec  o'ficia, 
ut  pubhce  proponatur  vox  doctrinae,  et  pubhcis 
ceremoniis  comm(mefiant  liomines,  et  populus  con- 
veniat  ad  discendum,  et  ad  comnuinem  invocatio- 
nem,  praecipua  ceremonia  est,  et  nervus  totius  mi- 
nisterii.  Ideo  comprehendi  hoc  mandato  de  Sabba- 
to  totum  ministerium  Ecclesiae  sciamus. 

Sunt  igitur  opera  huius  tertii  praecepti  propria, 
conservare  in  Ecclesia  ministerium  vocis  divinae, 
ut  quisque  suo  loco  debet.  Doctores  a  Deo  et  de- 
inceps  ab  Ecclesia  vocati  recte  doceant,  conser- 
vata  puritate  doctrinae,  iuxta  primum  et  secundum 
praeceptum:  Populus  reverenter  conveniat  et  au- 
diat  vocem  doctsinae,  et  pie  ceremoniis  utatur,  ob- 
temperet  recte  docentibus,  honore  adficiat  et  de- 
fendat  pios  Doctores  adiuvet  studia  necessaria  Ec- 
clesiae.  Denique  omnes  liomines,  gubernatores  et 
popuhis  curent,  ne  intereat  hoc  ministerium.  Haec 
est  non  allegorica  interpretatio  praecepti,  sed  pri- 
ma,  nativa,  et  principaHs  sententia  literae. 

Econtra,    peccata    pugnantia    cum    hoc    tertio 

20* 


311 


PIIIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGxMATICA. 


312 


praecepto,  sunt  omnia  delicta  omniiim,  quibus  im- 
peditur  miiiisterium  Evangelicum,  peccant  Episcopi, 
Keges,  Principes  et  piivati  homines,  qui  non  curant 
suo  luco  conservare  et  tucii  Evangelii  ministerium, 
nec  iuvant  studia  literarum  et  artium  necessaria  Ec- 
clesiae.  Atrocius  etiam  peccant  tyranni,  qui  delere 
fontes  parae  tloctrinac  conantur,  et  qui  pios  docto- 
res  interficiunt. 

Hic  etiam  iuniores  admonendi  sunt  de  Sabba- 
ti  Levitici  abrogationc,  cum  quaeritur,  An  teriium 
praeceptum  ad  nos  pertineat,  cum  sabbatum  Leviti- 
cum  nunc  abolitum  sit. 

De  liac  quaestione  recte  dicitur  speciem  abro- 
gatam  esse^  et  fuisse  ceremoniam  propriam  politiae 
Mosaicae,  ut  sepiinio  die  tales  ritus  servarentur. 
Et  tamen  vult  Deus  scmper  manere  ministerium  do- 
cendi,  et  sacramenta  pio  tempore  instituta  admini- 
strandi.  Et  Ecclesiae  onmibus  temjjoribus  dat  mi- 
nistros,  et  semper  vult  publicos  congivssus  esse, 
ut  in  genere  humano  vox  do  Filio,  Domino  nostro 
lesu  Christo  exaudiatur,  et  nota  sit.  Sic  igitur  ge- 
nus  non  est  abrogatum,  de  quo  principaliter  haec 
tertia  lex  Decalogi  loquitur,  videlicet,  praeceptum 
severissimuni  de  conservatione  minisierii  quocunque 
tempore. 

Pertinent  igitur  huc  dicta ,  quae  perspicue 
ostendunt  et  institutum  esse  ministerium  publicum 
docendi  Evangelii ,  et  mandatam  esse  curain,  ut 
omnes  conservationem  adiuvemus,  imo  et  promis- 
siones  additas,  quae  adiirmant  conservationem  eius, 
et  crebras  instaurationes,  singularia  Dei  opera  et 
beneticia  esse. 

lohan.  20.  Sicut  misit  me  Pater,  et  ego  mit- 
to  vos. 

Luc.  10.  Qui  vos  audit,  me  audit,  Qui  vos 
spernit,  nie  spernit.  Et  ad  Ephe.  4.  Dedit  alios 
quidein  Apostolos,  alios  autem  Proplietas,  alios 
Evangellstas,  alios  Pastores,  et  Dactores  etc.  Ne 
simus  stuhi  fluctuantes,  nec  circumagimur  quoiibet 
vento  doctrinae  per  praestigias  hominum  eto. 

In  hoc  dicto  et  praeceptum  est,  ut  ministeriuni 
conservemus,  et  promissio,  quae  adfirmat  divinitus 
mitti,  et  excitari  Doctores  salutares,  quorum  voce 
subinde  lux  doctrinae  restituatur,  ne  vera  Dei  no- 
titia  in  genere  humano  extinguatur. 

Non  addam  hic  longiorem  enarrationem  huius 
praecepti,  tantum  oro  lectorem,  ut  cogitrs ,  quam 
magna,  et  quam  necessaria  opera  universtie  Eccle- 
siae  hic  praecipiantur^  si  de  conservatione  minlste- 
rii  hoc  praeceptum  simpliciter  intelligatur,  et  hanc 
fideliter  adiuvare  volet,  sicut  sine  ulla  dubltatione 
severissime  Deus  praecipit. 


Hic  conqueri  etiam  peculiariter  iustissimum  est, 
de  gubernatoribus,  qui  negligunt  ordinationem,  nec 
curant  eligi  ministros  idoneos,  nec  postea  iuvant 
examina,  et  inspectionem.  Haec  magna  negligentia 
etiam  in  nostris  Ecclesiis  usitata  est,  quam  cum 
deph)ramus,  siinul  etiam  oremus  Filium  Dei,  custo- 
dem  Ecclesiae  suae,  ut  extrudat  operarios  idoneos 
in  messeni  suam  et  flectat  gubernatorum  et  onmi- 
uin  liominum  mentes  ad  curam  conservandi  mini- 
sterii. 


DE  SECUNDA  TABULA. 


Non  solum  in  docendo,  sed  etiam  in  omni 
vita  in  onniibus  actionibus  erga  proximum, 
in  conspectii  sit  honoriHcentlssimum  testimonium 
FiUi  Dei  de  sccunda  Tabula,  cum  inquit  Matth.  '22. 
Secundum  mandatum,  quod  simile  est  isti:  Diliges 
proxiinum  tuum  sicut  te  ipsum.  Quis  liomhium  aut 
angelorum  ausus  fuisset  hoc  modo  loqr/i.  3landata 
secundae  Tabulae  similia  esse  primae?  Certe  obli- 
gatio  maior  est  erga  Deusn,  quam  erga  homines. 

Etsi  autem  haud  dubie  magna  sapientia  his 
verbis  invoiiita  est,  quam  explicare  nos  infirmi 
non  possumus,  tamen  haec  ratio  aequalitatis  non 
est  absurda. 

In  omnibus  mandatis  secundae  Tabulae  sem- 
per  oportet  incJ  .di  primum  mandatum,  ut  politicam 
obedientiam  praestenms,  non  tantum  pacis  aut  uti- 
litatis  causa,  ut  gubernatores  politici  cogitant,  sed 
praecipue  hac  mente,  et  hunc  finem  intuentes,  ut 
Deo  debilum  honoreni  tribuamus,  et  ei  in  his  officiis, 
quae  etiam  iudicat  esse  cuUus,  serviamus. 

Cum  igitur  primum  mandatum  includi  sequen- 
tibus  oporteat,  aequalitatis  ratio  utcunque  intelligi 
potest. 

Secundo,  taxat  Dominus  errores  Pharisaeorum, 
et  omnium  hominum,  qui  sunt  sine  luce  Evangelii. 
Ceremonias  quae  sunt  signa  tantum,  et  sunt  res 
mutabiles,  maximi  faciunt  Pharisaei,  et  existimant 
principales  Dei  cultus  esse,  et  longe  anteferunt  re- 
ctitudini  cordium  erga  proximos. 

Hanc  falsissimam  persuasionem  damnat  hac 
ipsa  amplificatione  secundae  Tabulae,  et  monet  ve- 
ros  cultus  esse,  non  signa,  et  opera  mutabilia,  sed 
unam  et  aeternam  iustitiam,  congruentem  cum  ae- 
terna  norma  divinae  mentis  et  voiuntatis.  Sicut 
in  m.Vwte  divina,  hae  propositiones  aeternae  et  im- 
mutabiles  sunt:  Agnosci  oportet  Deum  esse  essen- 


313 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


314 


tiam  spiritualem,  sapientem,  veracem,  bonam,  iu-  ' 
stam,  aequalem,  casiam,  beneficam,  sic  hae  pvo- 
positiones  sunl;  aeternae:  Deus  vult  in  creaturis 
rationalibus  castitatem,  Deus  tletestatur  iniustas 
caedes,  vagas  libidines.  Est  ergo  una  et  eadem 
Dei  sapientia  et  iustitia,  quae  cultus  piimae  et  se- 
cundae  tabulae  copulat,  et  in  nobis  vult   coniungi. 

Haec  utcunque  monere  volui,  et  existimo  cogi- 
tationem  de  re  tanta  piis  utilem  esse.  Ideo  autem 
haec  excellens  sapientia  nobis  in  hac  caligine  ob- 
scurior  est,  quia  legem  non  satis  intelligimus,  et 
tantum  habemus  qualemcunque  imaginationem  philo- 
sophicam  seu  politicam,  et  non  cogitamus,  unam 
et  eandem  Dei  sapientiam  et  iustitiani  esse  utram- 
que  tabulam. 

Etsi  autem  at  enarrationem  propero,  tamen 
hoc  praefari  etiam  necesse  est:  Requirit  et  haec 
«ecunda  tabula  non  solum  externa  opera,  sed  etiam 
interiorem  rectitudinem  cordis.  Ita  congruere  de- 
bebant  humana  corda  cum  lege  Dei,  hoc  est,  cum 
sapientia  et  iustitia  Dei,  ne  habercnt  inclinationes, 
afFectus,  aut  actiones  contra  hunc  ordinem,  in  quo 
coudita  est,  et  qui  in  lege  expressus  est. 

Etsi  autem  horribilis  est  contumacia  et  confu- 
sio  huius  ordinis  in  natura  hominum,  ut  experien- 
tia  ostendit,  tamen  in  renatis  placet  inchoata  obe- 
dientia,  ut  supra  diximus,  et  infra  rursus  dicturi 
sunnis,  cum  accedit  inchoatio  prioris  tabulae,  et 
praelucet  agnitio  Fiiii  Dei,  qua  credit  unusquisque 
personam  reconciliatam  esse,  et  placere  Deo  pro- 
pter  IMediatorem  fide,  et  deinde  refert  haec  politi- 
ca  opera  ad  hunc  finem,  ut  Deo  praestet  obsdien- 
tiam  in  his  actionibus,  et  ut  in  hac  obedientia  cx- 
erceantur  fides,  invocatio,  spes,  et  aliae  virtutes, 
et  luceat  universa  confessio,  sicut  scriptum  est: 
Luceat  lux  vestra  (;oram  hominibus,  ut  glorificetur 
Pater  vester  coelestis,  ut  etiam  alii  invitentur  ad 
veram  agnitionem  et  invocationem  Dei. 

Et  cum  haec  tabula  praecipiat  de  vlta  politica, 
et  haec  ipsa  vox,  Dil»gas  proximum  sicut  te  ipsum, 
sit  norma  consociationis  hominum,  et  Deus  in  ipsa 
generatione,  educatione,  et  defensione  vitae  osten- 
dat,  non  posse  homines  sine  congregatione  vivere, 
manifestissimum  est  vere  voluntatem  Dei  esse,  ut 
in  politica  vita  vivamus,  nec  abditi  in  latebras  fu- 
gianms  caeteros  homines. 

Non  vult  Deus  Samuelem  aut  Danielem  latere 
in  solitudine  aut  specu  aliquo,  et  tantum  arcanis  ce- 
remoniis  vacare,  sed  vult  eos  in  mediis  fluctibus 
et  procellis  gubernationis  versari,  et  inter  honnnes 
circumferre  doctrinam  diviiiitus  traditam.  Vult  eos 
in   his    periculis  exercere   fidem,    invocationem,    et 


spem,  vult  eos  docere  alios,   vult  conspici  testimo- 
nia  doctrinae,  quae  Deus  per  ipsos  exiiibet. 


DE  QUARTO  PRAECEPTO. 


Honora  patrem  et  matiem. 


Initium  societatis  sapientissime  sumitur  a  per- 
sonis  gubernantibus,  Et  in  natura  primi  guberna- 
tores  sunt  parentes,  deinde  caetcri  quibus  Deus  of- 
ficia  parentum  commendavit. 

Comprehendi  igitur  in  hoc  mandato  et  dicta 
de  magistratibus  sciamus,  quae  Rom.  J3.  proposita 
sunt,  et  saepe  alibi.  Et  cu-n  in  hac  parva  tabella 
Decalogi,  niagna  sit  brevitas,  nominatur  hic  sum- 
mus  obedientiae  gradus^  scilicet  honos,  qui  veram 
cordis  reverentiam  et  subiectionem  significat,  et  na- 
turae  ordo  optimus  esset,  si  liunc  honorem  corda 
recte  tribuere  gubernatoribus  possent. 

Complectitur  enim  honos  tria  praecipue. 

Primum,  causam  et  formam  institutionis,  vide- 
licet,  quod  Deus  instituerit,  et  instituerit,  ut  con- 
gruat  gubernatio  ad  suam  sapientiam  et  iustitiam. 

Secundo,  obedientiam  externam. 

Tertio,  ijiisixiiav,  qua  in  tanta  infirmitate  hu- 
mana  quaedam  errata  imperiis  condonenuis. 

Praecipuus  honos  est,  agnoscere  Deum  esse 
autorem  huius  consociationis  in  genere  humano,  et 
ordinis,  quo  vult  regi  homines  ad  agnoscendum 
Deum,  et  ad  agnoscendam  sapientiam  et  iustitiam 
eius,  et  iudicium  eius  metuere,  ac  ei  cbtemperare. 
Nec  tantum  sic  est  autor,  ut  approbet  legitima  im- 
peria,  quia  cum  ratione  congruant,  sed  etiam  hoc 
modo,  quia,  sicut  stellarum  motus  et  suo  consilio 
ordinavit,  et  sua  potentia  conservat,  ita  et  ordo 
politicus  Dei  opus  est,  et  quantum  ordinis  in  hac 
confusione  humanae  naturae  manet,  a  Deo  vere  et 
efficaciter  conservatur. 

Nam  diabolus  honestam  societatem  in  univer- 
sum  dissiparet,  nisi  furores  eius  Deus  repiimeret, 
et  partem  geiieris  humani  protegeret.  Huc  perti- 
nent  dicta  Kom.  13.  Potestates  quae  sunt,  a  Deo 
ordinatae  sunt.  Et  Danie).  2.  Deus  iransfert  re- 
gna  et  constituit.  Et  ut  sit  conservator  h*uius  or- 
dinis,  manifesfe  ostendit  suam  praesentiam  in  poe- 
nis  contumacium,    quia  cum   honiicidae  et  seditiosi 


315 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


316 


elabuntiir  ex  manibus  magistratuum,  tamen  divini- 
tus  retrahuntur  ad  poenas. 

Hic  autem  sunt  monendi  iuntores  discrimen 
esse  inter  ordinem  politicum  et  personas,  leges 
contractus,  iudicia,  poenae,  in  imperio  Komano 
tempore  Neronis  sunt  res  a  Deo  ordinata  et  iusta, 
Et  Paulus  hunc  ordinem  veneratur,  et  Deo  pro  ta- 
li  consociatlone  generis  humani  gratias  agit.  Sed 
tamen  Nero  est  sceleratus  et  teterrimum  monstrum, 
et  Paulus  toto  corpore  cohorrescit,  cogitans  talem 
pestem  tenore  hunc  summum  gradum  inter  homines, 
qui  debebat  esse  custos  divinorjim  beneficiorum, 
legis  Dei,  iustitiae  et  pacis. 

Ilac  distinctione  inter  rem  et  personas  obser- 
vata,  miilta  argunicnta  explicari  possunt^  de  qulbus 
Philosoplii  disputarunt,  et  omnes  sapientes  ignari 
Evangeiii  omni  tempore  disputant,  cum  quaerunt, 
An  impeiia  sint  a  Deo,  aut  tantum  humanis  consi- 
liis,  aut  casu  constituantur,  et  nmtentur. 

Certum  est  ordinem  politicum  opus  Dei  esse, 
etiamsi  Caligula,  Nero  et  similes  iniuste  rapiunt,  et 
iniuste  administrant  imperia. 

Dixi  prinmm  gradiim  honoris  essc,  agnoscere 
Deum  esse  autorem  huius  ordinis,  et  in  hac  ipsa 
obedientia  praecipue  Deo  obtemperare. 

Necessario  deinde  hic  gradus  sequi  debet,  ut 
ipsos  parentes  et  legitimos  mngistratus,  leges  et 
iudices  diligamus  propter  Deum,  et  eis  nos  subii- 
ciamus,  et  in  externis  officiis  sine  contumacia  ob- 
teniperemus,  sicut  Pauliis  inquit:  Necesse  est  obe- 
dire,  uon  solum  propter  iram,  sed  etiam  propter 
conscientiam.  Quod  dictum  haud  dubie  singidari 
consilio  universae  Ecclesiae  traditum  est,  ut  falsa 
imaginatio  hominibus  eximatur,  quae  non  discernit 
inter  imperia  et  latrociiua,  Sicut  pirata  ad  Alexan- 
druin  dixit :  Cur  n)agis  tibi  licet  praedari  in  terra, 
quam  raihi  in  mari? 

Imperia  sunt  ordinatio  Dei  et  his  obediendum 
est,  propter  Deum,  et  Deus  punit  contumaces. 

Latrocinia  autem  sunt  destructio  ordinis  Dei, 
et  capti  a  latronibus  metu  poenae,  id  est,  iniustae 
saevitiae  obediunt,  ne  vitam  amittant.  Nec  necesse 
est  eos  propter  Deum  obedire,  nec  peccant,  si  ela- 
bi  possunt. 

Philosophi  autem  et  multi  alii  similem  imagi- 
nationem  de  imperiis  habent,  non  necesse  esse  pro- 
pter  Deum  obediie.  Hunc  errorem  Paulus  eximit 
universo  generi  humano  hac  gravissima  sententia: 
Necesse  est  obedire  propfer  conscientiam. 


Scriptores  etiam  aliqui  non  discernentes  poli- 
ticam  potestatem  et  ministros  Evangelii,  de  edictis 
politicae  potestatis,  hoc  argumentum  agitaverunt: 

Nemo  potest  mandare  sub  poena  quam 

non  potest  exequi. 
Homo  non  potest  aeternas  poenas  exe- 

qui.  ♦ 

Non  igitur  obligant   edicta  magistratu- 

um  propter  poenas  aeternas. 

Sed  vera,  perspicua,  et  firmissima  responsio 
est,  quae  quidem  et  deducit  nos  ad  primum  auto- 
rem  gubernationis.  Primum  igitur  ad  Maioretu  re- 
spondendum  est,  Nemo  sola  humana  autoritate  po- 
test  mandare  snb  poeria  aeterna,  sicut  in  ministe- 
rio  Evangelico  nemo  potest  humana  autoritate  re- 
mittere  peccata.  Sed  Deus  quanquam  sine  huma- 
na  voce  posset  homines  gubernare,  et  sanctificare 
quos  veilet,  tamen  sua  sapientia  et  bonitate  insti- 
tuit  in  genere  humano  ministeria,  scilicet  ministros 
Evangelil,  et  poliiicos  magistratus. 

Nec  existimemus  hos  gradus,  tantum  humano 
consilio  institutos  esse,  sed  Dei  opera  sunt. 

Vox  ministri Evangelici  veiissirai  est  organum, 
quo  Deus  est  efficax  ac  Spiritu  sancto  movet  et 
trahit  corda. 

Est  et  iudex  politicus  organum,  per  queia 
Deus  vincula  civilis  societatis  conservat. 

Hanc  responsionem  iuniores  meminerint.  Est 
enim  vera  et  erudita,  et  utilis  paci,  et  refutat  hal- 
lucinationes  multorum,  qui  de  legibus  politicis  ali- 
ter  scripserunt. 

Caeterum  quod  sit  discrimen  inter  ministrum 
Evangelii,  et  politicos  magistratus,  et  inter  ritus 
institutos  ab  Episcopis,  et  leges  politici  magistra- 
tus,  infra  dicemus.  Gerson  etsi  anxie  quaeiit,  quae 
leges,  cur  et  quantum  obligent  homines,  tamen  ex 
his  labyrinthis  non  liberat  pias  mentes.  Sed  infra 
in  articuio  de  Ecclesia,  de  hac  quaestione  dicturi 
sumus. 

Tertium  autem  gradum  honoris  esse  diximus 
inuCxdav  in  toleranda  infirmitate  raagistratuum,  de 
qua  re  propositum  est  illustre  exemplum.  Cum 
patri  Noae  nudato  filius  Cham  illuderet,  alii  filii 
patrem  tegunt.  Ac  propter  hoc  magnum  scelus 
maledicitur  Cham,  caeteris  vero  filiis,  qui  reveren- 
ter  texerant  Patrem,  benedicitur. 

Id  exemplum  sit  in  conspectu  modestis,  ut  di- 


317 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


318 


scant  patienter  ferre  quasdam  et  gubernatoi-um  in- 
firmitates,  et  multa  ipsius  guberMationis  iinpcdimen- 
ta,  quae  non  tam  negligentia  gubernatorum,  quam 
temporum  difticultatibus  accidunt.' 

Bonus  et  salutaris  princeps  fuit  Ezechias,  sed 
tamen  cum  eius  tempora  minus  tranqiiilla  essent, 
quam  Salomonis  tempus,  durior  fuit  sub  ipso  ser- 
vitus,  quam  sub  Salomone. 

Haec  consideranda  sunt,  nt  coninumes  aeru- 
mnas  sapienter  fene  discanms.  Et  huc  regula  a 
Petro  tradita  pertinet:  Obedite  Dominis,  non  soluni 
bonis  et  aequis,  sed  etiam  morosis  et  durioribus. 

Haec  breviter  attigi,  ut  veri  honores  debiti  im- 
periis,  rectius  intelligantur. 

Restant  autem  quaestiones  gravissimae:  An 
omnes  iniuriae  tolerandae  sint,  et  quando  necessa- 
ria  aut  concessa  sit  defensio,  Et  quid  sit  proprle 
Tyrannus. 

De  his  quaestionibus  addere  breves  commone- 
factiones  utile  est. 

Quia  enim  iu  hac  humana  infirmitate,  multa 
sunt  errata  et  vitia  etiam  in  mediocri  gubernatione, 
Anabaptistae  universaliter  non  solum  personas  ma- 
gistratuum,  sed  etiam  ipsum  ordinem  damnant,  et 
vociferantur  omnia  imperia  esse  tyrannides,  et  in- 
iustam  violentlam. 

Deinde  utile  est  etiam  scire  ipsos  dominos, 
aliquando  iuste  furores  eorum  reprimi  posse. 


Est  igitur  bonus  seu  mediocris  magistratus, 
qui  habet  studium  seu  nQoaCqiaiv  recte  faciendi  of- 
ficium,  et  plerumque  recte  facit,  etiamsi  interdum 
cessat,  aut  communi  infirmitate  superatus  peccat. 
Tales  sunt  David,  Salomon,  losaphat,  Ezechias,  et 
multl  alii,  qui  quanquam  habent  aliquos  lapsus,  ta- 
men  nQoaCf^faig  bona  fuit,  et  plerumque  recte  fece- 
runt. 

Econtra  Tyrannus  est,  qui  habet  studium  seu 
TTQoaiQiGtv  scelarate  agendi,  et  plerumque  scelerate 
agit,  etiamsi  interdam  aliqua  recte  facit,  Tales  sunt 
Nero,  Caligula,  et  multi  alii. 

Suntque  harum  definitionumfontes  consideran- 
di,  ut  in  fiac  imbeciUitate  humana^  in  caeteris  gra- 
dibus  officiorum  similes  descriptiones  fiant,  et  con- 
.scientiae  erudiantur,  quomodo  Deo  placeant  nostri 
labores,  cum  nulla  tanta  vigilantia  aut  virtus  sit, 
quae  sit  par  gubernationi  politicae  vel  Ecciesia- 
sticae. 


Sumtae  sunt  autem  definitiones  ex  his  dictis 
Pauli.  In  priore  ad  Corintliios  cap.  4.  inquit:  Hoc 
requiritur,  fideles  ut  simus.  Complectitur  autem 
fidelitas  mediocrem  scientiam  eius  rei,  quam  profi- 
teris,  et  deinde  in  administratione  sedulitatem.  Non 
est  fidehs  medicus,  qui  cum  non  dldicerit  artem, 
tamen  exercere  audet,  sed  perfidiose  facit,  quod 
promittit  ea,  quae  scit  se  non  didicisse.  Nec  fide- 
lis  est,  si  didicit,  et  tamen  volens  negligit  aegro- 
tos.  Excludit  igitur  fidelitas  utrumque  m;)lum,  af- 
fectatam  ignorantiam,  et   aftectatam  negligentiam. 

Postquam  autem  ex  isto  Pauli  dicto  didicimus, 
quales  in  onmibus  officiorum  gradibus  esse  non 
oporteat,  discamus  et  ex  altero  dicto  agnoscere 
imbecillitatem,  quae  simul  est  in  onmibus  quanquam 
bonis  gubernatoribus.  Sic  enim  inquit  2.  Corin.  3. 
Non  quod  sufficientes  simus  ex  nobis  cogitare  ali- 
quid,  tanquam  ex  nobis,  sed  sufficientia  nostra  ex 
Deo  est.  Et  in  Ecclesiast.  cap.  7.  Non  est  iustus 
in  terra,  qui  quanquam  facit  bona,  non  etiam  pec- 
cet.  Magnae  sunt  igitur  infirmitates  et  multa  er- 
rata  omnium  gubernatorum  etiam  optimorum  et  vi- 
gilantissimorum. 

Sed  tamen  fideles  in  officio,  de  quibus  dictum 
est,  cum  etiam  sunt  vera  membra  Ecclesiae,  placent 
Deo,  qui  eorum  adniinistrationem  adiuvat,  et  infir- 
mitatem  reniittit,  tegit  et  sanat. 

«  ' 

Hanc  consolationem  necesse  est  scire  omnes 
pios  gubernatores,  suo  quemque  loco.  Et  sciat 
populus  communes  illas  infirmitates  in  magistrati- 
busbonis  seu  mediocribus  tolerandas  esse,  de  quibus 
dixit  Petrus:  Obedite  dominis,  non  solum  bonis  et 
aequis,  sed  etiam  morosis  et  durioribus. 


Sed  tamen  regula  universalis,  firma,  et  immota 
tenenda  est.  Cum  praecipiunt  magistratus,  ut  fa- 
ciamus  contra  mandata  Dei,  nequaquam  eis  obedi- 
endum  est,  Sed  vox  Apostolorum  sequenda :  Opor- 
tet  Deo  magis  obedire  quam  hominibus.  Sic  in 
Babyione  recte  fecerunt  tres  viri ,  qui  statuam 
adorare  noluerunt.  Recte  fecerunt  et  Apostoli,  qui 
recusant  obtemperare  princijiibus  populi  ludaici 
prohibentibus  Evangelii  praedicationem. 

Ac  prudenter  discernanda  est  servitus  corpo- 
rum  a  mandatis,  quae  iubent  facere  contra  legem 
Dei.  Servitus  corporum  quanquam  dura  est,  ut 
facultatum  ex))ilatio,  aut  imniodici  labores  corpo- 
rum,  tanien  toieranda  est,  et  in  eo  casu  obedlentia 
praestanda  est.  Sed  cum  praecipiunt  magistratus, 
ut  subditi  faciant  contra  mandata  Dei,  ut  cum  iu- 
bent  coli  et  invocari  commenticia  nuniina,  nequa- 
quam  obtemperandum  est. 


319 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


320 


Hic  autem  quaeritur,  an  etiam  armis  reprimendi 
sint  tyranni,  praecipientes,  ut  faciamus  contra  man- 
data  Dei.  In  hac  quaestione  discernendi  sunt  mi- 
nistri  Evansjelli  a  politicis  gubernatoribus.  Certum 
est  Evangelli  ministros  non  esse  armatos  gladio, 
nec  debere  nova  impcria  vi  corporali  constituere. 

Huc  pertinet  dictum:  Sicut  misit  me  Pater 
meus,  ita  et  ego  vos  mitio.  Constat  autem  Filium 
Dei  non  missum  esse,  ut  vi  corporali  imperia 
muntli  constitueret,  Sicutinquit:  Kegnum  meum  non 
est  de  hoc  mundo.  Itaque  citm  minisfri  Evangelii, 
et  alii  privati  homines  in  confessione  non  defendun- 
tur  a  legitimis  magistratibus,  nequaquam  moveant 
seditiones,  sed  iniurias  et  supplicia  patieuter  ferant. 

De  hac  patienlia  cor.solationes  plurimae  sunt, 
ut  scianms  eam  Deo  placere,  sicut  scriptum  est 
Matth.  5.  Beati  qui  persecutionem  patiuntur  pro- 
pter  iustitiam.    Item,  Pietiosa  nmrs  sanctorum  eius. 

At  potestas  politica  legitimo  modo  Ecclesias 
tueri  advcrsus  iniurias  atroces  et  notorias,  ut  vo- 
cant,  cum  potest,  debet,  iuxta  illud  Pioverb.  24. 
Eripe  eos,  qui  ducuntur  ad  mortern,  Si  dices:  Vi- 
res  non  suppetunt,  Qui  inspector  est  cordis,  ipse 
intelligit. 

Non  constituii  Evangelium  novas  politias,  quare 
nec  infinitam  servitutem  piaecipit.  Sed  sinit  ma- 
gistratus  uti  sui  iinperii  legibus,  quae  concedunt 
certo  modo  defensionem  adversus  iniurias  atroces 
et  notorias. 

Hanc  brevem  admonitionem  inserui,  quam  pie 
et  dextre  intelligi  voio. 


De  officio  magistratus. 

Postquam  autem  de  subditorum  officiis  tam 
mulla  dicta  sunt,  vicissim  de  gubernatoribus  di- 
cendum  est,  quae  beneficia  debeant  subditis.  Id 
ex  detinitione  Magistratus  intelligi  potest,  quae  ex- 
tat  apud  Arisiotelem  et  le  ipsa  congruit  cum  ver- 
bis   Moisi  Deut.  17.  et   cum  verbis  Pauli  Kom.  13. 

Magistratus  est  custos  legis,  quod  intelligas 
de  tota  iege  in  externa  disciplina,  de  prima  et  se- 
cunda  talmla,  IVec  cogitandum  est,  Magistratum 
similem  esse  armentarii,  et  tantum  corpora  sub- 
ditorum  tuesi.  sed  prior  cura  sit,  ut  populus  recte 
doceatur  de  Deo,  et  toUantnr  idola,  blasphemiae, 
et  impia  dogmata,  sicut  scripium  est:  Et  nunc  Ke- 
ges  intelligite,  Osculamini  fiiium.  Item,  Aperite 
portas  principes  vestras. 


Deinde  et  reliqua  praecepta  Decalogi  sint  nor- 
mae  gubernationis.  Prohibeat  magistratus  caedes, 
vagas  libidines,  furta,  et  aiias  iniurias,  iuste  regat 
iudicia,  severe  puniat  sontes,  denique  ut  Paulus 
eruditissime  dixit,  ornet  honore  bona  opera,  et  pu- 
niat  inhonesta  opera^  id  est,  pugnantia  cum  Lge 
Dei. 

Etsi  autem  haec  descriptio  brevis  est,  tamen 
cogitent  prudentes,  quanta  moles  maximorum  ope- 
rum  gubernatoribus  imponatur,  cum  Deus  vult  eos 
totius  Decalogi  in  externa  disciplina  custodes  esse. 


DE  QUINTO  PRAECEPTO. 

Toties  iam  dictum  est,  Legem  promulgatam 
esse,  non  solum  disciplinae  causa,  sed  ut  accuset 
peccatum,  et  ostendat,  qualis  ordo  in  natura  homi- 
num  esse  deberet.  Quare  et  optimo  ordine  prae- 
cepta  recitantur. 

Prior  Tabula  concionatur  de  operibus,  quibus 
immediate  cum  Deo  agimus. 

Secunda  Tabula,  exorsa  est  a  parentibus,  vi- 
delicet,  a  stirpe  societatis,  et  ab  ipso  gubcrnatore 
inter  homines.  Consiituta  iam  societate,  sic  cura 
tuendae  vitae  hominum.  Ideo  statim  additur,  Non 
occides. 

Ut  autem  in  aliis  praeceptis  dictum  est,  legem 
Dei  concionari  non  tantum  de  externis  operibus, 
sed  de  onuiii  m  virium  ordine  in  homine,  ita  et  hoc 
praeceptum  enarrat  Dominus  Matth.  5.  Non  occl- 
des,  id  est,  talis  sit  ordo  omnium  virium,  Nec  ma- 
nus,  nec  mens,  nec  voluntas,  nec  cor  occidat  ho- 
minem,  sed  omncs  vires  intueantur  Deum,  et  pro- 
p  er  eum  ament  et  foveant  communem  consociatio- 
nem,  non  velint  cuiquam  nocere. 

Sit  autem  in  conspectu  regula,  quae  etiam  cae- 
tera  praecepta  illustrat.  Negativae  orationi  innexae 
sunt  et  affirmationes,  ut  cum  supra  dicitur:  Non 
habebis  Deos  alienos,  expresse  addita  est  et  affir- 
njativa:  Ego  sum  Dominus  Dens  tuus,  qui  eduxi  te 
de  terra  Aegypti.  Prius  monstrat,  quis  sit  verus 
Deus,  et  testimonium  addit,  quo  agnoseendus  est, 
et  discernendus  ab  oninibus  commenticiis  numinibus. 
Postea  addidit  exclusivam  sententiam:  Non  habebis 
D§os  alienos. 

Sic  in  secundo  praecepto,  cum  abusus  nominis 
divini  prohibentur,  necesse  est  intelligi  iustos  usus 
severissime  praecipi.  La  in  hoc  praecepto  et  se- 
quentibus,  negativae  orationes  complectuntur  afHr- 
niativas.     Non  occides,  Ergo  suo  quisque  loco   sit 


321 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLl  NICENl. 


3-22 


custos  humanae  societatis,  Et  pertinent  ad  hoc 
praeceptuni  vi"tutes:  lustUia  particularis,  beneh- 
ceniia,  ae<|uitas,  mansuetudo,  ciementia  seu  miseri- 
coidia. 


Hie  autem  neeesse  est  moneri  discentes  de 
magistratuum  officio,  quibus  praecipit  Deus,  ut  son- 
tes  occidant. 

Uti-aque  Lex  divina  est,  Non  occidas,  sci- 
licet,  privato  affeetu,  et  extra  ordinem  a  Deo  in- 
stitutum  seu  approbatum,  Sed  magistratus  iuxta  le- 
ges  toUat  sontes.  Id  mandatum  valet,  quia  ex- 
ceptio  est  divinitus  addita  Decalogo,  videlicet  ita, 
ut  iuxta  leges  tollantur  sontes,  qua  in  re  magistra- 
tus  non  occidit  privato  affectu,  aut  privato  arbitrio, 
sed  obtemperat  mandato  divino,  et  niinister,  ac 
veluti  manus  est  Dei ,  hoc  modo  declarautis  iram 
suam  adversus  scelera,  et  custodientis  communem 
societatem.  Severissime  enim  praeceptum  est  Deu- 
teronomii  undevigesimo  capite:  Non  parcet  oculus 
tuuSj  sed  sumas  animam  pro  anima,  etc. 

Ac  sciendum  est,  quatuor  gravissimas    causas  j 
esse  publicarum  poenarum.  ' 

Prima  est,  iustitia  Dei,   quia  Deus  vult  in  ge-  j 
nere    humano    et    ex    his    exeuqjlis    iMtelligi,    esse  ' 
Deum,  discernentem  iusta  et  iniusta,  et  vere  irascen- 
tem  iniustitiae. 

Secunda  est,  necessitas  communis.  Cum  re- 
veraDeus  sit  custos  hnmanae  socletatis,  Deus  hoc 
modo  toUit  eos,  qui  legitiaiani  societatem  turbant, 
iuiO  et  intelligi  vult,  se  custodem  esse  politici  or- 
dinis,  quia  regula  est  universalis:  On^nis  qui  gla- 
dium  acceperit,  gladio  peribit.  Ac  retrahit  Deus 
sontes  ad  poenas,  etiam  cum  ex  magistratuum  ma- 
nibus  effugerunt. 

Tertia  est  exemplum,  ut  cum  videt  multitudo 
poenas  sontium,  plurimi  coerceantur  metu  siiuilium 
poenarum,  sicut  dicltur:  Lex  est  ii»iustis  posita, 
scilicet  ut  lege  et  metu  repressi,  imperent  externis 
membris,  ne  delinquaiit. 

Quarta  causa  est,  commonefactio  de  fufuro  iu- 
dicio.  Nam  ex  his  paiicorum  poenis  vult  nos  Deus 
raiiocinr.ri ,  cum  vere  imscatur  peccatis,  restare 
aliud  iudicium ,  in  quo  horribiliter  Deus  puniet 
onmium  scelera,  qui  non  sunt  ad  eum  conversi, 
nec  quaesiverunt  remissionem  per  Mediatorem,  sicut 
praecipit. 

Ex  hac  doctrina  de  officio  Magistratuum ,  iam 
facile    est   interpretari   sententias,    quae    prohibent 

MELAMH.  OPEB.  VOL.  XXIII. 


vindictam,  ut  apud  Paulum :  Non  vindicantes  vosmet 
ip.si.  Item,  Si  quis  percusserit  te  in  dextram,  ob- 
verte  ei  et  sinistram.  Haec  iiicta  omnia  necesse 
est  sic  intelligij  ne  toUatur  officium  Magistratus. 
Quia  manifestum  est,  id  expresse  a  Deo  mandatum 
et  saiuiitum  esse. 

Testimonia  nota  sunt  ex  capite  decimo  tertio 
Epistolae  Pauli  ad  Romanos:  Potest^tes  quae  sunt, 
ordinatae  sunt  a  Deo:  et  nequaquam  dubium  est, 
poiiticum  ordinein  ingens  beneficium  Dei  esse,  ut 
alibi  copiosius  di^etur.  Vera  est  igitur  et  firmis- 
sima  interpretatio ,  dicta  illa,  quae  proliibent  vin- 
dictam,  tantum  prohibere  vindictam  privatam,  hoc 
est,  non  ordinatam  a  Deo  iuxta  leges  politicas. 

Ac  dictum  in  Deuieronomio:  Miiii  vindictam, 
et  ego  retribuam,  veiissime  comprehendit  ofticium 
Mag'stratus.  Nam  et  poena  legitima,  qua  magi- 
stratus  sontes  afficit,  est  opus  a  Deo  ordinatum 
et  approbatum.  Deus  imniediate  aut  per  angelos, 
punit  Pharaonem,  et  Sennaclieiib.  Mediate  vero  per 
Davidis  diicem,  punit  Absolonem,  per  Augustum 
punit  Antonium. 

Haec  perspicua  sunt.  Itaque  in  dicto:  Mihi 
vindictam,  necesse  est  comprehendi  totum  officium 
magistratus,  de  quo  infra  rursus  dicendum  erit. 

Nunc  inserui  hanc  brevem  commonefactionem, 
ut  iuniores  praemuniii  sint  contra  furores  Ana- 
baptistarum ,  qai  iudicia  et  poenas ,  et  multas  par- 
tes  ordinis  politici  damnant,  nec  intelligunt  discri- 
men  iustitiae  spiritus,  et  vitae  politicae. 

Sciant  autem  omnes  homineSj,  gubernatores  et 
subditi,  ordinem  politicum,  cum  sapien^ia  et  iustitia 
Dei  ordinatus  sit^  et  approbatus,  rem  bonam  esse, 
quani  omnes  propter  Deum  venerari  debemus,  et 
qua  uti  omnes  bona  conscientia,  in  vita  politica 
possumus. 

Ac  vult  Deus  in  talibus  officiis  muhas  virtutes 
exerceri  et  lucere  fidem,  invocationem  in  periculis, 
gratiarum  actionem  propter  auxilium,  celebrationem 
sapientiae  et  iustitiae  Dei  propter  ipj-ius  ordinis  in- 
stitutionem  et  conservationem,  praeterea  patientiam 
et  dilectionem  erga  cives.  Ostendit  enim  magni- 
tndo  et  varietas  negotiorum  et  periculorum  vitae, 
in  hac  civili  consuetudine  oHerri  occasiones  omnium 
virtutum  exercendarum. 


DE  SEXTO  PRAECEPTO, 

Non  moechaberis. 

Ut  supra  dictum  est ,  in  negativis  orationibus, 
comprehendi  et  quasdam  affirmativas ,   ita  hic  cura 

21 


323 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


324 


se  patefecit  mis«<o  Filio,  et  erlitis  testimoniis,  re- 
suscitatloMe  mortuoiuin  et  aliis,  et  simul  cogitet 
liunc  vere  conditoiem  esse  et  opitulatorem,  sa- 
pientem,  exaiulientcm,  veracem,  bonur.i,  beneficum, 
iustuiii,  castum,  iiascentem  onmibus  sceleribus, 
quae  cum  hac  sua  mente  et  voluntate  pugnant. 

Ut  igitur  castitas  in  genere  humano  intelliga- 
tur,  leges  de  ea  tradi(h't,  et  severissimis  poenis 
violationes  earum  punit,  sicut  nequaquam  dubiuni 
est,  etiamsi  humana  iiidicia  negligenter  puniunt 
vagas  libidines,  tamen  divinitus  eas  puniri. 

Una  igifur  causa  est  liaec,  quare  castitatem 
voluit  nobis  notam  esse,  ut  discernat  i;)sum  ab 
innnundis  naturis. 

Altera  causa  est,  cim  Deus  vere  sit  talis 
mens  pura  et  or.linpta,  vult  nos  quoque  intra  me- 
tas,  quas  ordinavit,  coerceri.  Non  cogitant  hoini- 
nes  propliani  et  polluti  has  gravissimas  causas, 
sed  bonae  mentes  considerent  eas,  et  simul  poe- 
naruni  magnitudinem  contemplentur,  quae  prtoter 
libidines  per  totum  genus  humaniun  vagantur. 

Ad  harum  causarum  considerationem  adiungan- 
tur  praecepta  de  c<'  stitate  et  poenarum  commina- 
tiones,  et  exemphn.  Et  prima  vox  prohibens  vagas 
libidines,  est  sententia  edita  ante  lapsum.  Erunt 
duo  in  carnein  uiiam,  postea  Decalogus  inquit: 
INon  r  oechaberis.  Et  Levit.  18.  recensentur  mul- 
tae  prohibitiones  incestae  consuetudinis.  Et  ad 
Ebraeos  dicitur:  Sc: /tatores  et  adulteros  iudica- 
bit  Deus. 

Et  1.  Cor.  6.  Scortatores,  moechi,  molles,  etc. 
non  possidcbunt  regnum  Dei. 

Et  ad  Gal.  5.  Qui  talia  agunt,  regnum  Dei 
non  possidebunt. 

Ephes.  5.  Omnis  scortator  aut  contaminatus 
non  haliebit  haereditatem  in  regno  Christi.  Nemo 
vos  decr,)iat  vanis  sermonibus.  Propter  haec  enim 
venit  ira  Dei  super  inobedientes. 

Eaec  dicta  sunt  interpretatio  huius  praecepti 
in  Decalogo,  quae  senqier  in  conspectu  sint^  ut 
firmissime  leneatur  sententia  Dei  de  castitate,  nec 
intuentes  ethnica  exeiiipla,  discedamus  a  regula 
divinit    s  tradita. 

INlulta   etiam  poenarum   exempla   nobis  propo- 

I  namus.    Certissimum  est  atrocein  violationem  huius 

praecepti    atrocibus    poenis    etiam    in   hac    njortali 

vita   ]!unir! ,    sicut    liistoiiae    Sodomorum,    Davidis, 

pi  incipum   Israel   in  vicesimo   quinto    capite  Nume- 

Intueatur   ergo   mens  hunc  verum  Deum,   qui  i  rorum  ostendunt.     Et  omnibus  temporibus  omnium 


prohibitae    sint    vagae  libidines,    quaerendae    sunt 
affirmativae  sententiae. 

Cum  foederis  coniugalls  violatio  prohibeatur, 
simul  intelligas  approbari  et  muniri  foedus  coniugii, 
quod  quidem  et  antea  i'i  praecepto  quarto  aj^pro- 
batum  est,  Honora  patrem  et  matrem.  Et  adiun- 
gantur  alia  expressa  testimonia,  Genes.  2.  Eriint 
duo  in  carnem  unam.  Et  Matth.  19.  Quod  Deus 
coniunxit,  homo  non  separet. 

Sit  igitur  prima  doctrina  huius  praecepli  affir- 
mativa,  Cnm  Deus  voluerit  genus  humanum  per 
propagationem  conservari ,  certo  modo  opu?  gene- 
rationis  ordinavit,  ac  unum  marem  et  unam  foemi- 
nam  peipetuo  et  indissolubili  vincuio  vult  coniunctos 
esse,  etextrahanc  consuetudinem,  proliibet  omnes 
commixtiones. 

Et  hoc  decretum  singulari  consilio  statim  in 
Paradiso  promulgalum  est.  Nam  cum  dicitur: 
Erunt  duo  in  carnem  unam,  simul  sancitur  lex  con- 
iugii.  Instituitur  eniin  duorum  coniunctio,  et  pro- 
hibentur  omnes  vagae  libldines.  Tantum  enim  unlus 
maris  et  unius  foeminae  coniunctio  approbatur.  Et 
indissolubiiis  coniunctio  insiituitur  in  dicto:  In  car- 
mem  unam,  id  est,  indissolubiliter  copulatam.  Haec 
est  simplex  et  nativa  horum  verborum  sententia. 

Simul  autem  hic  considerandum  est,  quare 
Deus  certo  modo  generationis  opus  crdinaverit  et 
castitatem  sanxerit. 

Est  autem  caslitas,  aut  prorsus  sine  commi- 
xtione  vivere,  si  nafura  potest  incontaminatc  vi- 
vere,  ut  angelica,  aut  puerilis  natura,  aut  aliqui 
donum  habentes,  aut  servare  foedus  legitimi  con- 
iugii,  et  non  vagari  extra  coniugium. 

Ideo  autem  Deus  sanxit  castitatem,  quia  ut 
caeteras  omnes  virtutes  ordinavit,  ut  essent  testi- 
monia  de  ipso,  et  discernerent  eum  a  malis  naturis, 
ita  et  castitatem  ordinavit,  quae  est  insignis  et  con- 
spicua  virtus,  ut  cogitantes  eum  in  omni  doctrina 
et  invocatione,  etiam  cogitatione  castitatis  discerna- 
mus  eum  a  diabolis,  et  aliis  immundis  naturis. 

Vult  enim  Deus  agnosci  et  discerni  ab  aliis 
omnibus  natuiis  per  certas  proprietates,  quia  non 
possumus  eum  bracliiis  complecli.  Et  hae  proprie- 
tates  in  onini  invocatione  cogitaiidae  sunf,  ut  vcruin 
Deum  ab  omnllms  natuiis  et  commenticiis  nun  '\n\- 
bus  discernamus.  Necesse  est  enim  cogitare  quem 
alloquaris,  ubi  se  hic  Deus  patefecerit,  qualis  sit, 
an  et  cur  exaudiat. 


325 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


326 


gentium  honiines  exempla  multa  cernunt.  Ideoque 
in  Froplietaiuiu  libris  aliquae  historiae,  qi'anquaui 
paucae  recitantur,  discaiuus  diviiiitus  puniri  libidi- 
nes,  ubicunque  siniilia  scelera  fiunt. 

Est  autem  et  hoc  in  poenis  considerandum, 
va^ari  eas  in  posterilatem,  quia  regula,  quae  extat 
in  libro  Sapientiae,  vera  est.  Per  quae  quis  peccat, 
per  eadem  punilur.  Peccata  semine  comii  issa, 
puniuntur  in  sennne,  ut  j)ost  Davidis  adulterium, 
filius  sororem  vi  comprimit,  et  alter  filius  fiatrem 
interficit,  et  adversus  patrem  movet  seditionem, 
Oedipi  filii  miituis  vuhieribus  peveuut,  Et  vagantur 
poenae  per  totas  gentes. 

Kaec  tota  doctrina  semper  in  conspectu  sit 
omnibus,  ut  Deo  obtempereimis  in  tuenda  casti- 
tate,  et  iram  Dei  et  tristissimas  poenas  piopter 
nos  ipsos,  et  posteros,  et  totas  gentes  vitemus. 

Diligeuter  autem  consideranda  est  particula  in 
Genes.  2.  Dixit  Domiiius:  Non  est  bonum  homini 
esse  soham,  faciam  ei  adiutorium  e(c.  Nam  in 
verbo,  Dixit,  haec  omnia  comprehenduntur,  quae 
recensui,  videlicet,  cum  Deus  sit  mens  casta,  a  elle 
eum  in  opere  generationis  servari  cerlum  ordinem, 
ac  horritiililer  irasci  vagis  libidinibus,  et  eas 
punire. 

Haec  tota  deliberatio  inclusa  est  verbo,  Dixit, 
id  est,  sapientia  divina  amans  iustitiam,  castitatem 
et  alias  virtutes  fecit  hoc  decietum,  quod  vult  ra- 
tum  et  firmum  esse,  ut  talis  sit  ordo  cperis  gene- 
rationis,  et  huuc  ordinein  patefecit,  ac  vult  ratuui 
et  firmum  esse,  ac  severissime  puniet  onmes  vio- 
lantes  hunc  ordinem. 

Haec  omnia  cum  non  dubium  sit  in  veibo, 
Dixit,  comprehensa  e.sse,  lianc  voceai  infixam  ani- 
mis,  dihgenter  omnes  pii  considereut,  et  cogita- 
tione  eius  exuscitent  animos,  ut  velint  huic  iminoto 
Dei  decreto  obedire,  et  poenas  fugere,  quia  pror- 
sus  non  dubiun»  est,  poenas  ordine  divino  sequi 
huius  decreii  violationem. 

lam  cogita,  quanta  mullitudo  in  toto  genere 
humano,  variis  modis  polluta  sit,  et  polluatur 
omnibus  seculis.  Cogita  etiain  poenas  quae  })ro- 
pter  has  contaminationes  in  toto  genere  humano 
vagantur. 

Praecipue  vero  consi  "eranda  est  in  hae  re 
diaboli  mahtia,  qui  furens  odio  Dei,  et  vult  huius 
onlinis  infinitas  ac  teteirimas  confusiones,  et  sem- 
per  impulit  liomines,  ut  variis  modis  se  ptillue- 
lent,  imo  ut  supersiiiiosos  cuUus  excogitarent 
omnibus  aetatibus  ad  polluenda  coipora. 


Et  in  hac  senecta  mundi  imjmlit  Romanos 
Episcopos  et  Alahometum  simul  ad  haec  duo  telra 
scelera  augenda  et  confirmanda,  videhcet  ad  va- 
rios  cultus  idolorum,  et  ad  vagas  libidines. 

Necesse  est  autem  Ecclesiam  Dei  doceri,  ut 
Pontificiae  legi  opponat  hanc  vocem:  Dixit  Deus, 
Non  est  bonum  homini  esse  sohun.  Quoties  cita- 
tur  Pontificum  autoritas,  et  clamant  Episcoj)i,  Sa- 
crificuh,  et  similes,  Sic  dixit  Papa,  sic  dixit  Eccle- 
sia,  opponanuis  his  legibus  iianc  vocem:  Dixit 
Deus,  Aeterna  et  immota  autoritas  est  decreti  di- 
vini,  quod  congruit  ad  aeternam  normam  mentis 
divinae.  Et  cum  ahud  statuitur,  fit  hoc  non  tan- 
tum  coecitate  humana,  sed  summa  diaboh  mahtia 
inpellente  coecas  nientes  hominum,  qui  cnm  sciat, 
quantum  Deo  disphceant  idola  et  vagae  hbidines, 
iuipulsor  est  ad  utrumque  nmhun,  siintil  ut  liorri- 
bili  odio  Dei  morem  gerat,  et  ut  maiorem  muhitu- 
dinem  hominum  trahat  in  aeternum  exitium. 

Cogitemus  enim,  quanta  agmina  animarum  pe- 
rierint,  proj»ter  legem  coelibatus  sacrificulorum,  et 
j)ro[)ter  imjtia  vota  monastica.  Infinitum  malum 
est,  nec  uUa  creatura  magnitu(hnein  eloqui  potest. 
Ideo  Paulus  istas  impias  leges  et  vota  coelibatus 
nominat  doctrinam  daeinoniorum,  ut  sciat  Ecclesia 
tales  a  diabolis  oriri,  et  eas  conslanter  damnet  et 
execretur. 

Hic  autem  opponunt  dictum  Pauh,  qui  videtur 
pugnare  cum  dicto  in  (renesi.  Paulus  inquit:  Bo- 
num  est  lioujini  non  attin<;ere  nuilierem.  In  (renesi 
vero  dicitur:  Non  est  bonum.  Simj)hcissima  le- 
sponsio  est.  In  (jenesi,  ubi  est  descriptio  naturae, 
tra(Utur  regula  comnuniis  de  maxima  jiarte  generis 
humani,  sicut  conditnm  est,  ut  sif  foecundum.  !ta- 
que  necesse  est  obedire  regulae  in  (Jenesi,  omnes 
qui  sunt  foecundi,  et  nisi  sint  in  coniugio,  conta- 
minantur.  Ideo  ipse  Paulus  addit:  iMeiius  est  nu- 
bere,  quam  uii. 

Sed  in  aho  loco  Paulus  de  exceptione  loqui- 
tur,  Si  qui  non  sunt  idonei  ad  coniugium,  aut  non 
contaminantur  in  coehbatu,  hi  sciant  se  excep*os 
es^e  a  comnmni  regula,  iiec  peccant,  si  manent 
coeHbes,  modo  ut  sint  tales ,  qui  non  contami- 
nentur. 


DE  SEPTIMO  PRAECEPTO, 

Non   furtnm   facies. 

Ordinein    considera,    Quinturn    praeceptum   vi- 
tain   et   corpora   singulorum  tuetur,  Sextum  coniu- 

21» 


32- 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


328 


gia,  Septimum,  domos  seu  nidos  singulorum.  et 
res  ad  victum  necessaiias.  Sciamus  autem  et  hic 
inclusam  esse  adHimativam  sententiam  in  prohibi- 
tione  furti.  Ni^i  enim  distinctio  dominioium,  et 
rerum  proprietas  esset,  adpellatio  furti  nihil  signi- 
ficaret. 

Cum  autem  haec  vox  divina  non  sit  otiosa,  et 
furari  haud  dubie  signilicet,  res  alienas  sine  iusta 
causa  auferre,  seu  vi  seu  fraude,  manifestum  est 
in  hoe  praecepto,  distinctionem  dominiorum  et  re- 
rum  pioprietatem  sanciri  et  confirmari.  Et  quoties 
legis  vocem  audinuis,  simul  complectamur  additas 
promissiones  et  comminationes,  quae  sunt  nervi 
legum. 

Tuetur  Deus  legem  <]e  homicidiis,  manifestis 
exemplis  poenarum^  sive  magistratus  sit  executur, 
sive  cesset,  ut  scriptum  est:  Qui  gladium  accepe- 
rit,  gladio  peribit.  RetrahiteniinDeusipsevariis  modis 
ad  poenas  etiam  illos,  qui  ex  manibus  magistratuum 
elapsi  sunt.  Eodem  modo  de  poenis  in  caeteris  prae- 
ceptis  ouniibus  sentienduni  est.  Ideo  Proplieta  inquit: 
Vae  qui  spolias,  quia  spohaberis.  £t  hinc  multa  dicta 
a  patribus  accepta  extant.  Male  parta,  male  di- 
labi.ntur. 

Primum  igitur  haec  lex  sit  nobis  testimonium 
contra  fanaticos,  qui  EvangeHum  transformant  in 
Platonicam  poliliam,  et  fingunt  Deo  displicere  dis- 
tinctionem  dominiorum.  His  furoribus  oppcnantur 
et  verba  huius  legis,  et  poenae  divinitus  proposi- 
tae  rapientibus  res  alienas. 

Secundo,  gratias  agamus  Deo,  quod  hunc  pul- 
chrum  ordinem  instituit,  quod  adprobat  rerum  dis- 
tinctionem,  vult  te  frui  rebus  tuis,  et  suam  legem 
et  poenarum  comminationes,  circumdat  tuis  rebus 
paene  ut  moenia^  quia  verissimum  est,  magis  lege 
Dei  et  poenarum  metu,  suam  cuiusque  domum  mu- 
nitam  esse  divinitus,  quam  ullis  muris,  fossis,  tur- 
ribus,  aggeribus  et  vallis.  Haec  beneficia  Dei 
agnoscamus,  et  fateamur  fpsum  esse  autorem  et 
custodem  poliiici  ordiins,  et  grati  tueamur  hunc 
ordinem  et  sciamus  nos  bona  conscientia  rebus 
nostris  uti  posse,  et  Deo  placere  talem  rerum 
usum  legibus  ordinatum. 

Tertio,  reprimamur  voce  Dei,  et  poenarum 
metu,  ut  abstineamus  a  rebus  alienis,  et  nec  vo- 
luntas,  nec  manus  sint  avidae  rerum  alienarum. 
Et  tamen  cum  soeiotas  hominum  devincta  sit  hoc 
modo,  ut  singuli  aliena  ope  indigeant,  consilium 
Dei  et  ea  in  re  consideremus. 

Vult  Dens  per  contractus,  in  quibus  servatur 
mutua    aequalitas,    res  communicari.    Agnoscamus 


igitur  voluntatem  Dei,  et  aequalitatem  in  contracti- 
bus  praestemus,  ut  Lex  significat:  Diligas  proxi- 
mum,  sicut  te  ipsum. 

Imo  et  haec  doctrina  de  aeqnalitate,  sit  com- 
monefactio,  iustitiam  esse  aequalitatem,  et  Deum, 
cum  sit  iustus,  aequalem  esse  omnibus  hominibus, 
nec  esse  apud  eum  nQogwnoXf^ipiuv.  Haec  conside- 
ratio  digna  est  eruditis,  ut  agnoscant  in  singulis 
virtutibus  commonffactiones  aliquas  esse  de  Deo, 
ut  mox  de  veritate  magis  apparebit. 


DE  OCTAVO  PRAECEPTO, 

Non   dicas  falsum  testimonium. 

In  hoc  praecepto  facLle  conspici  potest  adfir- 
mativa  senteutia,  videlicet,  sis  verax,  oratio  et  tota 
externa  actio  sit  congrua  cum  mente,  et  sint  firnia 
dicta  et  pacta.  " 

Nam  hic  de  virtute  pulheirima  praecipitur, 
quae  nominatur  veritas,  qnani  omnes  intelligunt  in 
hac  commupi  vita  maxime  necessariam  esse,  ut 
videmus,  si  nulla  esset  fides  pactorum,  magna  ex 
parte  contractus  tollerentur,  iudicia  etiam  essent 
horribilis  confusio  vitae,  i.no  plera  latrociniis,  si 
non  esset  quaeienda  veritas,  et  luxta  vera  testi- 
monia  pronuntiandum. 

Necessaria  est  etiam  veritatis  conservatio  in 
artibus,  nam  si  medicus  pro  salabri  medicamento 
daret  venena  extinguerentur  honnnes.  Est  igitur 
evidens  utilitas  veritatis  in  contractibus,  iudiciis  et 
artibus,  Ac  sit  in  conspectu  hoc  praeceptum  De- 
calogi,  ut  veritatem  summa  cura  tueamur. 

Ac  ut  de  mendaciis  contractuum  et  iudicio- 
runij  quae  sunt  inf;n^ia,  iam  non  dicain:  dolendum 
est  tantos  esse  fui  ores  hominum^  ut  in  aitibus 
laudem  ingenii  esse  ducant,  veras  sententias  labe- 
factare,  et  gigneie  novas  opiniones  et  praestigiis 
sophismatum  eas  defendere.  Hi  ludi  pugnant  cum 
hac  voce  divina:  Non  dicas  falsum  testimoniun». 

Sed  rnaius  scelus  est,  quando   veritas.et  puri- 

tas    doctrinae    coelestis    coirumpitur,    ut    omnium 

I  temporum    haeretici   et   iinpii    doctores    horribiliter 

j  eam    corrumpunt.      Haec    peccata  non  solum  cum 

j  hoc  octavo  praecepto,  sed  etiaui  cum  primo  et  se- 

1  cundo   pugnant:    Non    adsumas    nomen    Dei    vane. 

Harum   maximarum   rerum  consideratio   necessaria 

est  vitae. 


329 


IV.    KNARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


330 


Adclo  et  hanc  admonltionem.  Vult  Deus  a 
nobis  et  intelligi  et  amaii  veiitatem,  ut  sciamus  et 
ipsum  veracem  esse.  sicut  Paulus  inquit:  Est  au- 
tem  Deus  verax.  Itaque  et  comnnnationes  et  pro- 
missiones  ipsius  scianms  ratas  et  firmissinjas  esse, 
et  de  eius  voluntate  ex  ipsius  sermone  iudicemus, 
ac  sciamus  sine  ulla  dubitafione,  velle  eum  id 
quod  verba  sonant.  Promissio  remissionis  pecca- 
torum  univei^salis  est,  quam  offert  onmibus  agenti- 
bus  poenitentiam  et  credentibus  reconciliationem, 
Et  quidem  sancita  est  iureiurando.  Non  igitur 
aliam  eius  arcanam  voluntatem  esse  putenms,  quia 
Deus  est  verax,  nec  sunt  in  Deo  contradictoriae 
voluntates. 

Adfirmat  etiam  Deus  saepissime,  se  nec  velle 
nec  api^robare  peccatum.  Et  cap.  8.  Zacliariae 
expresse  dicitur,  de  peccatls:  Haec  sunt  quae  odi, 
dicit  Dominus.  Cum  autem  verax  sit  Deus,  fir- 
missime  stafuendum  est,  Deum  nequaquam  esse 
causam  efficacem  jieccati  in  hominibus.  Est  igitur 
libertas  aliqua  et  contingentla. 

Vides  at  refutandos  Stoicos  fiirores,  lianc  con- 
siderationem  veritatis  in  Deo,  multum  prodesse. 
Hanc  igitur  admonitionem  de  veritate  in  Deo,  stu- 
diosi  saepe  cogitent. 

Ut  autem  in  caeteris  praeceptis  multo  fuimus 
breviores,  quam  doctrinae  huius  amplitudo  postu- 
lat,  sed  haec  brevitas  ad  huius  compendii  modum 
accommodata  est,  ita  nunc  quoque  omittam  lon- 
giores  declarationes,  quae  hic  recitantur  de  di- 
stinctione  mendaciorum,  de  vanitate,  de  adulatione, 
de  obtrectatione,  de  pactis  honestis  et  inhonestis. 

Excusantur  dissimulationes  vel  occultationes 
officiosae  in  dictis  aut  actionibus,  in  quibus  ea 
occultantur,  in  quibus  confessio  non  necessaria 
est,  imo  et  aliis  quos  tegere  debemus,  noceret,  ut 
losuae  2.     Raab    narrat    abiisse    speculatores.     Et 

1.  Reg.    19.      IMichol    imposita    statua    in    lectum, 
respondet  militibus  patris,  aegrotare  Davidem.    Et 

2.  Reg.  17.  muiier  in  Bahurim  narrat  abiisse  Davi- 
dis  comites. 

Tales  occultationes  aut  elusiones,  non  a  vani- 
tate  ortae,  sed  ut  aliis  prosint,  non  sunt  peccata, 
nec  recte  vocantur  mendacia,  sed  figurae  potius, 
et  officiosae  dissimulationes.  Sic  et  figuras  voco, 
apologos  et  poemata  docendi  causa  composita, 
quae  ab  aliis  iocosa  mendacia  dicuntur,  cum  re- 
vera  sint  officiosae  narrationes,  quae  continent 
imagines  et  picfuras,  non  ad  nocendum  excogiia- 
tas,  sed  ut  signiHcatio  sit  iliustrior,  ut  quaiis  sit 
tyrannus,  clarius  conspicitur,  cum  lupi  aut  draco- 
nis  imagine  pingitur. 


Sed  mendacium  proprie  est,  cum  vanitate,  aut 
cupiditate  nocendi  falsa  dicuntur,  ant  vcra  negan- 
tur,  seu  palam,  seu  iabyrintliis  sophismatum  invo- 
luta  veritate,  quam  confiteri  oporfebat.  Ut  non 
solum  peccant,  qui  manifestis  mendaciis  aliorum 
vitae^  famae,  aut  rebus  insidiantur,  ut  Siba  vene- 
nafa  caiumnia  ppud  Davidem  laedit  dominum  suum, 
sed  etiam  cumulant  sceiera,  qui  et  mentiuntuf,  et 
praetextus  aftingunt,  ut  specie  veritatis  mendacia 
confirment. 

Plena  est  autem  vita  taiium  sophismatum  non 
in  iudiciis  tantum,  sed  etiani  in  reiigionibus.  Haec 
iiorribilia  mendacia  execrari  et  vitare  njagna  sa- 
pientia  est,  et  virtus  necessaria,  ac  Deo  grata. 

De  pactis^  item  de  votis  regula  universaiis 
teneatur,  Iniusta  nec  promittenda  esse,  nec  fa- 
cienda,  efiamsi  sint  promissa,  quia  non  sunt  fa- 
cienda  maia,  ut  veniant  bona,  Et  recte  dicunt 
lurisconsulti,  nuliam  vaiere  pactionem  tuipitudinis. 
Item  iuramentum  non  debere  esse  vinculum  ini- 
quitatis. 

Hae  communes  reguiae  sint  omnibus  notissi- 
mae.  Ideo  pacta  aut  vota,  quc.e  o!)ligant  homines 
ad  peccata,  ut  ad  impios  cuitus,  ut  alia  peccata, 
necesse  est  rescindi. 

Necesse  est  igitur  eos  qui  in  vita  monastica 
coguntur  ad  societatem  impiorum  cuituum,  ab  illa 
societate  discedere,  sicut  severissime  praecipiunt 
haec  dicta  primi  praecenti.  Non  liabebis  Debs 
aiienos.  Item  Fugite  idoia.  Item,  Si  quis  aliud 
Evangeiium  docet,  anatlienia  sit. 


DE  NONO  ET  DECIMO  PRAECEPTO. 

Nonum  et  decimum  addunt  declarationem,  ut 
scianms  lege  Dei  non  solum  de  externis  operibus 
praecipi,  sed  accusari  et  damnari  efiam  vitium 
haerens  in  hac  depravata  hominum  natura,  quod 
vocant  pravam  concupiscentiam.  Supra  autem  de 
vocabuio  dictum  est,  inteliigendos  esse  defectus 
et  aia^Biav  \\\  onmibus  viribus  et  appetitionibus:  non 
appetitioncs  ipsas,  quales  in  natura    conditae  sunt. 

Nec  tantum  damnantur  maii  affectus,  ad  quos 
accessit  consensus,  ut  monacbi  et  Pliarisaei  do- 
cuerunt,  sed  ilia  ipsa  mala  nobiscmn  nascentia, 
scilicet  defectus  et  pravae  inclinationes,  id  est,  ca- 
ligo  de  Deo  in  mente,  aversio  voiuntatls  a  Deo, 
jCt  contumacia  in  corde  repugnaus  iegi  Dei. 


331 


PUIL.  MEL.  SCEIPTA  DOGMATICA. 


332 


De  his  malis  haerentibus  in  hac  depravata 
natura  inqnit  Paulus:  Sensus  cariiis  ininiicitia  est 
adversus  Deum.  Legi  enini  Dei  nec  subiicitur, 
nec  subiici  jjotest.  Nec  leve  nialum  inteUigatur,  cum 
nouiinat  ininiicitiam  adversus  Deum.  ISlulfas  enim  pe- 
stes  complectitur,  videlicet,  quod  nientes  non  firmiter 
statuant  esse  Deum,  nasci  Deum  peccatis,  et  recipere 
con'ugientes  ad  Filium,  quod  voluntas  et  cor  sunt 
sine  vero  timore,  sine  iiducia  et  dilectione  Dei, 
habeat  et  vagos  motus  intinitos  contra  legem  Dei, 
scihcet,  coiitidentiam  propriae  sapientiae  aut  vi- 
rium,  conteintum  aliorum,  invidentiam,  amlitionem, 
cu|)iditatem  vindictae,  flammas  libidinum.  Ilaec 
onniia  ccmplectitur  Paulus  veibo  inimicitiae,  in 
quo  eliam  reatus  intelligendus  est. 

Hac  interpretatione  horum  praeceptorum  con- 
siderata,  fatei  i  necesse  est  nuUurn  honn'nem  in  hac 
depniv.ita  natura,  in  hac  mortali  vita  legi  Dei  sa- 
tisfacere  po^^se,  ut  supra  quoque  dicium  est.  Et 
in  sanciis  sunt  exempla  intcriorum  lapsuum,  ut 
Moises  duhitat  et  trepidat,  cum  ferienda  est  petra. 
Et  David  inquit:  JNon  iustificaljitur  in  conspectu 
tuo  onmis  vivens.  Et  Paulus  clamitat:  JSon  est  in 
carne  mea  boiuui)  etc. 

Agnoscamus  igitur,  et  veris  gemitibus  deplo- 
remus  inununditiem  nostram,  et  disramus  nos  recipi 
et  }  lacere  Deo  pio])fer  JNIediatoiem  fi<le,  non  pro- 
pter  nostram  njunditiem  aut  dignitatem,  ut  postea 
copiosius  dicendum  erit. 


DE  PROMISSIONIBUS  ET  COMiMINATIONlBUS 
ADDITIS   LEGI. 

Sumanuis  primum  a  legibus  politicis  qualem- 
cunqiie  connnonefactionem.  IManiiestum  est  con- 
teiniii  leguin  et  magistiatuum  \ocem  et  autoritatem, 
nisi  pocnis  afficiantur  contumaces,  sicut  dic^tum 
Aescliinis  ciiat  Demo-thenes:  Niliil  valet  politia, 
quae  non  habet  nervos  contra  contumaces. 

Sic  et  Deus  universae  legi  addidit  tristissimas 
comminationes,  (uiae  saepe  lepetifae  sunt,  sed  in 
maledictienibiis  Deut.  27.  multae  coacervatae  sunt. 
Nec  existimentur  illae  maledictiones,  inania  teni- 
culaujenta  esse.  Sed  sciamus  Deum  veracem  esse, 
et  \eie  eiasci  [leccatis  omnibus.  Et  omnia  pec- 
cata  et  singula  mereii  aeteinaiM  iram  et  aeteinam 
damnationem,  nisi  fuerit  facta  reiuissio  propter 
FiKuin,  iuxta  iliud:  Mjdetlictus,  qui  non  manet  in  ! 
omnibus,  qnae  sciipta  sunt  in  Lege.  'j 


DE  POENIS. 

Sed  prius  de  pohtica  et  externa  contumacia 
dicam.  Certissinmm  est  regulariter  atrocia  delicta 
coniitari  in  hac  vita  atroces  poenas,  ut  de  homici- 
dis  inquit  Christus:  Qui  gladium  acceperit,  gladio 
peribit.  Et  de  raptoribus  dicitur:  Vae  qui  spolias, 
quia  spoliaberis.  Et  de  incestis  dicitur,  Levit.  18. 
Cananaeos  deletos  esse  propter  flagitiosas  libidines, 
et  addit:  Cavete,  ne  et  vos  similiter  evomat  terra, 
si  similia  facietis.  Nec  dubium  est  maximas  cala- 
mitates  in  toto  genere  humano  poenas  esse  ingen- 
tiuin  peccatorum,  cultus  idolorum,  periurii,  homici- 
diorum,  libidinum  et  rapinarum. 

Haec  doctrina  de  poenis  in  hac  vita  sit  infixa 
animis,  quam  esse  veiissiinam  clamitat  manifesta 
expeiientia,  quae  etiam  Ethnicos  convicit,  ut  scri- 
pserint  et  docuerint,  ordine  divino  haud  dubieafro- 
ces  poenas  comites  esse  atrocium  scelerum,  sicut 
dicunt  usitati  versus : 

ovdilg  df&QConojv  ddixwv ^  tCgvv  ovx  duoiiGtt, 

Et  similes  versus  plurimi  sunt. 

Hae  autem  poenae  corporales,  etsl  propter  iu- 
stitiam  Dei,  mo>:  inniguntur,  tainen  ideo  etiamsi 
ordinatae  sunt,  ut  sint  signa  venturi  iudicii,  et  in- 
de  discanuis,  cum  non  omnia  scelera  puniuntur  in 
hac  vita,  secuturas  esse  poenas  post  hanc  vitam, 
Et  mansuros  es  e  in  illis  poenis,  omnes  qui  non 
convertuntur  ad  Deum,  sicut  vox  Evangclii  deinde 
claiius  hoc  iudicium  expressit,  ut  loh.  3.  dicitur: 
Qui  non  credit  in  Filium,  non  videbit  vitam,  sed 
!  ira  Dei  manet  super  eum.  Item,  Qui  non  credit, 
iain  iudicatus  est. 


Haec  primum  de  poenis  monere  necesse  est. 
Sed  addeiiilum  est,  cum  Evangelium  annuntiet  re- 
missionem  peccatorum  propter  Filium  Dei,  liberan- 
tur  a  culpa  et  a  poena  aeterna  omnes,  qui  conver- 
tuntur  ad  Deiim  fiducia  Me.liatoris,  et  ex  reguo 
peccafi,  et  aeternae  morlis  transferun'ur  in  regmim 
iustiliae  et  vitae  aeternae.  .Sicut  loh.  3.  saepe  di- 
citur:  Sic  Deus  dilexit  mundum,  ut  Filium  suum 
nnigenitum  dederit,  ut  oinnis  qui  credit  in  eum,  non 
peieat,  sed  habeat  vitam  aeternam.  Item,  Qui  cre- 
dit  in  Filium,  habeat  vitam  aeternam. 


Sciendum  est  igitur  remitti  poenam  aeternam 
conversis  ad  Deum.  Nec  dubium  est  mitigari  etiam 
praesentes  poenas.  Sicut  in  Psalnio  77.  di- 
citur :  Non  accendit  totam  irain  suam.  Et  Oseae 
11.  Non  faciam  fuiorem  irae  meae. 


333 


IV.    ENAKRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


334 


Manere  tamen  aliquae  poenae  pracsentes  pos- 
sunt,  quibus  sancd  et  electi  quoque  castigantur,  ut 
Psalni.  88.  dicifur:  Visitabo  in  virga  iniquitates  eo- 
runi  etc.  Misericordiam  autem  meam  non  auferam 
ab  60. 

Ex  hac  additione  Evangelica  sumatur  interpre- 
tatio  comminationis  in  primo  praecepto,  de  qua  ma- 
gnae  disputatiorses  sunt,  cum  dicitur  vagari  poenas 
in  tertiauj  et  quarlam  generationem.  Verba  ioquun- 
tur  de  poenis  corporalibus,  et  Deus  iustus  iudex 
ostendit,  delicta  contra  prinmm  praeceptum  maiora 
.esse  caeteris  delictis.  Ideo  suo  iudicio  poenas  ma- 
iores  constituit.  Sed  tamen  cum  Evangeiium  osten- 
dat  liberationem  a  lege,  aftirmat  etiam  tolli  in  con- 
ver.^is  pcenas  aetcrnas,  et  mitigari  praesentes. 

De  hac  liberatione  a  lege  expresse  conciona- 
tur  Ezech.  18.  Anima  quae  peccaverit,  ipsa  nio- 
rietur.  Filius  non  portabit  iniquitatem  Patris  etc. 
Affirmat  enim  praeter  legeni,  annuntiari  remissic- 
nem  peccatorum  propter  venturum  Dominum,  et 
vocem  Evangelii  recitat,  addito  iureiurando:  Vivo 
ego,  dicit  Dominus,  Nolo  ego  mortem  peccatoris. 
Ita  Ezechielis  concio  quae  videtur  dissentire  a 
Moi-e,  intelligatur  e  se  vox  Evangehi,  sicut  est  ve- 
rissime,  et  annuiitiare  liberationem  a  Lege. 


DE  PRAEMIIS. 


Haec  de  poenis  legalibus  dixi.  Nunc  addam 
pauca  de  praemiis,  ut  textus  dicit:  Qui  fecerit  ea, 
vivet  in  eis.  Item,  Ilonora  patrem  et  matrem,  ut 
sis  longaevus  super  terram. 

Hic  etiam  primum  de  politica  obedientia,  et 
praemiis  in  hac  vita  dicam.  Et  ut  antea  regulam 
recitavi,  atrocia  delicta  comitari  atroces  poenas  in 
hac  vita,  Ita  regulare  est  homines  beneticos,  vi- 
tantes  homicidia,  periuria,  adulteria,  habere  vitae 
cursum  tranquilliorum.  Sicut  multa  dicta  sapienfum 
sumta  a  patribus,  et  testinioniis  experientiae,  pro- 
mittunt  talibus  maiorem  tranquillitatem,  ut  dicfum 
Theocriti,  quod  congruit  cum  Psahno  Generationi 
rectorum  benedicetur  ivGf^toor  TiaCdecaC  xd  Xcoia  Svg- 
ce^iMv  d'  ov. 

Haec  regularia  sunt,  sed  tamen  multi  honesti 
etiam  tristissimis  calaniitaiibu<  oppriinuntur,  quia 
multa  sunt  arcana  magna  peccata,  multa  etiam  pa- 
rentain  tetra  flagitia,  qui  Epicureis  furoribus  aut 
idolis  polhiti  sunt.  Hinc  late  vagantur  poejiae  per 
posteros. 


Haec  de  praemiis  praesentibus  disciplinae  po- 
liticae  dixisse  satis  sit.  Sed  cum  liaec  d^pravata 
natura  hominum  nequaquam  possit  Legi  di\  inae  sa- 
tisfacere,  et  semper  muha  et  magna  peccata  in  rena- 
tis  et  non  renatis  haereant,  manent  communes  poe- 
nae,  mors  et  aliae  multae  calamitates. 

Cum  autem  manifestum  sit,  necrenatos  in  hac 
vita  legi  satisfacere,  quaestio  est,  An  proniissiones 
legales  sint  prorsus  inutiles,  cum  certissimum  sit 
promissiones  legis  conditionales  esse,  et  quidem 
postuhue  impletionem  legis  sine  peccato,  iuxta  il- 
lud:  Maledictus  qui  non  manserit  in  oiunibus,  quae 
sunt  scripta  in  Lege. 

Hic  respondeo,  Postquam  fide  propter  Media- 
torem,  gratis  a  Deo  recepti  sumus,  et  iusti  reputa- 
nuir,  deinde  etiam  inclioata  obediensia  Deo  placet, 
quanquam  muhae  sordes  in  nobis  reliquae  suiit_,  ut 
aiibi  copiosius  dicetur.-- 

Cum  igiturDeo  placeant  tunc  bona  opera,  edi- 
tae  sunt  et  in  Evangelio  promissiones,  quae  pro 
talibus  operibus  praemia  non  solum  in  futura  vita, 
sed  etiam  in  hac  moitaii  vita  OiTerunt,  corporalia 
et  spiritualia,  siciit  perspicua  sententia  Filii  Dei  de 
praemiis  in  utraque  vita,  concionatur,  Marc.  10. 
Qui  relique!  it  donmm  propter  me  et  propter  Evange- 
iium,  recipiet  centuplum,  nunc  in  hoc  tempore,  cum 
persecutione,    et  in  futuro  seculo,  vitam  aeternam. 

Eodem  modo  de  utrisque  dicitur  in  priore  Epi- 
stola  ad  Timotlieum  cap.  4.  Pietas  ad  omnia  uti- 
lis  est,  promissiones  liabens  vitae  praesentis  et 
venturae.  Et  de  praesenti  victu  et  defejisione  h)n- 
ga  concio  est  Matth.  6.  Primum  quaerite  regnum 
Dei,  et  caetera  adiicientur  vobis.  Luc.  6.  Date, 
et  dabitur  vobis.  Et  2.  Corinth.  9.  Qui  suppeditat 
semen  seminanti,  suppeditet  et  panem  ad  cibuin.  Et 
Esai.  33.  Panis  ei  dabitur,  et  aquae  non  deficient, 
Regem  florentem  videbunt,  id  est,  videbunt  pclitias 
bene  constitutas,  tranquiilas,  disciplina  et  multis  bo- 
nis  ornatas. 

Tales  promissiones  vocamus  legales,  quia  ope- 

ribus    additae    sunt,    ac    prudenter  iiidicancknn  est. 

!  In    politia  Moisi    tradita   fuit    promissio    nominatim 

j  de  scde  Ecclesiae  ceita  in  illo  ipso  vesligio  Palae- 

[  stinae.     Nunc  non  habet  EcClesia  certam  sedem,  et 

tamen  Deu>.  ei  promisit  liospiiium  in  genere.     Hoc 

modo  considereinus  fliscrimina  piomissionum  corjo- 

raliuin.  Et  cum  Lex  Mosaica  de  cerlis  locis  in  spe- 

cie    loquatur,    nos    intelligamus   Ecclesiam    habere 

promissionos  rerum  coipoialium  in  genere. 

Rursus  iiutem  aiia  niulto  difficiiior  quaestio 
excruciat  animos.  Ci:m  dicas  etiam  in  hac  vita 
dari  praemia  pro  bonis  operibus,  cur  Ecclesia  sub- 


335 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


336 


iecta  est  maioribus  calamitatibus,    quam    alii  homi- 
nes  ? 

Respondeo,  Expresse  dictum  est  in  sententia 
capite  10.  Marc?,  Kecipient  centuplum,  cum  perse- 
cutione.  Utrumque  verum  est,  Ecclesiam  propter 
multas  causas,  ut  suo  loco  dicetur,  subiectam  esse 
cruci,  et  singulari  consilio  I)ei,  pati  filium,  interfici 
Abcl,  Esaiam,  leremiam,  Baptistam,  Paulum  et  alios 
innumerabiles,  et  tamen  a  Deo  mirabiliter  servari 
ipsum  agmen  etiam  cum  multi  milites  interficiuntur, 
et  interea  his  viventibus  dari  a  Deo  hospitia,  vi- 
ctum,  vires  corporis,  politias,  oeconomias.  Vult 
enim  Deus  in  genere  humano  esse,  et  manere  Ec- 
clesian),  et  quidem  vult  eam  conspici,  et  exaudiri, 
Ideo  scriptum  est :  Non  mortui  laudabunt  te  Domine. 

Ut  igitur  vitam  sui  coetus  tueatur  Deus,  mul- 
tis  beneficiis  eain  iuvat,  et  multas  calamitates  niiti- 
gat.  Et  quidem  exuscitari,  exerceri,  et  confirmari 
vult  fidem,  spem,  et  invocationcm  in  petilione  re- 
rum  corporalium,  Vult  etiam  in  poiitiis  et  oecono- 
miis  liicere  confessionem,  et  exerceri  officia  since- 
rae  dilectionis. 

Haec  omnia  quomodo  congruant,  recte  institu- 
ti  in  doctrina  Evangelii,  dextre  iudicare  possunt. 


SECUNDA  PARS  SYMBOLI. 

Hactenus  dictum  est  fideliter  de  parte  Symboli 
prima,  de  tribus  personis,  de  creatione  hominis,  et 
aliarum.rerum,  de  lapsu  primorum  parentum,  de 
peccato  et  de  Lege.  INunc  accedimus  ad  doctri- 
nam  de  Filio  Mediulore,  et  de  redemtione  humani 
generis,  de  remissione  peccatorum,  de  restitutione 
iustitiae  et  vitae  aeternae,  de  collectione  Ecclesiae 
aeternae,  et  caeteris  articulis  qui  in  Symbolo  se- 
quentur. 

Et  in  unum  Dominum  nostrum  lemm  Chri- 
stum  filium  Dei  uniqenitum,  et  ex  Patre 
natum  ante  omnia  secula.  Deum  de  Deo, 
lumen  de  lumine,  Deum  rerum  de  Deo  ve- 
ro ,  genitum  non  factum,  consubstantialem 
Patri,  per  quem  omniu,  facta  sunt.  Qui 
propter  nos  homines  et  propter  nostram 
sulutem  etc. 

Supra  de  tribus  personis  dictum  est.  Hic  re- 
citandus  est  articulus  de  duabus  naturis  in  Filio 
Dei,  crucifiyo  pro  nobis  et  resnscitato.  Et  dicen- 
duiu  est,  quomodo  hic  articulus  semper  in  Ec- 
clesia  proposltus  sit,  etiam  Patrum  tempore,  eum 
Eilius,  qui  est  aeterni  Patriscoaeterna  imago,  non- 


dum  adsumserat  humanam  naturam.  Oportuit  enim 
lumc  Filium  semper  Ecclesiae  notum  esse.  Et  hu- 
ius  Filii  agnitio  discrimen  facit  inter  veram  Dei 
Ecclesiaro,  et  reliquos  homines. 

Tradita  est  Patribus  promissio  de  venturo  hoc 
Domino,  et  adsumturo  humanam  naturam,  ut  fieret 
victima.  Norant  igitur  Patres  tunc  adesse  hunc 
Dominum  Ecclesiae  suae,  qui  tamen  postea  adsura- 
turus  esset  humanam  naturam,  sicut  scriptum  est: 
Abraham  vidit  diem  meum,  et  laetatus  est.  Item, 
Anteaquam  Abraham  natus  est,  ego  sum. 

Hic  ipse  Dominus  manifesta  specie  fuit  convi- 
va  Abrahae.  Et  intelligebant  sancti  discrinien  Le- 
gis  et  promissionis  de  hac  ventura  victima,  noi  ant 
recipi  homines  a  Deo  propter  Imnc  Mediatorem, 
non  propter  Legem,  et  colligi  aeternam  Ecclesiam 
propter  eum  et  per  eum.  Ita  prorsus  similis  fides 
fuit  verae  Ecclesiae  ante  resurrectione.n  Cliristi,  et 
Ecclesiae  post  resurrectionem ,  nisi  quod  tempora 
adsumtionis  naturae  humanae  discerni  oportuit. 


De  discrimine  Legis  et  Evangelii. 


Sit  igitur  prima  haec  admonitio  maxime  neces- 
saria  Ecclesiae,  de  discriniine  Legis  et  Evangelii. 
Nec  opus  est  iam  dici  de  politia  Moisi,  et  de  legi- 
bus  forensibus  et  ceremonialibus,  quae  tantum 
certi  temporis  et  unius  polltiae  fuerant,  de  quif>us 
infra  rursus  dicetur,  Sed  dicam  de  Lege  morali. 


Quid  sit  Lex  moralis? 


Una  et  eadem  est  Lex  moralis,  cuius  sunmia 
in  Decalogo  comprehensa  est,  quae  est  acterna, 
congruens  cum  mente  divina,  cuius  notitia  in  crea- 
tione  generi  humano  insita  est,  sicut  notitia  nume- 
rorum.  Ideoque  semper  nota  fuit  Patribus  et  aliis 
hominibus,  et  fuit  ac  erit  eadem  in  omni  aeterni- 
tate,  quae  praecipit,  quales  nos  esse,  et  quae  fa- 
cere  oportet,  et  quiden»  postulat  integram  obedien- 
tiam,  et  damnat  non  praestantes  integram  obedien- 
tiam.  iuxta  illud:  Maledictus,  qui  non  manet  in 
omnibus,  quae  sunt  scripta  in  lege. 

Et  quanquam  additae  sunt  promissiones  Legi, 
tamen  quia  postulant  conditionem  impletae  Legis, 
cum  nemo  Legi  satisfaciat,  hae  promissiones  nihil 
prosunt  animae,  nisi  prius  donata  sit  remissio  pec- 
catonim  propter  Mediatoreni. 


337 


IV.    ENARRATIO  SYiMBOLI  NICENI. 


338 


Procul  igilur  dlscerni  Legeni  oportet  a  pro- 
missione  Mediatoris,  quae  est  propria  vox  Evan- 
gelli. 


Quid  sit  Evangelium? 

Est  igitur  promissio  IMerliatoris,  promissio  ad- 
firmans  hoaiinibus  donari  reiuissioneni  peccatoruni, 
reconciliationem,  iinputationem  iustifiae,  Spiritum 
sanctum,  et  liaereditatem  vitae  aeternae  propter 
Filium  iMediatorem,  gratis,  non  propter  Legeni  aut 
nostram  dignitatem,  sed  hanc*  proinissionem  fide  et 
fiducia  Filii  accipi  oportet. 

Et  promulgata  est  haec  promissio  statim  initio, 
cum  primi  parentes  recepti  sunt,  ut  scirent  hunc 
Doinin&m  adsumturum  esse  Immanam  naturam,  iux- 
ta  hoc  dictum:  Semen  mulieris  conculcabit  caput 
serpentis. 

Et  saepe  repetita  est  promulgatio,  ut  ad  Abra- 
ham  dicitur:  In  seniine  tuo  benedicentur  omnes 
gentes.  Ac  sit  intelligebant  patres  has  promissio- 
nes,  ut  scirent  tunc  quoque  Dominum  illum  ad- 
esse  suae  Ecclesiae,  et  postea  adsnmlurum  esse 
humanam  naturam.  Ideo  lacob  inquit:  Benedicat 
Deus  pueris  istis,  et  Angelus,  qui  eripuit  me  ex 
omnibus  malis.  Hic  nominans  angeUmi,  per  quem 
ab  omnibus  malis  ereptus  est,  intelligit  hunc  ipsum 
Dominum,  et  agnoscit  per  eum  tolli  peccatum  et 
mortem ,  et  oinnia  mala.  Agnoscit  igitur  esse 
omnipotentem. 

Non  igitur  imaginandum  est  Evangelium  fuisse 
ignotum  Patribus,  et  esse  legem  novam  aliquanto 
commodiorem  Mosaica,  sicut  nmlti  indocti  omnibus 
temporlbus  finxerunt.  Sed  sciendum  est,  unam  et 
eandem  esse  promissionem  Evangelii  propriam  de 
Mediatore,  et  reconcihatione,  notam  Patribus  Inde 
usque  a  prima  promnlgatione,  in  qua  Adam  et  Heva 
recepti  sunt,  his  verbis:  Semen  mulieris  conculca- 
bit  caput  serpentis.  Et  semper  eodem  modo,  id 
est,  fiducia  Mediatoris,  omnes  salvati  sunt  et  sal- 
vantur,  qui  fuerunt,  sunt  et  erunt  vera  Ecclesiae 
membra,  ab  Adam  usque  ad  resurrectionem  mor- 
tuorum. 

Hoc  discrimen  Legis  et  Evangelii  seu  promis- 
sionis,  quae  est  Evangelii  propria,  necesse  est  in 
Ecclesia  extare  et  familiarissimc  notum  esse  omni- 
bus,  quia  amisso  hoc  discrimine,  horrendae  tene- 
brae  sequuntur,  ut  postea  copiosius  dicetur. 

Prius  enim  de  duabus  naturis,  divina  et  hu- 
mana  in  Mediatore  Domino  nostro  lesu  Christo  na- 
to  ex  virgine  dicendum  est. 

MKLANXU.  OPER.  VOL.  XXUL 


Ac  principio  fatemur  toto  pectore,  iuxta  divi- 
nas  paleiactiones  recitatas  in  Proplieticis  et  Apo- 
stullcis  scriptis:  In  hoc  Filio  Dei  Doniino  nostro 
lesu  Chiisto  nato  ex  virgine,  ciu(;ili\o  pro  nobis 
et  resuscitato,  duas  esse  naturas,  divinam  et  huma- 
nam. 

Divina  est  Fihus  coaeternus  aeterni  Patris, 
qui  nominatur  Xoyog  xal  iixMv  aeterni  Patris,  ut  su- 
pra  in  doctrina  de  personis  divinitatis  dictum  est. 

Hic  Filius  deprecator  fuit  pro  genere  humano, 
et  constitutus  est  Mediator,  ac  adsumsit  certo 
tempore  humanam  naturiun  in  virgine  Maria,  sunt- 
que  ita  unitae  hae  duae  naturae,  ut  snit  una  per- 
sona.  Sic  eniin  loquitur  Ecclesia,  Et  hi  modi 
loquendi  recte  intelligendi  sunt,  ad  quorum  decla- 
rtitionem  priusquam  accedimus,  nioncndus  est  Le- 
ctor,  ut  subinde  in  cogitatione  huius  admirandi  et 
ineffabilis  consilii  divini,  quotidie  gratiarum  actio- 
nom  et  invocationem  misceat. 

Itaque  gratias  agimus  tibi  omnipotens  Deus, 
aeterne  Pater  Domini  nostri  lesu  Christi,  conditor 
coeli  et  terrae  una  cum  Fiho  tuo  et  Spiritu  sanc-to, 
quod  patefecisti  te  nobis,  et  constifuisti  Filium  Me- 
i  diatoren»,  teque  oranms,  ut  mentes  no^tras  guber- 
nes  et  accendas  Spiritu  sancto  tuo,  ut  vera  et  fir- 
ma  fide  agnoscanuis  luinc  Filium  tuum,  et  tua  bene- 
ficia  accipiamus,  et  grati  celebremus. 


De    causis    impulsivis  et  finalibus,    quare 
Mediator  sit  Deus  et  homo. 


Non  est  vituperanda  consideratio  piorum  qui 
adrnirantes  hoc  mirandum  foedus  divinae  et  huma- 
nae  naturae  in  Mediatore,  causas  quaesiverunt  hu- 
ius  copulaMonis.  Etsi  ewim  haec  sapientia  in  tota 
aeternitate  discenda  erit,  cum  audiemus  coram  ae- 
ternum  Patrem,  Filium,  et  Spiritum  sancium  collo- 
quentes,  tamen  coMsideratio  qualiscunque  in  hac  vi- 
ta  inchoanda  est. 

Decretum  hoc  factum  est  riberrimo  consilio 
Dei,  nec  ita  recitabinms  causas,  quasi  aliquid  de 
libertate  voluntatis  in  Deo  iletrahafur,  sed  ceitum 
est  miianda  sapientia,  et  servato  ordiiie  iuslitiae  et 
miseiicordine  hoc  decretum  factum  esse,  Proinde 
utcunque  congruentes  causas  quaernnus. 

Priina  autem  non  est  obscura.  Etsi  recepit 
Deus  humanum  genus  j/er  misericordiam  pi  opter 
Filium  deprecanteiit,  tamen  Deiis,  cum  sir  iustus, 
sati.sfieri    eliam    iustiilae  suae  voluit.     Ac  mirando 

23 


339 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


340 


temperaniento,  iustitiae  et  misencordiae  haec  recon- 
cUiatio  facta  est.  Cumcjue  genus  humanum  peccas- 
set,  congruebat  ordini  iustiiiae,  ut  aliquis  in  genere 
hu?nano,  poenam  solveret,  quae  esset  pretium  pro 
caeteris.  Hinc  satis  perspicuum  est,  quare  haec 
victima  sit  homo. 

Secunda  causa,  quare  sit  Deus,  peccati  infinita 
malitia  est,  ut  igitur  esset  pretium  infinitae  bonita- 
tis  et  aequivalens,  hic  Mediator  etiam  Deus  est. 

Haec  consideratio  commonefacit  nos  de  horri- 
bili  magnitudine  peccati.  Ostendunt  poenae  tristis- 
siinae  in  genere  humano  aliquo  modo,  quantum 
mahim  sit  peccatumj  sed  hoc  testimonium  muho 
illustrius  est.  Necesse  est  horrer-dum  malum  [esse 
peccatum,  cum  nulla  creatura  potuerit  esse  pretium 
ad  placandam  iram  Dei,  sed  in  illo  sapientissimo 
consilio  Dei  decretum  sit,  ut  tantum  Filius  esset 
pretium. 

Deinde  magnitudo  amoris  in  aetemo  Patre, 
Filio  et  Spiritu  sancto,  erga  genus.  Immanum  in 
hoc  decreto  conspioitur,  quod  Filius  factus  cst  de- 
precator,  et  poenam  in  se  derivat,  quod  pater  1  i- 
iio  suo  non  pepercit,  sed  voluit  eum  subiici  poe- 
nae,  ut  nos  redimeret,  quod  Spiritus  sanctus  ipse 
vult  in  cordibus  reconciliatorum  habitare,  etPatris, 
et  Filii,  et  suos  motus  in  nobis  accendere. 

Tertia,  Nulla  creata  potentia  sola  potuisset  su- 
stinere  iram  Dei,  et  in  tanta  magnitudine  dolorum, 
Deo  vere  tribuere  laudem  iustitiae. 

Haec  est  arcana  et  magna  causa,  cuius  consi- 
derationem  pii  non  negligant.  Nam  in  poena,  quae 
debet  esse  placatio,  oportet  punienti  tribui  laudem 
iustitiae. 

Quarta,  Nulla  creata  potentia  potuisset  vincere 
mortem  et  reddere  nobis  iustitiam  et  vitam  aeter- 
nam.  Et  cum  Mediator  debeat  esse  pei^petuus  cu- 
stos  Ecclesiae,  omnibus  teiMporibus  eam  exaudiens 
et  praesens  sanctis  ubique,  sicut  vere  adfuit  iSfoisi 
et  populo  in  deserto,  uianifestum  est  potentiam 
creatani.  non  posse  ubique  adesse,  neo  videre  ge- 
mitus  cordium.  Haec  autem  sunt  propria  Mediato- 
ris,  qui  est  vere  custos  Ecclesiae,  et  Sacerdos  in 
arcano  consilio  apud  Deum  interpellans. 

Nec  creatura  ulla  potest  ingredi  in  arcanum 
consilium  aeterni  Patris,  id  est,  videre  omnia  con- 
silia  divinitatis. 

Has  causas  saepe  consideremus,  sed  ita,  ut  de 
iustitia,  et  de  magnitudine  misericordiae  Dei  cogi- 
tantes,  corda  inflammentur  gratiarum  actione  erga 
Deum,   et  deploratione  nostri  stuporis  et  ignaviae. 


quod   pectora  nostra  non  ardent  studio  haec  cogi- 
tandi,  nec  gratiarum  actione. 

Nunc  de  unione  et  descriptione  personae 
dicam. 

Supra  definivimus  Personam  hoc  modo.  Per- 
sona  est  substantia  individua,  intelligens,  incommu- 
nicabilis.  lam  cum  verum  sit  in  filio  Dei  esse  et 
naturam  dlvinam,  et  humanam  integram,  animam  et 
corpus,  cur  dicimus  unicam  esse  personam,  Chri- 
stum  natum  ex  virgine? 

Hanc  quaestionem  eo  recito,  ut  quid  Ecclesia 
sentiat,  et  quoniodo  loquatur,  iuniores  discant,  et 
veterum  certaminum  memoria  in  Ecclesia  conser- 
vetur. 

Agitarunt  enim  hanc  quaestionem  Nestorius  et 
Eutyches.  Nestorius  contendit  Chiistum  natuin  ex 
virgine  tantum  ftiisse  hominein,  sed  huic  humanae 
naturae  adfuisse  divinam,  scilicet  Filium  aeterni 
Patris,  secundum  adsistentiam,  ut  ipse  loquebatur, 
id  est,  humanani  naturam  tantum  fuisse  hospitium 
seu  domicilium  divinae  naturae.  Nec  fuisse  unitas 
duas  naturas  unione  personali. 

Haec  controversia  in  magna  frequentia  in  Syn- 
odo  Ephesina  diiudicata  est  anno  a  natali  Chiisti 
433.  Et  extant  adhuc  nmltorum  longae  sententiae 
in  ea  Synodo  dictae,  contra  Nestorium,  quae  aliquo 
modo  i.Uustrant  hanc  doctrinam. 

Ut  autem  in  articulis  fidei  necesse  est  fieri  ex- 
ordiamur  a  testimoniis  divinitus  revelatis.  loh.  1. 
perspicue  dicitur :  Et  verbum  caro  factum  est.  Hac 
voce  palam  refutatur  Nestonus,  qui  fingit  carnem, 
id  est,  humanam  naturam,  tantum  hospitium.  esse 
Filii  Dei,  unde  utrumque  sequeretur,  neque  hunc 
hominem  Christum,  esse  filium  Dei  neque  Filium 
simul  hominem  esse,  sed  tautum  hominis  hospitem 
aut  comitem. 

Practerea  de  dicto  lohannis  certum  est,  utram- 
que  naturam  manere,  nec  confusas  esse  naturas. 
Necesse  est  ergo  dictum  lohannis  sic  iiiteUigi,  quod 
haec  per»iona  nata  ex  Maria,  sit  unica  peisona,  in 
qua  vere  sint  unitae  hae  duae  naturae,  divina,  quae 
est  secunda  persona  divinitatis  Xcyog^  et  humana, 
quae  humana  natura  sustentatur  ad  divina,  et  ad 
divinam  dependet,  sic  ut  divina  eam  sustentet,  et 
ordinem  humanae  naturae   ad  divinam  terminet. 

Et  quaesitae  sunt  qualescunque  umbrae  ad  hu- 
ius  mirandi  foederis  decbrationem,  ut,  an  sit  qua- 
liscunque  similitudo,  copulatio  animae  et  corporis, 
qua  siinilitudine  usus  cst  Athanasius  inquiens.  Sic- 
ut  anima  rationalis  et  caro  unus  est  homo,  ita  De- 
us    et   hoino    unus  est   Christus.     I(em,  an  qualis- 


341 


IV.  ENARRATIO  SYMBOLI  NICENI. 


342 


cunque  simllitudo  sit,  ramus  insitus  trunco.  Item, 
mixtorum  senuiuiin  vis  in  rebus  natis,  aut  subiectum 
sustentans  accidentia,  ut  aqiid  calorem. 

Etsi  autem  nulla  harum  similitudinum  prorsus 
congruilj  tamen  coUatio  aliquid  huis  adfert,  cum 
videmus,  ubi  sit  discrepantia.  Humana  natura  in 
Christo,  non  habet  rationem  persona^  per  sese,  sic- 
ut  Fetrus  aut  Faulus,  aut  caeteri  homines,  Sed  ut 
dixi,  depemlet  singulari  ordine  ad  hanc  divinam 
personam  Filium,  ut  ab  ea  sustentetur  et  conser- 
vetur,  et  rationem  personae  cuin  divina  natura  ac- 
cipiat. 

Hic  quasi  complexus  naturae  imbecillis  et  fi- 
nitae,  dependenlis  ad  infinitam,  significatus  est  hac 
imagine,  quod  1  ilius  comj)lectatur  huinanam  natu- 
rr.ni  quam  adsumit,  ut  sponsus  sponsain.  Sed  ta- 
men  in  his  imaginibus  omnibus  aliqua  est  dissimi- 
litudo. 

Etsi  igitur  docendi  causa  copulatio  animae  ct, 
corporis  dicitur  imago  huius  mirandi  foederis  dua- 
rum  naturarum  in  Cbiisto,  tamen  et  haec  dissimilitu- 
do  in  conspectu  est.  Aniina  deserit  coipus  in 
morte.  At  natura  divina  nunquam  deseiit  huma- 
nam  naturam  in  Christo,  nec  corpus  nec  animam, 
ne  quidein  posiquam  discessit  anima  a  corpore, 
Ac  saepe  recensetur  dictum  Damasceni,  Xo^o^  quod 
semel  adsumsit,  nunquam  deseruit,  nec  deseret. 

Quanquam  autem  haec  dissimilitudo  conside- 
randa  est,  tamen  existimo  hanc  ip.^am  ob  causam 
sic  conditum  esse  honunem,  ut  copulatio  animae 
et  corporis,  sit  qualiscunque  pictura  huius  novi  foe- 
deris  duarum  naturarum  in  Christo,  et  multa  con- 
gruunt. 

Anima  est  tanquam  gestatrix  corporis,  et  quan- 
quam  fons  est  actionum,  et  aliae  aciiones  propriae 
sunt  animae,  ut  iiltellgere  numeros  aut  Deum,  aut 
universalia,  aliae  propriae  corporis,  ut  concoquere 
cibum  et  polum,  nutriie  corpus,  tamen  societas  ta- 
lis  est,  ut  actiones  recte  triltuantur  personae.  Ho- 
mo  intelligit,  homo  concoquit  cibum. 

Etsi  autem,  ut  dixi,  aliqua  est  dissimilitudo, 
tamen  persona  divina  gesfat  humanam  naturam,  ita 
ut  sit  sustentatrix  et  conservatrix  eius.  Et  quan- 
quam  proprietas  sua  cuiusque  natuiae  mai»et,  ta- 
men  quia  persona  ilivina  sustentat  et  conservat 
huu>anan\,  et  persojm  una  est,  verae  vSunt  hae  pro- 
poieitiones  in  concreto,  Deus  est  homo,  Deus  est 
passus. 

Cum  igitur  dicat  Ecclesia,  unicam  esse  perso- 
nam,    cum    tamen  duae    sint   naturae   intelligentes, 


definitio  personae  dextre  explicanda  est.  Supra 
dictum  est;  Persona  est  substantia  individua,  intel- 
ligens,  incommunicabilisj  Idc  afhle,  quae  non  su- 
stentatur  neque  conservatur  in  alia. 

Hanc  postremam  particulam  comprehendunt 
scriptores,  in  vocabulo,  Incomnmnicabilis,  quia  di- 
cunt  idem  esse  naturam  humanam  uniri  aelerno 
Filio,  et  ei  communicari ,  et  ab  eo  sustentari  ac 
conservari,  sed  deelarationis  causa  potest  addi 
haec  postrema  particula_,  quae  non  sustentatur  ne- 
que  conservatur  in  alra. 

Cum  igitur  humana  natura  in  Christo  susten- 
tetur  a  flivina,  ita  ut  non  esset  humana,  nisi  sic 
sustentaretur,  non  sunt  duae  personae  divina  et 
humana,  sed  sunt  unica  persona,  et  divina  susten- 
tatrix  terminat  ordinem  alterius  naturae,  ut  iam 
sint  unica  persona. 

Et  usa  est  Ecdesia  his  formis  loquendi:  Na- 
tura  humana  unita  est  Filio  Dei  unione  hypostatica, 
id  est,  personali,  quod  idem  est,  ac  si  dicat.  Ut 
unica  sit  persona,  seu  ut  humana  sustentetur  a  di- 
vina,  ut  actiones  et  passiones  tribuantur  peisonae, 
propter  illam  arctissimam  unionem,  ut  de  homine 
diciiiius:  Homo  iutelligit,  homo  laceratur. 

Sic  usitata  est  et  haec  forma,  loyo^  assumsit 
humanam  naturam,  quod  intelligatur  de  unione  per- 
sonali,  ut  iam  dictus  est. 

Ex  Symbolo  et  haec  forma  recepta  est,  Filius 
Dei  incarnatus  est,  quod  intellege,  ut  iani  dictum 
est,  de  unione  et  de  assumtione. 

Simus  autem  verecundi  in  loquendo,  et  reti- 
neanms  eruditorum  in  Ecclesia  consuetudinem,  Et 
diiudicemusj  ubi  figuris  longius  pelitis  usi  sint  scii- 
ptores,  ut  cum  dicunt:  Filius  induit  humanam  na- 
turam,  aut  16)'0(;  induit  hominenj.  Ilas  poeticas  fi- 
guras  recte  interpretemur,  ne  ab  unione  personali 
discedamus. 

Est  omnino  mirandum  foedus,  et  mirabile  te- 
stimonium  amoris  in  Filio  erga  nos,  quod  non  tan- 
tum  circumdat  sibi  humanain  naturam  hoNpitium, 
sed  arclius  copulat  sibi  naturam,  factus  est  homo, 
ut  lohannes  loquifur. 

Etsi  autem,  ut  dixi,  ifeimilitudo,  quae  omnino 
congruat,  ostendi  nulla  i)o!est:  tamen  docendi  cau- 
sa  utanmr  hac  O.  igenica  umbra,  ut  fuums  in  flrim- 
ma  fit  ignis,  ita  utcun(|ue  cogilemus  arclissimam 
esse  copulaHonem  divinae  et  humanae  naiuiae,  et 
in  tola  humana  natura  lucere  divinam  et  neutram 
deletam  esse. 

Hinc  utcunque  intelligi  potcst  doctrina  de  com- 
nmnical  ione  Idioniatum. 

22* 


343 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


344 


Idioma  est  propnetas  uni  naturae  conveniens, 
ut  si  de  homine  locjuaniur,  nieiitis  idionia  est,  id 
est,  propria  actio,  intelligere  nnmeros  vel  Deum, 
vel  universalia.  Coiporis  proprietas  est  lacerari. 
Et  tamen  haec  communicatur  personae. 

Sic  in  Christo  proprietas  est  personae  divinae, 
esse  omnipotentem.  Kursus  proprietas  est  naturae 
humanae,  crucifigi,  mori.  Et  tamen  in  concreto 
haec  tribuuntur  personac.  Et  receptae  sunt  propo- 
sitiones,  Deiis  est  homo,  Deus  est  passus,  cru- 
cifixus,  mortuus.  Christus  est  omnipotens,  creator, 
sed  magna  circumspectione  opus  est  in  his  propo- 
sitionibus. 

Ac  primum  sciamus  discrimen  esse  inter  voca- 
bula  abstracta,  et  concreta. 

Abstracta  significant  naturam  seorsum  consi- 
deratam,  ut  diviiiitas,  vel  divina  natura,  humanitas, 
vel  humana  natura.  Itaque  hae  propositiones  ne- 
quaquam  receptae  sunt,  Divinitas  est  mortua,  vel 
divina  natura  est  mortua,  quia  hic  natura  secun- 
dum  sese  consideratur. 

Et  dictum  Petri  consideretur  1.  Pet.  4.  Cum 
Christus  passus  sit  in  carne,  ait  Clnistum  passum 
esse,  sed  in  natura  humana,  quae  mori  poterat. 
Et  Irenaeus  })ie  dixit  pagina  185.  Christus  cruci- 
fixus  et  mortuus  est,  Quiescente  Verbo,  ut  cru- 
cifigi  et  mori  posset,  id  est,  natura  divina  non  est 
quidem  lacerata  aut  mortua,  sed  fuit  obediens  Pa- 
tri,  quievit,  ce.^sit  irae  aeterni  patris  adversus  pec- 
catum  generis  humani.  Non  est  usa  sua  potentia, 
iion  exeruit  suas  vires. 

Ac  simul  in  hoc  dicto  naturarum  discrimen  in- 
dicatur,  et  illustratur  magnitudo  irae  Dei  adversus 
peccatum  etlusae  in  Chiistunt,  et  admiranda  humi- 
iitas  Fiiii  quiescentis  et  obedientis  Patri,  nec  exe- 
rentis  suan»  potentiam.j 

Considerentur  ergo  propositionum  discriinina. 
Hae  nequaquain  recipiuntur,  Natura  divhia  est  mor- 
tua,  Natura  divina  est  humana. 

At  in  concreto  verissimae  et  receptae  sunt 
propositioDes,  Veibum  est  liomo,Deus  esthomo,  Chri- 
stus  est  Deus ,  Deus  est  natus  ex  virgine,  passus, 
quia  haec  persona  nascitur,  et  crucifigitur,  in  qua 
unione  personali,  unita  est  humanae  naiurae  divina. 

Significant  autcm  concreta  totum  agens,  natu- 
ram  susteutantem  et  naturam  sustentatam,  ut  cum 
dicinuis:  houio  intelligit.  Quare  persona  intelliga- 
tur  voce  concreti.  Et  proprietas  unius  nalurae, 
tribuitur  personae  in  concreto. 

Keceptae    sunt    et  hae  propositiones:    Verbum 


factum  est  homo,  Deus  incepit  esse  homo.  Sed 
ut  dictum  est,  intelligantur  de  assumtione  naturae 
humanae. 

Nequaquam  autem  receptae  sunt  hae  proposi- 
tiones:  Verbum  est  creatura,  Cluistus  est  creatu- 
ra,  Christus  incepit  esse,  Christus  factus  est.  Pru- 
denter  enim  vitata  est  amLiguitas,  et  vitatae  sunt 
insidiae.  Nam  Ariani  sic  loquentes,  Christus  est 
creatura,  non  de  nafura  humana  assumta  loqueban- 
tur,  sed  alteram  naturam  in  Christo,  priorein  hu- 
mana  conteiulebant  ex  nihilo  conditam  esse,  non 
esse  imaginem  aeferni  Patris  genitam  de  substan- 
tia  eius  o^oovgiov  et  coaeternam  Patri. 

Interpres  Latinus  in  Paulo  ad  Romanos,  et 
ad  Galafas  usus  est  hac  duriore  voce :  Filius  Dei 
factus  ex  semine  David  secundum  carnem,  Item, 
factus  est  ex  muliere,  cum  multo  rectius  uti  po- 
tuissetvoce:  Natus  est,  Nam  Graecisusifafe  yafo-t^a* 
significat  natuin  esse,  et  yfvofKvog  natum,  ut  non 
dubium  est,  unde  et  nomen  est,   yeviaig  nativitas. 

Lectio  igitur  Graeca  illustrior  est.  Et  inter- 
pretatio  fuisset  minus  dura,  si  dixisset  natum  ex 
semine  David.     Item,  natum  ex  muliere  etc. 


Liberat  etiam  Grammafica  dextre  iudicantes, 
magnis  labyrinfliis,  cum  quaerunt,  an  vera  sit  pro- 
positio,  Filius  Dei  est  praedestinatus,  cui  quaestio- 
ni  occasionem  praebuit  mendosa  interpretatio,  in 
primo  capite  ad  Romanos,  ubi  non  loquitur  Paulus 
de  Deo  eligente,  sed  de  hominibus  agnoscentibus 
Filium  Dei.  Sic  enim  di(;it  certo  cognitum  esse 
hunc  virum,  quem  Apostoli  affirmabant  csse  Mes- 
siam,  esse  Filium  Dei,  quia  et  revixit  ex  morte,  et 
sit  efficax,  dans  St^iritum  sanctum,  et  resuscitans 
mortuos. 

Recte  autem  Augustinus  dicit,  naturam  huma- 
nam,  quae  assumenda  erat  ex  virgine,  piaedestina- 
tam,  id  est,  ordinatam  et  elecfam  esse,  ut  uniretur 
Filio.  Certe  propler  hoc  dccretum,  diclum  est  in 
prima  promissione:  Seinen  nuilieris  conculcabit  ca- 
put  Serpentis. 


Volens  autem  relinquo  mulfas  quaesflones,  ac 
tantum  oro  iuniores,  ut  consideient,  quomodo  lo- 
quantur  eruditi.in  Ecclesia  in  propcsitionibus,  qna- 
rum  in  docendo  usus  est.  Et  receptas  formas  iu- 
diciis  verae  Eccle.siae  pie  custodiant.  Nam  in  hac 
causa  praecipue  periculosa  est  matatio. 

Nee  rixanfli  causa  quaerant  captiose  dicfa, 
quibus  in  docendo  nihil  opus  est.     Potius  huius  nii- 


345 


IV.    ENAUllATIO  SYMBOLl  NICENI. 


346 


raiidi  consilii  boneficia  considerentur,  quare  Filius 
l)ei  niissus  sit,  ut  fieret  victima,  et  cogltatione  irae 
Dei  adversus  nostra  peccata,  expavescanuis,  et  rur- 
sus  erigarnur  consolatione  agnoscentes  imniensam 
niisericordiam,  qua  nos  Deus  propter  Filium  certo 
recipit,  ut  in  doctrina  de  iustitia  fidei  copiose  di- 
citur. 

Quaerunt,  an  Spiritus  sanctus  dici  possit  Chri- 
sti  pater,  cum  dicat  textus  in  Matthaeo:  Quod  na- 
tum  est  in  ea,  est  et  Spiritu  sancto.  Kespondeo. 
Pdter  tr.ntum  dicitur,  qui  suam  substantiani  trans- 
fiindit  in  id,  quod  gignit.  Ideo  Spiritus  sanctus, 
etsi  forniat  in  alvo  virginis,  corpus  nascentis  Mes- 
siae,  tamen  nequaquam  nomlnatur  Pater,  quia  nou 
transfudit  suam  substantiam.  Sed  sit  modus  talium 
quaestionum. 

Addenda  est  necessaria  legula,  Filium  Dei, 
imaginem  aeterni  Patris,  assumsisse  humanam  na- 
turam  integram,  incorruptam,  habentem  omnes  vi- 
res  et  appetitiones  naturae  proprias  et  ordinatas, 
Item,  non  vitiosam,  sed  tamen  passibilem,  et  mor- 
talem,  sine  peccato,  Easque  infirmitates  assumsit 
volens,  propter  nos,  ut  fieret  victima.  Sic  ad 
Ebraeos  4.  dicitur:  Non  habemus  summum  sacer- 
dotem,  qui  non  possit  coinpati  infirmitatibus  no- 
stris,  sed  tentatum  per  omnia  secundum  similitudi- 
nem,  sine  peccato. 

Etsi  iu^itur  Christus  viflebat  patrem,  et  erat 
beatus,  sicut  inquit  loh.  3.  Filius  hominis  qui  est 
in  coelo.  Item  loh.  14.  Ego  in  Patre  sum,  et  Pa- 
ter  in  me  est.  Item,  Pater  qui  in  me  mnnet,  ipse 
facit  opera,  tamen  natura  humana   habuit  suas,  ap- 

fietiliones.  Et  hae  saepe  recitantur.  Esurit,  sitit, 
aetatur,  dolet,  lacrimat,  conflictatur  ingenti  moe- 
stitia,  sicut  ipse  inquit:  Tristis  est  anima  mea  us- 
que  ad  mortem. 

Hi  affectus  in  Christo  non  fuerunt  simulati, 
sed  veri  et  ingentes  motus.  Nec  cogltemus  Chri- 
stum  fuisse  lapidem  aut  Stoicum,  sed  vere  laetatus 
est,  vere  excruciatur  moestitia.  Et  magiiae  sunt 
illius  consternationis  causae.       Non  tantum  formi- 


dat  lacerationem  corporis  sui,  sed  sentit  maius 
onus,  scihcet  iram  Dei  adversus  peccata  generis 
humani,  quam  scit  in  sese  effundi,  perinde  ac  si 
ipse  sese  meis  et  tuis,  et  aliorum  sceleiibus  pol- 
luisset.  Ideo  enim  dicitur  pro  nobis  peccatum  esse 
factus.  Dohiit  itcm  magnam  partem  generis  hu- 
mani  perituram  esse  spreto  hoc  beneficio  Dei. 

Etsi  autem  magnitudo  hoium  dolorum  non  po- 
test  a  nobis  intelfigi,  tamen  Ecclesiam  aliquid  de 
his  tantis  rebus  cogitare  necesse  est,  quae  ideo 
onerata  est  cruce,  ut  agnoscat  magnum  quiddam 
esse  irani  Dei  adversus  peccata. 


Quod  vero  disputant,  An  fuga  mortis  in  Chri- 
sto  fuerit  vitiosa,  cum  pars  inferior  non  obtempe- 
raverit  supeiiori,  primo  respondeo,  Lacerationes  in 
carne  naturaliter  efficere  dolores,  etiam  sine  pec- 
cato,  Item  aliquas  moestitias  in  corde  et  voluntate 
naturales  esse,  quae  in  Christo  sine  vitio  fuerunt. 
Doluit,  sed  non  iit  nos,  inordinate. 

Deinde  supra  iUum  naturalem  dolorem  fuit  in 
Christo  sensus  irae  Dei,  adversus  peccatuiii  gene- 
ris  humani,  ut  Fihus  novit  Patrem  integie,  ita  irae 
magnitudinem  solus  tunc  vidit  et  sensit.  Hac  mo- 
le  supra  vires  tunc  onerata  natura  in  Christo  ge- 
mit.  Et  tamen  haec  consternatio  dissimiiis  est  no- 
stris  pavoribus.  Christus  fert  illos  magncs  dolo- 
res  sine  indignatione  adversus  Patrem,  et  hanc 
obedientiam  voJens  praestat. 

Ideo  haec  consternatio  est  sine  peccato,  et 
non  est  vitiosa.  At  in  caeteris  hominibus,  cum 
fuga  existit  fremifus  adversus  voluntatem  Dei,  et 
in  liis  qui  non  eluctantur  confugientes  ad  Filium 
Dei,  accedunt  liorrendae  blasphemiae. 

Nec  addam  longiorem  disputationem,  sed  has 
res  maximas  j»ii  in  suis  doloiibus,  et  in  lectioiie 
Psahnorum  et  Prophelicaium  narrationum  coiiside- 
rent,  ubi  ad  nos  docendos  ct  consolandos  extent 
talium  dolorum  descriptiones. 

TcAog  iief^  JJ^a. 


y.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI 

PHILIPPO  MELANTHONE  AUCTOKE. 

Ulam  enarrationem  Sym})oli  Nireni  anno  1550.  prinuim  editam  Melanthon  propternovas  controversias  se- 
quentibus  annis  ortas  postea  totam  retexuit,  ut  has  recens  niolas  disputationes  integre  explicaret  et  adversario- 
rum  argumenta  revelleret.  Haec  vero  ])ostrema  Symboli  INiceni  enarratio ,  quae  a.  1557.  ahsoluta  est,  non  ab 
ipso  Melanthone,  sed,  eo  mortuo,  a  lohanne  Sturione  a,  1561.  primum  edita  est  sic  inscripta: 

Explicatio  \  Symboli  \  Niceni,  sicrt  a  \  Rererendo  Viro  D.  Phi-  I  lippo  Melanthone  piae  memoriae 
in  Academia  Yi-  \  tebergensi  publice  stndiosae  iuuenfuti  1  proposita  est,  Aedita  \  A  \  M.  lohan: 
Strrio-  \  ne  Curiense  Diacono  Ecclesiae  Vite-  \  bergensis.  \  (Insigne  typogr.)  Vitebergae  \  Anno 
M.  D.  LXI.  —  (In  One:)  Vitebergae,  \  Ex  officina  Joannis  \  Cratonis,  Impen-  \  sis  Cvnradi  \ 
Rrelii.  \  Anno  M.  D.  LXl.  Supra  hanc  Clansulam  est  Insigne  ab  illo  tituli  diversum:  Deus 
Christum  cruciuxum  manibus  tenens,  quibus  S|)iritus  sanctus  et  duo  angeli  impendent.  35  plagg. 
litt.  A— Z,  Aa — Mm  slgn.,  prima  8  foll.  non  num.,  248  foll.  nnm. ,  seqq.  23  foll.  non  num. ,  ult 
fol.  album,  8.  (fol.  A  2  ^  —  8  *  loh.  Sturionis  epistola  dedicntoria  ad  Principem  Georgium  Fride- 
ricum  Marchionem  Brandeburgensem  Witebergae  d.  4.  Martii  datn  ;  fol.  A  8 '^  vacat ;  fol.  1*  —  248* 
[fol.  B  1  " —  li  8  *  ]  Phil.  IMelanthonis  Ex])licatio  in  Syniboluni  iNicenum;  fol.  li  ^^  vacat;  fol.  Kk  1* 
—  Mm  6^  liocorum  annotationes  qui  passim  iri  hoc  libello  exjdicantur ;  fol.  Mm  6*^  Errata  quae- 
dam  [15J;  fol.  Mm  7^  Clausula  cum  Insigni  typogr.;  fol.  Mm  7  "^  —  8''  vacant).  *) 

Hanc  alteram  Melanthonis  enarrationem  Peucerus  in  Operum  Melanthonis  Parte  II.  (Wittebergae 
excudebat  lohannes  Crato.  Anno  M.  D.  LXII.  Fol.)  j>.  210— 376.  re]>etivit  eamque  sic  inscripsit: 

Enarratio  Symboli  Niceni  postrema^  absoluta  anno  Christi  M.  D.  LVII.   (cum  628  annotatt.   mar- 
gin.) 

Huic  alteri  enarrationi,  quam  hic  ex  Editione  Witebergensi  annilSGl.**)  recndendam  curamus,  loh. 
Sturionis  epistolam  dedicatoriam  ei  praefixam  h.  1.  praemittlmus,  quipj)e  ex  qua  utriusque  enarrationis  huius 
Symboli  historia  optinie  perspicitur. 


')  Hic  r.ber  in  Biblioth.  Mariana  Halensi,  regia  Boroiin.,  durali  fiiielferbyt.,  senat.  Nnrimb.,  et  in  mea  collectione  est. 

••)  Ab  hac  Ed.  ilia  repetitio  in  Operibus  Mel.  a   Peucero  ediiis   eo  tanioni   difTert ,   fiiind    iionnullae    inscripiiones   additae  vel 
niutaiae  sunl.  Has  quidem  adscripsi,  at  in  uMcinos  indusi,  ut  intelligatur,  eas  in  Ed.  S  urionis  non  reperiri. 


349  V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI.  350 


IUustrissimo  Principi  ac  Domino,    D.    Georgio   Friderico   Marchioni    Brandeburgensi, 
Stetini  et  Pomeraniae  etc.  Duci  etc.  Burggravio  Noribergensi,  Domino  suo 

clementissimo.  S.  D. 

Anni  sunt  sedecim,  cum  in  Acadeniia  Witebergensi  enarrationem  Symboli  Niceni  inchoavit  reverendus 
vir  Caspar  Crucigei  sacrae  Theologiae  Doctor,  de  consilio  et  sententia  Philippi  Melanthonis,  eo  quod  post 
scripta  Prophetica  et  Apostolica  et  Symbolum  Apostolorum,  huius  Niceni  Syml)oli  praecipua  fuit  autoritas  in 
Ecclesia.  Conditum  id  est,  magno  consensu  a  Patriluis  trecentis  octodecim  in  urbe  Bithyniae  Nicea  temporibus 
Corsstantini  Magni  contra  Arrium  Alexandrinae  Ecclesiae  Presbyterum  serentem  impium  dogma  astute  fucatura 
contra  divinitatem  Christi.  Etsi  autem  primis  huius  incendii  initiis  mature  occurrit  Constantinus  Imperator,  non 
tamen  restinctum  est  tunc,  Sed  aliquanto  post  latius  in  Asia  vagatum  est.  Nunquam  eriim  quiescit  Diabolus, 
sed  cum  sit  homicida  et  mendax  et  ardeat  horril)ili  odio  Dei,  ut  Deum  contumelia  afficiat  et  Ectlesiam  devastet, 
oppugnat  hauc  utroque  modo,  saevitia  atque  crudelitate  Tyrannicae  persequutionis,  et  falsis  dogmatibus,  impel- 
lendo  levia  ingenia  ad  spargendas  inipias  o])iniones,  harumque  contagia  propagando,  et  incitando  Tyrannos,  ut 
suppliciorum  ac  caedium  imnianitale  delere  Ecclesiam  conentur.  Vix  liberata  Ecclesia  a  tyrannide  Diocletiani, 
Maximini  et  Licinii,  acquieverat  aliquantulum,  cum  incendium  hoc  Arrius  in  Aegypto  excitavit  dolore  repulsae 
ut  scribunt,  quod  Episcopatum  Alexandrinum  ambienti,  praelatus  esset  Alexander:  Re  ipsa  idem  sensit,  quod 
ante  docuerant  Ebion  Samosatenus  et  similes  alii.  Sed  cum  non  auderet  expresse  negare  Xoyov  esse  vcpKna- 
fjevov,  agtute  alium  excogitavit  fucum.  Dixit  non  esse  coaeternum  patri  },6yov ,  sed  summam  creaturam  condi- 
tam  ex  nihilo.  Id  enim  formulae,  quibus  usus  est,  ostendunt,  ^v  nojf,  ois  ovx  fjv  Xoyoq^  hoc  est,  erat  pater, 
cum  nondum  esset  Xoyog.  Item,  dixit  esse  loyov  t^  ovx  oviwv^  ex  non  existentibus,  id  est,  ex  nihilo.  Negavit 
ergo  re  ipsa  Filium  esse  de  essentia  Patris  et  omnipotentem. 

Huius  interpretationis  et  sententiae  cum  haberet  suffragatores  aliquot  Episcopos,  et  privata  dissen- 
sio  in  manifestam  erumperet  Ecclesiarum  distractionem,  Constantinus  edicto  publico  convocavit  omnes  Episco- 
pos  in  urbem  Bithyniae  Niceam,  ut  ibi  in  Synodo  de  confessione  singulorum  et  testirnoniis,  quibus  confessio 
niteretur,  dirempta  discordia  constitueretur  una  et  consentiens  forma  doctrinae  de  Filio  Dei. 

Convenerunt  ergo  trecenti  et  octodecim  Episcopi ,  inter  quos  multi  fuerunt  mutilati  aliqua  corporis 
parte  sub  Diocletiano  Maximino  et  Licinio,  viri  jtietate,  doctrina,  sanctitate  vitae,  constantia  confessionis,  aetate, 
insignes  et  admirandi,  qui  cum  opposuissent  Arrio  caput  primum  lohannis  xal  ^ecg  ^v  6  Xoyog :  Et  dicta.  de  omni- 
potentia  Filii  ut  lohannis  primo,  Omnia  per  ipsum  facta  sunt.  Item,  Ego  vitarn  aeternam  do  eis.  Sine  me  ni- 
hil  potestis  facere.  Et  Matth.  1 8.  Ubicunque  sunt  duo  aut  tres  congregati  in  nomine  meo ,  in  medio  eonim 
sum.  Colossen.  1.  Omnia  per  ipsum  et  in  ipsum  condita  sunt,  et  omnia  per  eum  consistunt.  Ebrae.  1.  Per 
quem  et  secula  fecit,  qui  est  fulgor  gloriae  et  effigies  substantiae  eius  sustentans  omnia.  Denique  dicta  de 
invocatione,  quae  testantur  Filium  omnipotentem  esse,  Adesse  ubique,  introspicere  ac  pernoscere  abditos  atque 
occultos  animorum  sensus ,  exaudire  a!que  opitulari  ubique,  quae  divinae  naturae  sunt  propria,  His  ergo  cum 
Arrii  comnjentun;  evidenter  refutassent,  conclusernnt  ex  collectis  testimoniis  scripturae  contra  Arrium  Filium 
patri  o/joovaiov  esse,  Et  ut  doctrinae  sunima  brevibus  comprehensa  semper  in  conspectu  esset,  summam  totius 
repetiverunt  Symbolo  composito,  quod  a  loco  Synodi  Nicenum  vocatum ,  et  plurimorum  qui  convenerant  suffra- 
giis  et  subscriptione  conq>robatum  est.  Rejtetitae  sunt  ab  iisdem  et  eonfirmatae  denuo  condemnationes  impii 
dogmatis  Samosateni,  et  reiecti  sunt  atque  exjdosi  errores  Novati  et  Miletii,  qui  negarunt  lapsos  si  redirent  ad 
]»opnitentiam  recipiendos  esse.  Hae  luerunt  occasiones  ut  conderetur  Symbolum  Nicenum.  Etsi  autem  non 
modo  non  so])ita  sunt  certamina  his  remediis,  sed  ]>aulo  post  vehementius  exarserant,  et  horribili  Arrianorum  in 
Orthodoxos  saevitia  sunt  exas])erata,  adeo  ut  in  ea  distractione  Ecclesiarum ,  paulo  post  quod  dubitatio  odium 
doctrinae  parit,  maxima  multitudo  pertaesa  obscuravum  disputationum  et  rixarum  inter  Christianos,  avidissime  re- 
ceperit  dogma  Mahonjeti  j)rophanis  iiigeniis  plausibile,  cuius  contagia  })ene  unius  anni  spatio  maximam  Asiae 
et  Ajihricae  parteiu  infecerunt  doctrina  et  armis  j)iopagata,  profuit  tanien  confessio  Niceaeedita  et  illis  temj)oribus 
et  toti  posteritati.  Retinuit  enim  et  usurj)avit  eam  Ecclesia  omnium  temporum  tanquam  evidens  illustre  et  firmum 
testinionium  ad  refiitaiidos  et  compescendos  eos,  qui  Samosateni  et  Arrii  furores  renovarunt.  In  nostris  vero 
Ecclesiis  decantaiittir  publice,  ut  haec  ijisa  repetitio  testetiir  de  consensu  nostro  in  vera  doctrina  cum  vera  Ec- 
clesia  Catholica  Dei,  et  ut  animi   de  huius  doctrinae   certitudine   conOrmentur.     Etsi   euim  Synodi  non   possuut 


351  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  352 

condere  novos  aiticiilos  (idei,  quod  doctiina  de  essenlia  et  voluntate  Dei  longe  supra  et  extra  conspectum 
oninis  creaturae  rati(»na!is  posita,  neque  ab  Angelis  ulJis  neque  ab  honiinibus  mentis  acie  deprehendi  potest  sed  a 
filio  Dei  prolata  est  ex  sinu  arcano  patris,  eoarrata  ab  Angelis,  patefacta  generi  huniano  cerfo  verbo  et  illustri- 
bus  testinioniis,  tamen  tesles  sunt  seu  testificationes  de  aliquo  veteri  dogmate,  quod  se  ostendunt  ac  profitentur 
amplecti,  quia  non  sit  novum  aut  commenticium,  sed  vera  auforitate  et  perspicuis  atque  illustribus  testimoniis 
expressum  in  scriptis  Propheticis  et  Aj>ostolicis,  quae  testimonia  colligentes  et  conferentes  inter  se,  ex  his  ve- 
ram  esse  demonstrant  sententiam  quam  profitentur,  et  propter  ea  tesfimonia  Synodorum  decretis  assentluntur 
alii.  Ne  quidem  Apostoli  ipsi  tradiderunt  ullum  dogma,  quod  nor)  cum  patefacta  aptea  in  Prophetarum  scriptis 
doctrina  consentiret,  et  citatur  dignum  memoria  ex  ^etro  Aposfolo  dictum  a  Clemen.te  Alexandrino  sexto  aiQoi- 
fiaieuiy,  quod  affirmat  Apostolos  nihil  sine  scripturae  testimoniis  dicere:  o  IliiQog  iv  tm  xtjqvy^mi  TtfQi  lutv  nno- 
GJoXoiv  Xeywv  (prjcCv.  rjfxtlg  St  druTiiv^avTfg  idg  ^tjS/ou^,  og  fl'xofjfv  jojv  nQotpr/ioSv,  a  fjiv  did  TiaQa^olmv^  a  bi  dC 
aivt,y/jdi(Ov,  a  da  avdfvnxuig  xal  avToXt^^tl  xov  xQf^^^^^^  'It]Govv  lvc/jat,<jvj(t)v ,  fvQo/itfv  xal  jrjv  naQovaCav  aviov  xaX 
tov  ^dvajov  xal  i(v  ajavQov,  xal  idg  Xomdg  xoKdatig  ndaag  oaag  inoCrjaav  avKO  oi  'lovdaToi  xal  i^v  tytQaiv  xal 
irjv  fig  cvQavovg  dvdXrnpiv  nQO  tov  'IfQoadXvfja  xjiaOrjvai,  xudoig  iytyQunJo.  lavja  ovv  iniyvovjtg  iniajtvaafjtv  ko 
i^f(o  did  j(f)v  yfyQafjfJtvoiv  tig  avjov.  Et  paulo  post:  iyvoifjtv  ydQ  OJi  6  dfog  avjd  nQogtia^tv  ovj(og  xal  ovdty 
(IjfQ  yQU(frjv  Ityofjiv.  Nitltur  fides  verbo  patefacto.  Synodi  traditas  in  eoden»  sententias  repetunt  et  profitenfur, 
et  osfendunt  ex  collafione  plurium  tesfimoniorum,  quomodo  dicta  Prophetica  et  Apostolica  intelligenda  sint,  et 
adiuvantur  iis  testimoniis,  quae  ab  Apostolas  manasse  ex  veris  certisque  monumeutis  constat. 

Cum  autem  Symboli  Niceni,  et  Apostolici  dicta  brevia  sint,  adiunxit  semper  Ecclesia  longicrem  ex- 
plicationem,  et  repetivit,  cum  opns  fuit,  enarrationem  collecfis  testimoniis,  quae  ostenderent,  unde  sumpfa  sit 
doctrina  in  eo  proposita,  et  ut  fides  se  figat  ac  fundet  non  in  hunianis  senfenfiis,  sed  in  persjiicuo  verbo  Dei. 
Ila  in  Academia  Vitebergensi  repefivit  enarrationem  Symboli  Niceni,  ut  dixi,  prlmnm  Doctor  Caspar  Cruciger 
contra  Servetum  Campanum  et  similes  fanaticos,  quoium  Servetus  per  Hispaniam,  Galliam,  Germanicam  et  Ita- 
liam  Samosatenicnm  virus  tunc  renovabat,  propter  quod  cum  turbare  Ecclesias  et  inficere  teneras  menfes  non 
desineret  multoties  admonitus  et  manifeste  convictus,  iure  ad  rogum  condemnatus,  poenas  supplicio  corporis  luit. 
Postea  cum  inchoatam  explicationem  immatura  mors  Crucigeri  abripuisset,  partem  eius  magnam  pertexuit  Phi- 
lippus  Melanthon,  quam  opposuit  calumniis  et  mendaeiis  illorum,  a  quibus  eum  post  mutafionem  qr.am  Germa- 
niae  funestum  bellum  anni  quadragesimi  Sf>xti  attulit,  iniustissime  praegravatum  et  acerbissime  traductum  esse 
meminimus,  contra  quos  clamores  cum  posteritati,  si  qua  futura  est,  dictura  esse  testimonlum  scripta  eius,  quae 
nulla  est  unquam  abolitura  vetustas,  non  dubitemus,  non  altrectabimus  illa  vulnera  amplius.  Extat  autem  editio 
utraque  et  in  manibus  Doctorum  versatur. 

Sed  cum,  ut  fit  rebus  motis  et  turbatis,  annis  sequentibus  crescente  petulantia  ingeniorum  et  licentia 
ab  alii»  alia  commoverentur  certamina.  Alibi  Sfancarus  reprehendens  usitatam  Ecclesiae  doctrinam  de  modo  lo- 
quendi  in  communicafione  Idiomafum,  et  de  Mediatore  filio  Dei  dispufaret,  Eum  tantum  Mediatorem  esse  secun- 
dum  humanara  naturam:  Alibi  Osiander  convelleret  doctrinam  nostranun  Ecdesiarum  de  imputatione  iustitiae 
Chrisfi  novo  commenfo  de  iustifia  essentiali:  Alibi  Stenckfeldius  pravius  quam  antea  et  vehementius  urgeret  fa- 
natica  sua  deliria  de  Enfhusiasmis  confra  verbi  sonanfis  et  ministerii  dignitatem  atque  autoritatem,  deque  hu- 
mana  natura  Christi  absorpfa  in  diviniratem.  Serperet  etism  furor  Anabaptisticus.  Ilis  ergo  causis  inquilsus 
Philippus,  ut  has  recens  mofas  disputationes  explicaret  integre  ac  perspicue,  et  revelleret  quae  ab  autoribus  ad 
eas  confirmandas  excogifabantur,  totam  retexuit  enarrationem  Symboli  Niceni,  in  qua  cum  alias  multas  doctrinae 
Christianae  partes,  ut  doctrinam  de  Lege,  de  Evangelio,  de  Libero  arbitrio,  tum  vero  in  primis  doctrinam  de 
Deo  et  de  Filio  Dei  et  de  iustificafione  hominis  coram  Deo  exiniie  illustravit,  ut  vix  alia  copiosior  extet  et  illu- 
Btrior  horum  declaratio,  sicut  plaeraque  eius  postrema  scripta  sunt  nervosiora  et  penetrantiora  caeteris. 

Ut  autem  frui  Ecclesia  posset  hoc  quoque  postremarum  eius  cogitatlonuin  et  laborum  fructu,  adden- 
dam  censuimus  prioribus  har.c  quoque  enarrafionem ,  ne  quid  explicationis  ulli  parti  motarum  controversiarum 
deesset,  et  operani  editionis  hortanfibus  amicis  libenter  in  nie  recejti,  cuni  occupatis  aliis  ad  eam  rem  non  safis 
otii  concederetur,  Quia  piaculum  esse  iudico,  committere  nogligenlia  nostra,  ut  pereat  aliqaid  eorum ,  quae  ab 
hoc  divinitus  excifato  et  gubernato  viro,  quem  post  Ltifherum  nosfrae  Ecclesiae  habuerunf  summum ,  quae  ergo 
ab  hoc  ad  usum  Ecclesiae  scripta  fuerunt,  quod  dexteritafe  fractafionis,  perspicuitate  expHcationis,  facilitate  ora- 
tionis,  recfifudine  sententiarum  cum  Piopbeficis  et  Apostolifis  scri|»fis  et  totius  primae  ac  }>urioris  antiquifatis 
testimoniis  consentienfe,  C(  nsolationiim  verarum  fontibus,  pielalis  et  ardentis  invocationis  nervis,  facile  caeteros 
nostri  seculi  interpretes  vincunt.  Non  enim  gignlt  interpretafiones  novas  et  alienas,  ut  multi  hoc  tenipore  petu- 
lanter  et  impudeuter  faciunt,  quos  non  pudet  comminisci  dogmata  inaudita  in  Ecclesia  et  ad  ea  stabilienda  vio- 


553  V.   EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI.  354 

lenter  trahere  ac  detorquere  testinionia  aliorum  toto  coelo  ab  eo  sensu  discrepantia,  sed  erutam  ex  tota  antiqui- 
tate  ma^na  cura  et  studio  doctrinani,  accurateque  pensitatam  atque  ad  norniam  et  analogiam  doctrinae  Propheti- 
<ae  et  Apostolicae  exploratam  colligit  et  exphinat,  et  quae  tuit  eius  moderatio  ac  pietas,  semper  sua  scripta 
Ecclesiae  iudicio  subiecit.  ^ 

Hanc  editionem  postremam  princeps  Illustrissime  et  Domine  clementissime  T.  Celsitudini  dedicare 
volui,  cuius  consilii  multas  habeo  et  gravissimas  causas :  Primum  quod  C.  T.  amj^lecti  scio  et  j^rofiteri  toto  pe- 
ctore  constanter  exemplo  patris  tui  principis  omni  virtutum  genere,  prudentia  et  pietate  praestantissimi,  doctrinam 
nostrarum  Ecclesiarum  comprehensam  in  ea  confessione  quae  exhibita  est  Carolo  V.  Imperatori  in  Comitiis  Au- 
gustanis  anni  1530.  Quam  cum  idem  autor  tunc  scripserit,  efpostea  perpetuo  doctrinae  consensu  cum  phnimis 
ahis,  tum  hoc  ipso  commentario  fusius  explicarit  ac  lucidius,  n.on  dubito  et  hunc  commentariuni  tibi  grntissimum 
futurum^  et  in  lectione  confessionis  Augustanae  atque  in  intelligendis  scriptis  Propheticis  et  Apostolicis  ac 
symbolis  phirimum  te  adiuturum  esse.  Deinde  ut  filii  haeredes  fiunt  nominis  paterni  et  bonorum  quae  patres 
reliquerunt,  sic  existimo  haeredes  eos  esse  debere  amicitiarum ,  quas  patres  coluerunt.  Eximie  autem  dilexit 
pater  C.  tuae  et  coluit  impense  utrumque  Lutherum  et  Philijipum.  Honorum  et  nomen  et  scrij)ta  cuj)io  C.  T. 
notissima  et  commendatissima  esse ,  ut  jiatri  fuerunt,  quae  si  diligenter  legerit  et  pie  sectata  fuerit  C.  T.  conser- 
vabit  ac  tuebitur  imo  augebit  eam  pietatis  gloriam,  quam  jjater  omnium  praestantium  virorum  iudicio  ac  testi- 
monio  consequutus  est  et  reliquit,  Tertio,  quod  me  qui  sub  T.  C.  imperio  natus  sum,  decet  non  tantum  testari 
et  })iam  ac  iustam  meam  de  Ecclesiis  patriae  curam  ac  sollicitudinem,  et  jierpetuum  obedientiae  ac  fidei  studium 
erga  C.  T.  sed  quantum  in  me  est  dare  operam,  ut  ad  piorura  scriptorum  lectionem  assiduam  ac  meditationem 
inviteris,  et  ut  suj>j)editentur  Ecclesiis  patriae  multa  j^ia  et  utilia  scripta,  Nullius  autem  commentarii  magis 
erudiunt,  quam  Philippi  Melanthonis,  quibus  hjoc  iure  refertur  accej)tum ,  quod  dortrina  nostrarum  Ecclesiarum 
in  certum  corpus  redacta,  et  convenienti  ordme  exposita  est  atque  comjirehensa.  Hoc  oportet  fateri  omnes  non 
prorsus  caecos  et  furentes  odiis,  contra  quos  cum  mortuo  etiam  non  parcant  aliqui,  ut  nominis  eius  et  scriptorura 
T.  C.  suscipiat  patrocinium  ac  defensionem,  hac  quoque  dedicatione  eam  admonere  volui,  de  qua  ut  spero  et 
polllceor  mihi  optiiaa  omnia,  facit  et  affectio  erga  Ecclesias  C.  T.  egregia,  tt  forma  Eccleslarum  in  patria  optime 
constituta,  et  sajjiens  ac  moderata  gubernatio.  Ut  ergo  operam  hanc  meam  C.  T,  benigne  atque  clementer  susci- 
piat  ea  qua  par  est  animi  subiectione  peto,  Et  oro  Deum  aeternum  patrem  Domini  nostri  lesu  Chrlsti  crucifixi 
pro  nobis  et  resuscitati,  ut  j)er  et  j)ropter  aeternum  filium  Aoyov  ipsius  xal  elxcva  atStov  colligat  sibi  in  j)atria 
mea  aeternam  Ecclesiam  voce  et  ministerio  Evangelii  sui,  et  sanctificet  eam  Sj)iritu  sancto  suo,  j)raestet  tran- 
quillam  ac  salutarem  gubernationem,  custodiat  ac  regat  et  Celsitudinem  tuam  atque  Illustrissimam  coniugem  et 
Consiliarios,  et  flectos  animos  vestros  ad  pia  moderata  et  salutaria  consilia.  Bene  et  foeliciter  valeat  C.  T. 
Datae  Witebergae  die  quarta  Martii,  qua  anno  1484.  editus  est  in  lucem  Illustrissimus  princeps  Georgius  Mar- 
chio  Brandeburgensis,  C.  T.  pater,  qui  et  pietate  Christianae  et  sanctae  moderationis,  et  virtutum  omnium  bel- 
Hcarum  at  Togatarum  eximium  fuit  exemplar,  huius  ut  vestigia  sequaris  praestet  Spiritu  suo  sancto  Filius  Dei 
Dominus,  noster  lesus  Christus. 

Cel.  T. 

addictiss. 

M.  lohannes  Sturio. 


MELANTH.  OPEB,  VOL.  XXIII.  23 


EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


Ex  Editione  Witebergensi  anni  1561. 


DE  DEO. 

In  vera  invocatione  necesse  estcogitare,  quid  allo- 
quaris,  quid  sit  Deus,  et  quomodo  sepatefecerit,  ante, 
etcurvelit  exaudire  tuosgeniitus,  et  quod  velit  discer- 
ni  ab  onmibus  comnienticiis  nuniinibus,  et  ab  omni- 
bus  creaturis.  Quare  prinuim  onmium  tenendae 
sunt  definitiones  sumtae  ex  testimoniis  divinis,  quae 
nos  commonefaciujit,  et  quid  sit  Deus,  et  quomodo 
velit  agnosci  et  invocari,  et  quo  discrimine  cogi- 
tandae  sint  personae,  et  seiungenda  sit  invocatio 
nostra  ab  Etlinica  invocatione:  Sit  igitur  haec  de- 
linitio  prima. 

Deus  est  essentia  spiritualis,  aererna,  intelli- 
gens,  alia  a  creaturis  omnibus,  verax,  bona,  itista, 
benefica,  casta,  misericors,  liberrima,  immensae 
sapientiae  et  potentiae,  irascens  peccatis,  Pater  ae- 
ternus^  qui  Fiiiimi  ab  aeterno  imaginei.i  suam  ge- 
nuit,  3t  Filius  imago  Patris  coaeterna,  et  Spiritus 
sanctus  procedens  a  Patre  et  Filio,  sicut  patefacta 
est  divinitas  certo  verbo  et  tesfimoniis  divinis, 
quod  Pater  aeternus  cum  Filio  et  Spiritu  sancto 
condiderit  coelum  et  terram,  et  onuies  creaturas, 
et  adsit  omnibus  creaturis,  quo  ad  conservationem, 
et  colligat  sibi  in  genere  humano  Ecclesiam  aeter- 
nam,  propter  Filium  et  per  eum,  et  sit  iudex  iusto- 
rum  et  iniustorum. 

Cum  igifur  invocamus  Deum,  cogitemus  ubi 
et  quibus  testimoniis  sese  Deus  patefecerit,    ut   in 


Baptismo  Christi,  et  discernamus  eum  ab  omnibus 
creaturis,  et  agnoscamus  quahs  sit,  et  discernamus 
personas,  sicut  nobis  revelatae  sunt. 

Pater  cum  Filio  et  Spiritu  sancto  est  conditor 
et  conservator  omnium  creaturarum,  et  vult  agno- 
sci  Fil  um  et  Spiiitum  sanctum.  Sic  autem  Filium 
nobis  patefecit,  quod  sit  is,  per  quem  dicit  decre- 
tum  de  Creatione  et  Redemtione,  et  quod  hic  Fi- 
1  us  constitutus  sit  mediator,  et  initio  protulerit 
Evangelium  ex  sinu  aeterni  Patris,  ostendat  Patrem, 
et  conservet  niinisterium  Evangehi,  et  certo  tem- 
pore  assumta  humana  natura,  sit  factus  redemtor, 
et  quod  propter  Imnc  Filium  velit  nos  exaudire,  et 
propter  eum,  et  per  eum  salvet  nos,  et  quod  ipse 
Filius  immediate  vivificet  corda  in  consolatione  per 
Evangelium,  et  sic  Pater  et  F^ilius  efFundant  Spiri- 
tum  sanctum,  qui  immediate  est  laetitia,  qua  Deo 
copulamur,  Sicut  inquit  Paulus:  Accepistis  non  Spi- 
ritum  servitutis  ad  timorem,  sed  Spiiitum  adoptio- 
nis  filiorum,  quo  clamamus  Abba  pater.  Item  2. 
ad  Timotb.  1.  Non  dedit  nobis  Deus  Spirifum  ti- 
miditatis,  sed  roboris,  dilectionis  et  castitatis.  Ita 
discrimina  personarum  pie  cogitemus,  et  suas  pro- 
prietates  singulis  atfribuamus,  nec  existemus  otiosa 
vocabula  esse  Filium  et  Spiritum  sanctum,  ac  de 
singularum  personarum  proprietatibus  postea  plus 
dicetur. 

Non  sic  invocat  Xenophon,  qui  etiamsi  cogi- 
tat,  Deum  esse  unicam  essentiam  et  personam  sa- 
pientem,    veracem,    iustam,    beneficam,    vindicem 


357 


V.  EXPLICATIO  SYJNIBOLI  NICENI. 


358 


scelerum,  tamen  non  potest  statuere,  an  et  cur 
exaudiatur,  imo  dupliciter  errat,  et  de  essejitia  Dei, 
et  de  voluntate  Dei.  Hac  distributione  utamur  do- 
cendi  causa,  ut  melius  cogitenuis,  quid  sit  idola 
comminisci.  Etsi  enim  dicunt  Ethnici,  ludaei  et 
Mahometistae,  se  hoc  nominare  Deuni,  quod  est 
intelligens  essentia,  aeterna,  bona,  iusta,  omnipo- 
tens,  conditrix  nnindi,  tamen  negant  hunc  esse  ve- 
rum  Deum,  qui  se  in  Ecclesia  patefecit,  qui  atTn*- 
mat  esse  xniam  essentiam  divinam,  conditricem, 
Patreni,  Filium  et  Spiritum  sanctum.  Aberrant 
igitur  a  vero  Deo,  qui  se  certis  etilUistribus  testi- 
moniis  patefecit,  et  tingunt  sibi  aliquid  esse  Deum, 
sine  patefactione  divina,  et  alii  alios  furores  com- 
miniscuntur,  ut  Stoici  cogitant  Deum  esse  mentem 
infusam  mundo,  quae  non  possit  aliter  agere,  quam 
sicut  cient  suos  motus  causae  secundae. 

Postea  errant  Ethnici,  ludaei,  Mahometistae, 
et  alii  hostes  Evangelii  etiam  de  voluntate  Dei, 
quia  ignorant  Mediatorem  et  projnissiones,  ac  du- 
bitant,  an  recipiantur  et  exaudiantur  a  Deo,  et 
quanquam  in  rebus  secundis  otiosi  cogitant  se  Deo 
curae  esse,  tamen  postea  in  iudlcio,  aut  doloribus, 
suam  dubitationeni  confitentur,  vel  Epicurel  fiunt, 
vel  irascuntur  Deo ,  ae  fremunt  adversus  iudicium 
eius. 

Hic  igitur  necesse  est  tenere  doctrinam  saepe  re- 
petitam  a  Filio  Dei:  Qui  non  lionorat  Filium,  non 
honorat  Patrem.  Item,  Nemo  venit  ad  Patrem  nisi 
per  Filium.  Item,  Haec  est  vita  aeterna,  ut  co- 
gnoscant  te  solum  verum  Deum,  et  quem  misisti 
lesum  esse  Christum.  Item,  Si  quis  diligit  me,  ser- 
monem  meum  servabit,  et  pater  meus  diliget  eum, 
et  ad  eum  veniemus,  et  mansionem  apud  eum  fa- 
ciemus.  Item,  cum  non  nosset  nmndus  Deum  per 
sapientiam,  placuit  ei  per  stultam  praedicationem 
salvos  facere  credentes.  Qui  non  credit  inFilium, 
ira  Dei  manet  super  eum. 

Haec  et  similia  dicta  affinnant  non  recte  agno- 
sci  Deum  sine  notitia  Mediatoris  et  promissionum. 
Discernunt  igitur  Ecclesiam  a  caeteris  gentibus,  et 
in  vera  invocatione,  singulae  personae  intuendae 
sunt,  et  cogitandum  est,  quae  sint  officia,  et  quae 
singularum  sint  proprietates,-  invocas  simul  Patrem 
aeternum,  Filium  et  Spiritum  sanctum,  et  agnoscis 
eos  esse  unam  essentiam  divinam,  conditricem  re- 
rum,  et  opitulatricem,  sinml  etiam  credis  Filium 
esse  missum,  ut  sit  propitiator,  propter  quem  tota 
divinitas  te  recipit  et  exaudit.  et  qui  est  Xcyog  pa- 
tefactor  Evangeiii,  et  revera  est  efficax  in  corde 
tuo  cum  voce  Evangelii  te  sustentas,  in  qua  ce;;'nis 
voluntatem  Dei,  et  effundit  Spiritum  sanctum  in 
cor  tuum,    et    laetitiam  et  motus  Deo   congruentes 


accendit    iuxta   dictum:  De  Spiritu  sancto  suo  da- 
bit  vobis. 

Primum  autem  sint  in  conspectu  testimonia, 
quae  affirmant  unam  esse  essentiam  divinam,  ae- 
tcrnam,  immensae  sapientiae,  potentiae,  iustitiae  et 
bonitatis,  creatricem  coeli  et  terrae,  angelorum  et 
hominum,  et  aliaru?n  rerum  omnium,  quae  non  sunt, 
aeterims  Pater,  coaeternus  Filius,  et  coaeternus 
Spiritus  sanctus.  Ita  dicitur  de  unitate  essentiae. 
Deut.  6.  Audi  Israel,  Doniinus  Deus  noster,  Do- 
minus  unus  est,  id  est,  Hic  Deus  qui  in  Israel  pa- 
tefactus  est  suo  verbo,  et  qui  populum  eduxit  ex 
Aegypto,  solus  est  Deus,  et  non  alia  commenticiai 
numina,  quae  ab  aliis  gentibus  nominantur  Dii. 
Quare  in  textu  scriptum  est,  Deus  noster,  id  est, 
patefaclus  in  Israel,  hunc  verum  Deum  agnoscito, 
et  discernito  ab  omnibus  aliis  gentium  connnenti- 
ciis  numinibus  et  Idolis,  sicut  mandatum  est:  Do- 
minum  Deum  tuum  adorabis,  et  ei  soli  servies. 

Est  autem  adoratio  confessio,  quod  illa  sola 
essentia,  quam  alloqueris  ut  Deum ,  vere  sit  talis, 
ut  supra  in  descriptione  Dei  dictum  est,  et  quod 
exaudiat  propter  Filium,  ac  propterea  ab  hac  sola 
omnipotenti  essentia,  sapienti  et  bona,  mens  petit 
auxilium,  et  huic  agit  gratias,  id  est,  fatetur  quod 
ab  ea  acceperit  bona,  fatetur  item  quod  huic  soli 
essentiae  summa  obedientia  debeatur,  et  quod  vere 
puniat  contemtum. 

Sciant  autem  iuniores  appellationem  nln^  P**^' 

T       : 

priam  esse  veri  Dei  patefacti  primis  patribus,  et 
in  Israel ,  qua  initio  vera  Ecclesia  distinxit  suam 
invocationem  ab  Ethnica,  sicut  nos  dicimus.  Deus 
qui  te  patefeeisti  misso  Filio  Domino  nostro  lesu 
Christo,  crucifixo  et  resuscitato. 

Huc  iam  addantur  plura  testimonia,  ut  Deut. 
4.  Ut  scias  quod  Dominus  est  Deus,  et  non  est 
alius  praeter  eum.  Deut.  32.  Videte  quod  ego 
sim  solus,  et  non  est  alius  praeter  me.  Esaiae  45. 
Ego  sum  Deus,  et  non  est  nllus  praeterea,  praeter 
me  non  est  Deus  formans  lucem,  et  creans  tene- 
bras.  Item,  Non  est  alius  Deus  praeter  me,  Deus 
iustus  et  salvans  non  est  praeter  me. 

Colligantur  et  de  singulis  attributis  Deo,  per- 
spicua  testimonia,  ut  quod  sit  sapiens,  liber,  iustus 
etc.  ut  1.  Tinioth.  1.  Soli  sapienti  Deo  honos ,  et 
1.  Paralip.  28.  Omnia  corda  scrutatur  Deus.  Et 
de  libertate  Psalm.  114.  Onmia  quaecunque  voluit 
fecit. 

Monendi  sunt  et  hoc  iuniores,  cum  opponitur 
Deus    creaturis,    fit    mentio  unitatis,   quia  una  est 

23' 


359 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


360 


essentia  creatrix,  et  simul  tres  personae  sunt  illa 
creatrix  essentia,  sed  personae  discernuntur,  cum 
divinitas  intra  sese  describitiir,  et  cuni  de  incar- 
natione  Filii,  et  de  missione  Spiritus  sancti  dicitur. 

Hic  autem  dicendum  est  de  vocabulo  perso- 
nae,  quod  in  Ecclesia  aliter  usurpatur,  quam  in  ve- 
teri  lingua  Latina.  Graeci  magis  perspicue  locuti 
sunt,  qui  nominant  tcpiazaiLievov^  id  est,  subsistens, 
quasi  dicat,  non  tantum  imaginatione  cogitandum, 
sed  re  ipsa  subsistens  vivum  et  intelligens,  obscu- 
rius  est,  cum  dicunt  vTroGmcig,  tamen  et  hoc  nomi- 
ne  multum  usa  est  antiquitas,  pro  eo  quod  dixerunt 
v(pi(na/iiei'ov.  Postea  Latinos  Graeci  imitati  dixerunt 
TTQCikoana.  Sed  definitio  in  Ecclesiae  liaec  traditur : 
Persona  est  subsistens  vivum,  individuum,  intelli- 
gens,  incommunicabile,  non  sustentatiim  ab  alio. 
Harum  particularum  declaratio  postea  sequetur. 
Discernit  autem  Ecclesia  ovaCav  et  vcpiGtdfurov.  In- 
telligit  enim  ovaCav  communem  essentiam,  aeternam 
et  omnipotentera  Patris,  Filu  et  Spiritus  sancti,  sed 
vfpiaidfxevoi,  sunt  subsistentes  re  ipsa,  non  tantum 
imaginatione  distincti,  Pater,  Filius,  et  Spiritus  san- 
ctus.  Hoc  enim  vult  Ecclesiae  docere,  Patrem,  Fi- 
lium  et  Spiritum  sanctum  discerni  non  tantum  vo- 
cabulis,    sicut  multa   sunt   voc&bula  Dei  apud  He- 

braeos    Q^^i^X  ''lli^  7}<    sed    re    ipsa  alium  subsi- 

stentem  esse  Patrem,  alium  subsistentem  esse  Fi- 
lium,  alium  subsistentem  esse  Spiritum  sanctum, 
etiamsi  sunt  ofioovaioi. 


DE  PATRE. 


Pater  aeternus  est  prima  persona  divinitatis, 
non  nata  nec  aliunde  procedens,  sed  quae  genuit 
ab  aeterno  Filium  imaginem  suam,  et  a  qua  proce- 
dit  Spiritus  sanctus,  et  quae  cum  Filio  et  Spiritu 
sancto  res  alias  omnes  creavit  et  conservat. 


DE  FILIO. 

Filius  aeternus  est  secunda  persona  divinitatis, 
quae  est  substantialis  et  integra  imago  aeterni  Pa- 
tris  ofioovaiog  Patri,  quani  Pater  sese  intuens  et 
considerans  ab  aeterno  gignit,  quae  nobis  quidem 
sic  manifestatur,  quod  sit  persona,  per  quam  Pater 
dicit  decretum,  et  totum  ordinem  creationis  et  re- 
parationis  hominum,  et  miftitur,  ut  patefaciat  Evan- 
gelium,  et  assumat  humanam  naturam,  et  sit  Me- 
diator,  Redemtoi',  lustificator  et  Salvator. 


DE    SPIRITU  SANCTO. 


Spiritus  sanctus  est  tertia  persona  divinitatis, 
procedens  a  Patre  et  Filio,  et  est  substantialis 
amor,  et  laetitia  coaeterna  inter  Patrem  et  Filium, 
6fj(,Qovaiog  Patri  ^et  Filio.  Et  nobis  sic  quidem  ma- 
nifestata  est,  quod  mittatur  in  corda  credentium,  ut 
tales  motus,  amorem  et  laetitiam  acquiescentem  in 
Deo  in  eis  accendat,  qualis  est  ipse,  sicut  2.  Ti- 
moth.  L  expresse  scriptum  est:  Non  dedit  nobis 
Spiritum  tiraiditatis,  sed  roboris,  dilectionis  Dei  et 
castificationis.  In  his  descriptionibus  semper  cogi- 
taiione  complectamur  simul  communia  attributa, 
quae  omnibuspersonis  congruunt,  omnipotens,  sa- 
piens,  verax,  beneficus,  iustus,    castus,  misericors. 

Sciendum  et  hoc  est^  tres  esse  personas,  et 
nec  plures  nec  pauciores,  quia  sic  se  patefeclt  di- 
vinitas,  et  in  confessione  Baptismi,  hae  tres  perso- 
nae  nominatim  commemorantur  aequali  honore  ce- 
lebrandae,  de  quibus  et  alia  testimonia  ex  scriptu- 
ris  mox  recitabimus.  Ac  de  singulis  dicendum 
est,  quas  habeant  appellationes,  et  ostendendum 
est  tres  esse  personas,  et  quod  sint  ofioovaiov. 


Nomina  Filii :  Filius  aeternus  nominatur  imago 
aeterni  Patris  Heb.  1.  Qui  est  fulgor  claritatis  et 
imago  substantiae  eius.  Nominatur  et  Verbum  loh. 
1.  In  principio  erat  verbum.  Harum  duarum  appel- 
lationum  collatio  declarat  utramque,  quia  enim  ver- 
bum  nominatur,  intelligimus  Filium  cogitatione  gi- 
gni.  Nam  Verbum  est  aliquid  cogitatione  natum,  et 
cum  nos  homines  aliquid  cogitamus,  formamus  ima- 
gines.  Cumque  nostris  vocabulis  usa  sit  scriptura, 
et  nominet  Filium  imaginem  aeterni  Patris,  intelligi 
potest,  Verbum  sic  gigni,  quia  Pater  sese  intuens 
integram  imaginem  suam  gignit,  et  sic  scripserunt 
Basilius  et  Augustinus.  SeJ  haec  nominis  inter- 
pretatio  tantum  hoc  dicit,  quod  nominetur  loyog 
respectu  Patris,  in  illa  aeterna  generatione.  Signi- 
ficat  autem  lohannes  eum  dici  loyov  et  respectu 
Patris,  in  illa  aeterna  generatione,  et  respectu  crea- 
turarum,  quia  sumit  narrationem  ex  Genesi:  Dixit 
Deus,  fiat  lux,^  et  addit:  omnia  per  hunc  loyov  fa- 
cta  sunt,  Item  respectu  prolati  Evangelii:  Filius  qui 
est  in  sinu  Patris,  ipse  enarravit  nobis.  Et  lohan. 
8.  cum  interrogant  ludaei :  Tu  qui  est,  Respondit  le- 
sus,  Trjv  uQx^v  on  xal  lalw  vfxtv^  initio  sum  hoc 
quod  loquor  vobis.  Sit  igitur  haec  appellatio  lcyog 
nobis  dulcissima.  Quanquam  enim  veram  est  Fi- 
lium  esse  integram  et  substantialem  imaginem  Pa- 
tris,  et  esse  Xoyov,  quia  cogitatione  nascitur,  tamen 
et  ideo  sciamus  Xoyov  dici,  quia  per  eum  Pater  di- 
xit  decretum  de  toto  ordine  creatlonis  et  reparatio- 
nis  hominum,   et    haec  persona  immediate  mittitur. 


361 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


362 


et  atl  promissionis  promulgationem,  et  ad  coriser- 
vationem  niinisterii,  quia  Pater  non  eognosceretur, 
nisi  edito  et  promulgato  verbo.  Loquitur  ergo  et 
haec  persona  ad  patres,  conservat  ministerium,  et 
voce  Evangelli  dicit  consolationem  in  singulorum 
credentium  cordibus,  et  monstrat  eis  Patrem. 

Scriptores  vetusti  post  Apostolos,  Filium  saepe 
etiam  nominant  Sapientiam,    sumta  occasione,'  vel 
ex  1.  capite  1.     Epistolae    ad    Corinthios,    vel    ex 
Proverbiis  Salomonis    et  Syracide,    et   verum    est» 
eodem    modo    Filium    nominari    posse    sapientiam, 
quo    Xoyog  nominatnr.     Sed  iunlores  monendi  sunt, 
non  hoc  ita  accipiendum  esse,  quasi  Pater  non  sit 
sapiens  propria  sapientia,    sed  ut  personae  discer- 
nantur,    Sciamus  Patrem  esse  personam  intelligen- 
tem  propria  intellectione,  et  Filium  esse  personam 
intelligentem    propria   intellectione.      Magis    autem 
perspicuum  est,  cum  nominatur  AOFO^  ^  quomodo 
enim  diceret  Pater  et  gigneret  loyov,  nisi  ipse  esset 
quiddam  intelligens  et  cogitans  ?  Cum  igitur  Filius 
nominatur  sapientia  Patris,  intelligatur  hoc  vocabu- 
lum    de  Sapientia    genita    seu   dicta  quae  est  XoYog 
et   lumen    de  lumine,  Pauhis  loquitur  de  Sapientia 
et  potentia  patefacta  in  collectione  Ecclesiae,    an- 
tea  enim  dixit:    Nos  praedicamus  Christum  crucifi- 
xum,    quem  ludaei  iudicant  esse  Gxavdulov^    Graeci 
stuUitiam,  opponit  igitur  antithesin,  imo  non  est  im- 
postor,  Nec  Evangelium  est  stuha  fabula,  sed  Chri- 
stus  est  persona,  per  quam  Deus  est  efficax,  colli- 
git  et  salvat  Ecclesiam,  resuscitat  mortuos,  ita  lo- 
quitur    de    potentia    quae    patefit  in  Ecclesia,    non 
hoc    vult  Patrem    esse  imbecillem,    et  tantum  Filii 
potentia  potentem  esse.     Sic   lo«ju?tur  de   sapientia 
patefacta  in  Ecclesia,  Christus  est  Dei  sapientia,  id 
est,  persona,  per  quam  nobis  Pater  hanc  arcanam 
sapientiam  patefacit,  quod  hoc,  modo  velit  nos  sal- 
vare.     Sic    apud  Esaiam    nontinatur    filius  MIRIFI- 
CUS,   id  est,    mirabiha  efficiens,    coHigens  et  ser- 
vans  Ecclesiam,    resuscitans  mortuo^:  CONSILIA- 
RIUS,    quia  Pater  per  eum  dicit  decretum  de  toto 
ordine  creationis  et  reparationis ,    et  postea  hic  Fi- 
lius    enarrat   nobis    hoc    arcanum  consilium  de  re- 
concihatione.     In  Proverbiis  capite  8,  et  deinceps, 
placet    mflii    intelligi  sapientiam  ipsum   Filium  Dei, 
sed  ab  initio  concionanteiu  in  Ecdesia,  patefacien- 
tem  decreta  Dei,    Legem  et  Evangelium,  Sicut  in- 
quit:     O    filii  ad  vos  clamo.     Congruent  igitur  ap- 
pellationes  Xoyog  et  sapientia  de  persona  patefaciente 
voluntatem  Dei,  et  explicanda  sunt  argumenta. 


Potentia  Dei    est   nota  gentibus  Rom.   1, 
Christus  est  potentia  Dei   1.  Cor.   1. 
Ergo  Christus  est  notus  gentibus. 


Facilis  est  responsio:  Ex  puris  particularibus 
non  necesse  est  sequi  conclusionem,  qiiia  verum 
est,  aliquam  potentiam  Dei  aliquo  modo  esse  no- 
tam  gentibus,  scihcet  essentialem  potentiam,  osten- 
sam  in  creatione,  cuius  opus  cernitur.  Christus 
est  alia  potentia,  scilicet,  personalis,  hoc  est,  est 
persona,  per  quam  Deus  potens  est  in  Ecclesiae 
salvatione.     Sic  breviter  responderi  potest  ad  alte- 


rum  argumentum. 


Lex  est  sapientia  Dei,  et  est  nota  genti- 

bus. 
Christus  est  sapientia  Dei, 
Ergo  Christus  est  notus  gentibus. 

Respondeo:  ex  puris  particularibus  non  neces- 
se  est  sequi  conclusionem.  Etsi  enim  Lex  est  sa- 
pientia  Dei,  tamen  non  est  universa  sapientia  Dei. 
Christus  autem  personalis  sapientia  est,  per  quam 
patefit  Evangelium,  quod  est  aha  sapientia,  non  est 
vox  Legis,  ut  non  sequitur,  Gentes  norunt  aliquam 
sapientiam  Dei,  videlicet  numeros,  Ergo  norunt 
universam  sapientiam  Dei. 


TESTIMONIA. 


Consideratis  appellationibus,  et  descriptionibus 
trium  personarum,  colligantur  illustria  et  firma  te- 
stimonia,  in  quibus  Deus  hanc  doctrinam  patefecit, 
necesse   est   enim  de  Dei   essentia  et  voluntate  sic 
sentire,  sicut  se  Deus  patefecit,  ut  dicitur  lohan.  I. 
Deum    nemo    vidit  unqiiam,    Fihus  qui  est  in  sinu 
Patris,  ipse  enarravit  nobis.    Et  de  Filio  inquitPa- 
ter:    Hunc  audite  invocationem  oportet  niti  illustri- 
bus  dictis  a  Deo  traditis  per  Filium,    Prophetas  et 
Apostolos,  ideo  nota  sint  firma  testimonia,    tradita 
in  scriptis  Proplieticis  et  Apostolicis.      Haec  in  in- 
vocatione  intueamur,  ut  verum  Deum,  qui  se  pate- 
fecit  in  his    dictis,    alloquamur,    quod  vero  et  Ec- 
clesiae  veteris  confessiones  recitamus,  eo  fit,  non 
quod    invocatio  nit^tur   autoritate  Synodorum,    aut 
Sciiptorum  post  Apostolos,    Sed  quia  Deus  in  Ec- 
clesia    voluit    esse    ministerium  docendi,    quo   vuit 
nos  deduci  ad  fontes,  ad  Prophetica  et  Apostolica 
testimonia,  et  ibi  quasi  capita  doctrinae  indicari,  ut 
commonefacti    agnoscamus    divina    testimonia.      Et 
Fides    ac  Invocatio    nitantur    perspicuo  verbo  Dei, 
sicut  scriptum  est:    Nisi   arassetis  mea  vitula,   non 
invenissetis.     Et    Petro    dicitur:     Et   tu    conversus 
confirma  fratres  tuos,  vult  Deus  extare  aliquorum 
coiifessionem,  quibus  et  ipse  testimonia  tribuit,    ut 
etiam  hoc  modo  imbecilles  confirmentur. 


367 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


368 


tamen  recentiores,  cum  negant  hanc  propositionem^ 
Essentia  generatur,  offundunt  imaginationem,  quasi 
alia  quaedam  res  nascatur,  et  essentia  addatur 
non  nata ,  haec  imaginatio  procul  ex  mentibus  eii- 
cienda  est,  et  sciendum,  cum  Filius  nascitur,  vere 
eum  de  essentia  Patris  nasci,  et  ita  nasci  essen- 
tiam  quae  Filius  est,  sicut  hoc  ipsum  dietum  sonat, 
Deus  de  Deo,  Lumen  de  Lumine. 

Hac  vera  sententia  considerata,  facile  est  iu- 
dicium  de  illis  quaestionibus  recentiorum,  ubi  quae- 
runt,  an  in  Filio  differat  realiter,  Essentia  et  Re- 
latio,  et  an  Relatio  generetur,  si  essentia  non  ge- 
neratur.  Scias  autem  verissimum  esse,  in  quaii- 
bet  persona,  Essentiam  et  Relationem  nequaquam 
diflerre  realiter,  nec  esse  duas  res  Essentiam  Filii 
et  Relationem,  Sed  revera  Filium  esse  essentiam 
genitam,  non  aliam  rem  esse  natam. 

Haec  vera  sunt,  et  pios,  qui  dextre  haec  ac- 
cipiunt,  utiliter  erudiunt,  ut  agnoscant  Filium  Dei 
vere  esse  gbiiitam  a  Patre  essentiam,  non  cUias  res, 
nec  tantum  Relationem  natam  esse.  xMens  liumana 
cogitans,  format  iniaginem  rei  cogitatae,  sed  huic 
unagini  non  communicat  suam  essentiam,  ac  imago 
ipsa  tantum  est  evanescens  actio,  et  non  vivit. 
At  aeternus  Pater  sese  intuens,  gignit  imaginem 
sui  substantialem ,  et  vivam,  de  ipsa  essentia  Pa- 
tris,  quae  est  6/novatog  Patri.  Haec  apud  Graecos 
aliquanto  minus  obscure  traduntur,  quam  apud 
Latinos.     Obiicitur  autem  hoc  argumentum: 

Idem  noii  gignit  se  ipsum, 

Essentia  est  eadem, 

•Ergo  essentia  non  gignit  essentiam. 

Respondeo  ad  maiorem.  Idem  quatenus  est 
incommunicabile,  iion  gignet  sese,  sed  idem  quod 
est  comnmnicabile  communicatur  genito.  Est  autem 
essentia  communicabilis,  Ergo  communicatm*  genito. 

Addamus  autem  de  duabus  naturis  in  Christo 
et  hoc  testimonium  leremiae  23.  et  33.  Exuscitabo 
David  germen  iustum,  et  regnabit  rex,  et  hoc  est 
nomen  quo  vocabunt  eum  nin"'  iustitia  nostra,  pri- 
mum  cum  nominat  germen  Davidis,  loquitur  de 
humana  natura,  Deinde  de  persona,  hoc  germen 
erit  Rex,  et  faciet  iudicium  et  iustitiam,  et  persona 
haec  nomihabitur,  id   est,  invocabitur  et  agnosce- 

tur  esse  TyJTV  iustitia  nostra.  Hic  tribuit  Christo 
nomen  lehova,  quod  soli  Deo  tribuitur,  et  addit 
Christum  facere  iudicium  et  iustitiam,  id  est,  pu- 
nire  impios,  et  reddere  iustitiam  credentibus.    Item 


esse  iustitiam  nostram,  videlicet  hanc  personam 
quae  liberat  nos  a  peccato  et  a  morte  aeterna,  et 
reddit  vitam  aeternam.  Hae  proprietates  nulli  crea- 
turae  conveniunt,  Ergo  affirmant  in  Messia  natu- 
ram  divinam  et  humanam  esse. 


DE  DUABUS  NATURIS  IN  CHRISTO. 

Hic  inseramus  doctrinam  de  duabus  naturis  in 
Christo,  quia  in  testimoniis  prudenter  consideran- 
dum  est,  ubi  proprie  de  divina  natura,  ubi  de  hu- 
mana  loquantur.  Ac  prinnmi  notus  est  articulus 
l^idei,  quod  FiJius  Xoyog  humanam  naturam  assum- 
serit,  ita  ut  sit  facta  unio  hypostatica,  seu  ut  alii 
loquuntur  personalis.  lam  hic  repetatur  definitio 
personae,  sicut  Latina  Ecclesia  loquitur. 

Persona  seu  vcpiciafisvov ,  id  est,  subsistens, 
est  substantia  individua,  intelligens,  inconimunica- 
bilis,  non  sustentata  in  alio,  ut  Petrus  est  vcpioTa- 
fiEVGv,  non  corpus  Petri,  quia  corpus  desertum  ab 
anima  mox  dissolvitur,  quare  cum  velut  gestetur 
ab  anima,  non  dicimus  solum  corpus  esse  perso- 
nam.  Ut  autem  aliquo  modo  consideretur,  qualis 
sit  unio  hypostatica  duarum  naturarum  in  Christo, 
repetantur  liic  etiam  modi  praesentiae  Dei. 


MODI  PRAESENTIAE  DEL 

Primus  est  praesentia  Universalis,  qua  Pater, 
Filius  et  Spiritus  sanctus  adsunt  omnibus  creatu- 
ris,  coelo,  terrae,  animantibus,  hominibus,  angelis 
bonis  et  malis,  et  substantias  conservant,  donec 
volunt  eas  conservare.  De  hac  universali  prae- 
sentia  dicitur  lerem.  33.  Coelum  et  terram  ego 
impleo.  Et  Esaiae  66.  Coelum  sedes  mea,  et 
terra  scabellum  pedum  meorum.  Esse  autem  se- 
parabilem  hanc  praesentiam  manifestum  est  in  de- 
structione  rerum ,  ideo  enim  destruuntur ,  quia 
Deus  eas  diutius  non  conservat. 

Secundus  modus  est  praesentia  in  beatis,  qua 
non  tantum  conservantur  substantiae,  sed  etiam 
communicatur  beatis,  lux,  sapientia,  iustitia,  laeti- 
tia  Dei,  et  Deus  visibiliter  in  eis  adest,  Sicut  in- 
quit  PauUis;  Erit  Deus  onmia  in  omnibus,  osten- 
dit  se  eis  et  simul  adest,  et  creat  in  eis  novam 
sapientiam,  iustitiam,  laetitiam,  et  alios  motus  ipsi 
conformes.  Quanquam  autem  beati  non  deserun- 
tur,  tamen  Deus,  et  angelus  beatus,  seu  homo 
beatus,  non  sunt  lumm  vcpiGTccfievov,  sed  adest  eis 
societate. 


369 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


370 


Tertius  modus  est  praesentia,  qua  in  hac  mor- 
tali  vita  Deus  habitat  in  Sanctis,  qua  non  solum 
conservat  substantias  eoinnn,  sed  etiam  sanctificat 
eos  non  visibiliter,  Sed  est  efficax  in  eis,  quia  voce 
Evangelii  Filius  accendit  in  eis  novam  lucem,  et 
vivificat  eos,  et  effundit  in  eos  Spiritum  sanctum, 
ut  novos  motus  ipsi  congruentes,  et  laetitiam  in 
eis  exuscitet,  hanc  praesentiam  separabilem  esse 
Scriptura  affirmat,  et  tristissimi  lapsus  Sanctorurn 
ostendunt,  et  nequaquam  est  unio  hypostatica  Filii 
aut  Spiritns  sancti  cum  homine  converso  seu  re- 
nato,  sed  nominatur  tantum  habitatio  Dei  in  ho- 
mine  converso. 

Quartus  modus  longe  ah'us  est,  quo  haec  sola 
persona  Xo^og  assumit  humanam  naturam,  sumit 
certam  massam  ex  genere  humano,  non  solum  in- 
separabiliter,  sed  etiam  tali  unione,  ut  sit  unum 
vrpiGicijuivov  Xoyog  et  assumta  natura,  et  sicut  haec 
persona,  Xoyog  aeterna  est,  ita  posteaimpossibile  sit, 
hanc  massam  ipsi  insertam  non  simul  manere.  Ac 
notissimum  sit  dictum  omnibus :  Naturam  humanam, 
quam  Xoyog  semel  assumsit,  nunquam  deserit.  Etsi 
autera  exemplum  huius  unionis  nullum  est  in  crea- 
turis  quod  prorsus  congruat,  tamen  vetustas,  ut 
aliquo  modo  declaret  hanc  unionem,  ostendit  ho- 
minem,  sicut  anima  hominis  et  corpus  sunt  unum 
v<pi,GTUfiivov  completum,  et  corpus  dissolvitur  deser- 
tum  ab  anima,  ita  Xoyog  et  assumta  natura  sunt 
unum  v(ptaxdfi(vovy  et  redigeretur  in  nihilum  illa 
massa,  si  non  sic  gestaretur  a  XoV<>).  Haec  simi- 
litudo  extat  apud  Athanasium,  Cyriilum  et  lustinum. 
Sic  igitur  describitur  unio  hypostatlca,  ''quod  sit  unio, 
qua  persona  assumit  naturam,  ita  ut  sustentet  eam, 
quae  alioqui  non  esset,  nisi  sic  sustentaretur. 

Utuntur  et  his  verhis:  Persona  terminat  depen- 
dentiam  naturae  assumtae,  id  est,  Natura  assumta 
talem  habet  ordinem  ad  personam  assumentem,  ut 
masvsa  illa  non  esset,  nisi  sic  assumta  esset.  Con- 
siderentur  et  modi  loquendi.  Recte  et  usitate  dlci- 
tur:  persona  Xoyog  assumsit  hnmanam  naturam. 
Non  dicitur:  Natura  divina  assumsit  humanam  na- 
turam.  Neque  hoc  dicitur:  natura  divina  est  as- 
sumta,  nec  dicitur:  Deus  assumsit  hominem,  ta- 
metsi  interdum  vetustas  ita  locuta*sit.  Et  in  cantico 
dicitur:  Tu  suscepturus  hominem,  non  horruisti 
virginis  uteruni.  Iteni  poetica  sunt.  Deus  induit 
humanam  naturam.  Praeterea  usitate  dicitur,  Unio 
duarum  naturarum.  Item,  Natura  humana  unita 
est  naturae  divinae,  et  Graeci  et  Latini  vocabulo 
Unionis  multum  usi  sunt.  Haec  breviter  addidi, 
ut  iuniores  moneam,  ut  sint  circumspecti  in  lo- 
quendo,  et  retineant  usitatam  phrasin  recoptam 
gravi  autoritate,  quia  mutatio  parit  ambiguitates 
et  rixas. 

MELAhTH.  OPEU.  VOL.  XXIII. 


Causae  etiam  considerentur  Imius  mirandi  con- 
silii ,  ut  inda  consolationes  sumamus,  et  officia 
Christi  magis  intelligamus. 

Prima  est,  ne  esset  quidem  genus  humanum, 
sed  mox  prorsus  interiisset  post  lapsum  primorum 
parentum,  nisi  factuni  esset  decretum,  ut  loyog  as- 
sumeret  massam ,  et  propter  hanc  assumtionem 
reliquum  genus  humanum  esset  superstes, 

Secunda,  quia  homines  peccaverant,  congrue- 
hat  hominem  esse  qui  poenam  sustineret,  ut  iusti- 
tiae  Dei  satisfieret,  et  quia  hic  Redemtor  fuit  in- 
nocens,  poena  in  ipsum  derivata  valet  pro  aliis. 

Tertia,  ut  autem  esset  aequivalens  seu  maius 
pretium,  hic  Redemtor  non  tantum  est  homo,  sed 
etiam  Deus. 

Quarta,  nulla  creatura  sola  sustinere  hanc  ma- 
gnitudinem  irae  Dei  potuisset,  ideo  hic  Redemtor 
non  tantum  est  homo,  sed  etiam  Deus. 

Qainta,  voluit  Deus  hunc  Redemtorem  esse 
Victorem  mortis,  et  instauratorem  vitae,  sicut  ex- 
presse  dicitur  in  prima  pronussione:  Semen  mu- 
lieris  -conculcabit  caput  serpentis.  Sunt  autem 
haec  omnipotentis  naturae,  vincere  mortem,  etred- 
dere  vitam  et  iustitiam. 

Sexta,  hic  Redemtor  est  Sacerdos,  ut  igitur 
videat  corda  invocantium,  et  exaudiat,  et  videat 
consilium  aeterni  Patris,  non  tantum  est  homo, 
Sed  etiam  Deus,  et  quidem  hic  Fllius  statim  initio 
missus  est  ad  Ecclesiam  edita  prima  promissione, 
iuxta  dictum:  Filius  qui  est  in  sinu  Patris,  ipse  re- 
velavit  nobis,  et  sicut  initio  semper  fuit  apud  Ec- 
clesiam,  Sicut  Paulus  inquit  ad  Corinthios,  fuisse 
eum  in  deserto  apud  populum,  ita  deinceps  semper 
protegit  Ecclesiam  immediate,  iuxta  dictum:  Nemo 
rapiet  oves  meas  ex  manibus  meis.  Haec  quoque 
suut  naturae  omnipotentis.  Athanasius  inquit:  Con- 
gruebat  Filium  assumere  humanam  naturam,  ut 
haec  persona,  quae  est  substantiaHs  imago  aeterni 
patris,  restitueret  imaginem  Dei  in  nobis. 


DE  PROPRIETATIBUS  NATURARUM,  IN 

CHRISTO  NATO  EX  VIR(iINE,  ET  DE  COMiMU- 

NICATIONE  IDlOiMATUM. 

Assumsit  autem  7.6yog  corpus  et  animam  sine 
peccato,  sed  habentia  proprietates  naturales,  id  est, 
onmes  vires  et  api»etitiones  naturae  humanae  pro- 
prias  et  ordinatas,  ut  Famem,  Sitim,  Laetifiam, 
Tristitiam,  Dolores.  Item  eas  infirmitates  quae 
sunt  poenao,  non  peccata,  videlicet  naturam  huma- 
nam  passibilem  et  mortalem,  sentientem  dolores  et 

34 


375 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


376 


nam,  non  secuntlum  divinam,  sicut  Petrus  inquit, 
Passum  esse  caine.  Et  Irenaeus  inquit,  Christum 
crucifixum  esse  requiescente  verbo. 

Duae  sunt  naturae  in  Christo,  et  suas  proprie- 
tates  utraquc  retinet,  nec  propterea  separatur  altera 
ab  altera.  Deinde  propositio  vera  est  de  persona 
communicatione  Idiomatum,  Christus  mortuus  est, 
scilicet  secundam  naturam  humanam. 

Ariani  citabant  hoc   dictum:    Pater    maior    me 

est,  inde  ratioctnabantur,  Fllium  non  esse  of^oovtxiov 

Patri,    non    omnipotentem.     Responsio  usitata    est, 

Maior  me  est^  scilicet    quam    ego   sum,    secundum 

naturam  humanam,  ita  plerumque  decurrunt  veteres 

ad  hanc  responsionem  sumtam   ex  comnmnicatione 

Idiomatum.       Sed     simplicior    responsio    est:    alia 

dicta  de    essentia    loquimtur,    alia    de    officio    per- 

sonae.     Manifestum  est   autem   hoc   dictum,    Pater 

niaior  me  est,  loqui  de  officio  huius  personae  mis- 

sae  et  praedicantis,  et  obedientis  in  passione,  non 

loquitur    de    inaequalitate    essentiae.      Cum    eniin 

ludaei  accusarent  Christum,    quod    doceret    contra 

autoritatem  Dei,   necesse  luit  Christo  allegare  au- 

totitatem  Patris,    a  quo    afilrmat    se    missum  esse, 

et  traditam  sibi  doctrinam    et    mandatuni    docendi,  I 

ac  Patrem  maiorem  esse  dicit,  tanqiiam  mittentem,  I 

fontem    doctrinae ,     approbatorem     et    defensorem  [ 

huius  doctrinae  et  Ecclesiae  siiae,    ac    timc   prae-  ] 

sertim  Patris  autoritas,  et  potentia  monstranda  fuit,  ' 

quia    in    illo    ministerio    nondum    conspicitur    Filii 

potentia,    sed   conspicitur  passio  et    infirmitas,    ne 

igitur  hac    specie  infirmitatis    moti,    dubitarent   de 

doctrina,    et    de   conservatione    Ecclesiae,    aflfirmat 

potentia    Patris    hoc    ministerium    esse    efficax,    et 

Patrem    sua    potentia    glorificaturum,    esse   Filium 

et  servaturum  Ecclesiam.     Ita    dictum    hoc    de    of- 

ficio  pcrsonae    missae    loquifur,     Ac    cum    dic'tur, 

Verbum  erat  Deus,  ibi  propriissime  traditur  essen- 

tiae  descriptlo  ,  quia  haec  narrario  instituta  est,  ut 

doceat  quis  sit  Uyog,  etiam  antequam  assumsit  hu- 

nianam  naturam. 

Saepe  locum  habet  et  haec  responsio,  alia  di- 
cta  loquuntur  de  regnante  Christo,  alia  de  hurni- 
liato  ei  patiente.  Hanc  responsionem  in  Prophetis 
necessariam  esse  maniff^stunrest,  ut  de  hnmiliato, 
et  patiente  Messia  dicitur:  Ponet  animam  suam 
pro  peccato.  Item  Danielis  9.  Christus  occidefur, 
alia  de  regnante,  ut:  Dixit  Dominus  Domino,  sede 
a  Dextris  meis,  donec  ])cnam  inimicos  tuos,  sca- 
belhnn  pedum  tuorum.  Item  captivam  duxit  capti- 
vitatem,  quia  Prophetae  utruntque  ostendunt  eun- 
dem  Messiam  praedicaturum,  passnrum,  n»oriturum, 
resurrccturum ,  regnaturum,  et  collecturum  esse 
Ecclesiam,  et  ei  redditurum  esse  iustitiam  et  vham 
aeternam. 


Ita  de  regnante  Christo  dicitur:  Pater  non  iu- 
dicat  quenquam,  sed  omne  iudicium  dedit  Filio, 
quia  per  Filium  iudicat,  et  per  eum  patefacit  iudi- 
cium.  AHbi  dicitur  de  tempore  humiliationis,  non 
de  essentia,  Deus  Deus  meus,  quare  dereliquisti 
me,  non  hoc  dicit,  separatam  esse  divinam  naturam 
ab  humana,  sed  pati  humanam  naturam  et  nondum 
sentire  liberationem. 


ALIUD  DE  DICTO  AD  PHILIPPENSES. 

Magna  varietas  est  inierpretationum,  sed  iu- 
dico  hanc  veram  et  nativam  sententiam  esse:  qui 
cum  esset  in  forma  Dei,  id  est,  cum  esset  talis 
qualis  est  Deus,  videlicet  omnipotens,  tamen  non 
duxit  rapinam  esse  gerere  se  aequaliter  Deo,  id 
est,  non  rapuit  contra  missionem  suam  usum  omni- 
potentiae  in  sui  defensionem,  sed  se  ipsum  exina- 
nivit,  id  est,  non  est  usus  sua  potentia,  sed  acce- 
pit  formam  servi,  videlicet  non  liabentis  defensio- 
nem,  factus  in  simihtudine  hominum,  id  est,  fuit 
homo  et  similis  aliis,  passibilis  et  mortalis,  sed  sine 
}>eccato,  et  habitu  inventus  ut  homo,  id  est,  sensi- 
bus  et  affectibus,  fame,  siti,  gaudio,  tristitia,  mise- 
rlcordia,  lacrimis,  ira,  indignatione,  humiliavit  sese, 
factus  est  obediens  usque  ad  mortem,  id  est,  non 
repulit  mortem,  sed  cum  sciret  hanc  esse  volunta- 
tem  aeterni  Patris,  ut  sic  poena /olveretur,  voluit 
hanc  obedientiam.  Ita  velle  in  vocatione  servire, 
et  non  alia  expetere  splendldiora  aut  graviora  ex- 
tra  vocationem  nominatur  humilitas.  Propter  quod 
exaltavit  eum  Deus.  Hinc  Ariani  sumebant  argu- 
mentum,  Natura  Deus  non  potest  exaltari.  Respon- 
dent  Orthodoxi  ex  regula  dc  communicatione  Idio- 
matuni:  est  exaltatus  secundum  humanam  naturam, 
factus  im;  assibilis  et  immortalis,  sicnt  in  Psalmo 
dicitur:  de  torrente  in  via  bibet,  propterea  exalta- 
bit  caput.  Potest  autem  breviter  responderi,  allud 
est  tempus  humiliationis,  aliud  gloriticationis,  nec 
obedientia  tollit  aequalitatem  potentiae. 


DE  SPIRITU  SANCTO. 

Descriptionem  supra  recitavimus.  Spiritus 
sanctus  est  tertia  persona  diviniuatis,  procedens  a 
Patre  et  Filio,  et  est  substanfialis  amor  et  laetitia 
coaeterna  inter  Patrem  et  Fih'um,  o/joovaiog  Patri 
et  Filio,  et  nobis  sic  manifestata  est,  quod  mitfatur 
in  corda  credenfiuni,  ut  tales  motus  amorem  et 
laetifiam  acquiesceiifem  in  Deo  in  eis  accendat, 
qualis  est  ipse,  Slcut  2.  Tim.  1.  expresse  scriptura 


377 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


378 


est,  Non  dedlt  vobis  Spiritum  timiditatis,  sed  robo- 
ris,  dilectioiiis  et  castificationis. 


TESTIMONIA  QUOD  SPIRITUS  SANCTUS    SIT 

PERSONA. 

Primum  autem  diligenter  observandum  est  vo- 
cabulum  Spiritus,  quod  in  genere  signiticat  agitatio- 
nem,  aut  naturam  seu  vim  agitaiitcm,  et  obser- 
vanda  est  varietas  in  ipsis  scriptis  Proplieticis  et 
Apostolicis,  nec  temere  omnia  d;cta  miscenda  sunt, 
in  quibus  reperitur  vt)cabulum  Spiritus,  saepe  signi- 
ficat  ventos,  saepe  vitani  hominis,  saepe  motus  seu 
impetus  hominum  creatos,  tum  bonos,  tum  maloo: 
hic  significat  essentiam  spiritualein,  id  est,  vivam, 
intelligentem,  incorpoream,  efficacem,  Deus  est 
Spiritus:  Estque  hoc  loco  nomen  commune  patri 
et  aliis  personis.  Delectus  igitur  adhibendus  est 
in  testimoniis  colligendis,  ac  prudenter  iudicandum, 
ubi  proprie  loquatur  scriptura  de  Spiritu  sancto, 
qui  est  persona  seu  vcpiaiafievov ,  sanciificans  corda 
audientia  vocem  Evangelii,  et  cum  sic  sumitur  vo- 
cabuhim  Spiritus^  confirmandum  est  Spiritum  san- 
ctum  esse  personam  seu  vffiGidfxtvov^  Nam  multi 
impii  et  audaces  homines  in  dissidiis  Ecclesiasticis 
contenderunt,  Spiritum  sanctum  non  esse  vffiaia- 
fjbtvov,  sed  tantum  cogitationem  creatam,  aut  certe 
ipsum  Patrem  potentem,  seu  agitantem  sine  alia 
persona.  Sed  huic  impio  sophismati  Ecclcsia  vera 
opponit  testimonia  in  scripturis  tradita,  quorum  pri- 
muni  et  maxime  ilkistre  est  revelatio  divinitatis  fa- 
cta  in  Baptismo  Cliristi,  ubi  clare  discernuntur  tres 
personae:  Pater  inquit:  Hic  est  Fihus  meus  dile- 
ctus,  hunc  audite,  Est  igitur  alia  persona  Patris, 
alia  Filii,  descendit  autem  Spiritus  sanctus  in  spe- 
cie  cohunbae.  lam  si  Spiritus  sanctus  esset  agita- 
tio  in  animis  creata,  non  appareret  peculiari  specie 
corporali,  aut  si  esset  ipse  Pater,  non  discerneret 
Spiritum  sanctum.  Inquit  enini :  Su*per  quem  videris 
Spiritum  sanctum  descendentem.  Sic  et  in  Pente- 
coste  apparet  Spiritus  sanctus  peculiari  specie 
corporali. 

Hae  patefactiones  non  sunt  frustra  factae^ 
Sed  testificantur  Spiritum  sanctum  personam  esse, 
et  mitti  ad  sanctificandam,  et  ccnlirmandam  Eccle- 
siam. 

Ad  haec  testimonia  adiungntur  dictum  de  Ba- 
ptismo:  Ego  baptizo  te  in  noun'ne  Patris,  Filii  et 
Spiritus  sancti,  id  est,  boc  Baptismo  testor  te  re- 
cipi  a  vero  Deo ,  quem  super  te  invoco  Patrein, 
Filium  et  Spititum  sanctum.  Affirmo  te  recipi  a 
vero  Deo,  qui   est  pater  Domini   nostri  lesu  Chri- 


sti,  et  patefecit  se  misso  Filio,  et  te  propter  Filium 
recipit  et  vivificat,  sanctificat  et  confirmat  te  ad 
vitam  aeternam,  donans  Spiritum  sanctum  proce- 
dentem  a  Patre  et  Filio,  ac  tu  vicissim  agnoscas, 
hunc  verum  Deum,  qui  se  sic  patefecit. 

Cum  autem  ad  Spiritum  sanctum  dirigatur  in- 
vocatio,  sicut  ad  Patrem  et  Filium,  necesse  est 
eum  esse  vcpiaidixsvov,  et  non  motum  seu  agitationem 
creatam  in  homine,  nam  motus  seu  agitatio  creata 
in  homine,  non  est  invocanda,  lohan.  14.  Rogabo 
Patrein  et  alium  paracletum  dabit  vobis.  Cum  ait 
Alium,  discernit  a  Patre  et  Filio  hunc  paracletum. 
Et  lohan.  15.  Cum  venerit  paracletus  quem  ego 
mittain  vobis  a  Patre,  Spiritus  veritatis,  qui  a  Patre 
procedit.  Ego,  inquit,  mittam  a  Patre,  Non  est 
ergo  liic  missus  Spiritus  ipse  Pater  agitans,  quia 
i  Filius  non  mittit  Patrem,  nec  est  agitatio  creata, 
!  quia  haec  sunt  nomina  personae,  Alius  paracletus, 
'  qui  docebit  vos^  et,  quae  audiet  loquetur.  1.  Co- 
rinth.  12.  expresse  discernit  Paulus  Spiritum  san- 
ctum  a  donis  creatis:  omnia  haec  efficit  unus  et 
idem  Spiritus.  Et  2.  Cor.  3.  Transformamur  in 
eandem  imaginem,  tanqiiam  a  Domini  Spiritu,  ubi 
etiam  efFectorem  discernit  a  luce  creata. 

Quod  autem  Spiritus  sanctus  fuerit  antequam 
carnem  induit  Filius  Dei,  perspicue  testatur  Petrus 
1.  capite.  Epistolae  priinae,  cdm  inquit  de  Prophe- 
ti^:  Spiritus  Christi  praedicens  in  eis  Christum  pas- 
surum  esse.'  Hic  diserte  nomlnatur  Spiritus  Chri- 
sti  qui  fuit  in  Prophetis,  eodem  igitur  Spiritu  Chri- 
sti  et  Patres  et  Apostoli,  et  pii  deinceps,  hoc  est, 
omnes  electi  omnibus  temporibus  sanctificati  sunt. 
Idque  multo  illustrius  docent  verba  Esaiae  59. 
Hoc  foedus  meum  cum  eis,  dicit  Dominus,  Spiritus 
meus  qui  est  in  te,  et  verba  mea  quae  posui  in 
ore  tuo,  non  recedent  ab  ore  tuo,  nec  ab  ore  se- 
minis  tui,  dicit  Dominus ,  deinceps  et  in  sempi- 
ternum. 

Eundem  Spiritum  ait  esse  in  Esaia,  et  in  tota 
Ecclesia  in  omneni  aeternitatem,  non  igilur  tantum 
post  resurrectionem  Christi  effusus  est  Spiritus 
sanctus  in  pectora  Sanctorum,  sed  sernper  eodem 
Spiritu  sancto  omnes  electi  sanctificati  sunt,  et  qui- 
dem  dictum  Esaiae  dulcissimam  doctrinain  et  con- 
solationem  proponit,  affirmat  seurper  mansuram 
esse  Ecclesiam  Dei,  et  ibi  mansuram,  ubi  sonat 
vox  Evangelii,  et  cum  ea  voce  affirmat  dari  Spiri- 
tum  sanctum  per  Filiuin,  sicut  in  Psalmo  dicitur: 
Dat  dona  hominibus. 

Et  Zachar.  7.  Verba  quae  misit  Dominus  ex- 
ercituum  in  Spiritu  sancto,  per  nianuin  Prophetarum. 
Hoc  dicto  utrumque  affirmatur,  et  gubernatos  esse 
Spirilu  sancto  Prophetas,  et  verbuin  Dei  non  esse 


379 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


380 


inanem  sonituni.  Sed  audito  Evangelio,  efFundi 
Spiritijni  sancUini  in  corda ,  qui  niovet  ea  ad  cre- 
dendujn,  et  assensionem  confirmat,  accendit  vitam, 
invocationem,  laetiliam,  dilectionem  Dei,  et  alios 
motus  tales,  qualis  ipse  est,  ut  Rom.  I.  dicilur: 
Evangelium  est  potentia  Dei  ad  salutem  omni  cre- 
denti.  Et  2.  Cor.  3.  vocatur  Evangelium  ministe- 
rium  Spiritus. 

Constat  igilur  ex  Esaiae  et  Zachariae  dictis, 
quae  recensui,  doctrinam  de  Spiritu  sancto  in  ve- 
teri  Ecclesia  patrum  et  Propbefarum  notam  fuisse. 
Ideo  etiam  veteres  hoc  dictinn  in  (>enesi  I.  capite 
intellexerunt  de  Spiritu  sancfo,  qui  est  persona  di- 
vinitatis:  Et  Sj>iiitus  Domini  ferebatur  fsuper  aquas. 
Sic  enim  inquit  Basilius:  Sive  quod  verius  est,  et 
enarratum  est  ab  iis  qui  ante  nos  fuerunt,  loquitur 
de  vSpiritu  sancto  Dei. 

Cum  autem  dicta  in  novo  Teslamento  niagis 
perspicua  sint,  adiuiigantur  ad  dicta  exempla  vc(e- 
ris  Tesfamenti,  quod  cum  fiet  collatio  utriusque 
lucem  adferet,  nec  tantum  speculationis  causa  haec 
considerenms,  sed  ut  nos  ad  petenda  beneficia  Dei 
exuscitemus. 

Agnoscanms  immensam  bonitatem  Dei,  quod 
prinnnn  condidit  nos,  ita  ut  connnunicarit  sese  no- 
bis,  et  voluerit  nos  in  omni  aeternitate  frui  sua 
luce,  sapientia,  iustitia  et  laetitia.  Deinde  quod 
Filium  misit,  ut  pi  oferret  Evangelium,  et  esset  Re- 
demtor  et  restitutor  generis  Immani,  et  mittit  in 
corda  credentium  Spiritum  sanctum.  Haec  bene- 
ficia  petamus,  et  grati  celebremus,  non  simus  Pe- 
lagiani,  non  cogilenms  hominem  tantum  humanis 
viribus  regi  posse,  sciamus  non  sine  maxima  causa 
nostiae  imbecillitati  promitti  Spiiitum  sanctum. 
Sicut  Paulus  inquit:  Spiritus  opem  fert  imbecillitati 
nostrae. 

Quanquam  autem  de  essentia  Dei  sine  certis 
testimoniis  nec  Angeli,  nec  ulli  Doctores  certo  nos 
possint  docere,  tamen  postquam  Deus  se  patefecit, 
et  veri)um  suum  Ecclesiae  tradidit,  utlle  est  nosse, 
qtiid  probati  homines  in  prima  et  jmiiore  Ecclesia 
senserint,  qui  docfrinam  ab  Apostolis  acceperunt, 
voluit  enim  Deus  aliquos  esse  testes  de  sua  veri- 
tate,  ut  [»osteritas  confirmaretur,  iuxta  dictum:  Et 
tu  conversus  confirma  fratres  tuos. 


TESTIMONIA  ECCLESIAE  VETERIS. 

IHustre  testimonium  est  in  Symbolo  Niceno. 
Credo  in  Spiritum  sanctum  dominum  vivificautem, 
ubi    cum   Spiritus    sanctus    nominatur   Dominus    et 


vivificator,  perspicuum  est  intelligi  personam  et 
quidem  omnipotentem^  vivificantem  cum  Patre  et 
Filio,  qui  est  persona  procedens  a  Patre  et  Filio 
immediate,  accendens  motus  in  corde  tales  qualis 
est  ipse,  Recifavi  et  supra  confessionem  Gregorii 
Neocaesariensis,  quae  hic  quoque  rej)etenda  est: 
unus  Deus  pafer  verbi  viventis,  sapientiae  sub- 
sistentis,  et  imagin'is  suae  iiiteger  integrae  genitor, 
Pater  Filii  unigenifi,  unus  Dominus,  unus  ex  uno, 
imago  Patris,  Verbum  efficax,  Filius  sempiternus 
ex  sempite.no ,  unus  Spiritus  sanctus  ex  Deo  sub- 
stantiam  habens,  qui  per  Fiiium  apparuit,  sancti- 
ficans,  per  quem  Dsus  super  omnia  et  in  omnibus 
cognoscitur. 

Multorum  vetustiorum  testimonia  collegit  Ba- 
silius,  in  his  et  Palaestini  Eusebii  verba  recitat: 
Sanctum  Deum  lucis  conditorem,  per  salvatorem 
nostrum  lesum  Christum,  cum  Spiritu  sancto  invo- 
caiulum.  Haec  verba  ostendunt,  veteres  diserte 
tres  personas  in  Invocatione  complexos  esse,  et  ea 
forma  loquendi  de  Filio  usos  esse,  ut  animi  simul 
de  Mediaforis  intercessione,  et  de  promissionibus 
commonefierent.  Basilius  inquit:  Oportet  nos  ba- 
ptizare  sicut  acccpimus:  Credcre  autem  sicnt  bapti- 
zamur,  glorificare  autem  sicut  credimus  Patrem, 
Filium  et  Spiritum  sanctum.  Fugere  autem  palam 
blasphemos  eos ,  qui  Spiritum  sanctum  creaturam 
esse  dicunt.  Apud  Epiphanium  saepe  repetitae 
sunt  satis  perspicuae  asseverationes,  confra  Sabel- 
lianos,  iwTicciuiov  6  jiai^Q,  iwnooiaTov  6  viog^  ivv 
jicaiaiov  To  dyiov  jTVivfja.  Ifem  contra  TivevaaTOfjjd- 
/6VC,  Spiritus  vere  est  ex  Deo,  et  non  alienus  a 
Patre  et  Filio,  sed  ofioovawg  Patri  et  Filio. 

Postquam  autem  dictum  est  tres  esse  personas 
divinitatis,  discrimina  erudite  considerentur.  Pater. 
non  nascitur,  Filius  etiamsi  coaefernus  est  Patri, 
tamen  genitus  est,  et  est  inuigo  aeterni  Patris. 
Spiritus  sanctus  procedit  a  Patre  et  Filio.  Hae 
appellafiones  extant  in  sermonibus  Christi.  Sed 
hic  quaerat  aliquis,  quid  intersit  inter  nasci  et  pro- 
cedere.  Etsi  exLauriri  haec  arcana  non  possunt, 
tamen  significari  discrimenFilius  Dei  voluit,  et  ne- 
quaquam  eius  sermo  mutandus  esf.  Usus  autem 
est  vocabulis  humanis ,  quasi  deducens  nos  ad 
aspectionem  nafurae  hominis,  ut  inde  similitudo 
et  umbra  sumatur.  Sunt  autem  in  aiiima  hominis 
duae  praecipuae  potentiae,  Intelligens  et  Volens. 
Intelligens  format  imaginem,  quoties  de  amico  co- 
gitat,  statim  eius  imaginem  in  mente  quasi  pingit. 
Volentis  autem  potenfiae  sunt  ainor,  odium  et  alii 
affectus,  et  cum  hac  copulatum  est  in  homine  cor, 
quod  gignit  Spiritus,  videlicet  flammulas  quae  sunt 
incifatrices  actionum,  motuum  et  aftectuum.  Sit 
igitur  hoc  discrimen  inter  nasci  et  procedere. 


381 


V.  EXPLICATIO   SYMBOLI  NICENI. 


382 


Nasci  est  a  potentia  intelligente,  quia  Filius 
cogitatione  nascitui,,  et  est  imago  Patris,  et  prola- 
to  verbo  nobis  ostendit  Patreni  et  voluntaten»  eius, 
per  quotl  verbum  et  ipse  notitiam  in  nobis  accenilit. 

At  procedere  est  a  voluntate,  quia  Spiritus 
sanctus  est  agitator,  seu  amor  substantialis,  et  tan- 
quam  ignis  amoris,  quo  Pater  Filium  complcctitur, 
et  Filius  Patrem.  Item  quo  postea  Pater  et  Filius 
copulant  sibi  Ecclesiam,  et  communicant  ei  suam 
laetitiam  et  amorem. 


DE  DUPLICI  DISCRIMINE  PERSONARUM. 


Est  autem  duplex  discrimen  personaram.  Allud 
est  interius,  ut  Pater  gignens,  Imago  genita,  Spiri- 
tus  procedens.  Aliud  est  externum  a  beneficiis  er- 
ga  Ecclesiam  sumtam,  ut  Filius  et  Spiritus  sanctus 
mittuntur  ad  Ecclesiam  statim  ab  initio.  Filius 
constituitur  Mediator,  patefacit  promissionem,  orat 
pro  Ecclesia,  est  custos  Ecclesiae,  immediate  con- 
servat  ministerium  Evangelii,  loquens  cum  Patribus 
et  Prophetis,  postea  assumsit  humanam  naturam,  tit 
redemtor  et  persona,  per  quam  immediate  piotegi- 
tur  Ecclesia,  manifestum  iudicium  fit  immediate 
per  ipsum. 

Spiritus  sanctus  mittitur  in  corda  sanctorum,  ut 
in  nobis  accendat  motus  congruentes  cuni  Lege  Dei 
et  laetitiam  et  invocationem.  Haec  omnia  discrimi- 
na  mens  in  quotidiana  invocatione  intueatur,  ut  dls- 
cernamus  nostram  invocationem  ab  Ethnica,  Ma- 
hometica,  ludaica,  et  ab  afiarum  sectarum  lurori- 
bus,  quia  scriptum  est:  Dominum  Deum  tuuni  ado- 
rabis,  et  ei  soli  servies.  Item,  Non  habebis  Deos 
alienos. 

Ut  autem  vitentur  ambiguitates  et  insidiae  in 
vocabulis,  summa  cura  retineamus  appellatioiies  et 
phrases  traditas  in  sermone  Prophetico  et  A})osto- 
lico,  et  usitatas  in  vera  Ecdesia,  nec  gignantur 
portentosae  appellationes,  quales  finxerunt  Haeroii- 
ci,  quadrigas  Aeonum  et  provolas  et  ah*a  portena. 
Considcrenms  autem  in  scriptis  Propbeticis  et  Aj  o- 
stolicis,  ubi  proprie  de  generatione  yeterna  dicatur, 
ubi  de  generatione  visibili  Chi  isti ,  ubi  de  adventu 
ad  ministerium.  lohan.  8.  Ego  a  Deo  exivi  et  ve- 
nio.  Hic  dicitur  proprie  de  niissione  et  de  adven- 
tu  ad  njinisterium,  quia  obiurgat  ludaeos,  quod  non 
velint  sermoneiu  eius  audire.  Sicut  mox  sequitur: 
Si  Veritatem  dico,  cur  non  creditis  mihi?  In  INli- 
chaea  capite  quinto  dicitur:  Et  tu  Bethleiiem  Ephra- 
ta  parvula  est  in  millibus  luda,  id  est,  in  populo 
luda,    ex    te  mihi  egredietur  qui  erit  Dominator  in 


Israel.  Hic  egressio  significat  generationem  visibi- 
lem,  qua  Cliristus  ex  virgine  editur  in  Bethiehem. 
Deinde  mox  sequitur:  Et  egressiones  eius  sunt  an- 
te  dies  mundi.  Etsi  autem  ut  in  brevi  dicto  aliquid 
est  obscuritatis,  tamen  simplicissimain  est,  liic  in- 
telligi  generationem  aeternam,  quia  dictum  concio- 
natur  de  utraque  generatione.  Si  quis  autem  dis- 
putabit,  cum  nonien  egressionis  seu  processionis 
alibi  tribuitur  Spiritui  sancto_,  (;ur  hic  Filio  tribui- 
tur?  Respondendum  est;  vocabuhim  egretli  connnu- 
nius  esse,  Sed  cum  de  Fiho  dicitur,  declaranditn»  est 
per  vocabuhnn  (xigni  seu  nasci.  Filius  egreditur 
ut  genitus.  Item,  loyog  et  intago,  Sed  Spiritus  san- 
ctus  procedit  ut  agitator  et  laetificator;  Item  dis- 
cernator  egressio ,  altera  est  a  potentia  cogitante, 
ahera  est  a  voluntate.  Aliquid  etiam  interest  inter 
verba  t^eAd^siv  et  ixnoqevfa&m.  Nam  nooog  est  agi- 
tatio  et  motus.  In  Psahno,  dixit  Dominus,  legitur: 
ex  utero  ante  luciferum  genui  te,  quod  antiquitas 
accommodavit  ad  generationem  aeternani.  Sed  si 
legitur:  ex  uterd,  niane  veniet  tibi  ros  generalionis 
tuae,  tum  quadrat  ad  generationeni  ex  virgine,  ex 
qua  nascitur  Christus  vekit  ros  coelestis,  videlicet 
Filins  missus  de  coelo,  et  sine  semine  virili  assu- 
mens  humanam  naturam  in  virgine.  Haec  recito, 
ut  iuniores  sint  circumspec«^^i  in  loquendo,  et  discant 
et  tueantur  phrasin  verae  Ecciesiae,  nec  Uidant  am~ 
biguitatibus,  aut  hyperbohs,  aut  Acyrologiis.  Ac 
ad  cotnmonefactionem  utile  est  forma?n  precationis 
tenere,  utcunque  recitantem  discrimina,  et  dedu- 
centeni  nos  ad  patefactiones,  ut  cogitemus  quid, 
et  quem  alloquanmr,  et  cur  exaudianmr. 


AD  DEUM  PATREM. 


Omnipotens  aeterne,  vive  et  vere  Deus,  ae- 
terne  et  unlce  Pater  Domini  nostii  lesu  Chiisti, 
qui  te  patefecisti  imniensa  bonitate,  et  chimasti  de 
Fiho  tuo  Doinino  nostro  lesu  Christo.  Hunc  autn^e, 
conditor  et  conservator  coeii  et  terrae,  ei  angeiieae 
Ecclesiae  et  humanae,  et  opituhitor,  resuscitator 
inoriuorum  et  sjilvator,  una  cuin  Filio  tuo  coaeter- 
no  Doinino  nostro  lesu  (^hrisfo,  et  Spiritu  saiicto, 
sapien^,  bone,  verax,  casie,  iudex  iustissime,  mise- 
ricors,  liienime,  qui  dixi^ti:  Vivo  ego,  noh)  mor- 
tein  peccatoiis,  sed  uf  convertatur  et  vivat:  conli- 
teitr  libi  me  muUipHciter  pec;"asse,  et  du'eo  quod 
oflTsnili  te,  doleo  etiain  de  oinni  immnndiiia  iiiea. 
Oro  autem  toto  pectore,  miserere  niei ,  et  leinitte 
niihi  oiniiia  peccata  inea,  et  iustiHca  ine  per  et 
propler  lesuin  Chiistum,  crucifixiim  pro  nobis,  et 
resuscifatum,  Xoyov  xui-eixora  oov  utSior,  id  est,  ima- 
ginem  sempiteriiain  tuain,   quein  voluisti  pro  nobis 


383 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


384 


victinmin,  xal  /ufffrnrjyv  xal  ixiTT]v  esse,  mirabili  et 
inenaiiabili  consilio,  et  immensa  bonitate,  et  san- 
ctifica,  me  Spiritu  tuo  sancto,  casto  et  veraci,  ut 
te  agnoscam,  invocem,  tinieam  et  diligam  verum 
Deum  omnipotentem,  sapientem,  castum  et  vera- 
cem  aeternum  Patrem  Domini  nostri  lesu  Cliristi, 
et  Dominum  nostrum  lesum  Christum  et  Spiritum 
sanctum,  qui  te  patefecisti  misso  Filio,  collige  Ec- 
clesiam  inter  nos,  da  salutaria  et  pia  regimina, 
protege  me  et  familiam  mearn,  oppidum  nostrum  etc. 


AD    [FILIUM   lESUM   CHRISTUMj 
MEDIATOREM. 


Onmipotens  Donnne  lesu  Christi  Fili  Dei  Xoyt 
ual  (Ixcov  dtdtB  aiSiov.  Emanuel,  nate  ex  virgine, 
crucifixe  pro  nobis  et  resuscitate,  qui  es  Sacerdos 
in  aeternum,  sedejis  ad  dexteram  aeterni  Patris,  et 
es  deprecator  pro  nobis,  sapiens,  bone,  verax,  ca- 
ste,  iudex  iustissime,  misericors,  liberrime,  qui  di- 
xisti:  Venite  ad  me  omnes,  qui  laboratis  et  onerati 
eslis,  ego  reficiam  vos,  miserere  mei,  et  intercede 
pro  me  apud  aeternum  Pati«em  tuum,  et  sanotifica 
me  Spiritu  sancto  tuo,  collige  tibi  inter  nos  Eccle- 
siam,  et  eam  guberna,  sicut  dixisti:  Ero  vobiscum 
usque  ad  consummationem  seculi,  da  salataria  et 
pia  regiminaj  protege  me  et  familiam  meam,  et  de- 
pelle  a  nobis  Diabolos  hostes  nostros,  sicut  dixi- 
sti:  Nemo  rapiet  oves  meas  ex  manibus  meis. 


DE  CREATIONE. 

Factorem  coeli  et  terrae. 

Etsi  naturalis  ratio  in  hominibus  convincitur 
ordine  corporum  mundi ,  et  motuum  coelcsfium, 
conservatione  specierum,  et  ipsa  naturali  notitia  le- 
gis  in  meiitibus,  ut  fateri  cogatur  esse  Deum,  sa- 
pientem,  bonum,  veracem,  iustum,  et  a  Deo  condi- 
tum  esse  mundum,  tamen  in  hac  infirmitate  homi- 
num  languida  est  assensio,  et  Phiiosophi  affinxe- 
runt  muhos  tetros  furores,  ideo  in  Ecclesia  divini- 
tus  patefacta  est  vera  doctrina  de  Creatione,  et  il- 
lustris  asseveratio  traditur,  quod  Deus  sit  essentia 
aeterna,  distincta  a  rebus  creatis,  et  qiiod  liberri- 
ma  voluntate  condiderit  coeUmi  et  tevram,  angelos 
et  homiaes  et  alias  creaturas  ex  nihilo,  nec  fuit 
alia  aeterna  res  ante  creatioiiem,  nisi  sola  essentia 


divina,  et  execrandi  sunt  furores  Philosophorum, 
qui  fingunt  Deum  esse  quiddam,  quod  tantum  sit 
in  quadam  materia  coaeterna,  et  necessario  in  ea 
sit,  et  necessario  formet  eam.  Adversus  haec  Dia- 
bolica  deliramenta  veris  testimoniis  divinis  munien- 
dae  sunt  mentes.  ac  primum  de  causa  efficiente  et 
finali  cogitandum  est,  postea  recitanda  sunt  te- 
stimonia,  quod  libera  vohnitate  res  sint  conditae. 
Item,  quod  res  ex  nihilo  sint  conditae.  Item,  quod 
cum  cieatione  sinml  oporteat  intelligi  perpetuam 
conservationem  substantiarum ,  quod  videlijet  De- 
us  non  discesserit  a  suo  opere,  sicut  faber  disce- 
dit  a  navi  post  fabricationem. 


DE  PRIMO. 
DE  CAUSA  EFFICIENTE  CREATIONIS. 


Quod  Creatio  sit  opus  commune  aeterni  Patris, 
Filii  et  Spiritus  sancti  manifeste  significatum  est 
Gene.  1.  in  hoc  dicto:  Faciamus  hominem  ad  ima- 
ginem  et  similitudinem  nostrsm,  et  de  Filio  multa 
sunt  expressa  testimonia  in  lohanne,  Omnia  per 
ipsum  facta  sunt,  et  sine  ipso  factum  est  nihil, 
quod  factum  est.  Item,  Pator  meus  usque  modo 
operatur,  et  ego  operor.  De  Spiritu  sancto  Gene. 
1.  dictum  est:  Spiritus  Domini  ferebatur  super 
aquas.  Et  Psalmo  33.  Verbo  Domini  coeli  facti 
sunt,  et  Spiritu  oris  eius  omnis  exercitus  eorum. 
Hic  tres  personae  nominatim  recitantur,  et  diserte 
de  persona  dicitur  1.  Corinth.  12.  Omnia  haec  ef- 
ficit  unus  et  idem  Spiritus.  Cum  igitur  creatio  sit 
commune  opus  trium  personarum,  tradita  est  regu- 
la :  Opera  Trinitatis  ad  extra  sunt  indivisa,  id  est, 
personae  simul  sunt,  et  simul  agunt,  et  tamen  haec 
regula  sic  intelligenda  est,  ut  sua  cuique  personae 
proprietas  tribuatur.  Pater  creat  dicens,  ut  scri- 
ptum  est  in  Genesi:  Et  dixit  Deus,  faciamus  homi- 
nem  etc.  Pater  igitur  creat  per  Filium  qui  est 
Verbum,  in  quo  lucet  opus  totius  opificii,  et  Spiri- 
tus  sanctus  immediate  fovet  creaturas  et  mo- 
tum  impertit.  Ideo  dicitur :  Spiritus  Domini  fo- 
vebat  aquas.  Ac  lohannes  et  Paulus  certo  con- 
silio  utuntur  hoc  modo  loquendi,  ut  dicant  per 
Filium  omnia  creata  esse,  et  cur  dicatur,  quod 
cogitatione  considerandum  est.  Haec  magis 
perspicua  fiunt,  cum  restitutionem  Adae  et  Evae 
intuemur:  Pater  mittit  Filium,  qui  edit  promissio- 
nem;  et  Filius  sonans  promissionem  simul  est  effi- 
cax  in  corde,  ostendens  voluntatem  arcanam  Pa- 
tris,  et  per  Verbum  Spiritus  sanctus  imm-ediate  lae- 
tificat  et  movet  corde  ad  invocaiionem  Dei,  et  ac- 
cendit  tales  motus  qualis  ipse  est. 


385 


V.  EXPLICATIO  SY3IB0LI  NICENI. 


386 


DE  SECUNDO. 

DE  CAUSA  FINALI  CREATIONIS. 

De  causa  finali  quare  munclus  cenditus  sit. 
Duia  Deus  cuin  sit  optiinus,  voluit  habere  creatu- 
7as  quibus  suani  bonitatem  conimunicet,  et  quidem 
rationalibus  creaturis  communicat  illa,  quae  sunt  in 
ipso  optima,  scilicet  sapientiam,  iustitiam,  liberta- 
tem  elcctionis,  vitam  aeternam,  et  laetitiam  aeter- 
nam,  et  intellectum  horum  istorum  bonorum,  ut  vi- 
cissim  ille  celebretur.  Assidue  autem  consideran- 
da  est  magiiitudo  dilectionis  Dei  erga  nos,  Primum 
in  creafione  transfudit  in  nos  radios  eorum  bono- 
rum,  quae  \v  ipso  sunt  summa,  et  voluit  hominem 
esse  domicilium  et  templum  Dei.  His  tanlis  bonis 
amissis,  rursus  magnitudo  amoris  fit  illustrior,  cum 
Filio  deprecante  recipinuir  et  natura  humana  non 
solum  fit  domicilinm  Dei,  sed  etiam  fit  unio  perso- 
nalis  Filii  et  naturae  assumtae.  Huius  mirandi 
operis  causae  et  modus  in  tota  aeternitate  consi- 
derabituf,  sed  hanc  esse  principalem  causam  im- 
pulsivam.  quodFilius  missus  est,  videlicet,  dilectio- 
nem  Dei  erga  nos,  affirmat  ipse  Filius,  cum  ait: 
Sic  dilexit  Deus  mundum,  ut  dederit  Filium  unige- 
nitum.  Paulus  inquit:  Dilexit  nos  in  dilecto.  Rur- 
sus  igitur  propter  hunc  Filium  alii  homines  fiunt 
domicilia  et  templa  Dei,  agnoscitur  Deus  in  hac 
vita  per  Verbum,  et  Spiritus  sanctus  immediate  ac- 
cendit  motus  in  corde  tales  qualis  ipse  est,  ac  post 
hanc  vitam  Christus  tradet  regnum  Patri,  id  est, 
adducet  Ecclesiam  ad  Patrem,  et  tota  divinitas  se 
immediate  ostendet  et  conspicietur,  et  erit  efficax 
in  beatis^  non  aget  per  ministerium  Evangelii,  de 
hoc  fine  loquitur  FiHus,  cum  ait:  Haec  est  vita  ae- 
terna,  ut  agnoscant  te  esse  solum  Deum,  et  quem 
misisti  lesum  esse  Christum.  Item,  sit  dilectio  tua 
in  eis  qua  me  diligis.  Affirmat  igitur  ideo  condi- 
tum  esse  geiuis  humanum,  ut  Deus  illam  ingentem 
bonitatem  suan;  nobis  communicet,  quae  est  maxi- 
me  illustris  in  copulatlone  divinae  et  humanae  na- 
turae  in  Filio.  Ideo  Paulus  inquit,  in  hunc  Filium 
omnia  condita  esse,  id  est,  ad  liunc  finem,  ut  con- 
spiciatur  hoc  mirandum  opus  Dei,  in  quo  sic  com- 
nmnicavit  humanae  naturae  Deus  suam  bonitatem, 
ut  etiam  unione  vnoaiajtxa  Filius  assumserit  huma- 
nam  naturam. 


hilo 


DE  TERTIO. 

Quod  res  sint  conditae  ex  nihilo. 

Quod  Deus    condiderit  res  alias  omnes  ex  ni 


facta  sunt,  Ergo  non  fuit  materia  coeli  et  terrae 
aeterna,  non  facta  sicat  Stoici  et  alii  quidam  duo 
aeterna  finxerunt  menteni  et  materiam.  Saepe  etiam 
Scriptura  affirmat  Deo  dicente  res  creatas  esse. 
Non  igitur  ex  alia  priore  materia  factae  sunt,  et 
usitatum  est  in  Ecclesia  creationem  nominari  fabri- 
cationem  reruni  ex  nihilo. 


DE  QUARTO. 

Quod  Kbera  voluntate  res  sint  conditae. 


Quod  Deus  libere  et  volens  tunc  cum  voluit 
condiderit  mundum,  et  quod  sit  agens  liberrimumj 
manifeste  testatur  dictum  Psahni  114.  Omnia  qiiae- 
cunque  voluit  fecit,  et  Psalin.  135.  Omnia  quae- 
cunque  voluit  Deus  fecit  in  coelo   et  in  terra. 


DE  QUINTO. 

Quod  conservet  Deus  res  creatas. 


Infirmitas  humana  etiarr.si  cogitat  Deum  esse 
conditorem,  tamen  postea  affingit  hanc  imaginatio- 
nem,  ut  faber  discedit  a  navi  extructa,  et  relinquit 
eam  nautis  gubernandam,  ita  Deum  discedere  a 
suo  opere,  et  relinqui  creaturam  tantum  propriae 
gubernationi. 

Haec  imaginatio  Deum  removet  a  ereaturis,  et 
fingit  eum  otiosum  esse,  contra  hunc  tetrum  erro- 
rem  erudiendae  sunt  mentes,  et  firmissime  statuen- 
dum  est,  etsi  Deus  est  alia  res  distincta  a  creatu- 
ris,  tamen  adesse  eum  universae  creaturae,  et 
oinnium  creaturarum  substantias  quae  servantur, 
et  quatenus  servantur,  sustenfari  a  Deo,  i^ed  ita 
tamen,  ut  Deus  sit  agens  liberum,  sustentet  donec 
vult,  agat  simul  quatenus  ipse  dccrevit,  et  mode- 
retur  ac  mutet  aliqua  propter  salutem  Ecclesiae 
suae  immensa  bonitate,  lianc  praesentiam  Dei  con- 
firmant  haec  dicta:  Actorum  17.  In  ipso  vivinius, 
movemur  et  sumus,  id  est,  per  ipsum  creatura  su- 
stentatur  et  fovetur  vita  nostra. 


Retinendum  est  autem  discrimen  inter  creato- 
rem  et  creaturam,  inter  essentiain  creantem  et  es- 
sentias  creatas,  dicit  enim  vox  divina  Deutero.  4. 
Ut    scias   quod  ,"i'i,"T)  Dominus  sit  Deus,  et  non  est 

T         ; 

alius  praeter  eum,  et  discernantur   motus   Diabolo- 
rum  a  motibus  divinis  in  hoc  dicto:    Cam    menda- 
conhrmat  dlctum  lchannis  1.  Omnia  per  ipsum  i  cium  loquitur,  ex  proprio  loquitur.      Heb.  1.      Ge- 

UELANTH.  OPER.  VOL.  XXIII.  25 


387 


PHIL.  MEL.  SCEIPTA  DOGMATICA. 


388 


stans  oniiiia  verbo  potentiae  siiae.  Coloss.  1. 
Omnia  per  ipsiuu  consisdint.  1.  Tinioth.  6.  De 
Deo  (licitnr,  qui  vivificat  omnia.  Hier.  23.  Coe- 
Inm  et  terram  ego  impleo.  Haec  rerum  sustentatio 
et  conservatio,  qua  Deus  adest  toti  opificio  suo, 
et  rerum  «ubsiantias  servat,  sustentat  coelum,  et 
niotus  coelestes,  foecundat  terram,  procrsat  fruges 
in  terra,  creat  vitam  in  viventibos,  nominatur  usi- 
tata  appellatione  actio  Dei  generalis  seu  praesentia 
universalis.  Alia  nominatur  actlo  specialis,  quae 
est  sanctificatio,  qua  in  Ecclesia  per  Verbum  et 
Spiritum  sanctum  iustitia  et  vita  aeterna  restituun- 
tur,  et  simul  agnoscitur  et  invocatur  Dcus,  et  fiunt 
alia  extraordinaria  opera  in  Ecclesia,  ut  conserva- 
tio  in  foinace  Babylonica,  ac  certo  consiiio  Deus 
et  ordinaria  opera,  et  extraordinaria  facit. 

Ordinaria  ostendunt  hanc  naturam  non  casu 
confluxisse,  sed  sapientem  conditorem,  autorem 
esse  ordinis. 

Extraordinaria  ostendunt  hunc  conditorem  esse 
essentiam  distinctam  a  mundo,  et  esse  liberum 
agens,  et  posse  aliter  agere,  quam  cient  causae 
secundae^  et  muha  moderari  in  natura  suo  liberri- 
mo  consiHo,  obstrvandum  est  igitur  quae  dicta  lo- 
quantur  de  universali  praesentia,  quae   de  speciali. 


DE  SEXTO. 

An  omnia  fiant  necessario. 

Cum  Deus  sustentet  totam  naturam  rerum,  ori- 
untur  quaestiones  quomodo  sustententur,  an  sit  ne- 
cesse  omnia  ferri  et  fieri,  sicut  feruntur  et  fiunt. 
Item,  quae  sit  causa  peccati,  si  Deus  ipse  adest 
naturae. 

Etsi  autem  multae  spinosae  disputationes  in 
his  quaestionibus  motae  sunt,  tamen  explicatio  sim- 
plicior  esset,  si  liaec  responsio  semper  in  conspe- 
ctu  esset,  Deum  esse  agens  liberriumm,  et  libere 
adesse  causis  secundis,  et  cum  eis  agere  quatenus 
ipse  sua  immensa  bonitate  et  sapientia  agendum 
esse  iudicat.  Haec  brevis  responsio  liberat  boiias 
mentes  a  muhis  quaestionibus,  et  vnlt  Deus  mo- 
dum  esse  disputalionuju  et  consisiere  nos  in  ex- 
pressi.5  testimonii.s  divinis,  iuxta  dictum:  Lucerna 
pedibus  meis  verbum  tuun». 

Stoici  alligarunt  Deum  ad  causas  secundas,  id 
est,  finxerunt  Deum  nihil  aJiter  facere  posse,  qnam 
ut  causae  secundae  sua  natura  cient,  ut  cum  Sa- 
ra    sit    sterilis    et    anus,   cogitant  impossibile  esse 


fieri  eam  matrem:  ita  omnes  homines  in  hac  natu- 
rali  caligine  intuentes  ordinem  naturae,  delabuntur 
in  hanc  imaginalionem,  ut  existiment  nihil  aliter 
fieri,  quam  ut  liic  ordo  ciet.  Hac  imaginatiune 
impediii  invocationem  manifestum  est,  quid  enim 
prodest  petere  ea,  quae  alioqui  necessario  fiui^ 
et  quid  prodest  petere  gubernationem  divinam,  aut 
mitigationem  malorum,  si  mutari  cursus  secunda- 
rum  causarum  non  potest? 

Haec  cum  Stoicis  obiiciebantur,  fateri  etiam 
impie  audebant  non  nostrae  indigentiae  causa  Deum 
invocandum  esse,  sed  tantum  gratiarum  actionis 
causa,  quod  hunc  ordinem  physicum  conservet. 
Item  quid  prosunt  consilia,  leges,  et  diligeiktia 
regendi  mores^  si  nulli  motus  in  humanis  volunta- 
tibus  mutari  possunt? 

Talia  absurda  cimi  sequantur  ex  Stoica  neces- 
sitate,  recte  docenda  est  Ecclesia,  Suntque  haec 
vera  principia  firmissime  tenenda,  Deus  est  agens 
liberrimum,  et  adest  suo  opificio,  non  ut  Stoicus 
Deus,  sed  ut  agens  liberrimum.  Et  quanquam  su- 
stentat  rerum  substantias,  et  magna  ex  parte  ser- 
vat  ordinem  corporum,  quem  instituit:  tamen  im- 
mensa  niisericordia  multas  partes  moderatur,  et 
saepe  secundas  causas  vel  adiuvat  vel  impedit,  vel 
prorsus  mutat.  Haec  libertas  in  exemplis  conside- 
retur.  Statim  initio  post  lapsum  Adae  et  Evae  cum 
ordo  sancitus  esset,  ut  extinguerentur  propter  pec- 
catum,  et  ordo  iustitiae  divinae  sit  firniior,  quam 
ordo  in  causis  physicis,  tamen  hic  Deus  se  pate- 
fecit,  et  immediate  sine  causis  secundls  servat  ho- 
minem.  Moisi  dividit  aquas  maris  rubri  longo  spa- 
tio  per  aliquot  dies.  Praelianti  losuae  sistit  solem.  ^ 
Ezecliiae  sol  regreditur.  Tres  Israehtae  servantur 
in  fornace  Kabylonica.  Christus,  Prophetae  et  Apo- 
stoli  resuscitant  mortuos.  Talia  extraordinaria 
opera  ornnia  sunt  testimonia  libertatis  in  Deo,  et 
ostendunt  eum  non  alhgatum  esse  causis  secundis, 
sed  pjopter  Ecclesiam  saepe  eas  moderari  et  mu- 
tare. 

Praeterea  certissimum  est,  Deum  saepissime 
consilia  et  voluntates  liominum  flectere  quo  vult 
sine  causis  secundis,  ut  cum  movet  Ale.xandri  men- 
tem  ad  bellum  Persis  inferendum,  et  deinde  prae- 
liantis  dextram  regit,  seu  cum  incutit  terrorem  fu- 
gientibus  hostibus,  ut  Psahnus  inquit:  Terribili  et 
potenti,  qui  aufert  Spiritum  Principum. 

lam  addantur  testin>onia  ex  dictis  Propheticis 
et  Apostolicis,  Psahno  114.  Omnia  quaecunque 
voUiit  fecit.  loel.  2.  Scindite  corda  vestra,  niise- 
ricors  et  nnserator  est  Dominus,  paliens  et  muhae 
n)isericordiae,  et  poenitet  eum  poenae,  Sicut  de 
Minive    retractat    promulgatani    sententiam.       Item 


389 


V.  EXPLICATIO  SYiMBOLI  NICENL 


390 


Zacliariae  1.  Convertimini  ad  me,  et  ego  conver- 
tar  ad  vos.  Lucae  '21.  Orate,  ut  possitis  eftugere 
ventura  mala.  Deut.  8.  Non  in  solo  pane  vivit 
hoiru),  scd  in  onvn  verbo  quod  procedit  ex  ore 
Doi.  Malth.  2L  Oninia  qnae  petetis  credentes, 
accipietis,  Si  dixeritis  lunc  monti:  iacta  te  in  mare, 
fiet.  Psahno  23.  Etiamsi  ambulavero  in  medio 
unibiae  mortis,  non  timebo  nialum,  quia  tu  mccum 
es.  Fsahuo  9,  Exaltes  me  de  portis  mortis.  Matfh. 
8.  Si  vis,  potes  me  mundare,  volo,  muiukis  esto. 
Talia  dicta  omnia  testantur  Deuin  esse  agens  hber- 
rimum,  et  saepe  tollere  aut  leniie  poenas,  quae 
iam  ordine  legis^  et  causarum  securKharum  in  nos 
irruunt. 

Ut  io-itur  necesse  est  in  omni  invocatione 
promissiones  cogitare,  ut:  retite  et  accipietis.  In- 
voca  me  in  die  tribulationis,  et*  ego  e:  ipiam  te  et 
similes.  Sic  et  cogitandum  est,  Deuin  adesse  crea- 
turis,  et  esse  libenimum  agens,  et  posse  tollere 
aut  mitigare  mala.  etiamsi  caiisae  secundae  viden- 
tur  adversari,  ideo  dictuin  est  de  Abraliam:  Cre- 
didlt  contra  spem  in  spem.  Et  rex  losaphat  in- 
qiiit:  Cum  nescimus  quid  sit  agendum,  ocuh  nostri 
ad  Dominum  toUantur.  Et  Ephe.  3.  dicitur,  Deum 
posse  excellenti  modo,  et  excellentia  facere,  quae 
petimus  supra  quam  intelhgimus.  Et  Psal.  7L 
Liberavit  paupeiem  cui  non  erat  adiutor.  Psal.  90. 
Cum  ipso  sum  in  tribuhitione.  Oseae.  1.  Salvabo 
eos  non  in  arcu  nec  in  gladio,  sed  in  Domino  Deo, 
id  est,  Filio  ^uo.  Et  Zacha.  4.  Non  in  exercitu, 
nec  in  robore,  sed  in  Spiritu  nieo  defendani  eos, 
dicit  Dominus  exercituujn. 

Talia  dicta  nuilta  sint  in  conspectu,  ut  sint 
consolationes,  accendant  invocationem  et  confir- 
ment  hdem  et  spem,  et  ut  consideretur  potentia 
Dei,  praesentia  et  gloriatio  in  Ecclesia. 

Est  autem  libertas  in  Deo  posse  creaturas 
condere  et  non  condere,  posse  conservare  et  de- 
struere,  et  invare  mediate  per  creaturas,  et  imme- 
diate  extra  creaturas,  et  quanquam  tantum  bona 
facit,  tamen  posse  bona  muhiplicia  et  dissimilia 
faceie.  Haec  pritnum  scienda  sunt.  quia  libertas 
in  Deo  est  fons  contijigentiae  et  libertatis  in  crea- 
turis. 


DE  CONTINGENTIA  ET  CAUSA 
PECCATI. 


Primun»    considerent    Studiosi,    quid    vocabula 
Necessitas:     Impossibilitas,    Libertas, 


signiticent: 


Contingentia,    et    traduntur    explicationes    in   Dia- 
lecticis. 

Sunt  autem  quatuor  Gradus  necessitatis. 

Primus  est  propositionum  de  essentia  et  de 
proprietiitibus  Dei,  ut :  Deus  est  sapions,  verax, 
voleiis  iu.sta,  casta.  Est  autem  sim])liciter  neces- 
sariuin,  quod  est  prorsus  innnutabile,  et  cuius  con- 
tradictoriuin  est  simpliciter  impossibile,  ita  ut  cau- 
sa  non  possit  quidem  aliter  agere,  hanc  nominant 
absolutam  necessltatem. 

Secundus  Gradus  est  definitionum  et  demon- 
strationum,  quae  etiam  prorsus  sunt   iinmutabiles. 

Tertius  Gradus  est  necessitas  Pliysica,  videli- 
cet  ordo  in  creaturis,  ut  motus  solis  et  in  aliis 
creaturis,  actionum  ordo,  qui  non  potest  mutari  po- 
tentia  creaturae,  sed  potuisset  aliter  condi^,  et  po- 
test  a  Deo  mutari,  et  Deus  ostendit  nuilta  exempla, 
ut  CQin  iussit  consistere  solem  aut  regredi ,  cuui 
fecit  anus  steriles  foecundas. 


Quartus  Gradus  est  mutabilium,  quae  tamen 
necessitate  conseouentiae  dicuntur  necessaria,  id 
est,  quae  sunt  quidein  re  ipsa  mutabiha,  sed  non 
mutantur,  vel  quia  sic  a  Deo  decreta  sunt,  vel 
quia  sequuntur  ex  causis  quae  non  mutantur,  cum 
tamen  nmtari  potuissent,  vel  quia  cum  hunt,  con- 
tradictoriae  simul  verae  esse  non  possunt,  ac  nia- 
gna  dissimilitudo  est  propositlonum  huius  gradus, 
quia  aliter  iudicandum  est  de  rebus  bonis  quae  fiunt 
decreto  Dei,  Item,  volente  et  adiuvante  Deo.  Ali- 
ter  de  rebus  malis,  quae  fiunt  sine  decreto  Dei, 
nec  volente,  nec  impellente,  nec  approbante  Deo. 
De  hac  distinctione  postea  copiosius   dicetur. 

Necessaria  est  resuscitatio  mortuorum,  quia 
Deus  edidit  de  ea  decrefum.  Paulus  inquit :  Opor- 
tet  haereses  esse,  scilicet  necessitate  consequen- 
tiae,  quia  in  multis  ingeniis  inagna  est  petulantia, 
et  incitata  a  Diabolis,  qui  deiectantur  ludis  nova- 
rum  opinionum,  ex  his  causis  sequuntur  haereses, 
cum  tamen  frenari  et  impediri  possent. 

Saul  necessario  punitMr,  quia  causas  non  mu- 
tat,  cum  posset  non  insidiari  Davidi  et  non  inter- 
ficere  Sacerdotes.  Denique  onniia  cum  fiunt,  ideo 
tunc  necessaija  dicuntur  necessilate  consequeiuiae, 
quia  contradictoriae  non  possunt  simul  verae  esse, 
ut  cum  Plato  sedet,  contradictoria  falsa  est.  Plato 
non  sedet,  Vult  enim  Deus  distinctionem  esse  inter 
veritatem  et  falsitatem,  et  vult  esse   certitudinem. 

Haec  commonefactio  de  appellatione  neccssi- 
tatis  hic  cojisideretur. 

25* 


391 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


392 


Contingens  aiitem  dicitur,  quod  cum  fit,  liabet 
causam  quae  posset  ex  natura  sua  aliter  agere,  et 
fons  contingentiae  primus  est,  libertas  voluntatis  in 
Deo.  Deus  liberrima  voluntate  creat  genus  huma- 
num,  ordinavit  cursum  solis,  iubet  solem  regredi, 
iubet  aquas  in  mari  rubro  consistere,  etc.  Haec 
potuisset  non  facere,  et  aliter  facere:  ita  discrimen 
inter  asens  liberum  et  non  liberum  consideretur. 

Sic  autem  condidit  Deus  angelos  et  homines, 
ut  essent  ipsi  quoque  agentia  libera,  manet  aliqua 
libertas  etiam  in  hominibus  post  lapsum,  haec  li- 
bertas  etiam  causa  est  contingentiae  actionum  hu- 
manarum,  Patris  frenare  locomotivam  poterat,  ne 
raperet  Helenam. 

Nunc  consideratis  appellationibus  teneatur  in 
Ecclesia  firmissime  haec  vera  doctrina.  Primum 
quod  Deus  non  sit  causa  peccati,  nec  velit  pecca- 
tum,  nec  impellat  homines  ad  peccandum,  nec  ap- 
probet  peccatum.  Postea  ex  hac  verissima  senten- 
tia  sequitur  perspicue,  quod  voluntas  in  Diabolis 
et  hominibus  sua  libertate  averterit  se  a  Deo,  se- 
quitur  et  deinceps,  non  omnia  quae  fiunt,  necessa- 
rio  fieri:  Cain  non  necessario  interficit  fratrem. 

Quod  autem  Deus  nec  sit  causa  peccati,  nec 
velit  peccatum,  nec  impellat  voluntates  ad  peccan- 
dum,  nec  approbet  peccatum,  pers})icuum  est  ex 
multis  firmis  testimoniis,  quorum  aliqua  recitabo. 
Gene.  1.  Vidit  Deus  ornnia  quae  fecerat,  et  erant 
vahle  bona,  id  est,  Deo  placentia  ordinata,  congru- 
entia  ad  ordinem  in  mente  divina,  et  ad  certos 
usus  profuturos  homini  condita.  Psal.  5.  Non 
Deus  volens  iniquitatem  tu  es,  id  est,  Deus  vere 
et  non  simulate  odit  peccata. 

lohan.  8.  Quando  mendacium  loquitur  Diabo- 
lus,  ex  propriis  loquitur,  quia  mendax  est,  et  pater 
mendacii.  Pater,  id  est,  primus  fons  et  causa 
mendacii.  Dlscernit  autem  Dominus  mendacium  a 
substantia,  quasi  dicat  substantiam  quidem  habet 
Diabolus  aliunde  acceptam,  Nam  omnes  Angeli 
sunt  essentiae  a  Deo  creatae,  quorum  aliqui  postea 
lapsi  sunt,  habet  autem  proprium  quiddam  Diabo- 
lus  non  a  Deo  acceptum,  videlicet  mendacium,  id 
est,  peccafum,  quod  est  destructio  orta  a  libera 
voluntate  Diaboli  avertentis  se  a  Deo.  Neque  haec 
inter  se  pugnant,  ut  postea  rursus  dicam,  Subsfan- 
tiam  a  Deo  condifam  esse,  et  sustentari  et  tamen 
voluntatem  Diaboli  et  hominis  causam  esse  peccati, 
quia  voluntas  abuti  libertate  sua  potuit,  et  sese  a 
Deo  avertere,  Zachariae  8.  Malum  ne  cogitetis 
in  cordibus  vestris,  et  iuramentum  mendax  ne  dili- 
gatis,  omnia  enim  haec  sunt  quae  odi,  dicit  Domi- 
nus. 


Cum  igitur  non  sit  simulatum  odlum  peccati 
in  voluntate  divina,  nequaquam  sentiendum  est, 
Deum  velle  peccatum.  Primae  lohan.  secundo. 
Concupiscentia  carnis  non  est  ex  Patre,  sed  ex 
mundo.  Primae  lohan.  3.  Qui  facit  peccatum  ex 
Diabolo  est,  quia  ab  initio  Diabolus  peccat,  id  est, 
primus  autor  peccati  Diabohis  est.  Rom.  5.  Per 
hominem  intravit  peccatum  in  mrmdum,  id  est,  pec- 
catum  non  est  res  condita  a  Deo,  sed  homo  sua 
libertate  se  a  Deo  avertit,  et  excussit  dona  Dei, 
et  illam  suam  destructionem  propagavit  in  suam 
posteritatem. 

His  et  similibus  dictls  confirmati  veram  et 
perpetuamficclesiae  sententiam  constanter  amplecta- 
mur,  et  nequaquam  applaudamus  Stoicis  et  Mani- 
chaeis  furoribus,  qui  sunt  contumeliosi  adversus 
Deum  et  perniciosi  vitae,  qui  fingunt  homines  ne- 
cessario  scelera  facere,  et  recte  intelligamus  dicta, 
quae  contra  veram  sententiam  detorquentur  ad 
Stoica  deliramenta. 


ARGUMENTA  STOICA  ET  MANICHAEA. 

Primum    argumentum. 

Primum,  Indurabo  cor  Pharaonis,  hoc  ita  cita- 
tur,  cum  sit  verbum  activum,  ut  indocti  ratioci- 
nentur  inde  Deum  esse  causam  efficienten»  pec- 
cati.  Ad  hanc  phrasin  et  similes  respondendum 
est:  Certissimum  est  Ebraica  phrasi  verba  activa 
saepe  significare  permissionem,  non  effectionem, 
Ut  ne  nos  inducas  in  tentationem,  id  est,  non  si- 
nas  nos  opprimi,  cum  tentamur. 

Repudianda  est  et  Cyclopica  cavillatio  quo- 
rundam  veterum  et  recentium,  qui  dlcunt  non  ideo 
peccare  Deum,  quia  impellat  ad  mala,  quia  Deo 
non  sit  Lex  posita.  Haec  Cyclopica  imaginatio 
execranda  est,  quia  lex  Moralis  est  ipsa  sapientia 
aeterna  et  immota  in  Deo,  et  voluntas  Dei  est 
iusta,  conformis  illi  suae  sapientiae,  ideoque  pate- 
facta  est  lcx  Moralis,  ut  sciamus  qualis  sit  Deus, 
et  discernanms  eum  a  malis  nafuris.  Nec  fin- 
gendae  sunt  in  Deo  contradictoriae  voluntafes,  quia 
Deus  est  verax  non  dissentiens  a  sua  sapientia,  et 
a  verbo  quod  edidit  et  sanxit. 

Plato  inquit  libro  2.  de  Rep.  Quod  vero  di- 
cunt  aliqui  malorum  causam  esse  Deum,  qui  bo- 
nus  est,  pugnandum  est  omnibus  modis,  ne  quis 
haec  dicat  in  sua  civitate,  si  vult  eam  bene  regi, 
et  ne  quis  haec  audiat,  nec  iuvenis,  nec  senex, 
nec  in  carmine,    nec    extra    carmen   figurate    reci- 


393 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


394 


tent,  quia  nec  pium  est  sic  dicere,  nec  nobis  utile, 
neque  talia  dicta  secuni  ipsa  consentiunt. 


Secundiim   argumentum. 

Anios  3.  Non  est  malum  in  civitate  quod 
non  fecit  Dominus.  Huiusmodi  dicta  cmnulantur 
ab  iis  qui  vociferantur  Deum  esse  causam  peccati. 
Hic  autem  nota  sit  omnibus  vetus  et  necessaria 
distinctio.  Differunt  peccatum  et  poena,  ac  usitate 
peccatum  nominatur  malum  culpae,  quod  est  aver- 
sio  a  Deo  et  odium  Dei,  quod  nequaquam  efficit, 
Sed  poenae  sunt  destructiones  rerum  aut  corporum, 
ut  incendia,  diluvia,  morbi,  fames:  aut  in  anima 
pavor  aat  dolor  horribiliter  puniens  ea,  talis  poena 
est  opus  iustitiae  Dei,  et  nominatur  malum  poenae, 
saepe  igitur  sic  loqimntur  Prophetae  Deum  haec 
mala  efficere ,  id  est,  has  poenas  velle  ordine 
iustitiae. 

Sic  leremias  inqnit  in  Threnis  capite  3.  Quis 
dixit:  ex  ore  altissimi  nec  bona  nec  mala  veniunt. 
Ubi  obiurgat  Epicureos,  qui  somniant  res  secundas 
et  adversas  casu  accidere. 

Similis  obiurgatio  est  Zophoniae  primo:  Scru- 
tabor  lerusalem  lucernis,  et  visitabo  super  viros 
defixos  in  fecibus  suis,  qui  dicunt  in  cordibus  suis, 
non  faciet  bene  Dominus,  et  non  faciet  male,  et 
erit  domus  eorum  deserta  ptc. 

Sic  et  dictum  Amos  intelligatur:  Tristis  que- 
rela  est  de  concursu  muharum  calamitatum.  Non 
est  nialum  poenae,  quod  non  fecerit  Douiinus  in 
civitate,  id  est ,  Deus  omnibus  generibus  caia- 
mitafum,  bello,  fame,  lue  et  variis  aerumnis  nos 
punit. 

Sic  et  apud  lesa.  capite  45.  Ego  Deus  fa- 
ciens  pacem  et  creans  malum,  de  rebus  secundis 
et  poenis  iiitelligatur. 


Tertium  argumentum. 

Determinatio  divina  est  immutabilis, 
Omnia    contingentia    sunt   determinata 

in  mente  divina, 
Ergo    omnia    contingentia    sunt   immu- 

tabilia,  et  per  consequens  necessaria. 

Kespondeo  ad  maiorem:  Ex  determinatione  di- 
vina,   tantum  necessitas  consequentiae  sequitur,  et 


aliter  intelligenda  est  determinatio  eventuum  bo- 
norum,  quos  vult  Deus:  Aliter  malorum  eventuum, 
quos  non  vult,  sed  permittit. 

Deus  determinans  hanc:  Mortui  resurgent: 
vult  hanc  resurrectionem,  et  condit  decretum  ne 
fiat  oppositum,  At  determinans  istam:  Nero  inter- 
ficiet  Pauium,  non  vult  hanc  saevitiam,  sed  per- 
mittit  et  determinat  metas  furorum  Neronis,  ut  de 
Sennacherib  dicitur  4.  Kegum  19.  Ponam  hamum 
in  labiis  tuis  et  reducam  te. 


Quartum  argumentum. 

Causae  secundae  non  agunt  sine  prima, 
Ergo   cum    secundae  agunt,    necessario 
primae  simul  agunt. 

Simplicissima  et  expeditissima  responsio  est, 
secundas  non  agere  sine  prima  sustentante,  quae 
tamen  liberrime  concurrit,  agit  quantum  vuit  et 
quatenus  vuit,  et  aliter  concurrit  in  regendis  moti- 
bus  coelestibus,  in  regenda  dextra  Davidis  prae- 
iiantis,  et  aliter  in  sustentanda  substantia  Sauiis, 
cui  praebet  vitam  tantum,  tantisper  donec  vult, 
cuius  voiuntas  habet  suam  quandam  et  propriam 
aciionem,  non  impeilitur  ad  maia  a  Deo:  necesse 
est  enim  discerni  Deum  a  creaturis,  essentiam  in- 
creatam  ab  essentiis  cieatis.  Item  diversos  modos 
agendi,  modum  agendi  naturaliter  uno  modo,  et 
modum  agendi  libere. 


Quintum   argumentum. 

Citantur  dicta  ut  Eplie.  1.  Electi  secundum 
propositum  eius,  qui  facit  omnia  secundum  consi- 
liuin  voiuntatis  suae,  et  1.  Corintii.  12.  Item  est 
Deus  agens  omnia  in  omnibus.  Hic  monendi  sunt 
iuniores,  liaec  dicta  non  ioqui  Physico  more,  de 
omnibus  motibus  materiae  et  omnium  animantium. 
Sed  tantum  de  bonis  et  salutaribus  actionibus  in 
Ecclesia:  Sicut  iioc  dictum,  Ego  sum  vitis,  vos 
palmites,  Sine  me  nihii  potestis  facere,  sciiicet  sa- 
lutare  vobis  et  Ecciesiae.  Sunt  auteni  testimonia 
et  consoiationcs  dulcissimaC;,  quae  affirmant  Deum 
et  Domiiium  nostrum  lesum  Christum  vere  adesse 
Ecclesiae,  et  ei  opem  ferre,  et  velie  ut  petamus  et 
expectciiius  auxilium  divinum,  sicut  iiiquit  Domi- 
nus:  Petite  et  accipietis.  Itein,  Quanto  magis  pa- 
ter  vester    coelestis   dabit  Spiritum  sanctum.peten- 


395 


PHIL.  iYiEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


396 


tibus.  Siciit  Ecclesia  servatur  in  diluvio,  et  postea 
in  mari  rubro,  sicut  serv?)ntur  tres  viri  in  fornace 
Babylonica.  Ita  seniper  Ecdesiani  servat  Deus 
mJraudis  opeiibus,  elianisi  non  eodem  modo  in- 
currunt  in  oculos  hominum,  illi  qui  servantur  co- 
guntur  fateri  se  liberatos  esse. 

Haec  ii!;itur  dicta  adnioneant  nos  de  infirmitate 
nostra,  de  magnis  periculis,  ([e  certaminibus  et 
auxilio  Filii  Dei,  qui  inquit:  Nemo  rapiet  oves  meas 
ex  manibus  mtis.  Oves  autem  meae  vocem  meam 
audient,  et  accendamur  ad  curam  et  invocatio- 
nem  efc.  Non  detorqueantur  haec  dicta  ad  Stoica 
deiiiamenta  quae  iuvpediunt  invocationem,  et  lan- 
guefaciunt  in  regetulis  moribus  diligentiam. 


Sextum    argumentum. 

Saepe  citatur  et  Teremiae  dictum:  Scio  D-^mine, 
non  est  houiinis  via  eius,  etc.  Confessio  est  infir- 
mitatis  nostrae  in  reg-enda  via,  id  est,  vocatione. 
Sunt  autem  muhae  causae  impedientes.  Nam  et 
mcTis  in  consiliis  saepe  errat:  sicut  errabat  losias 
movens  bellum  non  necessarium.  Erraverunt  Pcri- 
cles  et  Demostbenes  suadenfes  bella  non  necessaria 
et  exitiosa  patriae,  ct  omnes  historiae  plenae  sunt 
talium  errorum  Ideo  dictnm  est:  Nisi  Dominus 
custodierit  civitatem,  frustra  vigilant  etc.  Hinc 
vero  non  sequitur,  quod  non  sit  libera  electio. 
Iteni,  Vana  salus  hominis.  Stultoruni  iiifinitus  est 
iiumerus.  Ovidius:  Proh  Superi  quid  non  mortalia 
pectora  cogis  etc  Cicero:  O  me  nunquam  sapien- 
tem.  Niliil  homini  facillus  est  quau)  labi.  In  He- 
siodo  homines  finguntur  Epimethel.    Plautus:  Queni 


tum  concurrunt  aliae  multae  causae,  nec  pendet 
eventus  a  sola  losiae  voluntate.  Etsi  igitur  saepe 
eventus  non  congruunt  cuui  vohmtate  eligentis  ali- 
quid,  tamen  non  propterea  sequitur  nuiiam  esse 
Jibertatem  voluntaris  ct  nuUam  contingentiam. 
Praeferea  in  deliberatione  humana,  quanquam  ipsa 
eltctio  seu  proaeresis  libera  est,  tamen  saepe  an- 
tecedit  error,  ut  Pericles  et  Demostlienes  suadent 
bella,  et  libere  eam  sententiam  eligunt  rnoti  argu- 
mentis  probabilibus,  quae  tamen  non  erant  tirma, 
sed  collecta  erant  ex  causis  non  suflicientibus. 
Sicut  Detnades  inquit:  Demosthenis  consilium  fuisse 
orcfjbaat  xalov,  ov  Gunrjqvov  iQyoig. 


De  causa  octavum  argumentum. 

Citatur  et  hoc  dictum  ex  Proverbiis  Salomo- 
nis  capife  16.  Omnia  facit  Deus  propter  se  ipsum, 
etiam  im})ium  ad  diem  maium.  Hic  Syntaxis  Criam- 
n)afica  cousideretur,  et  particula:  })ropter  se  ipsum. 
Nequaquam  enim  cogitandum  est,  Deum  esse  cau- 
sam  peccati  in  voluntate  impia  propter  se  ipsum, 
sed  Deus  punit  impium  proptcr  se  ipsum,  ut  vide- 
licet  conspiciantur  testimonia  iudicii  et  iustifiae 
Dei.  Sit  igitur  haec  Syntaxis:  Deus  facit  impiuin 
ad  diem  mahim,  id  est,  ordinat  impium  ad  poenam, 
eaque  ordinatio  fit  propter  Deum,  et  gloriam  Dei, 
videhcet,  ut  conspiciatur  iusfitia  Dei.  Est  igitur 
hoc  dictum  asseveratio  de  providentia,  quod  vide- 
licet  fufurus  sit  aliquando  finis  liorribilium  furorum 
in  genere  humano,  quia  Deus  iusto  iudicio  ordina- 
vit  impios  ad  poenam. 


poenitet  non  peccavit  etc.  Praeterea  foris  muha 
sunt  in)pedimei)ta  consiliorum,  saepe  mutantur  su- 
bito  occasiones,  nec  semper  respondent  eNentus. 
IMiilta  accedunt  inextricabiha  huu)ano  consilio  ut 
David  exul,  humano  consilio  non  potest  re.stifui.  i 
Deiiique  multi  experiuntur  errores  et  alia  imj^edi- 
nieuta.  Agnoscan)us  igitur  infirmitatem  nostram, 
et  a  Deo  pefan)us  auxilium.  Hoc  monet  leremias, 
nec  inde  sequitur  Deum  esse   causam  peccatorum. 


Nonum  argumentum. 

Matth.  10.  Nonne  duo  passeres  asse  veneunt, 
et  unus  ex  eis  non  cadet  super  teiiam  sine  patre 
vestro.  Vestii  autem  capilli  capitis  omnes  nuine- 
rati  sunt.  Hanc  diilcissimam  piomissionem  de  pro- 
tectione  divina  detorquent  quidam  ad  Stoicam  ne- 
cessisatem,  qui  sic  argumentantur. 

Cum  passerum  motus  fiant  a  Deo,  sequitur 
omnium  rerum  motus  a  Deo  fieri  bonos  et 
malos. 

Sed  simplex  et  verissima  responsio  est:  dictum 
Christi  est  docfrina  et  asseveratio  de  providentia 
et  conservatione  crealurae,  et  de  protectione  et 
conservafione  Ecclesiae.  Veri.s.simum  est  Deum 
omiiia  praevidere,  inspicere  et  iudicare,  ut  Psahuo 
opus,    et    rit  libere  et  contingenter,    sed    ad   even-  '  32.  dicitur  de  providentia:  De  coelo  respexit,  vldet 


Septimum    argumentum. 

Salon)on  inquit:  Ilomo  praeparat  animam.  Deus 
gubeinat  liuguam,  in  hoc  dicfo  utile  est  nionere 
discentes,  discernendam  esse  electiotiem,  quae  est 
in  voluntate  ab  evenfibus  qui  «-unt  extra  nos.  Cum 
losias     bellum     ehgit ,     ea    electio    est    vohintatis 


397 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


398 


omnes  filios  hominiini,  et  intelligit  oninia  opera 
eoruui.  Etsi  auteni  praevidet  omnia,  non  tamen 
■vult,  nec  efficit,  nec  adiuvat,  nec  approbat  peccata, 
sed  tolerat  doneo  punit,  nec  praevisio  cogit  volun- 
tates  creaturarum,  ut  faciant  peccata,  multo  mi- 
nus  dicta  de  conservatione  naturae  confirmant 
Stoicas  imaginationes,  Deus  vult  hoc  bonum  con- 
servationem  naturae,  ut  dicitur,  in  ipso  vivimus, 
movemur  et  sumus  etc. 

Psahn.  35.  Homines  et  iumenta,  servabis  Do- 
mine:  Nec  inde  sequitur  Deum  velle  aut  facere 
peccata  in  homine,  unus  ex  passeribus  non  cadet 
super  terram  sine  patre  vestro,  scilicet  sciente  et 
pcrmittente.  Quia  utrumque  verum  est,  quod  et 
praevidet  omnia  Deus,  et  naturas  servat  liberrinia 
voluntate  donec  vult  etc.  Non  igitur  intereunt 
nisi  ipso  deserente  eas.  Deinde  fallacia  est  a  non 
causa  ut  causa,  praevidet,  ergo  efficit  peccatum. 
Item  servat  naturam,  ergo  efficit  peccata.  Haec 
non  recte  contexuntur.  David  servatur,  non  quia 
Deus  velit  peccatum,  sed  ut  postea  redeat  ad  poe- 
nitentiam,  multo  minus  promissiones  de  protectione 
Ecclesiae  detorquendae  sunt  ad  Stoica  deliramenta, 
Omnes  capilli  capitis  vestri  numerati  sunt.  Item, 
Nemo  rapiet  oves  meas  de  manibus  meis.  Talia 
dicta  promittunt  beneficia,  et  tantum  de  bonis 
actionibus  Dei  loquuntur,  quas  Deus  liberrima  volun- 
tate  efficit  et  exhibet,  ut  ostendat  de  sese  testi- 
monia,  nec  ex  particulari  extruenda  est  universalis 
propositio,  Omnia  bona  et  mala  necessario  fieri  a 
Deo.  Recitavi  fontes  doctrinae  de  Contingentia, 
quos  consiflerare  utile  est,  ut  discernantur  gradus 
actioniim,  et  causae,  et  considerentur  opera  et 
dona  Dei,  quae  actiones  fiant  proprie  a  vohintati- 
bus  Diabolorum  et  hominum,  et  removeantur  Stoica 
deliramenta,  quae  sunt  contumeliosa  contra  Deum, 
et  perniciosa  moribus,  et  impediunt  invocationem 
et  diligentiam  regendi  mores.  De  his  tantis  rebus 
iuniores  praemonendi  sunt,  ne  applaudant  istis,  qui 
Stoicas  opiniones  in  Ecclesiam  invehunt,  et  quidem 
in  invocatione  necesse  est  considerare  Deum  esse 
agens  liberritnum,  quod  multa  in  causis  secundis 
sua  bonitate  leniat. 


DE  CREATIONE  HOiMINIS. 

Narratio  de  creafione  hominis  in  Mose  semper 
in  conspectu  sit  omnibus,  et  confirmandae  fidei 
causae,  et  ut  aliquo  modo  res  maximas  considere- 
mus,  quarum  doctrina  ibi  traditur.  Cum  autem 
postea  de  peccato  dicendum  sit,  necesse  est  prius 
dici,  qualis  sit  conditus  homo  ante  peccatum.  Etsi 
autem  nec  angelorum  nec  hominum    sapientia  per- 


spicere  potest  consilium  Dei,  quare  et  quomodo 
res  sic  condiderit,  tamen  initia  luiius  sapientiae  co- 
gitanda  sunt,  sicut  patefecit  ea  Deus,  ac  supra 
dixi  causam  finalein  esse  creationis  angelorum  et 
hominuni,  quia  Deus  vult  habere  creaturam,  cui 
communicet  sua  summa  bona  et  se  ipsum,  vitam, 
lucem,  sapientiam,  iustitiam  et  laetitiam  aeterjiam. 

Est  igitur  causa  impulsivj*  in  voluntate  Dei 
liberrima  ipsius  bonitas.  Vicissim  autem  sequi 
debet  in  angelis  et  hominibus  celebratio  Dei,  ut 
Dominus  inquit:  Luceat  lux  vestra,  ut  glorificetur 
Pater  vester  coelestis. 

Qualis  autem  conditus  sit^,  docent  verba:  facia- 
mus  hominem  ad  imaginem  et  simihtudineui  no- 
stram.  Intelligunt  autein  aliqui  imaginem  et  simi- 
litudinem  Dei  naturam  humanam,  quam  fuerat  as- 
sumturus  Filius,  id  etiamsi  recipitur,  tamen  in  illa 
natura  oportet  iutelligi  non  tantum  corpus,  sed  si- 
mul  principalia  in  homine,  scilicet  mentem,  in  qua 
voluit  Deus  lucere  veras  notitias  de  se  ipso  et 
de  sua  Lege,  voluntatem  rectam,  libertatem  ele- 
ctionis,  et  flammas  viitutum.  Sinms  igitur  contenti 
usitata  enarratione,  quae  ex  Paulo  sumta  est,  ima- 
go  et  similitudo  Dei  in  homine  sunt  mens  et  verae 
noticiae  et  voluntas  recta  incensa  flammis  virtutum, 
dilectione  Dei  et  aliis  virtutibus,  et  libertas  electionis. 
SicutPaulus  loquitur  adColoss.  3.  Induite  novum  ho- 
rninem,  qui  renovatur  ad  imaginem  eius,  qui  condidit 
eum  etc.  Ephes.  4.  Induite  novum  hominem,  qui  secun- 
dum Deum  conditus  est  in iustitia  et  sanctitate  veritatis. 

Consideremus  igitur  bona  attributa  hominibus 
in  creatione,  fulgebat  in  mentibus  lax  excellens  de 
Deo,  et  notitia  Legis,  et  firma  assensio  seu  fides 
amplectens  promissiones  et  minas  Legi  additas. 
Deinde  universi  huius  opificii  mundi,  motuum  coe- 
lestium  humani  corporis,  animantium,  et  plantaruni 
cognitio.  Postea  et  in  voluntate  et  in  corde  recti- 
tudo  et  consensus  erat  congruens  cum  notitiis  di- 
vinitus  insitis,  quae  sunt  radii  divinae  lucis  in  no- 
bis,  Et  erat  omnium  virtutum  copulatio,  timor  Dei, 
vera  fiducia  et  vera  dilectio  Dei  et  liominum,  nulli 
aberrantes  motus  a  notitia  Legis,  sed  ardebat  in 
corde  amor  iustitiae,  veritatis,  beneficentiae,  casti- 
tatis,  et  siinul  erat  libertas  electionis  non  impe- 
dita.  Ac  his  pulcherrimis  dotibus  intelligebant  se 
ornatos  esse  primi  parentes,  ut  agnoscerent  esse 
eas  testimonia  de  Deo,  ex  quibiis  discerent,  et 
esse  Deum,  et  qualis  sit,  et  qualem  velit  esse  obe- 
dientiam-  Sic  ornatus  est  homo  in  cieatione,  et 
placuit  Deo,  quia  textus  cxpresse  dicit:  Vidit  Deus 
onniia  quae  fecerat,  et  valde  erant  bona,  id  est,  a 
Dco  condita  et  certo  modo  ordinata,  et  placentia 
Deo.  Ac  magis  intelligebant  se  placere  Deo,  quia 
Deus  prodiens  ex  arcana   sede    alloquitur    eos    ex- 


399 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


400 


presso  verbo.  Benedicit  eis,  iubet  eos  dominari 
caeteris  rebus,  adrlit  exercitia  obedientiae  de  pomo 
et  de  lege  Coniugii.  Etunt  duo  in  carnem  ui.an), 
id  est,  unus  mas  et  una  foenfina  inseparabilitei* 
iuncti.  Talis  autem  esset  homo  et  placeret  Deo, 
insuper  Deus  habitaturus  esset  in  eis,  et  tanfisper 
in  eis  habitabat,  donec  verbum  fide  retinebant. 
Nam  per  Verbum  et  Fidem  habitat  Deus  in  liomi- 
nibus,  iiLxta  dictum  Pauli  ad  Ephesios :  Mabilat 
Christus  per  lidem  in  cordibus  vestris.  lohan.  4. 
Si  quis  diligit  me,  sermones  meos  servabit,  et  Pa- 
ter  meus  diligit  eum,  et  ad  eum  veniemus,  et  man- 
sionem  apud  eum  faciemus. 

Sic  igitur  erat  homo  imago  Dei,  non  solum 
quia  erant  in  homine  intellectus,  voluntas,  libertas, 
sed  etiam  quia  in  intellectu  fulgebat  agnitio  Dei  in 
voluntate  et  corde,  motus  erant  congruentes  cum 
Deo ,  iustitia,  laetitia,  imo  quia  ipse  Deus  per 
Verbum  et  iSpiritum  sanctum  in  nobis  habitasset, 
et  vivificasset  nos. 

Hac  simplici  enarratione  de  imagine  contenti  si- 
mus,  etdictum  Pauli,cumaitdeRenovariimagineinDei 
in  nobis  intelligatur  de  restitutione  lueis  divinae,  iusti- 
tiae  et  laetiiiae  in  nobis,  in  qua  restitutione,  ho- 
mines  rursus  fiunt  tenipla  Dei.  Grati  autein 
agnoscamus  et  celebrenm»  immensam  bonitatem 
Dei,  et  amoreni  erga  nos,  et  petamus,  ut  Fides  et 
Gratitudo  in  nobis  accendantur,  et  confirmentur. 
Sic  condidit  nos  Deus,  ut  earum  rerum,  quae 
sunt  in  ipso  optimae,  similes  in  nobis  creaverit, 
scilicet  mentem  et  sapientiam,  voluntalem  et  iusti- 
tiam,  et  libertatis  electionem,  praeterea  ut  se  ip- 
sum  in  nos  infuderit,  et  voluerit  nmtuam  laetitiam 
esse  in  nobis  suam  et  nostram,  ergo  verissime  di- 
lexit  hominem  sic  conditum. 

Postea  rursus  cogitemus,  quanta  bonitas,  quan- 
tus    anior    sit    in    Filio    Dei    erga    nos,    postquam 
prima  dona  amisimus,    quod  fit  intercessor,  et  vult 
hanc  humilHatem,   ut  assumat    humanam    naturam, 
quanta  item  misericordia    est     in     tota     diviiiitate,  1 
quod  Filius  constituitur  Mediator,    et    propter  euin  I 
re<'ipitur  genus  humanum.    et  rursus  homo  fit    tem-  1 
plum  Dei,    et    aeternus    Pater,    et    Filius    copulant  ! 
nos  ibi  Spiritu  sancto,    qui    est    amor     et     laetitia 
substaiitialis,    quae  diviiiitas  nos  diligit,  et  vicissim 
accendit  laetitiam  et  omnes  virtutes  in  nobis.  Haec 
testimonia  immensi  anioris     quotidie     consideranda 
sunt,  et  petendum    est,    ut  in  nobis  Fides    et  Gra- 
titudo  crescat. 

Augustinus  sic  enarrat  imaginem,  ut  tantum 
potentias  numeret,  et  accommodet  ad  personas, 
Pater  aeternus  est  ut  mens,  Filius  ut  imago  cogi- 
tatione  genita,  Spiritus  sanctus,    ut    volun  as,    sed 


imagines  a  nobis  cogitatae  et  motus  nostri  non 
sunt  v(ptaTdfi(va,  ut  aUbi  copiosius  dicitvn-.  Haec 
breviter  addidi,  quia  nunc  in  hac  tanta  caligine, 
doctrina  de  imagine  obscurior  est.  Sed  erit  illu- 
strior,  cum  divinitas  corain  conspicietur,  et  erit 
omnia  in  omnibus.  Interea  tamen  elementa  huius 
doctrinae  inchoanda  sunt,  ut  tionitatem  et  miseri- 
cordiam  Dei  consideremus,  et  ut  doctrinani  de 
peccato  originis  rectius  intelligamus,  iinaginis  in- 
tegritas  amissaest,  ut  inox  dicemus.  Caeterum  prod- 
est  hic  nosse  distributiones  potentiaruni  animae,  quas 
petant  iuniores  ex  iis  scriptis,  ubi  ordine  recitantur. 


DE  LAPSU  PRIMORUM  PARENTUM 
ET  DE  PECCATO  ORIGINIS. 

Etsi  non  penitus  perspicifur  (jeatio,  tamen 
etiam  ratio  naturalis  a*»piciens  pulcherrinmm  ordi- 
nein  coiporum  muiidi  in  hoinine,  iiotitias  certas  nu- 
meroiuin,  legis,  et  alias,  convincifur,  ut  fateri  co- 
gatur,  esse  Deum  sapientem,  veracem,  beneficum, 
iustum,  conditorem  et  iudicem,  ac  utile  est  saepe 
testimonia  Physica  considerare,  Sed  doctiina  de 
lapsu  primorum  parentum,  et  de  peccato  originis, 
et  de  causis  horribilium  calamitatum  in  genere  hu- 
mano  longius  posita  est  extra  conspectum  huma- 
nae  rationis.  Patefacta  cst  igitur  in  Ecclesia  in 
scriptis  Propheticis  et  Apostolicis,  et  tantum  ex 
patefacfionibus  divinis  cognoscuntur  principales 
causae  malorum,  et  remedia.  Cuin  aspicimus  cala- 
mitates  humanas,  niortem,  morbos,  dolores,  innu- 
merabiles,  neces  multiplices ,  bella,  magnarum  ur- 
bium  excidia,  gentium  dissipafiones,  et  vastationes, 
monemur  quidein,  ut  cogitemus  tristem  aliquam  et 
magnam  causam  esse  tantarum  miseriarum  in  tam 
praestanti  natura  generis  humani.  sed  quae  sit  pri- 
ma  et  potissima  causa,  non  scit  humana  ratio  sine 
verbo  Dei,  Voluit  autem  Deus,  has  tantas  poenas 
commonefactiones  esse  de  suo  iudicio,  de  Verbo  et 
de  misso  Hedemtore. 

Sed  Philosophi  utcunque  intuentur  propinquas 
causas,  non  jirimam,  dicunt  mortem  et  morbo.*", 
oriri  a  mateiia,  cur  autem  materia  hominum  nunc 
Iiabeat  tales  vices,  quales  habet  materia  plantarum 
aut  pecudum,  non  dicunt. 

Dicunt  item  multa  mala  accersi  libera  volunta- 
te  homiiium,  sed  non  ostendunt  causam,  cur  tanta 
sit  in.becillitas  voluiitati.s,  et  unde  sit  discordia  re- 
cti  iudicii  et  cupiditatum ,  horribili  impetu  piignan- 
tiuni  cum  recto  iudicio.  Haec  sola  doctriiia  Eccle- 
siae  exprimiteprimam  et  principalem  causani  omni- 


401 


V.  EXFJ.ICATIO  SYMBOLI  MCENI. 


402 


um  penculoriim  ct  calamitatum,  videlicet  lapsum 
priuiorum  pareutum  et  reatum  ac  depravatiouem  in 
posteris  propagatis  ex  Adain  et  Eva,  comnumi  or- 
dine  naturae,  quia  cum  })ost  lapsum  amisissent  pri- 
ora  doua,  et  integritatem,  deinde  p!op<jgarunt  tales 
quales  erant  ipsP,  ac  narratio  de  lapsu  extat  in  1. 
lib.  JMoisi  cap.  3. 

Sed  rursus  vociferantur  homines  impi! :  Etiamsi 
primi  homines  discesserunt  a  maudato  Dei,  quid 
hoc  ad  posteritatem,  cur  posteiitas  rea  estV  Pro- 
pter  tales  cavillationes  Pelagiani  et  nmlti  alli  ne- 
garunt  aliquid  esse  j)eccatum  Originis,  alii  valde 
extenuarunt:  sed  nos  teneamus  dicta  Prophetica  et 
Apostolica,  quae  affirmant  posteritatem  ream  esse, 
et  homines  nascentes  secum  afferre  in  hac  ipsana- 
tura  multa  horribilia  maia  pugnajitia  cum  Lege  Dei, 
videlicet  in  mente  caliginem  et  dubitatiories  de  Deo: 
In  voluntate  et  corde  aversionem  a  Deo,  amorem 
nostri  sine  Deo,  et  multiplicem  contumaciam  ad- 
versus  Legem  Dei. 

Eomauorum  5.  Per  unum  hominem  peccatum 
intravit  in  nmndum,  et  per  Peccatum  mors,  et  sic 
in  omnes  homines  mors  pervasit,  eo  quoil  omnes 
peccaverunt. 

ItemEphes.  2.  Eramus  natura  filiiirae,  idest,  pro- 
prii  damnationis,  id  est,  rei  et  damnati.  Et  Psalm.  30. 
Ecce  in  iniquitatibus  conceptus  sum,  quibusverbis  af- 
firmatProplieta,  peccatum  esse  propagatum  a  parenti- 
bus,  et  iUustris  imago  proposita  est  (le  viatore  saucio 
Lucae  10.  in  qua  voluitDominus  considerari  magnitu- 
dinem  malorum  nostrorum  et  causam  et  salvatorem. 
Aithominem,  id  est,  primos  parentes  desceiulisse  ex 
lerosolyma,  id  est,  ex  statu,  in  quo  erat  iustitia  et 
pax,  ad  lericho,  id  est,  fragrantiam  pomi,  et  a  la- 
trone  Diabolo  oppressos  esse,  ac  spcliatos  ac  vul- 
neratos  esse,  spoliati  sunt,  id  est ,  facti  sunt  rei, 
avulsi  iam  a  Deo,  et  desierunt  esse  domicilium 
l)ei ,  amiserunt  lucem  uotitiae  Dei,  quae  antea  in 
eis  fulserat,  verbo  in  ipsis  habitante,  et  amiserunt 
dilectionem  Dei,  et  cojiuruentiam  voluntatis  et  cor- 
dis  cum  Deo,  quae  regebatm-  wSpiritu  sancto,  anu'- 
serunt  et  vitam.  Sunt  et  vulnerati  in  mente,  iain 
sunt  tristissiniae  (hibitationes  de  Deo,  in  volunlate 
et  corde  contumacia  contra  legem  Dei,  et  fremitus 
contra  Deum  coniuncii  cum  horrendis  doloribus  et 
morte.  Haec  inala  non  snnantur  per  sacerdoiem 
et  Levitas,  id  est,  per  Legem,  sed  sanantur  per 
Eilium  Dei,  qui  ibi  nomiiie  Samaritani  dulcissime 
pingitur,  qui  recipil  gentes  et  ludaeos. 


or 


MTELAl^TH.  OPEK.  VOr,.  XXIII. 


Definitio. 

Priusquam  autem  definitionem  propriam  peccati 
__iginis  tradimus,  initio  nota  sit  deliuitio  peccati 
in  genere  conveniens  originali  et  actuali  peccato, 
quia  recte  vocabulum  peccati  infelligi  oporlet.  Ex- 
tat  autem  generalis  desciiptio  in  1.  Epistola  loan. 
capite  3.  t;  a^uqiCa  iailv  a.vo^Ca.  Peccatum  est  quic- 
quid  est  contra  Legem  Dei.  Haec  descriptio  recte 
intellecta,  concinna  est,  quia  privationes  hoc  modo 
describuntur  ccllatae  ad  normam  quae  regit  con- 
traria. 

Est  autem  Lex,  Sapientia  immota  in  mente  di- 
vina,  quae  est  norma  iustitiae  divinae  nobis  pate- 
factae,  et  idem  est  dicere,  Peccatum  est  quiddam 
contrarium  Legi  Dei ,  et  peccatum  est  quiddam 
menti  et  voluntati  Dei  contrarium,  et  reatus  com- 
prehenditur  in  nomine  Legis,  quia  Lex  expresse 
damnat  omnes  non  liabentes  integram  obedientiam, 
iuxta  dictuin:  Maledictus  omnis,  qui  non  manet  in 
omnibus  quae  sunt  scripta  in  Lege,  neque  tamen 
reprehendo,  si  quis  addat  haec  verba. 

Peccatum  est  quicquid  est  contra  Legem  Dei, 
propter  quod  et  persona  rea  est  irae  Dei  et  aeter- 
nae  damnationis,  nisi  fuerit  facta  remissio  propter 
Mediatorem. 

Prorsus  idem  dicit  definitio  generalis  quam 
antea  tradidi,  Peccatum  est  defectus  vel  inclina- 
tio  vel  actio  pugnans  cum  Lege  Dei,  offendens  De- 
um  et  commerens  iram  Dei,  faciens  personam  re- 
am  aeternae  damnationis,  nisi  fiat  remissio  propter 
Mediatorem.  Sed  utamur  verbis  lohaunis,  et  ea 
dextre  intelligamus,  Monachi  nullam  generalem 
definitionem  tradunt,  (juia  dicunt  Legem  de  actua- 
libus  peccatis  dicere,  quod  falsum  et  vanum  est. 
Pelagiani  etiam  hac  cavillatione  uiebantur,  dicebant 
hanc  vocem,  originale,  novam  esse,  et  fingi  voca- 
bulum  et  rem  novam.  Sed  Ecclesia  distinctionem 
oiiginalis  et  actiialium  recepit,  ut  adveisarios  ma- 
gis  refutare  posset,  nec  rcs  nova  fingitur,  sed  ma- 
nife.stis  testimoniis  divinis  affirmalur  esse  malum  in 
nasceiitibus  ex  commixtione  inaris  et  foeminae,  quod 
Deo  djsplicet,  et  est  causa  mortis  et  peccatorum 
actualium. 

Paulus  Periphrasi  usus  est  cum  inquit:  Ornnes 
sumus  natura  filii  irae,  et  vocabulum  naturae,  vi- 
cinum  huic  receutiori  originali,  alibi  nominat  con- 
cupiscentiam  in  membris. 

Nunc  recitemus  definitionem  peccati  Origiiia- 
lis,  nec  milii  (fisplicent  usltata  verba,  modo  dextre 
intelligantur.     Peccatum  Origiiiale    est  carentia  iu- 

26 


403 


PIIIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


404 


stitiae  Originalis  debitae  inesse.  Intelligatur  autem 
carentia  iustitiae  non  solum  reatus,  sed  etiam  ab- 
sentia  primae  lucis  et  rectitudinis ,  quae  fulsit  in 
homine,  cum  adhuc  esset  imago  Dei  incorrupta,  et 
templum  Dei  ante  lapsum.  Ideo  definltionem  ali- 
quo  modo  planiorem  addimus,  Sicut  Hngo  inquit: 
Peccatun\  Oi  iginis  est  ignorantia  de  Deo  in  mente, 
et  inobedientia  in  voluntate  et  corde. 

Nos  sic  dicimus :  Peccatum  Originale  est  rea- 
tus  propter  lapsum  primorum  parentum,  et  propter 
defectus  et  pravas  inclinationes,  quae  secutae  sunt 
lapsum  in  omnibus  nascenfibus  e.x  conmiixtione 
maris  et  foeminae,  et  sunt  mala  pugnantia  cum  Le- 
ge  DEI,  et  merentur  aeternam  damnationem,  nisi 
tiat  remissio  propter  Mediatorem. 


UBI  SIT  PECCATUM. 


Non  tantum  in  corpore  hominis  sunt  haec  ma 
la  nobiscum  nascentia,  defectus   et  pravae  inclina 
tiones,  sed  sinml  sunt  in  anima  et  corpoie,  videli 
cet  in  potentia  cognoscente,    tenebrae  et  dubitatio- 
nes    de  Deo.     In  potentia  appetente  et  corde,    ab-  ' 
sunt  bonae  inclinationes,  amor  Dei  et  timor  Dei,  et  I 
insunt    pravae  inclinationes,    iniustus    amor  nostri,  | 
superbia,  errantes  appetitiones  muhiplices,    id  est,  ^ 
totus  homo,  anima  et  corpus,    post    lapsum    desiit 
esse  domicilium  Dei,    et  cum  non  fulgeat  Deus  in 
hominibus,  sunt  in  eis  tenebrae,  et  multiplex  dia^Ca. 


Causae  efficientes  Peccati. 


Causae  efficientes  primi  lapsus  sunt  Diabolus 
et  vpluntas  hominis,  propria  libertate  avertens  se- 
se  a  mandato  Dei,  et  assentiens  Diabolo.  Dicun- 
tur  autem  efficientes  causae,  quae  mereritur  aliquid. 
Sic  Adam  et  Eva  sunt  causae  efficientes,  id  est, 
merentur  reatum  et  pravitatem  posteris,  quia  pri- 
mis  parentibus  donata  erat  integritas,  ut  eam  toti 
posteritati  conservarent:  Et  in  hoc  ipso  certauiine 
repraesentant  Adam  et  Eva  totum  genus  humanum. 
Sunt  item  efficic.ites  causae,  quia  ])ropria  libertate 
excutiujjt  Verbum  et  S[)iriium  Sanctum,  et  ita  omit- 
tunt  dona  conservanda  toti  naturae. 


De  Subiecto. 
Ubi  sit  peccatum  Originis. 

Causa  formalis  peccati. 

lam  dixi  de  formali  Pecc^ti,  recte  et  erudite 
dicitur,  quod  sit  reatus.  Fundamentum  autem  hu- 
ius  relationis  est  ipsum  vitium  in  hominibus,  ibi 
quoque  proprium  vitii  fonnale  est  defectus.  liaeo 
recie  institutis  non  sunt  obscura. 

Praetera  discerni  oportet  in  hominibus  organa 
et  appetitiones,  quatenus  a  Deo  conditae  sunt,  a 
defectibus,  seu  dia^Ca,  quae  accessit  ad  opera  Dei, 
ut  potentia  geneiandi  est  opus  a  Deo  conditum  et 
ordinatunij  sed  dia^ia  seu  ordinis  turbatio  deinde 
accessit,  quae  est  vulnus  seu  laceratio  in  opere 
divino. 

Discernendae  sunt  etiam  notitiae  verae,  quas 
Deus  vult  esse  reliquas  in  natura  hominum,  ut  no- 
titiae  Legis  et  artium,  quae  revera  sunt  opera  et 
dona  Deij  et  a  dubitationibus  de  Deo,  et  reliqua 
caligine. 

Fines  autem  sunt  universa  destructio  humanae 
naturae,  quia  Deus  iustus  destruit  creaturam  iniu- 
stam.  Sequuntur  ergo  mors,  et  omnia  mala  corpo- 
risj  et  deinde  aeternus  dolor  naturae  abiectae.  Item 
omnia  peccata  actualia.  Item  tristissima  servitus, 
qua  homo  subiectus  est  tyranno  Diabolo. 

Considerata  igitur  naturae  depravatione,  intel- 
ligitur  unde  sit  malum,  de  quo  afiter  doctrina  Eccle- 
siae,  aliter  dostrina  Phik)sopln*ca  loquitur,  ut  Phi- 
losophia  cogitat,  solam  materiam  esse  mortis  cau- 
sam,  Doctrina  Ecclesiae  docet,  princ*palem  causam 
esse  peccatum,  ut  Kom.  5,  dicitur:  Per  unum  homi- 
nem  peccatum  intravit  in  mundum  et  per  peccatum 
mors. 

Hic  brevissime  de  usitata  quaestione  dicamus, 
an  in  renatis  in  hac  vita  reliquum  sit  j)eccatum, 
Monachi  contendunt  in  infentibus  baptizatis  non  es^ 
se  peccatum,  et  malam  concupiscenfiam,  quae  re- 
liqua  est,  dixerunt  tantum  esse  malum  poenae,  neo 
esse  aliquid  pugnans  cum  Lege  Dei.  Nos  constan- 
ter  dicimus  illa  mala,  quae  reliqua  sunt,  caliginem 
in  i.iente,  et  dabitationes  de  Deo,  et  in  voluntate 
fremitus  contra  Deum,  et  miiltiplicem  aversionem, 
quae  mala  omnia  comprehenduntur  nomine  concu- 
piscentiae,  Uonmn.  7.  esse  mala  pugnantia^cum  Le- 
ge  Dei,  sicut  Roman.  7.  expresse  dicit.  If^em  Pom. 
8.  Seirsus  carnis  inimicitia  est  adversns  Deum,  et 
ex  definitione  lohannis  perspicua  est  confirmatio: 
Peccatum    est    q'iicquid    est    contrarium  Legi  DeL 


405 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


406 


Concupiscentia  est  contraria  Legi  Dei,  ut  Paulus 
Roni.  7.  dicit:  Est  igitur  peccatuin:  Et  onniiuni 
JSanctorun»  confessio  ideni  docet,  ideo  lohannes  in- 
quit:  Si  peccatuni  non  hahemus,  nos  ipsi  decipinius, 
et  veritas  non  est  in  nobis. 

Cum  autem  obiicitur,  quomodo  dicis  manere 
peccatum,  cum  in  Baptismo  tollatur,  vere  respon- 
detur  tolii  reatuin  actualem,  sed  morbum  adhuc 
fnanere,  quanquam  sanatio  inchoatur,  sicut  supra 
de  saucio  viatore  dictum  est,  cuius  vulnera  obli- 
gantur:  sic  Remissione  peccatorum  tegitur  pecca- 
tum  in  nobis,  sed  vulriera  nondum  prorsus  sanata 
sunt,  erit  autem  integra  sanitas  in  vita  aeterna. 

Haec  explicatio  vera  est,  et  recte  instituti  in- 
telligunt  in  vocabulo  Relativo  peccati  discernendum 
esse  reatum  a  fundamento.  Limes  est  lapis,  etsi 
non  amplius  distinguit  agrum,  Ita  concupiscentia 
est  malum  pugnans  cum  Lege  Dei,  etiani  cum  re- 
atus  actualis  tolHtur,  et  propter  Mediatorem  non 
imputatur  amplius  malum  ad  damnationem,  Sicut 
Psalmus  inquit:  Beatus  vir  cui  non  imputavit  Do- 
minus  peccatum.  Nec  est  loyoiiaxln.  inter  nos  et 
Papistas,  de  re  certamen  est:  ipsi  furenter  conten- 
dunt  malain  concupiscentiam  non  e-^se  malurii  pu- 
gnans  cum  Lege  Dei.  Item  dicunt,  Lege  tantum 
actualia  delicta  postulari.  Ita  intelligunt  Legem 
Dei  tanlum  Pharisaice  de  actionibus. 

Sic  deleta  vera  doctrina  de  Lege  et  de  peccato, 
postea  delent  veram  doctrinam,  de  gratia  et  de  iu- 
stitia  fidei,  et  fingunt  Legi  satisfieri  posse,  et  se- 
quuntur  aliae  magnae  tenebrae,  necesse  est  igitur 
errores  Papisticos  taxari,  et  facilis  est  refutatio 
recte  institutis. 

Detestanda  est  etiam  Synodi  Tridentinae  per- 
yersitas,  quae  ut  offunderet  praestigias  oeulis,  ludit 
ambiguitate,  ait  non  esse  proprie  peccatum  in  re- 
natis,  cum  tamen  hoc  velint,  non  esse  malum  pu- 
gnans  cum  Lege  Dei. 


Distinctio   peccati. 


Etsi  sermo  Propheticis  et  Apostolicus  plerum- 
que  peocati  nomine  et  orig'nale  et  actualia  com- 
plectitur,  tamen  postea  motis  certaminibus,  cum  Pe- 
lagiani  contenderent,  nihil  esse  peccatum,  ni>i  de- 
licta  actualia,  necesse  fuit  uti  dtiabus  appellationi- 
bus,  hanc  admonitionein  de  appellationibus  consi- 
derare  utile  est. 

Snpra  autem  tradidimus  communem  definitio- 
nem  peccati  in  genere,  De  nde  definitionem  peccati 


originalis,  quod  recte  dicitur  esse  carentia  iustitiae 

originalis,  id  est,  non  esse  temphim  Dei^  non  ha- 

i  bere    lucem   in   mente,    non   ardere  dilectione  Dei, 

i  non  liabeie  ordinem  in  voluntate  et  corde,    qualis 

erat  cum  adhuc  esseinus  templa  Dei. 

Deinde  sciendum  est  in  hac  misera  natura  post 
lapsuin  esse  gradus  rerum  et  actionum.  In  mente 
sunt  adhuc  aliquae  verae  notitiae,  ut  numerorum, 
Legis  moralis,  et  aliae  verae  artes,  quae  hine  ulla 
dubitatione  sunt  suo  genere  res  bonae,  videlicet 
conditae  a  Deo  in  natura  humana,  sicut  vita,  lumen 
in  oculis,  calor  naturalis,  nutritio,  generatio,  facul- 
tas  in  nervis  et  spiritibus,  ad  ciendum  sensum,  et 
motum  localem,  Libertas  eligendi  actiones  exter- 
nas,  dt  ingrediendi  in  aquatn  vel  non  ingrediendi, 
admovendi  poculum  ori  aut  non  admovendi.  Item 
GTOQyal  in  corde  et  virtutes  Heroicae.  Hae  non 
sunt  suo  genere  peccata,  et  in  renatis  quia  melius 
reguntur,  fiunt  bona  opera. 


Sic  de  disciplina  iudicetur,  quae  est  iuxta  no- 
titias  Legis  regere  locomotivam,  ut  Hippolytus  scit 
praeccptum:  Non  attingas  novercam,  huic  notitiae 
voluntas  obtomperans,  mandat  locomotivae,  ne  at- 
tingat  novercam.  Haec  frenatio  non  est  suo  ge- 
nere  peccatum,  sed  quando  non  praelucent  fides, 
et.vera  agnitio,  et  invocatio.  Ita  disciplina  est 
peccatum  per  accidens,  quia  persona  non  est  re- 
conciliata  Deo,  et  disciplina  non  regitur  luce  Dei 
et  agnitione  Mediatoris,  sicut  de  Pharisaeo  dicitur 
Lucae  18.  Nec  existimentur  esse  levia  mala,  du- 
bitationem  de  Deo,  malas  opiniones  de  Deo,  fremi- 
tus  adversus  Deum,  et  alias  multas  errantes  flam- 
mas  etc.  Alius  est  gradus  videlicet  actiones  in- 
teriores  et  exteriores  suo  genere  pugnantes  cum 
Lege  Dei,  ut  aduherium,  vel  errantes  Ilammae  li- 
bidinum.  Hae  actiones  dicuntur  proprie  actualia  pec- 
cata,  et  omnes  tales  actiones  in  non  renatis,  sunt 
peccata  mortalia  seu  regnantia. 

Est  igitur  haec  prima  distinctio  peccati.  Aliud 
nominatur  Originale,  aliud  Actuate.  Postea  cum 
de  renatis  dieitur,  sequitur  alia  distinctio.  Aliud 
est  Veniale;,  aliud  Morlaie. 

Veniale  est,  quod  quanquam  est  suo  genere 
peccatum,  tarnen  remittitur  renato,  qui  repugnat 
huic  malo,  et  credit  sibi  remitti  suani  iMfirmitatem 
propter  Mediatorem,  et  non  exciitit  Spiritum  saii- 
ctuin,  ruens  contra  conscientiam ,  aut  assentiens 
iinpio  dogmati.  Fiunt  igitur  Venialia  in  renatis, 
reiinentibus  fidem  et  bonam  conscienliain  naturalis 
morbus,  et  inte;  iora  actualia  peccata,  scilicet  vitiosi 

26» 


407 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


408 


affectus,    quibus  tamen   repus^nant  renati,    et  multi 
lapsus  ignorantiae  et  oniissionis. 

Hic  efiam  necesse  est  taxare  tetrum  errorem 
Monaclioram,  qul  nimium  extenuarunt  peccatum 
Vcniale,  et  fmxerunt  esse  actionem  praeter  Legem 
Dei,  non  contra  Legem  Dei.  Nos  scianuis  etiam 
haec  quae  in  renatis  nominantur  Venialia,  esse 
mala  pugnantia  cum  Lege  Dei,  ut  dubitationes,  er- 
rantes  flammae  vitioso!  inn  affectuuni,  quibus  tanien 
renati  lepugnant.  Quando  autem  hi  qui  fuerant  re- 
nati,  labunlur  contra  conscientiani,  aut  aniittunt 
fundamentum,  id  est,  assentiunUir  impiae  floctrinae 
cor.tra  articulos  fidei,  seu  ignorantia  defendant  falsa, 
}»ea  scientes,  propter  talia  facta  lapsus  annttit  gra- 
tiam  et  Spiritum  sanctunj,  et  rursus  fit  reus  aeler- 
nae  poeitae,  et  rult  in  aeternos  cruciatus,  nisi  rur- 
sus  fiat  conversio  atl  Deum:  Talis  lapsus  iternm 
esi  regnans  peccatum,  et  nominatur  Mortale,  Actnale, 
quod  est  videlicet  actio  intericr,  seu  exteriur, 
pugnans  cum  Lcge  Dei,  facta  contra  conscientiam, 
seu  error  in  ariiculo  Fidei,  propter  quae  mala 
lapsus  ruisus  fit  reus  aeternae  iiae,  nisi  fiat  con- 
versio.  Quod  eniin  aliqui  contendunt,  ut  Ana- 
bapfislae,  et  alii,  semel  renatos  non  posse  amittere 
eratiam,  et  Spiritum  sanctum,  manifestus  error  est, 
et  necessaiio  reprehendendus,  ideo  manifesta  exem- 
pla  addam,  Adam  et  Eva  erant  templum  Dei,  et 
erant  electi,  et  tamen  revera  in  lapsu  aversi  sunt 
a  Deo,  et  desierunt  esse  teinplum  Dei,  et  facti  sunt 
rei  aeternae  irae,  Sicut  inquit  Paulus:  Per  unius 
hominis  peccatum  intravit  mors  etc.  Deut.  9.  Ad- 
\ersiis  Aaronem  valde  iratus  est  Dominus,  ut  de- 
leret  euui,  sed  pro  eo  precatur  Moises.  Matth.  12. 
Quando  immun(lus  Spiritus  egressus  est  ab  homine, 
vadit  per  loca  arida  etc.  2.  Pet.  2.  Cum  hi,  qui 
effugerant  inquinamenta  mundi  agnitione  Domini 
etc.  Kom.  8.  Si  seciindum  car;.ein  vixeritis,  morie- 
niini,  sin  autem  actiones  carnis  spiritu  mortificabi- 
tis,  vivetis.  In  hoc  dicto  perspicue  traditur  discri- 
men  inter  peccata,  quae  sunt  in  renatis,  qui  tamen 
retinent  gratiam,  et  Spiritum  sanctum,  et  alla  pec- 
cata  propter  quae  an)iititur  gratia.  Tales  autem 
inquit  relinere  Spiritum  sanctum,  qui  viliosis  affe- 
ctihus  repugnant,  id  est,  qui  retinent  bonam  con- 
scieutiam,  sicut  alibi  inquit:  Milita  bonam  militam 
retinens  fidem  et  bonam  conscientiam.  Contra  ve- 
ro  non  retinenies  fidem  et  bonam  conscientiam,  in- 
dulgent  vitiosis  affectibus,  non  repugnant,  tales  con- 
demnantur,  haec  sententia  firmissime  tenenda  est 
1.  Corinth.  6.  INolife  errare,  neque  scortatores,  ne- 
que  adulteri  etc.  et  loquitur  de  his,  donec  sunt 
tales,  nec  reversi  sunt  ad  Deum  per  conversio- 
nem. 

Ad  hunc  gradum  pertinere  dixi,  qui  amplectun- 
tur  enorem  in  aliquo  articulo  fidei,  sive  scientes, 
sive  ignorantes,    quia  ignorantia  affectata  non  ex- 


cusat  delictum.  Huc  pertinent  dicta:  Qui  non  cre- 
dit,  iam  ludicatus  est.  Fundamentum  aliud  ponere 
nemo  potest,  praeter  id  quod  positum  est,  quod  est 
Ciuistus  iesus.  Idein  de  affectata  omissione  dici- 
tsir,  Nam  et  de  officiis  regula  tradita  est:  Hoc  re- 
quiritur,  ut  fideles  simus,  id  est,  liabeamus  Proae- 
resin  et  conatum  recte  faciendi  officium  et  difgen- 
tiam.  Iteni,  Vae  milii,  si  non  Evangelizen»,  etMatth. 
25.  iubet  Dominus  in  tenebras  eiicere  servum  in- 
utilem,  quamobrem  principes  Episcopi  et  innumera- 
biles  alii  adversantes  veritati,  nequuquam  sunt  ex- 
cusati  ignorantia,  sed  haec  ipsa  ignoranlia  horribile 
est  peccatuin,  quia  niandatuin  Dei  universale  ct  im- 
motum  est,  ut  omnes  homines  agnoscant  et  audiant 
Filiuin  Dei,  iuxia  dicta:  Hic  est  Filius  meus  dile- 
ctus,  hunc  audite.  Psalm.2.  Et  nunc  reges  intelli- 
gite.  lohan.  16.  Spiiitus  arguet  mundum  de  peccato, 
quod  non  credunt  in  me. 


DE  LEGE. 

Quod  haec  sola  pars  generis  humani,  quae  am- 
plectitur  doctrinnm  Propheticim  et  Apos+olicam, 
sit  Ecclesia  Dei ,  et  quoil  in  liac  multitudine  sola 
sint  electi  ad  salutem  aeternam,  illustre  testimonium 
est,  quofl  semper  sola  haec  pars  retinuit  integiam 
doctrinam  legis  Moralis,  Omnes  aliae  gentes  appro- 
baverunt  quaedam  scelera  contraria  Decalogo,  ut 
cultus  Idolorum,  et  vagas  ac  tetras  libidines.  Ro- 
mani  etiam  approbaverunt  homiciifia  gladiatorum. 
Hoc  testimonium  deEcclesia  consideremus,  et  scia- 
mus  semper  in  vera  Ecclesia  inde  usque  af)  Adam 
fuisse  integram  vocem  legis  Moralis,  et  in  Ecclesia 
semper  retinendam  esse,  ei  recte  de  Lege  et  Evan- 
gelio,  et  de  discrimine  Leg*.s  et  Evangelii  homines 
docendos  esse. 

Secundo  necesse  est,  scire  usitatas  distin- 
ctiones.  Aliae  sunt  Leges  divinae,  aliae  huma- 
nae.  Legis  divinae  partes  tres  noiiiinantur:  I^ex 
Moralis,  Ceremonialis  et  ludicialis.  Quid  sint  autem 
Leges  Ceremcniales  et  ludiciales  seu  Forenses,  et 
quare  traditae  et  rursus  abolitae  sint,  postea  bre- 
vissime  dicam,  nuuc   prius  defiuienda  est  Moralis. 

Lex  Dei ,  quae  nominatur  puei  ili  nomine  Lex 
Moralis,  Est  sapientia  aeterna  et  iinmota  in  Deo, 
et  nonna  iustitiae  in  voluntate  Dei,  discernens 
bona  et  mala,  qnae  est  patefacta  rationali  creaturae 
in  creatione,  postea  saepe  repetita  e^^t,  et  sancita 
voce  divina  in  Ecclesia,  ostendens  quod  sit  Deus, 
et  qualis  sit,  et  quod  sit  ludex,  obligans  omnes 
rationalcs  creaturas,  ut  sint  conformes  illi  normae 
.  Dei,  et  daninans  omnes,  ac  denuntians   horribilem 


409 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  TSICEM. 


410 


(lestructionem  omnibiis,  quae  non  congriiunt  ad  il- 
lam  normam,  nisi  sit  rccon^iliatio  facta  propter 
Mediatorem,  iiixta  dictum:  Maledictus  omnis,  qui 
imn  permanet  in  onuiibus,  quae  scripta  sunt  in 
Lege.  In  Psalmo:  Non  voleus  iniquitatem  tu  es, 
odisfi  omnes  qui  operantur  iniquitatem.  Nos  miseri 
liomines  nimis  tenuiter  con;itamus  de  Lege  Dei, 
perinde  ac  si  Legem  Laconicam  de  nummo  ferreo, 
aut  legem  Thebanam  de  cophlno  imponendo  obae- 
ratis,  aut  siu)iles  res  parvas  cogitaremus.  Sed  in 
magnis  doloribus  incipimus  utrumque  cognoscere, 
hoc  iudi(^i'im  esse  sapientiam  et  iustitiam  Dei  vere 
et  liorrlbiliter  irascentis  peccato. 

Et  quia  praecipua  capita  Legis  Moralis  seu 
aeternae,  comprebensa  sunt  in  Decalogo,  saepe  pro 
appellatione  ]^egis  Moralis  utimur  vocabulo  Deca- 
logi,  quem  tamen  sic  intelligi  oportet,  sicut  eum 
enarrant  Clnistus,  Prophetae  et  Apostoli,  et  scia- 
mus  in  eo  con)prehendi  omnia  praecepla  Moralia, 
ubicunque  leguntur  in  Bibliis.  Haec  tota  sapientia, 
quae  dicitur  lex  Moralls,  est  radius  divinae  lucis, 
transfusus  in  ciealuras  ralionales  in  creatione,  qui 
dicitur  lus  naturae,  seu  leges  naturales. 

Alii  sunt  grailus  legum  in  liCge  Moisi,  Cere- 
moniales,  et  ludiciales  seu  Forenses,  que  sunt  de 
externis  gestibus,  de  distinctione  personaruin,  re- 
rum  et  facultatum  n)UtabiUum,  et  alias  alii  exteini 
gestus  instituti  sunt.  Tenean)us  autem  qualescun- 
que  descriptiones. 

Leges  Ceremoniales  sunt  praecepta  de  externis 
gestibus  sacriliciorum,  de  g.adibus  saoerdotum,  de 
discriu)inibus  ciborum  et  vestiimi,  qui  gestus  insti- 
luti  sunt,  partim  ut  essent  significationes,  pariim 
ut  discernerent  personas,  partini  ut  essent  exercitia. 

Leges  Forenses  sunt  praecepta  de  distinctione 
Magistiatuuu)  Politicorui»),  de  distinctione  et  de  de- 
fensione  corpoiuni  et  facultatum,  de  iudicibus,  et 
poenarum  gi'adibuS.  Sunt  autem  in  his  quoque 
muUa  )»aturalia  pi'aecepla  in  gcnere,  quae  non  sunt 
iDutabilia  quod  ad  genus  attinet:  Sed  speciales  de- 
terminationes  sunt  mutabiles,  ut  iuris  naturae  est, 
haeieditatem  ad  tilios  et  filias  pertinere:  sed  spe- 
cialis  determinatio  in  politia  Mosaica  erat,  ut  por- 
tiones  duas  h.aberet  n)aior  natu.  Ita  prudenter  con- 
sideretur,  ubi  fiat  n)entio  generis,  vel  speciei. 

Deinde  notissima  sit  con)munis  reguia:  Leges 
Ceiemoniales  et  forenses  Moisi  abolitas  esse,  et 
cum  sua  politia  extinctas  esse.  Fluius  regulae  fon- 
tes  et  causas  sciri  oportet,  et  recte  intelligenda  est, 
ne  turbentur  praesentes  politiae  falsa  peisuasione, 
quod  opoiteat  nostias  politias  regi  legibus  Mosai- 
cis,  Sicut  hic  error  saepe  magnos  tun)ultus  ex- 
citavit. 


Causa  autem  abrogationis  manifesta  haec  est, 
Deus  singulari  beneHcio  constituit  poliiiam  Mosai- 
cam,  ut  esset  certa  sedes  et  certa  gens,  et  quasi 
schola,  in  qua  servaretur  doctiina  de  Filio  Dei,  et 
repeterentur  promissiones,  et  addereistur  illusfris- 
sima  testimoiiia,  et  in  qua  certum  esset  Filium  as- 
su!))ta  nafura  hun)ana  concionaturum  esse,  et  futu- 
ruin  victiu)am,  et  resuri-ecfurum  esse,  et  editurum 
testimonia  doctrinae,  quia  Deus  de  his  tantis  rebus 
vult  nos  certos  esse,  voluit  autem  postea  finem 
esse  huius  politiae. 

Sunt  vero  leges  Ceremoniales  et  Forenses  ipsa 
forma  politiae.  Deleta  igitur  hac  politia,  hae  leges 
ad  i«i  fempus  tratiitae,  etiam  destrucfae  et  extinctae 
sunt,  ut  in  Actis  et  in  (rahit.  perspicnae  assevera- 
tiones  extant  de  abrogafione  i)arun)  iegum.  Priii- 
cipalis  auten)  causa  «lestructionis  poiitiae,  et  abro- 
gationis  Ceremoniarum  iiaec  est:  Vuit  Deus  intel- 
ligi  promissioneu)  de  Messia  affer)'e  aeterna  bona, 
vitam  et  iustitiam  aeternam,  non  tantum  i)as  um- 
bras,  Ceiemonias,  et  exigui  temporis  iiospiiium, 
Vuit  simul  intelligi  Ecciesiam  in  Iiac  vifa  subiectain 
esse  cruci,  et  tainen  miiabiliter  servari,  vel  in  po- 
litia  propria,  ut  tunc  in  Isiaei  miiabiliter  inter  cru- 
cem  servata  est,  vei  in  aiiis  imperiis,  ut  in  exi- 
lio  Babylonico  quoque  servata  est  Ecciesis. 

Quare  lex  Moi*aiis,  cum  natura  nota  sit,  tamen 
promulgata  est,  et  cuin  liaec  imbeciila  natura  non 
posset  ei  satisfacere? 

Respondeo.  Etsi  notitiae  legis  Moralis  in  crea- 
tione  in  hou)ines  transfusae  sunt,  et  adhuc  aiiquo 
modo  nobiscum  nascuntui",  tamen  post  ]ieccatum 
magna  caiigo  et  languida  assensio  est,  idao  Deus 
semper  in  Ecciesia  inde  usque  ab  Adam  repefivit 
legem  Moiaiem  sua  voce,  et  iliustrihus  exempiis 
})oenarum  eam  sanxit,  ut  de  iiomicidio  in  poena 
Cain,  et  de  confusionibus  iibidinum  in  poena  diiuvii 
et  Sodomorum,  et  postea  maxime  iilustribus  testi- 
moniis  promulgala  est  in  Sinai.  Quanquam  igitur 
aliquomodo  naturae  nota  est,  tamen  (it  conspecfior, 
edita  voce  diviua:  et  testimonio  divinao  voci^i  com- 
monefacfi,  aguosciuius  lianc  legem  divinam  esse, 
et  naturales  nofifias  hac  voce  regendas  esse.  Vult 
aufem  Deus  Legeu)  notam  esse,  ur  sit  doctrina  seu 
testii))oniun^  de  n)uitis  magnis  rebus. 

Primum  docet,  quod  sit  Deus,  et  qualis  sit. 
Taiis  est  eniin  ipsius  essentia,  quaiem  se  esse  in 
lege  ostendif,  sapiens,  verax,  benelicus,  iustus,  ca- 
sfus,  servans  conformes  creafuras,  et  destruens 
coiitrarias,  cogitatione  harum  virtutum  discernere 
debemus  iusta  et  inmsta,  et  Deui.i  iustum,  vera- 
cem,  casfui)),  ab  aliis  iniustis,  mendacibus  et  ob- 
scoenis  naturis. 


411 


PHIL.MEL.  SCKfPTA  DOGMATICA. 


412 


Secundo,  lex  docet  hanc  nostram  naturam  de- 
bere  couformem  esse  Deo,  et  cum  hac  conformi- 
tate  inltio  conditam  esse. 

Tertio,  monet  nos  de  praesenti  miseria:  quia 
enim  ostendit,  quales  conditi  simus,  et  ad  qiiid 
conditi  siiiius,  cuin  videmus  nos  legi  dissimiles 
esse,  agnoscimus  aliquo  modo  nostrani  niiseiiam, 
tunc  praesertim,  quando  vere  peiterrermnt  corda 
voce  Legis,  ut  cum  David  expavescit  voce  Nathan 
obiurgatus,  aut  Ezecliias,  cum  inquit:  Sicut  Leo 
contrivit  omnia  ossa  mea. 

Quarto,  Lex  monet  nos  tacite  de  reparatione 
humani  generis,  et  de  vita  aeterna:  quia  enim  Deus 
repetit  vocem  legis  post  lapsum  hominis,  vult  ali- 
quando  eam  fieri,  erit  igitur  instauratio  humani  ge- 
neris,  et  vita  sine  peccato.  TSon  enim  frustra  Lex 
repetita  est,  sed  tamen  doctrina  de  instauratione 
naturae  alibi  in  promissionibus  de  Messia  expresse 
tradita  est. 

Quinto,  Lex  est  testimonium  de  Christo,  quia 
et  ostendit  qualis  sit,  scilicet  habens  perfectam 
iustitiam,  qualem  Lex  describit,  et  pro  nobis  ideo 
satisfaciens  iustitiae  Dei,  quia  ipse  lialiet  perfectam 
iustitiam,  cum  fit  victima  pro  nobis,  quam  signifi- 
cant  typi  in  sacrificiis  Leviticis.  Deinde  eliam  ta- 
lem  iuslitiam  in  nobis  inchoat,  qualem  Lex  descri- 
bit  iuxta  dictum:  Non  veiii  solvere  Legem,  sed  im- 
plere. 


DE  TRIPLICI  USU  LEGIS. 


Magis  etiam  perspicunm  fit,  quare  lex  promul- 
gata  et  patefacta  sit,  quando  discernuntur  tres  usus 
Legis.  Primus  est  paedagogicus  seu  politicus  (hos 
enim  non  necesse  est  discerni)  qui  est  regero  ex- 
terna  membra  seu  h)comotivam,  ut  usiiate  loqui- 
mur,  ut  externa  professio  et  aliae  actiones  exter- 
nae  cor:gruant  cuin  Lege  Dei.  Vult  enim  Deus 
coerceii  omnes  homines  eliam  non  renatos,  iuxta 
dictum:  Lex  est  iniustis  posita,  et  saepe  alias  re- 
citatae  sunt  causae,  quare  externa  obedienlia  sit 
necessaiia,  eiiam  in  non  renatis,  scilicet  1.  Pro- 
pter  mandatum  Dei.  2.  Ad  vitandas  poenas  corpo- 
rales  et  aelernas,  qu:a  sine  ul!a  diibifatione,  atro- 
cia  delicta  sequuutur  atioces  poenae,  etiam  in  hac 
vita,  iuxta  dictum:  Qui  i>,hidium  acceperit,  gladio 
peiibif.  Item,  Ouinis  aiiima,  quae  fecerit  abomina- 
tiones  istas,  extirpabilur.  3.  Propier  aliorum  tran- 
quillitatem.  4.  Ut  sit  paedagogia  in  Cliristum,  quia 
perseverans  in  delictis  contra  conscientiam  non  ac- 


cipit  remissionem  peccatorum,    nec  doceri  homines 
possunt  in  vita  Cyclopica. 

Secundus  usus  principalis  est,  de  quo  inquit 
Paulus,  Per  Legem  agnltio  peccati.  Item,  Lex 
iram  efficit,  id  est,  iudicium  quo  Deus  iram  suam 
cstendit  adversus  omnia  peccata  interiora,  et  hor- 
ribili  terrore  opprimit  omnes  homines,  ut  inquit 
Ezech.  Sicut  leo  contrivit  omnia  ossa  mea,  quan- 
quam  enim  nmlti  aliquantisper  securi  non  sentiunt 
hoc  iudicium ,  tamen  tandem  sentient,  ut  Psal.  50. 
dicitur  :  Deus  manifeste  veniet,  Deus  noster,  et  non 
silebit  etc.  Item  loel.  2.  Ante  faciem  eius  ignis  vo- 
rans,  nec  est  qui  effugiat  eum:  Nam  qui  non  cre- 
dit  in  Filium,  non  videbit  vitam,  sed  ira  Dei  ma- 
net  super  eum:  ideo  Paulus  inquit:  Ego  aliquando 
sine  Lege  vivebam,  id  est,  securus  non  sentiebam 
iudiciun;  legis,  veniente  auteniLege,  peccatum  revi- 
xit  et  ego  mortuus  sum. 

Tertius  usus  est  in  renatis,  in  quibus  crescere 
poenitentiam  necesse,  ideo  Deus  sernper  in  Eccle- 
sia  et  retinuit  et  repetivit  Legem,  ut  voce  ista  osten- 
datur  ac  arguatur  peccatum.  Item  i'enatis  opus 
est  testimonio  Dei,  ut  sciant,  qui  cultus  placeant 
Deo,  et  manet  ordo  in  tota  aeternitate,  ut  creatu- 
ra  Deo  obediat. 


DE  PRIMO  PR.\ECEPTO. 


Sapientia  Legis  exhauriri  non  potest,  et  tamen 
utcunque  initia  discenda  sunt,  ordo  in  Decalogo 
tam  concirnius  est,  ut  ipsa  series  praeceptorum 
de  multis  magnis  rebus  nos  adrnoneat.  Initium  est 
ab  agnitione  et  dilectione  veii  Dei,  quia  ideo  con- 
diti  sumus  principaliter,  ut  Deus  nobis  suam  sa- 
pientiam  et  iustiliam  communicet,  ct  nos  vicissim 
eum  agnoscamus,  diligamus  et  celebremus  et  dile- 
ctio  mutua  copulet  Deum  et  nos,  quia  amor  est 
copulatio,  idco  Paulus  inquit:  Erit  Deus  omnia  in 
onmibus.  Mox  autem  in  initio  discerrrit  verum  De- 
um  a  commenli{;iis  numinibus,  et  docet  quomodo 
sit  agnoscendus  Deus,  et  monet  cogitandum  esse, 
qui«l,  et  quem  Deum  ubi  patefactum  alloquamur. 
Quia  enim  Deum  non  ceiT.imus  ocuhs  corporis,  ipse 
sese  Verbo  suo  et  certo  opere  patcfecit,  hic  igitur 
est  verus  Deus  et  alloquenflus  qui  hic  loquitur,  et 
qui  eduxit  popuhim  ex  Aegypto,  sicut  ait:  Ego 
sum  Dominus  Deus  tuus,  qui  eduxi  te  de  terra 
Aegypti,  praeter  me  non  est  alius.  Et  liic  idem 
Deus  e*t  Aliraham,  Isaac  et  Iac(ib,  id  est,  qui  pro- 
missionem  dedit  de  venfuro  Redemtoie  Patrilnis. 
Hrc  igitur  Deus  invocandus  est,  qui  se  pafefecit 
dato  hoc  Vcrbo,  et  data  prornissione  de  Mediatore 
et  factis  miraculis,    et    postea  misso  Filio,    propter 


413 


V.    EXPLICATIO  SYMI30LI  NICENI. 


414 


cuius  agnitionem  omnia  miracula  facta  sunt.  Ideo 
nos  iam  in  novo  Testame.ito,  mentiojie  Filii  discer- 
iiimus  verurn  Deum  ab  omnibus  commenliciis  nu- 
minibus,  qui  se  palefecit  misso  Filio  Domino  no- 
stro  lesu  Christo,  crucifixo  et  resuscltato,  et  acce- 
diums  fidncia  huius  Mediatoris,  sicut  ipse  docet  in- 
quiens :  Nemo  venit  ad  Patrcm,  nisi  per  Filium. 
Item,  Qui  me  videt,  videt  et  Patrem.  Item,  Quic- 
quid  petieritis    Patrem   in  nomine  meo  dabit  vobis. 

Haec  prima  doctrina  est  inimi  praeoepti,  quis 
sit  verus  Deus,  et  quomodo  agnoscendus  sit  et  al- 
loquendus. 

Secunda  doctrina  est  de  cultibus,  qui  in  hoc 
praecepto  describuntur,  qui  sunt  vera  et  firma  agni- 
tio  Dei,  et  credere  Deo  sine  dubitationibus,  et  per- 
fecte  eum  diligere.  Praecipit  enim  Lex  integram 
obedientiam  iuxta  dictum:  Diligas  Dominum  Deum 
tuum  ex  toto  corde  tuo,  et  ex  tota  mente,  et  totis 
viribus  etc.  Manifestum  est  autem  homines  in  hac 
tristi  pravitate  naturae  plenos  esse  dubitationum 
de  Deo,  et  de  providentia,  et  securos  non  timere 
iudicium  Dei,  postea  vero  in  poena  irasci  et  freme- 
re  adversus  Deum,  non  ardere  dilectione  Dci,  Sic- 
ut  Paulus  inquit:  Sensus  carnis  iinmicitia  est  ad- 
versus  Deum.  Damriantur  eigo  hoc  primo  prae- 
cepto  omnes  homines  in  hac  depravata  natura, 
propter  tenebras,  et  horrendam  aversionem  a  Deo, 
quae  ut  aliquo  modo  consideretur,  aspiciantur  hu- 
mani  furores,  qui  omnibus  tenjporibus  hoc  praece- 
ptum  manifesta  audacia  violant,  videlicet  adeot  et 
omnes  superbi,  securi,  et  leviter  curantes  iudicium 
Dei.  Item  Ilaeretici  infinitis  corruptelis  ludentes 
de  Deo,  ludaei,  Maliometistae,  et  alii,  qui  fingunt 
corruptelas  doctrinae.  Item  Idololatriae,  quae  fin- 
gunt  Deos  et  cultus  conira  mandata  Dei.  Item 
qui  invocant  homines  mortuos.  Item  Magi  qui  jia- 
cta  cum  Diabolis  faciunt.  Item  omnes  qui  in  poe- 
nis  irascuntur  Deo,  aut  dubitant  de  misericordia, 
non  confugiunt  ad  Deum,  ruunt  in  desperationem 
et  aeternum  odium  Dei.  Talium  peccatorum  cum 
nmndus  plenus  sit,  agnoscanms  et  deploremus 
hanc  tantam  miseriam  generis  humani. 

Sequitur  autem  tertia  doctrina,  Cum  iam  intel- 
liganms  nos  damivari  hac  Lege,  quaestio  est,  quo- 
niodo  libcrenmr  ab  hac  damnatione  Legis,  et  quo- 
modo  restituatur  in  nobis  obedientia?  quia  necesse 
est  tamen  inchoari  obedientiam  in  hac  vita,  sicut 
Dominus  inqult:  Si  vis  in  vltam  ingredi,  serva 
niandata.  Itein,  Nisi  abundaverit  vestra  iustitia  plus 
quam  Scribaium  et  Phaiisaeorum,  non  potestis  in- 
gredi  in  regnum  coelorum.  Kespondeo,  ne  quidem 
inchoari  potest  Lex  sine  agnitione  Fihi  Dei,  sicut 
dictum  est,  Lex  dicit  testimonium  de  Filio  Dei.       -  i 


Primum  igitur  cum  in  vera  poenitentia  aliquo 
modo  agnoscimus  nostra  peccata,  confugiamus  ad 
Mediatorem,  et  credamus  nobis  remitti  peccata  no- 
stra,  nos  recipi  et  reputari  iustos  proptereum,  seu 
eius  obedientiam.  Koc  cum  fit,  Filius  Dei  vere  est 
efficax  in  nobis,  ut  per  vocen»  Evangelii  ceinamus 
verum  Deum,  agnita  eius  misericordia,  qui  conso- 
latur  nos  Spiritu  suo  sancto,  qui  accendit  tales  mo- 
tus,  qualis  est  ipse,  scilicet  laeiitiam  in  Deo,  et  di- 
lectionem  Dei,  qua  incipinms  nos  ei  subilcere,  iu- 
xta  dictum:  Effundam  super  donuim  David  Spiri- 
tum  gratiae  et  precuin.  Ita  fit  inchoaUo  obedien- 
tiae  per  Fidem,  agnito  Filio,  et  inchoata  obedien- 
tia,  quanquam  procul  abest  a  perfectione  Legis, 
placet  tamen  j)ropter  Mediatorem,  in  his,  qui  fide 
reconciliati  sunt,  ut  suo  loco  copiosius  dicam,  at- 
que  hic  immensa  miseiicordia  Dei  cogitetur,  quod 
hanc  inchoatam  obedientiam  exiguam,  meudicam, 
sordidam  recipit,  et  ornat  tanto  honore,  ut  sacrifi- 
cia  nominet,  et  scianms  hoc  fieri  propter  Mediato- 
rem,  qui  sic  precatur:  lohan.  17.  Sit  in  eis  dile- 
ctio,  qua  me  diligis.  Ephe.  1.  Sumus  dilecti  in 
dilecto. 


Quarta  tJoctrina.  Cum  necesse  sit  inchoari 
obedientiam,  cogitemus  quae  opera  sint  prima,  quae 
maxime  sensu  percipi  possunt. 

Summum  est  opus  dilectio,  quae  sic  flagrabit 
in  aeterna  vita,  ut  ardentissimo  sensu  eam  perce- 
ptuii  siinus.  Nunc  mogis  percipiuntur  notitiae,  fides, 
timor  et  fiducia  misericordiae,  laetitia  in  Deo,  spes 
et  patientia,  quae  est  velle  obcdire  Deo  in  tole- 
randis  adversis,  iuxta  mandata  eius  velle  pati  con- 
temtuni,  inopiam,  exilia,  morbos,  supplicia,  mor- 
tem  piopter  Deum,  ct  in  his  maiis  tamen  erigi  fide, 
spe,   et  laelitia  in  Deo. 

David  fide  cernit  misericordiam  Dei  promissam 
propter  Mediatorem,  et  agnoscit  se  Deo  reconci- 
iiatum  esse,  et  Deum  vere  adesse  illi,  et  mitigare 
calamitatem,  spe  expectat  liberafionem,  et  intuens 
haec  bona  obiecta,  Deum  propitiuni,  praesentem, 
iuvanteuj,  liberantem,  laetatur  in  Deo.  Ilaec  sensu 
percipi  possunt,  et  comprehenduntur  indicto:  lusti- 
ficati  fide  pacem  habemus,  et  haec  laetitia  qua  ac- 
qu*escimus  in  Deo,  est  sciiitilla  dilectioiiis  Dei. 
Cum  igitur  cogitamus  de  inclioatione  primi  praece- 
pti,  in  nobis  lios  motus  considerenms. 

Quinta  doctrina.  Sciamus  hoc  quoque,  primum 
pracceptum  initium  esse  obedientiae  in  caeteiis 
praeceptis,  et  includi  lio^  primum  praeceptum  in 
omnibus,  et  obcdientiain  in  caeteris  referendam  es- 
se    ad    Deum,    iuxta    priinum    praeceptum,  sciiicet 


415 


PIJIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


416 


ideo,  qiiia  Deo  recte  agnito,  quem  in  vero  timore 
et  fide  invocas,  debes  hanc  obedientiam.  Ideo  in- 
quit  Paulus  1.  Coriiith.  10.  Onuiia  ad  gUuiam 
Dei  focite.  Et  Syrach  capite  32.  In  onuji  bono 
opers  eredas  in  aninia  tua,  haec  enim  est  observa- 
tio  mandatoruni.  Ephe.  3.  Per  Christum  habemus 
accessum  ad  Deum. 


DE  SECUNDO  PRAECEPTO. 


Primum  praeceptum  concionatur  de  luce  in 
corde,  videlicet  de  vera  agnitione  Dei,  et  debitis 
molibus  cordis  er£;a  Deum.  In  secundo  fit  mentio 
professionis  exteniae,  quia  Deus  vult  innotescere 
doctriria,  invocatione,  gratiarum  actione  et  con- 
fessione.  Ut  autem  in  hoc  ])rimo  praecepto  affir- 
mativae  orationes  sunt  et  exclusivae,  prohibitivae, 
negativae,  ita  et  deinceps  seujper  affirmativa  primi 
praecepti  repetatur  et  includafur  sequentlbus,  et 
opponantur  affirmativae  orationes  neo-ativis.  Pro- 
liibentur  abusus  nominis  illius  veri  Dei,  qui  eduxit 
populum  ex  Aegypto. 


Qui  igitur  sunt  veri  usus? 

Hi  quatuor,  vera  doctrina,  invocalio,  gratiarum 
actio  et  confessio.  Ad  omnes  modos  pertinent  lau- 
daliones  seu  liymnl,  in  quibus  dicilur  qualis  sit 
Deus,  et  celebrantur  eius  facla  misericor<lia  et  ira. 
luiamentum  ^iertinet  ad  invocationem.  Quia  iura- 
nsentum  verissiine  est  invocatio,  in  qua  oras  Deuin,  ' 
iit  sit  testis,  quod  habeas  voluntatem  non  fallendi,  , 
quoniam  ipse  sit  inspoctor  cordiinn,  verax,  itidex 
et  vindex,  ei  siiiiul  petis,  ut  te  vere  puniat  fallen- 
tem.  Hac  deliiiilione  considerata,  cogita  qnaiilnm 
oniis  sit  iuiamentuin.  Ut  ;;utem  poena  certo  se- 
qui;ur  iiomlridiiiin  iniustuin  in  hac  vita  ,  iuxta  di- 
ctuin:  Qui  gladiuin  aecepeiil,  gladio  jieiiLit:  ita  hic 
sancitus  est  ordo  divinitus,  ut  poena  sequatur: 
Pson  habehit  Deus  insontem,  qui  vane  usurpaverit 
noinen  eius,  quia  habens  volunl;)tem  fallendi,  pri- 
mum  hac  re  peccat,  quod  facit  Deurn  testcin  nien- 
dacii,  aut  omriino  negat  esse  Denin,  ct  esse  iudi- 
cem,  et  nnilfae  contumeliae  Del  contingunt,  cum  iu- 
rans  faUit.  Ad  haec  senieniiain  ipse  tibi  ti.lisli,  et 
ad  p<5enan!  1e  obligasti,  haec  diligenler  conslderan- 
da  sunt,  ut  revei  cntia  iuramentoi  um  confirmetur  etc. 

RecUatis  bonis  usibus  nonn'nis  divini  contraria 
vitia  cogitcnlur,  quae  sunt  innrinerabilia,  omissio 
verae  invocationis  et  gratiarum  actionis,    corrupte- 


lae  doctrinae.  Item,  Epicureae  blasphemiae  et  aliae 
falsae  invocationes,  ut  Ethnicae,  ut  Papisticae  invo- 
cationes  hominum  mortuoinm,  violatio  iuramenti. 
Item  illicita  iurainenta,  ut  cum  inrat  aliquis  se  fa- 
cturum  esse  opus  a  Deo  prohibitum,  hic  peccat 
iurando.  Ut  cum  iMonachi  iurant  se  servaturos 
esse  inipios  cultus,  de  his  tenenda  est  veraregula: 
luramentum  non  est  vinculum  iniquitatis,  id  est, 
cum  iurat  aliquis  se  facturum  esse  opus  a  Deo 
prohibitum,  non  addat  aliud  scelus,  faciendo  id, 
quod  se  facturum  promisit. 


DE  TERTIO  PRAECEPTO. 

Ordinem  observa.  Primum  praeceptum  de 
conformitate  mentis  et  cordis  cnm  Deo,  de  luce 
in  mcnte  et  vesa  notitia  Dei  loquitur,  et  de  afTecti- 
bus  in  corde.  Secundum,  De  externa  voce  doctri- 
nae  et  invocationis.  Tertium,  De  Cerenioniis,  vi- 
delicet  de  conser^atione  externi  et  publici  ministe- 
rii.  Nain  Sabbati  observatio  significat  et  comple- 
ctitur  universam  publici  ministeiii  conservatidnemj 
in  quo  vox  doctrinae  a  Deo  traditae  in  publica  et 
honesta  congregatione  proponitur,  et  fit  expi-essa, 
coinmunis  et  consentiens  confessio  et  gratiarum 
actio.  Et  ut  sit  nervus  aliquis  congregationis  pu- 
blicae,  semper  fuit  institutus  ritus  exteinus,  qui 
discerneret  hanc  con2;iei>ationem  ab  aliis  consrre- 
gationibus,  et  ut  sit  virnruium  ostendens  hos  ad 
unum  cultu.n  convenire,  et  simili  doctrina  et  invo- 
catione  copulatos  esse.  Vult  eniin  Deus  exaudiri 
vocem  suam  in  genere  humano,  vult  agnosci  ab 
omnibus  Filiuin,  sicut  inquit:  Osculamiiii  Filium, 
ne  quaiido  irascatur  Dominus,  et  perealis  in  via: 
ideo  et  insiiluit  jniblicos  congressus  omnibus  tem- 
poribus,  et  ipse  eos  prolegit  et  conservat,  et  v.ult 
ut  siuguH  hanc  conservationein  publicorum  congres- 
suum  adiuvent,  ut  sciiptum  est:  In  conveniendo 
Reges  et  pojjulos  in  unuin,  ut  serviant  Doinino. 
Hic  intellectus  Sabbati  diligenter  considerandus  et 
iilustrandus  est,  ideo  et  puerile  argumentum  ex- 
plicabo. 

Cercmoniae   Leviticae    sunt   abrogatae, 
Sabbati   obscrvatio   est   cercmonia   Le- 

vitica, 
Ergo  est  abrogata. 

Respondeo  ad  minorem.  iSabbafi  observatio 
quo  ad  spt  ciein,  id  est,  diem  septimum  et  l^evitica 
sacrifi'jia,  et  observalio  Levitica  est  abrogata,  sed 
nonquoad    genus,     quod  est    principalis   sententia 


417 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  JNICLNI. 


418 


huius  praccepli,  videHcet  quo  ad  conservationern 
publici  niinisterii,  et  usitate  sic  tlicitur:  Tertiuu) 
praeceptun»  partim  est  JNIorale  et  perpetuuni,  par- 
tin»  vero  Cereujoniale,  id  est,  observatio  Levi(ica 
diei  septimi  et  sacriticioruni.  Scianius  igitur  prae- 
cipi  in  hoc  tertio  rnandato  conservitioneui  rniniste- 
rii  Evangelici,  quarn  suo  quisqne  loco  adiavaie  de- 
bet.  Etsi  autein  Ethnici  quoque  ritus  tanquarn  a 
Patribus  acceptos  retinuerunt,  tanien  lioc  pr-aece- 
pturu  deleverunt  arnissa  vera  doctriiia,  quia  et  Le- 
gern  niutihiverunt,  et  proniissionuni  piorsus  obliti 
sunt.  Sic  nunc  iinpii  ludaei,  JMahonietistae,  Etli- 
nici,  Papistae,  et  onmes  qui  veram  doctrinam  cor- 
rurnpunt,  violant  lioc  praeceptum.  Item  Tyranni, 
qui  ministerium  Evangelii,  et  studia  doctiinae  op- 
pi'imunt,  aut  neghgunt,  aut  docenlibus  eripiunt  mer- 
cedem.  Item  in  poi^ulo  rnulti  qui  non  adiuvant  sua 
frequentia,  et  ahis  ofticiis  conservationem  mini- 
sterii. 


DE  SECUNEA  TABULA. 

Etsi  primum  praeceptum,  ut  supra  dixi,  omni- 
bus  includendum  est,  tamen  certo  consilio  distin- 
xit  Deus  tabulas,  ut  consideremus,  ubi  immediate 
cum  ipso  solo  agamus,  et  ubi  foris  cum  hominibus 
agatur,  quia  vult  Deus  et  lianc  societatem  liomi- 
num  ordinare,  cum  velit  esse  Ecclesiam,  vult  et 
intelligi  se  esse  autorem  ordinis,  conservatorem, 
iudicein  et  vindicem  huius  societatis,  vuit  ex  his 
praeceptis  quae  loquuntur  de  actionibus  erga  ho- 
mines  disci  virtutum  species,  ut  sciamus,  qualis  sit 
ipse  Deus,  quaHs  sit  erga  nos.  Item  ut  sciamus, 
quales  nos  esse  velit.  Simul  aulem  sciendum  est 
obedientiarn  in  his  praeceptis  interiorem  et  exterio- 
rem  referendarn  esse  ad  ipsum,  id  est,  praestan- 
dam  in  agnitione  et  invocatione  ipsius,  et  propter 
eurn.  Ac  de  dignitate  Secundae  tabuhie  semper  in 
conspectu  sit  dictum  Christi,  ubi  inquit  JMatth.  22. 
praeceptum  de  dilectrone  pjoximi  simiPe  esse  priori 
praecepto,  de  dilectione,  Del.  IMira  profecto  vox 
est,  quarn  quis  auderet  cogitare,  si  non  esset  ab 
ipso  Eilio  Dei  edita?  Keverenter  aulem  cogitemus, 
cur  ita  dictum  sit,  eadern  divina  nrens  est,  quae 
sanxit  hunc  ordinem  rn  utroque  pr^aecepto,  et  obli- 
gatio  in  utroque  eo  similis  est,  quia  rmHiirs  creatu- 
rae  autoritale  mutari  potest.  Illustris  autem  simi- 
litudo  eo  est,  quia  in  ulroque  praecepto  vuk  intel- 
ligi  Chiistus,  non  solum  piioris  praecepti  virUrtes 
cultus  Dei  esse,  sed  eliam  aherius  j;raecepti  virtu- 
tes  et  oficia,  Ideoque  vult  obedieritiam  referri  ad 
Deum.  Piopter  tales  aliquas  causas  ornavit  Chri- 
stus  allerunr  praeceptum  tanta  laude,  qua  commo- 
nefacti    nos    quoque   magnifaciamus  hunc  ordinem, 

MELAM'H.  OPER.  VOL.  XXIII. 


et  hanc    obedientiam,    quae    proponitur  in  secunda 
Tabula. 


DE  QUARTO  PRAECEPTO. 

Cum  autem  Secunda  tabula  oidinet  socretatem, 
pulcherrime  initio  constiluitur  guberiiator.  Orditur 
autem  vox  divirra  a  prirno  gradu  imperii,  scilicet 
a  parentibus  qui  debent  esse  regula  aliorum  guber- 
natorum,  de  quibus  alibi  dicltur  Hom.  14.  INotum 
est  erriin  in  brevibus  dictis  Decalogi  simul  compie- 
hendenda  esse  praecepta  divina,  quae  alibi  prolixi- 
us  lecitantur:  quia  vero  liic  de  obedientia  (hcitur, 
consideres  nominari  surnrnurn  gradum  obedientiae, 
videlicet,  honorem. 

Honos  tria  complectitur-,  agnitronem  Dei  rn  hoc 
ipso  ordine,  Externam  obedienliarn  et  tnteixiiav. 

Primus  gradus  honoris  est  agnosceie  vere Dei 
consilro  institutum  esse,  et  a  Deo  conservari  totirm 
hunc  ordinem  politicum,  id  est,  leges  coniugii,  le- 
ges  societatis  humanae,  et  contractuum,  et  exequu- 
tionem  legum,  iudlcia  et  poenas,  Agnoscere  iteni 
Irunc  totuin  ordinom  esse  testimonium  de  Deo,  et 
de  providentia,  commonefaciens  nos,  non  casu  ex 
Democriti  Atomis  ortum  esse  genus  humanurn,  sed 
conditum  esse  a  Deo  sapiente  et  bono,  sicut  et  le- 
gem  saepissime  dicimus  testimonrum  esse   de  Deo. 

Est  enim  Lex  nervus  universae  gubernatronis. 
Et  Magistratus  est  vox  et  executor  Legis.  Sicut 
autem  verissimum  est  foecunditatem  terrae  a  Deo 
inslitntam  esse,  et  ubicunque  et  donec  manet  foe- 
cunditas,  conservatur  a  Deo:  Sic  a  Deo  est  hic 
ordo  Polilicus,  et  quanturn  ordinis  reliquum  manet, 
a  Deo  coirservatur-.  Sicut  enim  lupi  dissipant  gre- 
gein,  et  aliquas  oves  devorant,  sic  Diaboli  et  or- 
gaiia  Diabolorum,  Tyranni,  latr-o>es,  seditiosi,  et 
alii  scelerati  turbant  ordirrem,  sed  ut  jjastor  ali- 
quani  giegis  partem  ser'vat,  sic  Deus  rrranifesta  po- 
tentia  servat  aliquid  ordinis,  et  quaiiquam  sinit  ali- 
quantisper-  Tyraniios  et  Latr-ones  grassarr,  tamen 
postea  eos  tollit,  iuxta  dictum:  Qiii  gladium  acce- 
perit,  gladio  peiibit. 

Haec  agnitio  iustitrae,  sapientiae  et  praesentrae 
Der  rn  Lege,  et  «n  ipso  ordine  politico,  et  propter 
Deum  niagnifaceie  hunc  or-dinem,  et  nolle  euin 
turbare,  sed  spoiite  subiicere  sese,  et  Deo  gr*atias 
agere  pro  patefactione  sna,  et  pro  caeteris  benefi- 
ciis,  et  ab  eo  petere  conservationem  ordiiris,  sunt 
prruius  gradus  lionoris. 

lam    cogitet    horno    non    efTeius,    quantas    res 

27 


419 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


420 


complectatur  hic  prinius  gradus  honoris,  et  qualis 
furor  sit  Cyclopuni,  qui  haec  tesfinionia  de  Deo 
contenwmnt.  Scias  etiani,  quia  Magistratus  seu  Iii-  ^ 
dices  sunt  custodes  et  executores,  dici  in  Psahno:  ^ 
Ego  dixi,  Dii  estis,  id  est,  meo  dpcreto  sanxi,  et 
verbo  nianirestavi  hanc  nieam  sapientiam  et  iusti- 
tiam  Dei.  Talla  dicta  (liiigcnter  consideranda  sunt, 
et  pertinet  huc  tota  concio  Pauli  in  cap.  13.  ad 
Romanos. 

Secundus  gradus  honoris  est  externa  obedien- 
tia  debita  legibus  propter  Deuni,  et  conmiunem  uti- 
litatem,  videlicet,  ut  con»nmnibus  officiis  conserve- 
tur  honesta  societas,  et  non  dlssipetur  gcnus  hu- 
manum. 

Tertius  gradus  est  innixfia,  qua  in  tanta  infir- 
mitale  huiuana,  quaedam  inconunoda  imperiorum 
n\oderate  toleranda  sunt.  Cun.que  in  hac  praeser- 
tim  senecta  mundi,  imperia  futura  sint  magis  de- 
formia  aut  languidiora:  agnoscamus  huius  senectae 
imbecillifatem,  et  maiore  dillgenfia  et  industria  fo- 
veamus  communem  societatem,  non  faciamus  sine 
necessariis  causis  dissipationem,  nec  delectemur 
Alcibiadeis  consiliis,  ut  multi  discurrunt,  qui  alibi 
alios  piincipes  excutere  conantur,  et  somniant  au- 
rea  secula  etc. 

Haec  brevissime  de  vocabulo  honoris  in  quar- 
to  praecepto  diximus.  Quanquam  autem  magnitudo 
harum  rerum  nullius  eloquentia  satis  exponi  pofest: 
tamen  utcunque  huius  doctrinae  initia  sciri  necesse 
est,  et  magnitudo  rerum  magis  conspicietur,  cum 
de  hoc  ordine  legitimae  societatis,  et  de  sapientia 
et  bonitate  Dei,  et  de  praesentia  Dei  in  genere  hu- 
mano,  conservantis  honestam  societatem,  et  de  fu- 
roribus  Diabolorum  turbantibus  hunc  ordinem,  sae- 
pe  cogitabimus,  et  his  cogitationibus  miscebimus 
giatiarum  actionem  et  precationem  ad  Deum.  Quia 
vero  muhum  horribilium  confusionum  in  Imperiis 
cernitur,  obstupescit  humana  ratlo  et  cogitat  uni- 
veisam  gubernationem  rapi,  et  retineri  hominum 
violentia,  alias  alibi,  et  nuUam  partem  in  guberna- 
tione  opus  Dei  esse.  Propter  haec  deformia  spe- 
ctacula,  necesse  est  discerni  ipsas  confusiones,  ab 
universali  conservatione  societatis,  ac  operibus  Dei 
in  ipsa  conservatione,  et  necesse  est  discerni  auto- 
res  confusionum,  et  Deum  autorem  ordinis. 

Confusionum  causae  sunt  Diaboli,  et  organa 
Diaboloium.  Contra  vero  universalis  conservatio- 
nis  causa  Deus  est,  qui  et  ipse  genus  humanum 
servat,  et  retinet  aliquid  ordinis,  coniugia,  leges, 
contractus,  iudicia,  poenas  sceleratorum,  et  hos  aut 
mediate  aut  immediate  mirandis  operibus  tollit  ipse. 

Hoc  discrimen  mediocrher  pingitur  in  similitu- 


dine  gregis,  in  quo  etsi  lupi  grassantur,  tamen  pa- 
stor  agmen  defendit  et  lupos  depelht.  Haec  consi- 
deratio  necessaria  est,  ut  fanatici  dogmatistae  re- 
cte  refutaii  possint,  qui  damnant  in  pclitica  vita, 
simul  et  vitia  et  ordinem  ipsum,  nec  discernunt 
opus  Dei  ab  operibus  Diaboli  et  sceleratorum  ho- 
minum. 

Sciamus  igitur  ordinem  ipsum  politicae  vitae, 
rem  bonam  et  opus  Dei  esse,  et  propter  DEUM  ei 
obedien<Ium  esse.  Deinde  et  intuentes  tristissima 
spectacula  confusionuin  in  Iinperiis,  vero  dolore  af- 
ficiamur,  et  de  potentia  Diaboli ,  et  de  nostra  mi- 
seria  cogitemus,  et  assiduis  votis  petamus,  ut  DE- 
US  autor  et  custos  humanae  sociefatis  reprimat  Di- 
abolos,  sicut  precatio  inquit  Psalmo  7.  Surge  Do- 
mine  Deus  meus  ad  ptaeceptum  quod  mandasti. 
Iten»  Psahno  81.  Surge  DEUS,  iudica  terram,  quia 
tu  coUiges  haereditatem  ex  omnibus  gentibus. 


DE  OFFICIIS  MAGISTRATUUM. 


In  hoc  praecepto  etiam  dicendum  est,  de  offi- 
ciis  gubernatorum.  Haec  brevissime  comprehen- 
denda  sunt  in  hac  definitione. 

Magistratus  est  custos  Legis.  Sciat  Magistra- 
tus  politicus,  se  custodem  debere  esse  totius  Le- 
gis,  Primae  et  Secundae  tabulae,  quod  ad  externam 
disciplinam  attinet,  non  tantum  ut  armentarius  de- 
fendat  corpora,  Sciat  se  vocem  Dei  debere  esse 
in  genere  humano,  Primum  ut  fulgeat  notitia  Dei. 
Curare  igitur  debet,  ut  recte  doceantur  homines  de 
Deo,  iuxta  dictum:  Aperite  portas  principes  vestras. 
Debet  Magistratus  politicus  punire  blasphemos,  et 
tollcre  Idola,  et  non  permittere,  ut  spaigantur  er- 
rores.  Recte  igitur  fecerunt  Constantinus  et  Theo- 
dosius,  qui  Idolorum  templa  clauscrunt  et  deleve- 
runt. 

Ordine  autem  saepe  distribuo  praecipua  officia 
Magistratus  Politici  hoc  modo. 

I.  Simpliciter  hoc  est  officium  Magistratus: 
Sit  vox  totius  Decalogi  recte  intellecti,  quod  ad 
externam  disciplinam  attinet. 

II.  Sit  executor  Legis  divinae,  legitime  puniat 
vi  corporali  facientes  contra  Decalogum. 

III.  Addat  ahquas  leges,  quae  sint  determina- 
tiones  circumstantiarum  particularium,  non  expres- 
sarum  in  Decalogo,  nec  tamen  pugnent  cum  Decalo- 
go,  ut  Decalogus  in  genere  dicit:  Non  furtum  fa- 
cies.  Hic  Magistratus  politicus  ostendit  niodos  suc- 


421 


V.  EXPLICATIO   SYiMBOLI  NICENI. 


422 


cessioniim,  contractuum,  ne  fiant  furta,  et  sciamus 
Magistratum  politicum  tlivinitus  armatum  esse  Iiac 
autoritate  condendi  tales  leges  de  rebus  politicis, 
iuxta  hoc  dictum  Proverb.  8.  Per  me  Keges  re- 
gnant,  et  ludices  iusta  decernunt.  Error  est  eniui 
dicere,  Magistratum  politicum  non  liabere  potesta- 
tem  condendi  illas  Leges  de  rebus  politicis.  Sed 
metae  certae  sunt  eius  potestatis.  Non  praecipiat 
facere  contra  mandataDei,  non  iuipossibilia.  Iteui: 
Non  instituat  cultus  Dei,  non  fingat  nova  dogmatas 
ut  est  Interim,  etc.  sicut  leroboam,  Nabuchdonosor 
et  alii. 

IIII.  Sit  exequutor  etiam  proprlarum  legum. 
Nam  Lex  sine  executione  est  inanis  sonitus,  iuxta 
dictuui  Aeschinis:  ovdtv  offdog  nolnsiag  fjbrj  ixovatjg 
vivqa  inl  dSixovvTag,  nulla  utilitas  politiae  non  haben- 
tis  nervos  puniendi  scelera. 

Peccata  contra  quartum  praecsptmn  sunt  in 
parentibus  aGTOQyiai,  non  alere  sobolem,  non  doce- 
re,  non  regere.  In  Magistratibus:  non  curare  ut  j 
populus  de  Deo  recte  doceatur,  non  recte  exercere 
iudicia  et  poenas,  non  regere  mores,  non  defendere 
innocentes,  iniusta  imperare,  afficere  alios  iniuriis, 
eripere  aliis  coniuges,  filias,  facultates,  movere  non 
necessaria  bella. 

Peccata  in  sobole,  est  omnis  dcTOQyia  erga  quos- 
cunque  cognatos,  ut  Cain  est  acTOQyog  erga  fratrem 
et  parentes.  Item,  omnis  ingratitudo  adversus  quos- 
cunque  bene  meritos,  ut  Laban  ingratus  est  genero 
lacob,  Miles  Macedonicus  hospiti  a  quo  servatus 
fuerat  in  naufragio.  Hic  miles  cum  servatoris 
praedium  sibi  donari  petiisset,  re  cognita,  Rex  fronti 
miliiis  iussit  inuri  stisrmata  his  literis:  HOSPES 
INGRATUS.  Ut  autem  vitia  hic  recensentur,  quia 
conspectiora  sunt,  ita  scianms  aptissime  virtutes 
distribui  posse  in  Decalogum,  et  ex  Decalogo,  quia 
quaelibet  virtus  est  obedientia  iuxta  praeceptum 
aliquod  Decalogi.  Sit  igitur  hic  nota  simplex  et 
vera  definitio  gratitudir.is. 

GRATITUDO  est  virtus  composita  ex  veritate 
et  iustitia,  Veritas  profitetur,  unde  sit  acceptum  be- 
neficium.  lustitia  obligat  nos  ad  nmtua  officia  pos- 
sibilia  Nam  is  qui  ab  altero  aliquid  accipit,  vicis- 
sim  debet  aliquid  propter  aequalitatem  et  conser- 
vationem  naturae.  Imo  vero  ideo  debet,  quia  hic 
est  ordo  in  menie  divina.  Et  vult  Deus  Legem  et 
virtutes  intelligi,  ut  sint  testimoiiia  quod  sit  Deus, 
et  doceat  qualis  sit  Deus.  Postulat,  ut  homines 
grati  sint  hominibus,  ut  sciamus  nos  ipsos  etiam 
gratos  esse  oportere,  id  est,  ])rimum  veraces,  agno- 
scere  Deum  esse  creatorem  et  datoreni  vitae  et  alio- 
runi  bonorum,  et  conservatorem  vitae  etc.  Deinde 
et  obligatos   nos   esse  ad  obedientiam.     Quia  enim 


vult  sese,  suam  lucem,    sapientiam,  iustitiam  nol)is 
conununicare,  necesse  est  nos  iieri  conformes  ipsi. 

David  est  gratus,  id  est,  verax,  cuni  profitetur 
se  adiutum  esse  a  Deo  in  praelio,  et  est  iustus,  id 
est,  obh*gatus  est,  ut  Deo  vicissim  tribuat  cultum 
piacentem  etc.  Ita  erudite  quaerantur  causae  et 
species  virtutum  in  praeceptfs  Decalogi. 

Sunt  et  peccata  contra  hoc  praeceptum  in  sub- 
ditis,  non  obedire  iustis  im})eriis,  et  sententiis  Ma- 
gistratuum,  iuxta  dictum:  Necesse  est  obedire,  non 
solum  propter  iram,  sed  propter  conscientiam.  Item 
cavillari  Leges,  non  agnoscere,  quod  Deus  sit  cu- 
stos  politicae  societatis,  non  agere  gratias  Deo  pro 
hoc  beneficio ,  non  petere  a  Deo  conservationem 
politicae  societatis.  In  hac  brevi  enumeratione  co- 
gitetur,  quanta  sit  in  mundo  confusio  contra  hoc 
praeceptum. 


DE  QUINTO  PRAECEPTO. 


Quintum  praeceptum,  Non  occides,  non  solum 
externas  corporum  iniurias,  et  privatam  vindictam 
externam  prohibet,  sed  etiam  in  corde  malevolen- 
tiam,  invidentiam,  privatam  vindictae  cupiditatem, 
sicut  expresse  enarrat  Christus  hoc  praeceptum 
Matth.  5.  Econtra  vero  postulat  erga  onmes  ho- 
mines  benevolentiam,  et  quidem  propter  Deum. 
Nam  omnibus  praeceptis  includitur  prinnnn,  et  tota 
obedientia  in  omnibus  praeceptis  ad  Deum  referen- 
da  est.  Praecipitur  ergo  benevolentia  erga  omnes 
homines  propter  Deum,  id  est,  velle  nos  et  alios 
homines  omnes,  ut  omnes  simus  una  Ecclesia,  et 
unum  in  Deo,  et  omnes  recte  invocemus  et  cele- 
bremus  Deum,  et  velle  omnibus  bene  esse  in  cor- 
pore  et  anima,  et  misericordia  affici  erga  calami- 
tosos,  et  zelo  ardere  ad  conversionem  malorura, 
vel  ad  legitimam  poenam. 

Pertinet  autem  ad  hoc  praeceptum,  Non  occi- 
des,  exceptio  ofncii  Magistratus,  quod  cum  Deus 
ipse  ordinaverit,  illa  poena  non  est  privata  vindi- 
cta,  sed  coniprehenditur  in  hac  sententia.  Milii 
vindictam,  et  ego  retribuam,  quia  Deiis  aliquando 
immediate  punii,  non  per  arma  Magistratuum,  ut 
ipse  Eilius  Dei  incendit  Sodoma.  Aliquando  me- 
diate  punit,  ut  cum  Catiiina  punitur  per  Consules 
et  Senatum.  Huc  tota  doctrina  pertinet  de  omni- 
bus  officiis  Magistratuum,  de  quibus  alihi  prolixius 
dicitur. 

Hic  etiam  monendi  sunt  iuniores,  legitima  bel- 
la,  et  legitimam  militiam  pcrtinere  ad  officia  Magi- 

27* 


423 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


424 


stratuum,  et  non  pugnare  cum  quinto  praecepto. 
Sed  ut  suinnius  gradus  est  potesta)is  politicae  bel- 
luni,  Ita  in  niaxinio  abusu  est,  et  rarissinta  sunt 
iusta  et  legitirna  bella,  Sed  Diabolus  cum  sit  ho- 
micida,  et  ininiicus  politico  ordini,  saepe  levissiinis 
occasionibus  excitat  ingentia  belia,  incensis  aniinis 
utrinque  iniusta  cupiditate.  Haec  latrocinia  tole- 
rat  Deus,  ut  puniantur  utriusque  partis  scelera. 

Sit  autem  baec  sapientia  in  summis  guberna- 
toribus,  ut  deliberent  quae  l>ella  sint  necessaria, 
quas  iniurias  ini(Cxn,a  condonaie  debeat  communi 
saluti,  ac  praesertiin  Ecclesine,  Nec  serviant  bella 
privatae  iracundiae,  ambitioni,  avaritiae,  aut  impiae 
superstioni,  sed  sint,  ut  Abigail  nominat,  praelia 
Domini,  inquiens  ad  David:  Quia  praelia  Domini 
praeliaiis,  non  invenietur  in  te  malum.  Et  notissi 
nium  sit  dictnm  Pindari  :  ia  noyf/jtjv  x^^Q''?  Hiov^  ic 
fj^axav^  Omitte  pugnam,  oniitte  belluin  sine  Deo. 


ta 


Comprehenduntur  hoc  praecepto  multae  vir- 
tutes. 

lustitia  particularis,  quae  est  nullius  corpus 
iniuria  aflicere,  et  ubi  possumus  innocentes  deien- 
dere. 

MANSUETUDO,  quae  est  lenire  iram  proba- 
bili  ratione. 

ZELUS,  qui  est  propter  gloriam  Dei,  et  iusti- 
tiam  incendi  dolore  et  ii  a  ad  depellendas  contume- 
lias,  et  ad  pellendam  turpitudinem. 

'EniEIKEIAf  quae  est  probabili  ratione  lenire 
iustas  poenas,  et  oblivisci  piivatas  iniurias^  de  qui- 
bus  dicitur:  Remittite,  et  remittetur  vobis. 

TEMPERANTIA ,  quae  est  iustitia  debita  pro- 
prio  corpori  iu  modo  victus. 


DE  SEXTO  PRAECEPTO. 

In  sexto  praecepto,  Non  moechaberis,  com- 
prehendi  iiecesse  esf  omnia  prae(;epta  Dei  tradita 
in  sciiptuiis  Propbeti<;is  et  Apostolicis,  quae  et 
sanciunt  coniugium,  et  proliibent  onnies  alias  coin- 
mivtiones,  et  effiisiones  seininis,  ut  iii  cap.  18.  Le- 
vifici,  lecitantiir  miiltae  proliibitiones,  et  additur 
severissiina  comminalio,  Omnis  anima  quae  fece- 
rit  aliquid  harum  abominationum,  peribii  de  medio 
))opuli  sui.  Eplie.  5.  Oinnis  scortator  aut  conta- 
minatus,  non  lial^et  haereditatem  in  regno  Christi, 
et  Dei.  Nemo  vos  decipiat  vanis  sermonibus.  Pro- 
pler  liacc  venit  ira  Dei  super  inobedientes.  Et 
ad  Uebraeos  jscriptum  est,  Scortatores  «t  adulteros 


iudicabit  Deus  etc.  Haec  dicta  omnia  includantur 
in  hoc  sextum  praeceptum,  et  adiungatur  enarratio 
Christi  recitata  Matth.  5. 

Huc  et  tota  doctrina  pertinet  de  coniugio,  pro- 
pria  Ecclesiae,  et  saepissime  hoc  testimonio  nos 
confirmemus,  Cum  in  sola  vera  Ecclesia  Dei  sit 
integra  doctrina  de  coniugio,  et  de  castitate,  ne- 
cesse  est  solum  hunc  coetum  esse  populum  Dei, 
qui  amplectitur  Pio;)heticam  et  Apostolicam  doctri- 
nam  sine  corruptelis.  et  non  alias  gentes.  Quia 
impossiliile  est,  aliquem  coetum  manifeste  docen- 
tem  aliquid  contra  Decalogum,  esse  Ecclesiam  Dei, 
ut  Etlinicl  niultas  vagas  libidines  et  confusiones 
coniugiorum  approbaverunt.  Idem  nunc  Mahome- 
I  tistae  faciunt,  et  Papa. 

Prohibitio  coniugii,  et  vota  Monachorum  cau- 
sae  sunt  multorum  horribilium  scelerum.  Sciamus 
igitur  castitatem  Deo  placentem  esse,  vel  in  legi- 
liino  coniugio,  vel  in  vita  coelibi  propter  Deuin, 
vitare  omiies  prohibitas  commixtiones  et  effusiones 
seminis.  Et  arl  castitatem  nos  exuscitemus  cogita- 
tione  mandati  divini,  et  horribilium  poenarum  tem- 
poralium  et  aeternarum. 

Cogitemus  etiam,  quare  Deus  tam  severe  pu- 
niat  libidines,  quod  vult  iiitelligi  castitateiii,  ut  scia- 
mus  ipsum  esse  mentem  castaift,  puiain ,  et  aman- 
tem  ordinis,  et  castitatem  ostendere  illustre  discri- 
nien  inter  Deum,  et  naturas  immundas,  Ac  in  in- 
vocatione  cogitantes,  quod  sit  Deus,  hac  virtute 
eum  discernamus  a  Diabolis.  Cogitemus  etiam 
Diabolos  immediate  odio  Dei  impellere  infirmos  ho- 
mines  ad  libidinum  confusiones.  Quare  petamus 
auxilium  Dei  Ad  retincndc<m  castitatem,  ac  Deus 
eo  libentius  opem  feit  pelentibus,  quia  scit  Diabo- 
los  praecipue  propter  hanc  causam  iinpellere  ho- 
mines  ad  contaminationem,  ut  Deus  contumelia  af- 
ficiatur,  et  plarima  fiant  displicentia  Deo:  Fortius 
igitiir  reprimit  Diabolos  Deus,  quia  scit  eo^^  magis 
cdio  Dei  qnain  hominum  furere.  Hae  cogitationes 
saepe  miscendae  sunt  invocationi. 


DE  SEPTIMO  PRAECEPTO. 


Non  furtum  facies. 

Cum  furtum  prohibetur,  e  regione  affirmativa 
sententia  tenenda  est.  Non  enim  essent  furta,  si 
nulia  esset  distinctio  domini*>rum.  Ideo  sciamus 
in  hoc  ])raecepto  sanciri  distinctionem  dominiorum, 
et  di^cerni  inter  propria  et  aliena,  et  velle  Deum, 
ut  suas  quisque  res  teneat,  et  ab  alieno  abstineat. 


425 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


426 


Hoc  illustri  et  firmo  testimonio  deliria  fanaticorum 
hominnm  refutentur,  qui  magno  et  pernicloso  erro- 
re  contendunt,  in  Evangelio  tolli  rerum  proprieta- 
tem.  Adiungantur  et  alia  testimonia,  ut  Proverb. 
5.  Fonles  tui  deriventur  foras,  et  tu  Dominus  eo- 
rum  maneto  solus,  et  non  alii.  Discamus  etiam 
recte  explicare  usitatum  argumentum. 

NatiiraUa  sunt'  immutabilia, 
Communio    rerum    est    luris    naturalis, 

ut  loquuntur  lurisconsulti, 
Ergo  immutabilis. 

Fespondendum  est  ad  maiorem.  Naturalia 
sunt  immutabilia,  scilicet,  quae  sunt  praecepti,  id 
est,  notitiaa  naturales,  ut  numerorum,  et  alia  prin- 
cipia  et  Legis  divinae  notitiae,  semper  manent  ea- 
dem  in  natura  integra  et  corrupta,  ut  alibi  copio- 
sius  dicifur.  Sed  naturalia,  quae  sunt  bona  utilia, 
non  sunt  immutabilia,  ut  sanitas  corporis,  fuit  do- 
num  utile,  naturae  integrae  attlHbutuni:  Sed  mata- 
tuni  est,  postquam  homines  mersi  sunt  in  peccatum. 
Ita  uti  rebus  communiter  fuit  bonum  utile,  quod 
fuisset  possibiie  in  natura  integra,  postea  non  est 
possibile.  Manet  autem  notitia  aeterna  et  immota 
in  mente:  Neminem  laedas,  non  t,urbes  societatem 
generis  humani.  lam  plurimi  imbeciHiores  laede- 
rentur  iniuste,  si  eriperetur  eis  victus.  Ideo  videt 
ratio  distitictionem  dominiorum  necessariam  esse: 
et  Deus  eam  expresso  verbo  suo  sanxit,  et  addit 
defensionem,  videlicet  Imperia,  Magistratus,  poena~ 
furantium  et  rapientium  res  alienas,  ne  di>tinctio 
don»iniorum  turbetur.  De  his  fontibus  erudite  co- 
gitandum  est. 

Deinde  sciendum  est,  cum  talis  sit  hominum 
natura,  ut  alienis  laboribus  indigeamns,  ut  in  nutri- 
catione  infantium  cerninms.  Item:  Ut  nemo  unus 
habeat  omnia  ad  vitam  neeessaria,  vult  Deus  nml- 
tis  ofiiciis  genus  humanum  copulatum  esse:  Sai»xit 
Deus  contractus,  et  vult  res  sine  iniuriis  per  con- 
tractus  communicari. 

Oritur  ergo  ex  hoc  praecepto,  doctrina  de  iu- 
stitia  particulari  in  con(raclil)us,  quam  sic  ordina- 
vit  Deus,  ut  sit  aequalitas  ntercis  et  pretii,  ne  vi- 
delicet  aherutra  pars  laedatur,  et  fame  pereat. 
Huius  aequalitatis  fontes  sunt  in  his  dictis:  Diiige 
proximum  tuum  sicut  te  ipsum.  Item,  Quod  tibi 
fieri  non  vi"*,  alteri  no  feceris.  Flanc  aequalifatem 
tjuaerunt  leges  sapientcr  scriptae,  Et  Lex,  quae 
hanc  aequalitatem  ostendit  et  praecipit,  iusta  est. 

Ut  autem  ahas  virtutes  monstravit  Deus,  ut 
sciamus,    quaUs  sit  ipse:   Ita   docet   nos   iustitiam 


aequalitatem  esse,  iit  sciamus  et  ipsum,  <;um  sit 
fons  iustitiae,  aequalem  esse,  nec  esse  in  eo  nQogomo- 
XtjipCav^  sed  aequaliter  eam  irasci  peccato,  et  aequa- 
liter  omnes  recipere,  confugientes  ad  Filium.  Ideo 
et  lesaias  de  Christo  inqait  cap.  42.  Non  accipiet 
personam.  Et  divus  Pauius  ait:  Deus  vult  omnes 
homines  salvos  fieri,  et  ad  agnitionem  veritatis  per- 
venire.  Item:  Venite  ad  me  omnes,  qui  laboratis 
et  onerati  estis  etc.  Co2:itemus  iaritur  in  contracti- 
bus  de  hoc  praecepto:  Non  turtuin  facies,  et  pro- 
pter  Deum  servenms  aequalitatem:  Deinde  eo  ma- 
gis  ordinem  divinum,  et  hanc  aequalitatem  amenms, 
quia  scimus  nos  a  Deo  commonefieri  de  sua  ae- 
qualitate. 

Prudenter  etiam  iudicandum  est  de  dictis  scri- 
ptorum,  ut  cum  Augusfiuus  inquit:  lare  huinano 
haec  villa  niea  est,  non  divino.  Haec  oratio,  si  in- 
teUigatur  ut  sonat,  nequa(|[uam  vera  est,  Nam  hae- 
reditas  quam  tibi  parentes  iuste  tradant,  tua  est 
iure  divino.  Sic  res  iuste  emta,  perinde  est  tua  iure 
divino,  non  tantum  ordinatione  regum.  Quia  dis- 
tinctio  dominiorum  divinitus  sancita  est  in  prae- 
cepto:  Non  iurtum  facies.  Quod  autem  dicit,  Le- 
gibus  regum  distribui  res,  hoc  sic  intelligatur,  Ma- 
gistratum  esse  exequutorem  iuris  divi'ii.  Sicut  in 
praecepto:  Non  occides,  vita  est  tua  iure  divino, 
id  pronunliat  Magistratus,  cum  alius  te  iniuste  ac- 
cusat  et  custodit  tuam  vitam,  Sic  cum  alius  tuum 
fundum  petit,  Magistratus  tibi  non  dat  dominium, 
sed  pronuntiat  te  esse  iustum  dominum,  adversa- 
rium  non  esse:  Discernit  inter  proposiliones,  qua- 
rum  veritas  non  pendet  ex  arbitrio  ipsius,  sed  ex 
aliis  causis,  ut  si  medicus  pronunliet  vinum  non 
prodesse  laboranti  febre,  prodesse  autein  potionem 
ex  Cichwio  et  absynlhio.  Et  cum  pronuntiavit  lu- 
dex,  vult  eum  Deus  esse  custodem  suarum  rerum. 
Ita  non  fuit  iustum  cogere  Nabotli  ad  vendendam 
aut  donandam  regi  vineam,  et  quanquam  stipendia 
debentur  Hegibus  et  Principibus:  tamen  quia  distin- 
ctio  dominiorum  est  iuris  divlni,  sciant  Ke2*es  et 
Principes  se  non  habere  ndniitam  potestitem,  ra- 
piendi  ex  bonis  subditorum  quantum  volunt,  aut 
eos  omnino  excutiendi  ex  Lonis.  Sciant  se  quoque 
subiectos  esse  huic  praecepto :  Non  furtum  facies, 
sicut  his  Praeceptis:  Non  occides,  Non  moechaberis. 

Pertinent  ad  hoc  praeceptum  muhae  virtutes, 
lustitia  particulaiis,  quae  est,  nec  fraude,  nec  vi, 
les  quae  sunt  aliorum  auferre  et  tenere.  Ac  una 
appellatione  sciiptura  noininat  lurcM,  omnes  violan- 
tes  hanc  iustitiam.  Sed  in  foro  plures  sunt  appel- 
lationes,  quia  aiia  delicia  aliis  atrociora  sunt,  fu- 
res,  grassatores,  raptores,  usurarii,  stelliones,  ad 
quos  referantur  ignavi  mendici,  qui  laborihus  vi- 
ctum  parare  possent.    Sunt  et  septimi  praecepti  vir- 


427 


PHIL.  M£L.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


428 


tutes,    sedulitas  in  parandis  rebus  necessariis,  par 
simonia  et  liberalltas,  quae  onnies  vicinae  sunt. 


DE  OCTAVO  PRAECEPTO. 

Non  dicas  falsum  testimonium. 

Saepe  de  oninil)us  virtutibus  inonemus,  velle 
Deuni  notam  esse  suam  Legem,  et  intelligi  virtutes, 
ut  sciamus  qualis  sit  ipse.  Maxime  vero  illustria 
discrimina  ostendunt  castitas  et  veritas,  inter  Deum 
et  malas  naturas,  Ideo  scriptum  est:  Est  autem 
Deus  verax.  Et  lohan.  17.  Qiii  misit  me,  ille  verax 
est.  Et  in  lioc  mandato  praecipitur  de  veritate, 
quae  est  virtus  in  doctrinis,  in  pactis,  in  iudiciis, 
et  omnibus  dictis  et  gestibus,  servans  convenien- 
tiam  mentis,  dictorum,  gestuum  et  rerum.  Haec 
definitio  sunita  est  ex  dicto  Christi:  Sit  sermo  ve- 
ster,  est,  est,  non,  non.  Et  quia  veritas  est  nervus 
iudiciorum,  iam  cogita,  quantum  sit  delictorum  in 
toto  genere  huniano,  pugnantium  cum  hoc  Praecepto, 
quae  nominantur  mendacia,  id  est,  dicta  vel  facta 
discrepantia  a  rebus,  aut  a  mente,  in  quibus  est 
voluntas  nocendi  cupida.  Quam  perniciosae  cor- 
ruptelae  sunt  doctrinarum,  quarum  nmltae  fingun- 
tur  mera  petulantia  ingenioruin.  Deinde  quam  multi 
fallunt  in  pactis  et  contractibus,  et  quaerimt  So- 
phisticas  elusiones,  Deinde  quantum  praestigiarum 
est  in  iudiciis.  Item  quoties  Leges  ipsae  depravan- 
tur  cavillationibus:  quantum  est  privatarum  calu- 
mniarum.  In  horum  multiplicium  peccatorum  con- 
sideratione,  non  tantum  de  hr.mana  infirmitate  co- 
gitemus,  Sed  etiam  de  Diabolis,  a  quibus  ortum 
est  mendaciuni,  et  qui  horribili  odio  Dei  confirmant 
in  multorum  meiiHbus  teferiima  mendacia,  non  so- 
lum  in  vita  politica  et  oeconomica,  sed  multo  ma- 
gis  contraDeum,  ut  cum  stabiliunt  Idola  in  mundo 
omnibus  aetatibus,  et  impia  dogmata.  Advorsus 
haec  ingentia  mala,  sciamus  nuiniendas  esse  men- 
tes  doctrina  a  Deo  tradita,  et  invocatione  Dei, 
Sicut  ipse  Filius  pro  nobis  precatur:  Pater  sancti- 
fica  eos  in  veritate  tua,  sermo  tuus  estveritas  etc. 


DE  NONO  ET  DECIMO  PRAECEPTO. 


Nonum  et  decimum  praeceptum  expresse  pro- 
hibent  inordinatam  concupisceiitiam,  ut  sciamus  Le- 
gem  Dei  non  sohim  de  exteinis  factis  concionari, 
sed  etiam  acciisare  et  damnare  malum  haerens  in 
hac  depravata  natura  hominum,  quod  nominatur  in- 
ordinata  concupiscentia,  Quod  non  significat  tantum 


affectus  vitiosos,  ad  quos  accedit  consensus:  Sed 
significat  aversionem  a  Deo,  quae  nascitur  no- 
biscum,  quae  est  radix  malorum  aiiectuum,  de  qua 
dicitur :  Sensus  carnis  inimicitia  est  adversus  Deum. 
Et  coinplectitur  haec  mala  onmia,  caliginem  et  du- 
bitationes  de  Deo  in  mente,  et  in  volunfate  et  corde 
absentiam  Dei,  et  inclinationes  ruentes  contra 
Deum,  ut  quia  cor  non  regitur  a  Deo,  immediate 
incenditur  aliis  motibus  aberrantibus  a  Deo,  Hunc 
totuin  morbum  in  natura  hominuin  damnat  Lex  Dei. 
Negabant  autem  i^harisaei  hunc  morbum  esse  pec- 
catum.  Ideo  Chiistus  enarrat  Legem  Mattli.  5.  Et 
Paulus  Rom.  7.  et  8.  Et  in  Prophetis  eadem  enar- 
rafio  saepe  repetita  est.  Haec  testimonia  nunc 
quoque  Papistis  opponamus,  quia  Pharisaica  deli- 
ramenta  defendunt,  et  negant  caliginem  et  aversio- 
nem  a  Deo,  et  pravas  inclinationes  peccata  esse. 
Haec  breviter  de  hoc  loco  addidi,  quia  supra  de 
hac  quaestione  prolixius  diximus. 


DE  LEGE  NATUKAE. 

Cum  quaeritur,  quid  sit  Lex  naturae,  rectissi- 
mum  est  respondere,  Legem  liumanae  naturae  esse 
ipsum  Decalogum,  recte  intellectum,  quia  Decalo- 
gus  est  sapientia  aeterna  et  immota  in  Deo,  quae 
est  norma  iustvtiae,  Et  est  patefacta,  primum  ita, 
ut  notitia  siniilis  in  creatione  mentibus  insita  sit, 
quae  est  lumen  a  Deo  conditum,  et  quasi  radius 
lucis  quae  in  Deo  est.  Deinde  saepe  repetita  est 
voce  divina. 

Etsi  autem  praecepta  secundae  Tabulae  magis 
cernit  ratio,  quam  doctrinam  primae  Tabulae:  ta- 
men  certissimum  est,  et  fulsisse  notitiam  de  Deo, 
et  fulgere  debere  in  mentibus  hominum,  et  non 
prorsus  extinctam  esse  post  naturae  depravationem, 
Quare  et  vera  de  Deo  notitia,  pars  est  Legis  na- 
turae:  Ideoque  manifestae  demonstrationes  reliquae 
sunt,  quae  ostendunt,  et  quod  sit  Deiis,  et  quod 
sit  sapiens,  verax,  bonus,  beneficus,  iustus,  castus, 
liberrimus,  et  vindex  scelerum,  conditor  omnium 
creaturarum,  ut: 

Impossibile  est  notitias  perpetuo  discernentes 
honesta  et  turpia,  casu  in  natura  hominum  manere. 

Ergo  necesse  est  eas  ortas  esse  a  conditore, 
qui  et  hoc  lumen  mentibus  inditfit,  et  talis  est  ipse, 
quales  notitias  creavit,  per  quas  agnosci  voluit. 

De  his  demonstrationibus  loquitur  Paulus  ad 
Romanos  1.  et  2.  capite.  Inde  rectius  est  discere, 
quid  sit  Lex  naturae,  quam  ex  vulgaii  descriptione, 
quae  non  a  notitiis,  quae  sunt  certa  regula,  sed  ab 


429 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


430 


efFectibus  desninta  est,  quorum  alii  boni  sunt,  alii 
niali.  De  hac  tota  quaeslione  studiosi  tliligenter 
cogitent,  et  testimonia  deDeo  in  natuia  considerent: 

Dixi  aiitem  Decalogum  recte  intelligendum  esse, 
ut  cum  (licitur:  Non  moechaberis,  comprehendenda 
sunt  onuiia  praecepta  «le  va^is  libidinlbus.  Levi- 
tici  18.  expressa  et  alibi  Item  cum  dicitur:  Non 
occides,  comprehendi  necesse  est  exceptionem  de 
Magistratu,  qui  est  vicarius  Dei,  et  occidit  sontes 
niandato  divino ,  id  efiam  ratio  naturalis  intelligit. 
Primum  quia  ipsi  eruciatus  conscientiae  in  nece  in- 
iusta,  qui  naturaliter  sequuntur,  ostendunt  talia  fa- 
cta  iniusta  esse. 

Deinde  GTOQyal  in  natura  humana  appetunt  con- 
servafionem  suorum.  Et  quanquam  alii  sunt  pro- 
piores,  alii  longius  distant  a  sfirpe:  tamen  connnu- 
nis  cognatio  est  inler  omnes  homines.  Expetunt 
autem  oioQyal  defensionem,  Ideo  volunt  reprimi  tur- 
bantes  societatem.  Etsi  autem  hae  rafiocinationes 
veiissimae  sunt,  et  in  natura  integra  perspicue  ful- 
sissent:  tamen  in  hac  naturae  pravitate  sunt  ob- 
scuriores,  et  in  hominlbus  efferis  Diaboius  con^i- 
mat  caecitatem:  Ideo  manifesta  voce  Deus  in  Ec- 
clesia  saepe  repetivit  Legem,  et  quoties  de  Lege 
naturae  loquor,  (nunc  omissis  demonstrationibus) 
breviter  nomino  Decalogum,  quia  verissimum  est, 
Lanc  lucem  naturae  primum  in  creatione  insitam 
fuisse.  Fit  autem  assensio  finnior  et.  stabilior,  cum 
vocem  divinam  pie  intuemur,  quia  disputando  tur- 
batur  ratio  in  hac  imbecillitate  praesertim,  Inter- 
dum  enim  faisa  specie  movetur,  ut,  quia  differun- 
tur  poenae,  homines  confemnunt  iudicium  Dei,  ut 
Diogenes  de  Harpalo  dixit,  qui  cum  maximos  the- 
sauros  Alexandro  furatus  essef,  diu  in  Rhodo  splen- 
dide  vixit.  Ideo  inquit  Dlogenes,  Harpalum  dicere 
vivum  testimonium  confra  Deum.  Et  tamen  hic 
Harpalus   aiiquanto  post  a  suis  inferfectus  est. 

Sciamus  igifur  ideo  Legem  expressa  voce  Dei, 
saepe  repefitam  esse  in  Ecciesia,  et  in  Sinai  inter 
illustria  testiinonia,  audiente  mulfitudine,  duodecies 
centum  miiiium  honn'num:  Quia  Deus  singulaii  con- 
silio  voiuit  opponeie  nostris  dubitationibus  expres- 
sam  vocem,  et  firmissima  teslimonia. 

Quanquam  enim  nofitiae  naturaies  non  prorsus 
extinctae  sunt,  tainen  manifestum  est,  assensionem 
de  providentia  languidam  esse,  et  valde  concuti 
dubitationibus.  Quare  Paulus  inquit  Kom.  1.  Veri- 
tatem  Dei  homiiies  in  iniustitia  captivam  tenere,  id 
est,  homines  habere  quidem  veras  notitias  Legis 
divinae,  quibus  infeiligunt,  quod  sit  Deus,  et  qua- 
lis  sit  Deus,  et  quod  velit  sibi  praestari  obedien- 
tiam  iuxta  eas  Leges,  sed  tamcn  corda  repugnare. 

Postremo    et    haec    commonefactio    repetenda 


est,  de  tesfimoniis  Ecclesiae.    Saepe  cogitandum  est 
lioc  illustre  et  firmuin  argumentum. 

Ratio  naturalis  intelligit,  eos  nequaquam  esse 
popuium  Dei,  qui  doceiit  contraria  Legi  divinae. 

Etlmici  autem  universah*ter  docuerunt  contraria 
primo  et  sexto  Praecepto:  Finxerunt  turbam  Deo- 
rum,  et  concesserunt  teterrimas  confusioncs  libidi- 
num.  Sicut  et  Iiodie  Mahomefistae  faciiinf:  Ergo 
in  illis  congregationibus  non  est  popuius  Dei. 
Seinper  autem  tantum  in  vera  Ecciesia  mansit  in- 
cortupfa  docti ina  Legis.  Ac  nunc  quoque  Papisfae 
docent  contraria  priino  et  sexto  Praecepfo,  quia 
defendunt  invocationem  iiominum  mortuorum,  et  pro- 
hibent  coniugia. 


Haec  de  articulo  Legis. 


DE  LIBERTATE   VOLUNTATIS    HU- 
MANAE,  SEU  DE  LIBERO  ARBITRIO. 


Diversae  quaestiones  sunt,  quaerere  de  con- 
tingentia,  seu  an  omnes  mofus  omnium  rerum,  in 
coeio  et  terra,  pecudum  et  hominum,  boni  et  maii 
necessario  fianl,  sicut  Stoici  finxerunt,  et  quaerere 
de  viribus  humanis,  an,  et  quatenus  obedire  Legi 
Dei  possint,  et  an  homines  Lege  Dei  iusti  fiant. 

Harum  quaestionum  diversitatem  necesse  est 
considerarCj  ac  supra  refutavimus  Stoicos,  et  dixi- 
mus,  Sfolcam  necessitatem  confumeliosam  esse 
contra  Deum,  et  perniciosam  moribus. 

Nunc  breviter  dicam  de  altera  quaestione,  sci- 
licet  de  viribus  humanis.  Primum  autein  nota  sit 
puerilis  doctrina  de  potentiis  animae.  Sunt  autem 
duae  supremae,  quarum  ai  era  est  potentia  cogno- 
scens,  quae  nominatur  infellectus  seu  mens,  S2u 
iudicium :  Aitera  est  potentia  voiens  seu  appetens, 
quae  nominatur  voluntas,  et  cum  est  seria  appeti- 
tio,  nominatur  cor  in  Propheticis  et  Apostoiicis 
scriptis.  Non  enim  jsemper  in  actionibus  Imperatis 
congruunt  voiiintas  et  cor:  Ut  cum  Sinon  apud 
V'rgiiiiim,  siinuians  seesse  amicum  Troianis,  im- 
perat  iinguae,  ut  falsa  dicat.  Nomen  rationis  inter- 
dum  soii  cognoscenti  potentiae  rribuitur,  Interdum 
compiectitur  potentiam  cognoscentem  et  voientem: 
Et  haec  Phrasis,  iiberum  arbitrium,  significat  poten- 
tiam  cognoscenfein  et  volentem,  seu  liberam  ele- 
ctionem  harum  potentiarum. 

Deinde  quaeritur,  quatenus  voluntas  in  homine 
sit    libera.      Haec    de    vocabulis    primuin    conside- 


431 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGxMATICA. 


432 


raiida  sunt,  et  vitancH  Labyrinthi  disputationum, 
quas  liic  nioverunt  niulti  ante  liaec  secula,  tantuni 
eoj  quia  noji  didiceiant  pioprie  loqui. 


Tres  perspicuae  propositiones  de  Liber- 
tate  voluiitatis,  Prima. 

Oidine  auteni  tres  perspicnas  propositiones 
tradain,  de  libenate  voluntatis.  Piima  est,  Mani- 
festum  est  homines  in  liac  depravata  natura,  non 
posse  tollere  jeccatum  et  morteni,  id  est,  exuere 
pravas  inclinaliones,  et  liberare  se  ab  ira  Dei,  a 
morte  corporali  et  aeterna  propriis  viribus,  aut 
operibus,  aut  virtutibus,  aut  meritis,  nec  posse  sa- 
tisfacere  Legi  Dei.  Sed  baec  liberatio  a  peccato 
et  a  morte,  iit  propter  Filium  Dei,  et  per  eum  in 
vera  conversione. 

Primum  in  hac  vita,  imputatione  iustitiae  et 
inchoatione  novae  et  aeternae  vitae  et  iustitiae. 
Posfea  confirmatione  in  vita  aeterna.  De  liac  tota 
liberatione  dicitur  loan.  8.  Si  vos  Filius  liberave- 
rit,  vere  liberi  eritis. 

Alia  autem  quaestio  est,  quid  et  quantum  pos- 
sit  homo  non  renatus  facere,  in  hac  depravatione 
naturae.     Sit  igitur  haec  secunda  propositio. 


Secunda  Propositio. 

Homo  etiam  non  renatus,  potest  iitcunque  re- 
gere  Locomotivam,  id  est,  llectere  CNterna  menibra 
ad  actiones  congruentes  cum  Lege  Dei.  Item  ad 
actiones  pugnantes  cum  Lege  Dei.  Hanc  libertatem 
regendi  locomotivam,  id  est,  regendi  externa  mem- 
bra,  vult  Deus  reliquam  esse,  etiam  in  hac  depra- 
vata  nafnra.  Priunim  ut  aliquo  modo  intelligatur 
discrimen  inter  agens  liberum  et  non  agens  iibe- 
rum,  simile  igni  aut  brutis.  Vult  einm  intelligi 
Deus,  sese  esse  agens  liberrinmm,  quod  libere 
etiam  extra  ordinem  naturae_,  et  sine  causis  se(?iin- 
dis  opiiulari  invocantibus  et  possit  et  velit,  iuxta 
dicfiiin:  O.ninia  quaecunque  vokiit,  fecit. 

Secundo,  vult  Deus  libe-rtalem  regendae  loco- 
motivae  esse  in  onaiibns,  efiam  non  renatis,  ut 
homii.es  etiam  non  renafi  habeant  iustitiam  carnis 
seu  disciplinam  Rccte  enim  dicitur,  Disciplinam 
esse  aciiones  exteinas  congruentes  cum  Lege  Dei, 
quorum  cansae  inmiediatae  et  propriae  sunt.  Cogi- 
tatio  Legis  in  mente,  et  voluntas  iuxta  Legis  cogi- 


tationes  imperans  nervis,  ut  cieant  externa  membra 
sic,  ut  motus  externi  congruant  cum  Lege  etiamsi 
intus  cor  habeat  flammas  contrarias.  Necesse  est 
enim  fateri,  naturam  hominum  sic  conditam  esse, 
ut  nervi  in  locali  motu  obedire  cogitationi  possint. 
Sic  Achilles  iratus,  cum  honesta  cogitatione  com- 
monelit,  reprimit  mcjnus,  ne  interficiant  Agamem- 
nonem.  Et  quanquam  Philosophi  multa  disputant 
de  huinana  virtute,  tainen  quid  virtus  sit  in  homine 
non  renato,  nisi  taiis  nervorum  gubernatio,  quae 
cogitatione  Legis  regitur,  non  satis  perspicue 
ostendi  potest,  Et  haec  gubernatio  in  ahis  magis, 
in  ahis  minus  adiuvatur,  vel  temperamento,  vel 
mofibus  Heroicis,  qui  sunt  singulares  motus  insiti 
praestantibus  viris  a  Deo,  sicut  inquit  Seneca: 
Nulla  magna  virtus  sine  Deo  est,  ut  Alexandri, 
Achillis,  luhi  fortitudo,  fuerunt  singulares  motus 
divini. 

Ut  autem  alias  saepe  dicitur;  Sciant  iuniores 
quatuor  praecipuas  et  necessarias  causas  esse, 
propter  quas  omnes  homines  etiam  non  renati,  de- 
bent  externam  obedientiam  Deo  praestare.  Qua- 
ruin  causarum  priina  est,  Praeceptum  Dei,  quia 
omnes  creaturae  debent  obedientiam  Deo. 

Secunda,  ut  vitentur  poenae  huius  vitae  et  aeter- 
nae,  quia  regula  divina  est,  Atrocia  delicta  puniri 
atrocibus  poenis,  etiam  in  hac  vita.  Sicut  scripfum 
est:  Qui  gladium  acceperit,  gladio  peribit.  Item, 
Yae  qui  spolias,  quia  spoliaberis.  Item,  Non  ha- 
bebit  Deus  insontem  eum,  qui  vane  nomen  eius 
usurpat.  Item  de  incestis,  Omnis  anima  quae  fe- 
cerit  abominationes  has,  peribit  de  populo  suo. 
Et  in  his  qui  non  convertuntur  ad  Dominum,  poe- 
nae  coiporales  sunt  inilia  aeternarum  poenarum. 
Sed  in  illis  qui  convertuntur  ad  Deum,  remittuntur 
aeternae  poenae,  ut  Davidi,  Manassae,  et  aliis,  et 
tamen  hic  quoque  in  liac  vita  casfigantur,  sed  mi- 
tigat  eis  Deus  poenas,  iuxta  dictum:  Convertimini 
ad  me,  et  ego  convertar  ad  vos.  Item,  Bonus  est 
Dominus,  et  poenitet  eum  mali.  Item,  Non  faciani 
furorein  irae  meae,  quia  Deus  ego  sum.  Item, 
Si  fuerint  peccata  vestra  ut  coccinum  et  vermicu- 
lus,  eritis  candidi  sicut  nix  etc. 

Tertia  causa  est,  Vult  Deus  etiam  in  non  re- 
natis  externam  obedientiam,  propter  aliorum  tran- 
quillitatem,  et  conservationem  communis  societatis. 
Non  eniih  tantum  nobis  nascimur,  sed  Lex  Dei  sit 
in  conspectu :  Quod  tibi  non  vis  fieri,  aheri  ne 
feceris. 

Quarta  causa  est,  Quia  Lex  est  paedagogus 
in  Christum,  id  est,  in  his  qui  perseverant  in  sce- 
leribus,  certissimum  est,  non  esse  efficacem  Spiri- 


433 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


434 


tum  sanctum,  iuxta  (lictum:  Qui  facit  peccatum,  ex  j 
Diabolo  est.     Item,  Nolite  eriare,    Aflulteri,    homi- 
cidae  etc.  non  sunt  haerecles  regni  Dei.     Et  in  iu- 
ramento  po.stuiatur  conversio,  Vivo  ego,   dicit  Do- 
miiius,  nolo  niortem  peccatoris,  secl  magis   ut  con-  | 
vertalur  et  vivat.     Haec  verissiina  suat. 

Necesse  est  igitur  praestari  externam  obedien- 
tiani,  et  tamen  simul  sciii  necesse  est,  hanc  disci- 
pliiiam  non  esse  impletionem  Legis,  nec  mereri  re- 
missionem  peccatorum,  nec  iustitium  esse  coram  Deo^ 
aed  in  vera  conversione  propter  Filium  Dei  gralis 
Fide  accii»imus  remissionem  peccatorum,  reconci- 
liationem,  imputationem  et  vivilicationeni  per  Filiuni, 
dato  Spiritu  sancto. 

Hanc  communem  doctrinam  de  disciplina  scire 
necesse  est,  Simul  scienduin  est,  quid  sit  liaec  gu- 
bernatio  locomotivae,  et  quod  sit  possibilis  etiam 
non  renatis,  se(J  tamen  simul  hic  consideranda 
sunt  duo  tristia  impedimenta  naturalium  viiium: 
scilicet  imbecillitas  quae  nobiscum  nascitur,  et  ra- 
bies  Diaboii.  Facile  labuntur  homines  propria  in- 
firmitate,  Et  simul  assidue  Diabolus  tanquam  Leo 
ruglens  circuujit  quaerens  quem  devoret.  Sunt 
igilur  paucissimi,  in  quibus  disciplina  sit  sine  ali- 
qua  exferna  labe,  et  Diaboius  muitos  horribiliter 
impellit  in  niuita  sceiera,  ut  tota  mundi  liistoria 
ostendit. 

Contra  haec  tanfa  mala,  Fiiius  Dei  offert  de- 
fensionem  et  auxiiium,  sicut  scriptum  est:  Filius 
Dei  apparuit,  ut  destruat  opera  Diaboli,  Tunc  igi- 
tur  et  externam  obedientiain  tirmius  praestare  pos- 
sumus,  cum  agnoscimus  Fiiium  Dei,  et  ab  eo  auxi- 
lium  petimus,  sicut  ipse  praecipif:  Orate,  ne  Intre- 
tis  Jn  fentafionem.  Item,  Venite  ad  me  omnes,  qui 
laboratis  et  onerati  estis.  Item,  Nenio  rapiet  oves 
meas  de  manibus  meis.  Item,  Petite  et  accipietis. 
Ifem,  Qiianto  magis  Pater  vester  coelestis  dabit 
Spiritum  sanctum  petentibus. 


Tertia  Propositio. 

Terfia  Propositio  de  acfionibus  Spiritualibus, 
quod  videlicet  (tonversio  ad  Deum,  et  vera  conso- 
latio,  quae  fit  fide  et  fiducia  acquiescenfe  in  iMe- 
diafore,  iuxta  piomissionem,  et  verus  timor  Dei. 
dilecio  Uei,  consfantia  in  arilictionibus,  (!Oi»i*es- 
sione,  et  insidiis  Diaboli,  vera  spes  et  iaetilia  in 
Deo,  et  aiii  tal'is  mofus  piaecepti:  non  fiunt  in 
cordibus  soiis  humanis  virihns:  Sed  ifa  fiunt,  cum 
Fiiius  Dei  voce  Evangeiii  dicit  consola'ionem  in 
niente,  et  ostendit  niiseiicordiam  aeterni  Patris,  et 

MELANXH.  OPER.  VOL.  XXIII. 


Pafer  per  Fdium  effundit  Spiritum  sanctum,  quo 
veris  et  ardeniibus  motibus  accendunfiir  corda,  ut 
sint  in  eis  fiducia,  laefitia  i:»  Deo,  dilectio,  timor, 
et  aiii  motus  tales,  qualis  est  ipse,  Sic  (it  liberafio 
ex  morfe,  et  ex  infeiis,  et  veia  consolafio  divina, 
si(-ut  Filius  ipse  dicit  ioan.  10.  Ego  vitan»  aeter- 
nam  do  eis,  sciiicet  non  tanfum  merifo,  sed  etiam 
effectione  Sic  loan.  14.  dicitur:  Si  quis  diiigit 
me,  scrmonem  meum  servabif,  et  Pater  meus  dili- 
get  eum,  et  ad  eum  veniemus  et  mansionem  facie- 
mus  apud  EUiM.  Ifem,  1.  loan.  4.  In  iioc  cogno- 
scimus,  quod  in  eo  maneimis,  et  ipse  in  nobis, 
quia  de  Spiritu  suo  dat  nobis. 

Nequaquam  siinus  Pelagiani ,  nec  fingamus 
vinci  morfem,  et  doiores  inferorum  et  potentiam 
Diaboii,  solis  liumanis  virii)us :  Sed  diiicissimas 
p'omissiones  praesentiae  Dei  et  auxilii  in  conver- 
sis  amplectamur,  et  agnoscamus  imbecillitatem 
nostram,  et  petam  s  auxitium  Dei,  et  misericordiani 
eius,  et  celebremus  omnia  beneticia,  sicut  in  Osea 
dictum  est  :  Perdilio  ma  ex  te  Israel,  tantum  per 
me  est  auxilium  tuum.  Ef  Esaiae  4o.  Deus  iustus, 
et  salvans  non  est  praeter  me.  Converfimini  ad 
me,  et  salvi  ciitis  onmes  iines  terrae.  Quia  ego 
Deus,  et  non  alius,  per  me  ipsum  iuravi,  exivit  de 
ore  meo  iustitiae  Verbum,  et  non  revertetur,  quod 
mihi  curvabitur  onine  genu,  et  iurabit  onnns  iin- 
gua,  Cerfe  in  Domino  dicet:  Habco  iustifiam  et  for- 
titudinem,  Ad  eum  veniet,  omnes  autem,  qui  repu- 
gnant  ei,  confundentur.  In  Domino  iustificabilur 
oujne  semen  in  Israei  et  luudabit.  In  h<>c  dicto  et 
mullis  similious  comprehenditur  sunnna  beneHciorum 
Evangeiii,  Gratia  et  donum,  id  est,  remissio  pecca- 
toium  seu  reconciliatio,  et  deinde  vivificafio,  quae 
fit  Deo  ipso  sese  nobis  communicante,  in  hac  vita 
et  post  hanc  vitam.  Ideo  hic  inquit:  Per  Dominum 
iiabeo  iustiliam  et  fortitudinem,  id  esf,  reconcilia- 
tionem  et  dona,  scilicfit  vivificationem  et  sanctifi- 
cationem. 

Ac  exempla  infueamur,  cum  primi  parentes 
obiurgafi  expavescerent,  et  cum  njorte  iuctarentur, 
Fiiius  Dei  promissionem  sua  voce  profeif,  et  simul 
in  mentibus  accendit  immediale  notitiam,  quae 
osfendit  lianc  esse  voluntafem  aeferni  Patris,  et 
osfendlt  piaesentiam  et  nnseiicordiam  Patris,  et 
confirmat  assensionem,  ac  siniul  in  hac  cognifione 
Pafer  per  euin  effundit  Spiiit.r.n  sanctum,  et  (;orda 
eorum  iaelifi(.'at,  et  accen<lit  invocafionem,  et  aiios 
bonos  motus.  Sic  cum  Nathan  consolatur  Davidem, 
ipse  Filius  Dei  adest  verbo  vocaii,  et  in  menfe 
Davidis  ostendit  hanc  esse  volinitatein  aeterni  l^a- 
fris,  et  assensionem  innnediae  confirmat,  et  per 
Filiuin  datur  Spiritus  sanctus,  qui  Davidem  retra- 
hit  ex  doloribus  inlerorum,    et  laetificat,    et  accen- 

38 


455 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


436 


nit  invocationeni,  et  alios  pios  niotus,  Est  enim 
Ecclesia  regimni  Cliristi,  non  tanfuni  quia  Christus 
est  victinia,  sed  etiam  quia  onmi  tempore  colligit 
Ecchsiam,  ct  immediate  est  efficax  cum  verbo  vo- 
cali,  sicut  inquit:  Ego  sum  viti^,  vos  estis  pal- 
mites:  Sine  me  niliii  polestis  facere  etc.  Ilaec 
declaratio  utilis  est,  ut  cogitemus,  quo  ordine  sint 
simul  personae  in  conversis. 

Agnoscitur  Pater  per  Filium,  qui  et  Evange- 
lium  profulit  ex  sinu  aeterni  Patris,  et  in  mentibus 
accendit  notitiam,  sicut  iiiquit :  Nemo  novit  Patiem 
nisi  Filius,  et  cui  volet  Filius  revelaie:  et  slmul 
dans  Spiiitum  sanctum,  consolatur  corda. 

lam  addantur  plura  testimonia,  quae  refutant 
Pelagianos  Quae  quidem  Mon  ita  acci|>ienda  sunt, 
ut  contirment  piophaiiitatem,  atit  desperationem 
adferant,  sed  ut  sciamus  immensa  miseiicordia 
ofteni  auxilium  omnibus  confugientibus  ad  Filiurn  in 
veris  doloribus:  Sicut  ipse  Dominus  inquit:  Venite 
ad  me  omnes  qui  laboratis  et  ontrati  estis,  et  ego 
reficiam  vos.  Item,  Petite  et  accipietis.  Iteni, 
Quanto  magis  Pater  vester  coelestis  dabit  Spiritum 
sanctum  peteiitibus  ?  non  ait  contemnentibus,  aut 
fingenti  us  se  expcctaturos  esse  violentos  raptus, 
ut  Entliusia»>tae  fingunt.  Sed  vult  Deus  nos  audiie 
vocem  Evangelii,  non  vult  nos  indulgere  dubita- 
tionibus,  et  «liflidentiae,  vult  nos  luctari,  ut  assen- 
tiamur  verbo,  et  petere  auxilium,  Sicut  Proplieta 
clanmt:  Converte  me  et  conertar.  Et  ille  inquit 
apiid  Marcum:  Credo  Domiiie,  sed  op?in  fer  im- 
becillitati  nieae.  Ac  nequaquam  fingendae  sunt  in 
Deo  contradictoiiae  voluntates:  Nam  iileo  Filius 
Dei  ex  siiiu  aeteini  PaUis  Evangelium  ]»rotulit,  ut 
scianuis  hanc  ipsam  csse  voluntatem  Dei,  quae 
per  Filium  patefacla  est. 

Est  autem  utraque  praedicatio  nniversali*:,  con- 
cio  poeniteiitiae  aigueiis  peccata  in  omnibus,  et 
promissio  gratiae,  sicut  inquit  Dominus:  Venite 
ad  me  onnies  qui  laboratis  et  onerati  estis. 

Non  igitur  quaeramus  alienas  disputationes  de 
eleciione,  sed  a  voce  Evangelii  orciiamur,  et  expa- 
vescamus  agnitione  irae  Dei  adversus  peccattim, 
et  coiirugiajiiiis  ad  Filium,  et  petamus  si«;ut  Pro- 
pheta  iiHjuit:  Converte  me  et  convertar.  Hoc  cum 
tit,  conciirrunt  hae  causae,  vox  Evangelii,  et  ipse 
Filius  Dei  intus  nos  docens,  et  smiul  effmnlens 
Spiritum  saujMiim,  qui  cor  confirmaf,  ut  assensio 
et  obe<lientia  inchoenfur.  Concurrit  et  volunfas 
nostra  lu(;tans,  ut  assentiaUir  \erbo  Dei,  et  non 
repugnet.  Posset  enim  excutere,  ut  exculit  Saul 
sua  sponfo.  In  hoc  certacnine  adiuvantur  Mens  et 
Voluutas   a   Filio    Dei   intus    docente,    et    Spiritu 


sancto  confirmante  corda,  nec  tamen  habent  se 
Mens  et  Voluntas  ut  statua.  Ideo  dixerunt  vete- 
res,  Piaecedente  grafia,  comitante  voluntate,  bona 
oiiera  fieri.  Et  Basilius  inquit :  fjovov  i^ilrjaov  xal 
^il.g  nQoanavia.  Tantum  velis,  et  Deus  praeoc- 
curret. 

Deus  antevertit  nos ,  et  vocat ,  edita  voce 
Evangelii,  docet  et  trahit  mentem  per  Filium:  Con- 
firmat  cor  Spiritu  sancto,  sed  nos  viderimus,  ne 
repugnemus.  Constat  eiiim  oriri  peccatum  a  no- 
bis,  non  a  voluntate  Dei.  Chrysostomus  inquit: 
0  ifitg  fjtv  ilxii^  X()V  ^ovlofxfvov  St  lAxft.  Et  2.  ad 
Cor.  6.  dicitur.  Ne  frusfra  gratiam  Dei  accipi.afis: 
Item,  Habenti  dabitur.  Ifeni,  Quanto  magis  Pater 
vester  coelestis  dabit  Spiritum  sanctum  petenti- 
bus.  Non  igitur  cogitemus  prophana  securitate 
expecfandos  esse  violenfos  rapfus,  sicut  loquuntur 
Enihusiastae,  sed  obediamus  Deo  trahenti  nos 
voce  Evangelii,  et  in  vero  dolore  discamus,  qualis 
sit  haec  lucta  volunfatis,  Quae  si  haberet  se  ut 
stafua,  nulluin  esset  cerfamen.  Haec  pie  cogitanda 
sunt,  et  addenda  est  Invocatio,  sicut  dictum  est: 
Petite  et  accipietis. 

Ilis  considerafis  dulcescent  multa  dicta,  quale 
hoc  esf,  Deus  qui  efficit  ut  velitis,  efficiet  etiam 
ut  perficiatis,  ut  ipsi  grata  fiant.  Consoiaiio  est, 
qua  eos  confirmaf,  qui  non  sunf  omniiio  prophani, 
sed  trahuntur  ef  confugiunt  ad  DEUiM,  agnoscunt 
aufem  aliquo  modo,  et  propriam  infirmitatem,  et 
ingenfia  impedimenta,  quae  foris  accedunt,  his  pro- 
mittit  Deus  suam  praesentiam  et  auxiiium. 

Ac  diligonter  consideranda  est  magnitudo  hu- 
manae  miseriae. 

Primum  in  nobis  ipsis  magna  caligo  est,  quae 
est  causa  nmlfoium  errorum  in  deliberationibus, 
etiam  saiictoruii',  ct  halientium  magna  dona.  Sunt 
et  in  voluntate  et  in  corde  aversiones  a  Deo,  et 
multa  incendia  vitiosorum  alfectuum. 

Secundo  foris  accedunt  Diabolicae  insidiae  et 
impulsiones,  sicut  Dominus  inquit:  Depoposcit  vos 
Satan,  ut  cribaret  vos. 

Tertio  impedimenta  bonarum  actionum  innume- 
rabilia  ofleruntur  a  malis  hominibus,  uf  Davidem 
niilitantem  inipedit  Saul.  Tyranni  imped;unt  emen- 
«lafionem  Eccle.siae,  Jangueliunt  animi  odiis  adver- 
santium,  caluuniiis  el  saevitia. 

Quarto,  Sunt  et  locorum  et  temporum  incom- 
moda.  lo^ias  bonus  Kex  incidit  in  tcmpus  infeli- 
ciut>.     Multis   nocent   mala    exempla   et  scandala, 


437 


V.   EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENl. 


438 


multorum  pia  sturlia  impedit  paupertas  etc.  Deni- 
que  confusiones  huius  vitae  innuniierabiles  sunt, 
quae  turbant  aut  inipediunt  recte  agentes.  Adver- 
sus  hanc  tantam  moieni  consolatur  nos  haec  pro- 
missio.  Deus  perficiet,  id  est,  Quanquani  et  vos 
infirmi  estls  et  magna  sunt  impedimenta^  taujen 
veniet  Deus,  et  veniet  ideo,  ut  aliqua  ipsi  grata 
fiant,  quasi  dicat,  Ne  univer^sum  geims  huinanum 
frustra  conditum  sit,  Deus  aliquos  trahit  et  adiuvat, 
«t  faciant  ipsi  grata,  cum  reiiqua  multitudo  ruat 
horrendis  furoribus  et  faciat  ingrata  Deo. 

Hieremias  10.  Scio  Domine,  non  est  hominis 
via  eius,  ut  dirigat  gressus  suos. 

Recte  discernenda  sunt  dicta  de  electione,  et 
de  eventii)us.  Nam  Hieremias  non  hoc  vult,  rena- 
tos  non  veile  recte  facere.  Loquitur  enlin  de  sese, 
et  de  aliis  sanctis,  qui  certe  volunt  recta  facere, 
cuin  voluntas  in  eis  iuvetur  Spiriiu  sancto:  Sed 
via  sigiiificat  vocationem,  quae  ut  sit  feiix,  peal 
a  Deo  dari,  et  consilia,  et  prosperos  eventus,  ut 
losias  sanctus  Rex  errabat  in  consiiio,  cum  bellinn 
inferret  Aegypfio,  et  evcntus  non  adiuvabatur  di- 
vinitus.  Est  in  JMoise  voiuntas  obediendi  Deo  in 
populo  ducendo  in  terram  piomissam,  et  tamen 
plarima  impedimenta  praeter  ipsius  opinionem  in- 
cidunt.  Ita  Hieiemias  non  hoc  inquit,  nuliam  esse 
electionem  in  uliorum  hominum  voiuntatibus,  Sed 
de  nostra  infirmitate  et  iinpedimentis  in  vocatione 
concionatur,  ut  sciamus  vocationes  a  Deo  ordi- 
natas  esse,  et  petanms  ut  ipse  eas  regat,  det  no- 
bis  recta  con-iiia,  et  successus,  sicut  Psaimus 
docet:  Commenda  viam  tuam  Deo,  id  est,  voca- 
tionem,  spera  in   eum,  et  ipse  faciet. 

Suam  quisque  vocationeni  et  militiam,  id  est, 
sui  officii  opera  et  peiicuia  coiisideret.  Sciat  a 
Deo  ordinata  esse  diversa  ministeria,  Oeconomica, 
Poiitica,  Ecclesiastica,  et  haec  sine  auxilio  Dei 
non  regi  foelicifer,  sicut  et  Dominus  inquit:  Slne 
me  niliii  potestis  facere,  sciiicet,  saiutare,  sed  qui 
manet  in  me,  et  ego  in  eo,  iiic  fructuin  copiosnm 
fei  ct.  Sapientia  Dei  apud  Saiomonem  inquil :  Pe-  | 
nes  me  est  consilium  et  successus.  Petanms  igiiur  ! 
et  vocari  nos  ad  iabores  utiles,  ac  gubernari  ac 
iuvaii,  ut  cursus  noster  piosit  nobis  et  aiiis,  et 
fiamus  vasa  miseiicordiae,  non  vasa  irae,  ut  fue- 
runt,  sunt  et  eiunt  nmiti  in»|,'ii,  qui  magnos  iabores 
suslinent,  scfl  perniciosos  sibi  ipsis  et  aliis,  ut  Ai- 
cibiades,  Agatbocies,  JNlyrius,  CaMIina,  et  aiii  in- 
numeiabiies.  De  iiis  cogifalionibus  et  de  invoca- 
tione  Dei  mouemur  dic'o  leieioiae  et  siinilibus,  \ide- 
licet:  Non  potest  sibi  iiomo  sumere  quicquam,  nisi 
sit  ei  datum  desuper. 


De  duobus  dictis,  quae  extant  apud 
Hieronymum. 

Hic  duo  dicta,  quae  extant  apud  Hieronymum, 
explicanda  sunt.  Alterum  est,  Anatliema  sit,  si 
quis  dixerit  Deum  impossibilia  praecepisse.  Etsi  in 
liac  brevi  rccitatione  non  dicitur,  quae  fueril  occa- 
sio  faciendi  huius  decreti,  et  adversus  quos  factum 
sitj  tjunen  existimo  proprie  .Maniciiaeos  hoc  deci  eto 
condenmatos  esse  qui  finxerunt  multitudinem  lio- 
minum  a  maio  princi[»io  creatam  esse,  et  eam  non 
posse  converti  ad  bonnm,  et  necessario  non  solum 
interiora  vitia  iiabere,  sed  etiam  externa  sceiera 
facere. 

Hos  horrendos  furores  damnare  et  execrari 
necesse  est,  iliiistranda  est  veiitas,  tantnm  esse 
unam  esseniiam  divinam,  creatricem  rerum,  aeter- 
nam,  onniipotentem,  sapientem,  veracem,  bonam, 
iusfam,  caslam,  iiberam,  et  ab  hac  conditos  esse 
piimos  paienfes  sine  pravitate,  sed  eos  iibertate 
voluntatis  abusos.  sese  sine  coacfione  avertisse  a 
Deo,  et  amisisse  lucem  et  rectitudinem,  quam  in 
creafione  acceperant.  Ab  hac  una  massa  corropta 
reiiiiuum  totum  genus  hunmnum  oriri,  et  ab  una 
essentia  divina  conditrice,  cona,  conservari,  et 
omnes  iiomines  posse  externa  opera  in  Lege  Dei 
praecepta  facere,  et  tanien,  quia  Fiiius  Dei  Media- 
tor  ex  hac  misera  massa  assumturus  erat  Immanam 
naturam,  verissime  omnes  liomines,  qui  in  poeni- 
tentia  confugiunt  ad  Filium  Dei  fide,  recipi  et  fieri 
iiaeredes  vitae  aeternae. 

Haec  doctrina  contra  Manichaeos  firmissime 
retinenda  est,  et  execrandus  est  fiiror  Manichaeorum, 
qui  finxerunt  Neronem  et  simiies  cogi,  ut  faciant 
externa  scelera.  Adversus  hos  furores  Manichaeo- 
rum  existimo  decretum,  quod  recitat  Hieronynms, 
factum  esse. 


Nos  autem  plane  discernimus  externa  facta  ab 
integra  intpletione  Legis,  quae  est  Lux  et  confor- 
mitas  cum  Deo  sine  peccato,  et  accendilur  ab  eo 
communicante  se  et  suam  sapientiam  et  iustitiam 
iiomini. 

Dicimus  autem  liomines  etiam  non  renatos  ex- 
tcrna  Legis  opera  faceie  posse,  quaitquam  faciles 
sunt  lapsns  pro|»ter  piopsiam  infirmitatem,  et  Dia- 
bolicas  insidias:  Sed  haec  exteina  disciplina  ne- 
qnaquam  est  integ'a  Legis  im|>letio,  quanquan»  l*o- 
iiti(;a  :sa|>ientia  nilii)  nisi  exteinam  obedienfiam  prae- 
cipi  coiijifat.  Sed  Iiaec  Phaiisaica  scu  Innnana 
imaginatio    univer.5alifer    refutatur    iii    concionibus 

28* 


439 


PHIL.MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


440 


Christi,  Proplietaruni  et  Apostolorun).  Ineo  Paulus 
inquit:  Iu)possil)ile  est  Leii;e  iustificari.  Item,  Caio 
non  potest  sulidi  Legi  Dei.  Iten),  Ex  opeiibus  Le- 
gis  non  iustifieahitur  oniiiis  caro.  In  l)is  et  siniili- 
bus  (lictis  aflimiat  neminem  iu  hac  vita  mortali 
posse  habere  iiitegrani  Legis  implelionen)  excepto 
Christo.  Nec  «lictum  ilUnf  reci!atum  a  Hieronyino 
testinioniis  diviiiis  oppcinendum  est. 

Alteium  clicMim  est:  Anat])ema  sit,  si  quis  rli- 
cit,  Legei))  posse  fleii  sinc  giatia.  In  hoc  dicto  j 
necesse  est  scire,  quid  sii  (iiatia,  Nani  re<einiores 
tantum  iiitelligunt  auxilium  Dei,  quasi  (iicat:  Lex 
tunc  fit,  quando  homo  adiuvatur  a  8pi  iiu  sanclo, 
ut  Da\id  est  forfis,  cum  Spiritus  saiw^lus  eum  ar- 
mat  et  ei  robur  addit,  et  dexteram  regit. 

Haec  vulgaris  declaiatio,  etsi  piodest  nos 
comnionetieri  de  auxilio  Dei ,  tanien  non  est  suffi- 
cieiis,  sed  giatia  jjiiimm)  inielligitur  de  iniputatioiie 
gratuita  propter  i^hdiafoiem,  Piimum  enini  opor- 
tet  opeii'.us  praehiceie  agnifioiiem  iMediaforis  et 
fidem,  quia  sfatuepdum  est .  Deo  ])laceie  nos  pro- 
pter  Filiuu)  (Jiatis,  et  pincere  hanc  obedientian), 
quanquam  n)utilam  et  mendicam. 

Haec  ingens  boiiitas  Dei  primum  consideranda 
est  inter  beiieficia  Filii  Dei,  Deiiide  adiuiigatiir  et 
altera  iiiterprefatio  de  auxilio.  Lex  fit  iiivante  n  )S 
ipso  lilio  Dei,  per  quem  aeternus  Pafer  coUigit 
silii  Ecclesiau).  Hic  Filius  est  Emanuel,  ut  adsit 
nobis,  et  voce  Evangelii  vi\if)cet  corda,  et  trans- 
formet  nos,  ut  lux  et  n<»titia  accendatur  in  nobis 
siniilis  verbo,  et  det  Spiiitum  sanctum,  qiii  llectit 
coida  ad  invo^aiionem .  et  excitat  talcs  mofus, 
qiialis  ipse  est.  Hic  Filius  et  assidue  Ec<lesiam 
seivaf,  qtiia  est  Emantiel  <lefendeiis  nos  contra 
Dialolum,  ct  dat  ne<'essaria  <"orj)oii  ef  aniniae. 
Utraqiie  infei pjelafio  de  imputati  iie  et  auxilio  quo- 
tiJie  in  Invocatione  cositanda  esl. 


De  dicto  syracidae. 


Citantur  ex  capite  L5.  verba  Syracidae  de  li- 
bertale  luimanae'  voluntatis.  Deus  reliqiiit  homi- 
nem  in  niaiiu  <onsilii  sui,  Si  voles  ser\abis  n.an- 
dafa,  posiiit  <-oiam  fe  aquam  et  ignem,  ad  ulrum 
voles  exfeiKlito  maiium. 

Augustinus  breviter  et  recte  respondett  Ad 
utriMn  voles  exleiidito  manum.  Voluntas  jiotest  per 
sese  extendere  manum  a<l  malun),  (^uia  certissimuin 
est,  ruenies  contra  cons<-Vn'iam  non  cogi,  u^  la- 
banlur,  sed  libere  et  volentes  labi,    ac  refutat  illo 


ipso  loco  Syracides  furores  eorum,  qui  dicunt  Deum 
esse  causain  peccati.  Damnat  igitur  Sloicain  ne- 
cessifatem  et  iManichaea  portenta. 

Deinde  de  bono  etiam  recte  dicitur,  Voluntas 
extendit  majiuin.  Sed  adiuvafur  a  Spiritu  sancto. 
Hoc  addidiinus  ex  Evangelio,  quod  est  lunien  Le- 
gisj,  et  ostendit,  quomodo  Lex  fieri  possit,  et  quo- 
niodo  placeat,  Nec  tan)en  voluntas  est  otiosa.  Tia- 
hit  Dcus,  sed  volentem  trahit ,  ut  supra  dictum 
est:  et  fatoidum  est,  in  renato  voluntaten^  sic  esse 
liberam  ,  ut  ]iossit  bbi  volens,  et  possit  retinere 
beneficia  Filii  Dei,  cuin  quidem  iam  iuvefur  Sjtiritu 
sancto,  iuxta  dictum:  Spiiitus  0])!fulafur  infirmitati 
vestiae,  videlicet,  in  petente  et  luctanfe,  noii  iii  re- 
pngnanfe.  David  volens  lapsus  est,  Et  cum  temjilum 
esset  Sj)irifus  Sancti,  resisfere  tentationi  ])<)terat 
petens  auxiliinn,  sed  volens  eiecit  et  conlristavit 
Sj)iiitum  sanctuD).  Inde  magnitudo  talium  lajjsuum 
consisleretur.  Hac  responsione  Augustini  conten- 
tus  sum. 


DE  EVANGELIO. 


Nomen  Evangelii  sine  ulla  dubitatione  signifi- 
cat  Graecis  etiam  ijjsum  sernjonen)  laela  nuntian- 
tem,  ut  aj>u<l  Ajqiianu)))  4.  libro  bellorum  ci-kilium 
de  nece  Ciceronis:  (uSi  {vayyi)Mv 'Avidvim  SiafiQonfg. 
Et  apud  Plufarchuin  iii  vifa  Pompeii,  yQou^uiwfoQot 
jiQcgfj}.avv(jv  ix  novTov  xoyCQovitg  ivayyilva  eic.  Nec 
<hil)ium  est  Demn  voliiisse  hac  insigni  aj)pellafione 
<loctrinam  de  Filio  et  laefissimis  beneficiis  Filii  di- 
stinguere  a  Lege,  ut  aj)])ellationis  dulcetlo  moneiet 
homines  de  discrimine  Legis  et  Evangelii,  quod  in 
Ecclesia  consjnci  necesse  est.  Id  disciimen  statiin 
osteixlit  lohannes  inifio  enarrationis  suae.  Lex  per 
Moisen  ilata  est,  (JHATIA  autem  et  VLIHTAS  per 
lesum  Chiistum  facfa  est. 

Gratiam  nominat  gratuitam  renivssionem  pecca- 
toruni,  et  leconciliationem.  Verilafcm  oj^ponif  uin- 
bris,  et  rebus  interituiis,  qnasi  di<'at:  Data  Lege, 
accejiistis  terran)  et  bona  coipoialia,  et  iustitiam 
inteiiiuram:  Sed  Filius  affert  bona  aeferna,  vi<le- 
Ii<'et  ipsum  Deum  vivifi<'antem  nos  vifa  et  iusfitia 
aeterna.  Sicut  Panlus  discrimen  ostenait,  Nanc 
siiie  Lege  iustitia  Dei  nianifestata  est. 

Haec  fornia  loquendi,  prodigiosa  est  non  intel- 
ligentibus  fonfes.  Quare  et  Oiigenica  iiiteip:etatio 
proisus  eam  corrumjiit.  Sed  Paulus  monef,  lusfi- 
tiain  Evangelii  dari  sine  Lege,  id  e«^t,  (rialis  j)ro- 
pter  Filium,  non  proj)fer  Legis  observafionem,  et 
intelligit  lustitiara  Dei,   gratuitam  reconciliationem 


441 


V.  EXPLICATIO  SYiMBOLI  MCENI. 


442 


propter  Mecliatoris  obedientiam ,  et  deirule  restitu- 
tionem  vitae  et  iustitiae  aefernae  in  nobis,  Quae 
bona  omnia  sunt  iustitia  Dei,  i«l  est,  acceptatio,  qua 
Deiis  (rratis  nos  propter  ober!ien!!am  hilii  accept  t, 
et  deinde  nova  et  aeterna  vita,  liix  et  iustitia,  quam 
Deus  efficit,  seu  ipse  Deus,  qui  tunc  est  onnn*a  in 
onmibus.  Nam  inter  hos  nuxb^s  loquendi  tantum 
boc  discrimen  est,  quod  alibi  eftectus  nominatur, 
alibi  causa. 

Ac  discrimen  conspici  potest  collatis  initii»  et 
definitionibus:  In  primis  parentibus  Lux  est  con- 
dita,  que  iuit  notitia  Legis,  et  expressum  mandatum 
additum  est,  ut  certo  testinionio  exerceretur  obe-  } 
dientia.  Haec  n-otiiia  Legis  post  lapsum  mox  ar- 
guit  peccatum,  ac  vox  Legis  sonabat  in  tristissima 
accusatione.  Quid  fecisli'^  Hic  ratio  nullam  vidit 
consolationem,  sed  moesta  in  sensu  irae  Dei  hoc 
argumentum  cogitabat:  lustitia  Dei  est  ohedientes 
servare,  et  inobedientes  perdere,  et  haec  iustilia  est 
imnmtabUis:  Nos  fuimus  inobedientes,  Ergo  immu- 
tabiliter  damnati  sumus. 

Ad  hoc  argumentum  nullius  creaturae  sapientia 
respondere  potuit.  Postea  edita  est  promissio  de 
reconciliatione  propter  venfurum  Senien:  Inde  in- 
tellecta  est  huius  argumenti  explicatio. 

Insdtia  Dei  est  immutabilis,  Erit  igitur  aliquis 
sine  peccato  in  genere  humano,  qui  sustinebit  poe- 
nam  pro  caeteris,  et  erit  suffi<^iens  pretium,  Ita  et 
satisfiet  iustitiae  Dei,  et  tamen  isti  recipientur,  qui 
eiunt  membra  illius  venturi  Kedemtoris. 

Ilaec  promissio  nequaquam  fuit  nota  rationi, 
antequam  ex  sinu  aeleini  Patris  prolata  est.  In 
huius  historiae  c(>nsideratione  discrimen  Legis  et 
Evangclii  valde  fit  illustre.  Supra  autem  definitio- 
nem  Legis  et  usus  recitavimus,  ac  ibi  diximus,  Le- 
gein  esse  notitiam  nobiscum  nascentein,  quam  vult 
Deus  notam  esse,  ut  aiguat  peccatum  in  omnibus 
hominibus,  ut  Paulus  inquit:  Per  Legem  cognitio 
peccati.  Semper  etiam  voluit  Deus  Legem  Mora- 
lem  in  sua  Ecclesia  custodiii  et  doceii,  et  quidem 
ipse  saepe  eani  sua  voce  repetivit,  et  potenter 
servavit  incorruptam  in  s^la  Ecclesia.  Et  illustie 
testimonium  est,  ostendeus,  quae  et  ubi  sit  Eccle- 
sia,  Lex  Moralis  incorrupta. 

Manifesta  igitur  impietas  et  insania  est,  dicere 
Legem  iMoralem  non  docendam  esse  in  Ecclesia: 
se(l  hic  sciendvm  est,  oportere  eliam  Evangelium 
doceri,  et  ostendendum  est  discrimen  Legis  et  Evan- 
gelii.  Vox  Legis  ostcncfit,  qnae  sint  peccata,  et 
est  ministerium  irae  et  mortis,  quo,  cum  Deus  iu- 
dicat  corda,  horribilem  iram  eius  senfimus.  Sicut 
Paulus  inquit:  Lex  iram  efficit.  Sed  Evangehum 
est    consolatio:    £st    enim  gratuila  promi&sio^    qua 


non  propter  Legem,  sed  propter  obedientiam  Me- 
diatoris  Gratis  (bintur  credeiitilfus  reinissio  ])ecca- 
torum,  et  reconciliatio,  et  fit  vivificatio  per  FiHum 
dato  Spiritu  sancto,  et  credenles  fiunt  haeredes 
vitae  aeternae, 

Differt  igitur  Evangelium  a  Lege  et  genere  et 
differentiis.  Lex  est  notifia  praecipiens  integram 
obe(hentiam  erga  Deum,  ef  damnans  non  habentes 
integiam  obedieniiam.  Sed  Evangelium  est  pro- 
missio  oflferens  reinissionem  peccalorum  et  recon- 
ciliationem.  Item  Lex  non  liabet  promissi-mes  gra- 
tuitas,  sed  Evangelium  est  gratuita  proiuissio  pro- 
pter  Mediatorem,  Ac  particula  (rratis  propfer  Me- 
diatorem,  valde  illustre  discrimen  est  Legis  et 
Evangelii. 

Hoc  discrimine  recte  cognito,  cernuntur  bene- 
ficia  Filii  Dei  et  firmae  consolaliones,  et  doctiina 
de  vera  invocatione.  Et  refutantur  mulfi  errores, 
ut  insulsissima  distinctio  trium  Legum,  N^ituialis, 
Mosaicae  et  Evan2;elicae.  Haec  talsa  disiinctio  ex 
magna  confusione  est  nata,  Sciamus  autem  uiiicam 
esse  Legein  moraletn,  omniuin  teinporuju,  quae  est 
aeterna  sapientia  in  Deo,  et  norma  di^cerneiis  re- 
cta  et  non  recta  :  (^uius  sa))ien!iae  radios  t^ansfu- 
dit  Deus  in  creatione  in  rationales  (rreaturas,  et 
eam  postea  in  Ecclesia  sua  voce  saepe  repetivit, 
quae  ohligat  omnes  creatin'as  rationales,  ut  sint 
conformes  Deo,  et  danmat  oinnos  non  coiiformes, 
Sciamus  item  uni(,am  esse  gratiae  piomissi(Uiein, 
quae  propter  Filium  (rratis  offert  remissionem  pec- 
catorum,  reconciliationem,  vivificatiouem  per  I  ilium, 
donationem  Spiiitus  sancti  et  vitam  aeternain. 

Ut  igitur  discrimen  Legis  et  Evangelii  semper 
in  conspectu  sit,  notae  sint  definiliones,  et  pie  in- 
telligantur.  Ac  supra  Legis  definitio  recitata  est, 
Hic  Evangelii  definitionem  recito,  et  pie  intelligi 
volo. 

EVANGELIUM  est  praedicatio  poeuitentiae  et 
promissionis,  cuius  notifia  non  est  insifa  naturae 
hominum  in  creatione:  Sed  miranda  bonitafe  pro- 
lafa  est  ex  siuu  aererni  Patris  per  Filium  piomis- 
sio,  in  qua  non  propter  ulla  inerita  nostra  aut  di- 
gnitatem  nostram,  sed  propter  obedientiinn  Domini 
nosfri  lesu  (^hiisti,  (rratis  (ronantur  credenfibus  re- 
missio  peccatoium,  et  reconciliafio  seu  iiistificafio, 
in  qua  Filius  Dei  voce  Evangelli  vivificaf  corda 
cred^nfium,  et  dafo  Spiiitu  »ancto  facit  eos  tem- 
pla  Dei,  et  credenlcs  sanciificantur  et  pro|)ter  F^i- 
liuin  Dei  (Jrafis  fiunt  haeiedes  vitae  aefern.je,  et 
resuscitantur  ad  vitam  aefern;)in,  sai^ieniiam,  iusii- 
tiam  et  iaetitiam,  in  qua  erit  Deus  omnia  in  omni- 
bus.  < 


443 


PUIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


444 


Ut  autem  haec  definitio  planius  intelligatur, 
considerandum  est,  duplices  esse  promissiones. 
Prima  praecipua,  et  outnium  maxime  necessaria 
est  pronussio  gratiae,  seu  aeternorum  bonorum. 
Alia  sunt  bonorum  corporalinm,  Quia  Deus  in  hac 
\ita  colligit  Ec«;lesiam  voce  Evangelii  et  non  aliter, 
promiliit  et  laigitur  etifim  huic  corporali  vitae  ne- 
cessaria.  Ita  sciamus  ad  primam  proinissionem  re- 
ferendas  esse  etiam  corporales,  et  has  quoque  da- 
ri  proi>ter  Mediatorem.  Sed  tamen  discrinien  te- 
nendum  est. 

Prima  omnium  promissionum  post  laps;um,  fuit 
promissio  gratiae,  et  restitutio  vitae  aeternae.  Se- 
men  mulieris  conteret  caput  serpentis. 

Haec  promissio  initium  fuit  Ecclesiae  Dei,  et 
fuit  Evangellum  iliius  primae  Ecclesiae.  Quia  ve- 
ro  magna  multitudo  siatiin  post  Abel  oblita  est 
promissionis,  Deus  eam  saepe  repetivit,  sicut  re- 
petita  est,  cum  Abiahae  tradita  esset  Circumcisio. 
Cum  enim  antea  generaliter  dictum  esset,  de  Se- 
mine  mulieiis,  tunc  restrictio  ad  certam  stirpem 
facta  est,  et  postea  rursus  certa  stirps  nominata 
est,  videlicet  posteiitas  Davidis,  ut  cum  ccrtum  es- 
set,  in  qua  gente,  quo  loco,  quo  temj)Gre,  Deus 
hunc  Mcdiatorem  exhibiturus  esset,  et  splendidissi- 
me  illustrata  est  promissio  voce  Propljetarum.  Sem- 
per  igitur  in  genere  humano  fuit  nota  promissio 
gratiae  de  iMediatore,  Sicut  Dominus  inquit:  Vidit 
Abraham  diem  meum  et  laetatus  est,  et  semper 
tantum  ille  coetus  fuit  Ecclesia  Dei,  qui  retinuit 
hanc  doctrinam  de  promissione  gratiae  et  Mediato- 
ris,  iuxta  dictum :  Fundamentum  aliud  poni  non  po- 
test,  praeter  id  quod  positum  est,  quod  est  lesus 
Christus.  Item,  Wemo  venire  potest  ad  patrem,  ni- 
si  per  Filium. 

Reliqua  magna  ir.nltitudo  gentium  ohlita  pro- 
missionis,  aut  eam  contenmens,  nequaquam  erat 
Ecclcsia  Dei,  etiamsi  aliquo  modo  norat  sapientiam 
Legis,  quae  hominibus  in  creatione  insita  est,  et 
nobiscum  nascilur.  Elsi  igiiur  in  Hesiodo,  Pbocy- 
lide,  Xenophonte,  Platone,  nuiltae  sunt  senlentiae 
congruentes  cum  Lege  Dei,  tamen  promissio  gra- 
tiae  et  iSiediatoris  ignota  est  eis.  Ideo  neque  mem- 
bra  Ecclesiae  Dei  fuerunt,  nec  fuit  apud  eos  vera 
Dei  invocatio,  neque  agnitio  reconcilialionis. 

Aliae  promissiones  sunt  bonorum  corporalium: 
Cum  enim  Deus  Ecclesiam  aeternam  ita  coUigit, 
ut  in  hac  vita  eam  voce  Evangelii  inchoari  velit, 
et  Filium  miseiit,  ut  in  hac  \ila  Heret  victim<.,  vult 
eliam  dare  res,  corporali  vitae  necessarias,  et  qni- 
dein  jnopter  Ecclesiam,  servat  universum  gejius 
humanum,  imperia  et  politias,  quare  ad  promissio- 


nem  gratiae,    addita  est  etiam  promissio  coi^porali- 
um  bonorum. 

Ne  autem  sic  intelligeretur,  quasi  iusti  sine 
aflhctionibus  in  hac  vita  futurl  essent  simul  adiun- 
cta  est  praedictio  de  cruce,  et  significatum  est,  Fi- 
lium  Dei  semper  affuturum  esse  Ecclesiae,  et  mi- 
rabiliter  eam  inter  Diabolorum  insidias  et  impiorum 
furores  servaturum  esse.  Ideo  statim  inilio  edita 
promissiune  gratiae,  deinde  dicitur:  In  sudore  vul- 
tus  tui  vesceris  pane  tuo ,  doncc  reverteris  in  ter- 
ram  etc.  Hic  siaml  praedicitur  aliqua  vitae  spatia 
fore,  et  deinde  moitein  corpoiis  secuturam  esse, 
et  in  his  vitae  spatiis,  tamen  non  defuturum  esse, 
Simul  autem  futnras  esse  magnas  aerumnas,  acces- 
suras  etiam  esse  Diabf)lorum  insidias,  de  quibus 
inquit:  Iniinicitias  poiuim  inter  te  et  Semen  mulie- 
ris,  sed  simul  signilicat  illum  promissum  Dominum, 
qui  erit  semcn  mulieris,  tunc  statim  repressurum 
esse  Diabolum,  et  servatuium  Ecclesiam:  Addit 
etiam  Deus  piimis  parentibus  vestitum,  quo  gestu 
utrumque  significatur,  defensio  corporis  in  hac  vi- 
ta,  et  deinde  restitutio  novae  pellis.  Ita  multae 
sunt  mirandae  picturae  in  ilia  prima  descriptione 
de  praecipuis  rebus  in  Ecclesia,  de  conversione, 
de  (iratia,  de  viia  corporali,  de  cruce,  de  morte, 
i  de  restitutione  vitae  aeternae,  postea  ad  Noe  repe- 
tita  est  promissio  corporalis. 

Sciendum  autem  est,  duplices  esse  promissio- 
nes  corporales.  Aliae  sunt  speciales,  ut  de  certa 
sede,  de  certa  forma  politiae  conservanda  et  de- 
fendenda.  Haec  specialis  promi^sio  non  est  omni- 
um  temporum,  sed  Abrahae  posteris  tradita,  et  con- 
stitutum  est  tempus,  quo  durare  sedes  illa  deberet. 
Nec  pertinet  haec  specialis  promissio  ad  caetera 
tempora  aut  ad  alias  gentes. 

Aliae  sunt  generales,  quae  sunt  omnium  tem- 
porum,  de  victu,  hospitiis,  et  de  defensione  coetus 
Ecclesiae,  etiamsl  miscentur  variae  afflicliones,  et 
multa  men^bra  vagantur  in  exiliis,  nmlta  tru'ndan- 
tur.  Quia  semper  Deus  utruinque  vult  sciri,  Ec- 
clesiam  subiectam  esse  cruci,  et  tamen  in  ea  Fili- 
um  Dei  adesse,  qui  miiabiliter  eam  servat. 

De  his  generalibus  promissionibus  multa  sunt 
tradita  testimonia,  Mattb.  6.  Priinum  quaerite  re- 
gnum  Dei,  et  <;aetera  adiicientur  vobis  1.  Timoth. 
4.  Pietas  promissiones  habet  praesontis  et  futurae 
vitae.  Matth.  10.  Oinnes  capilli  capitis  vestri  nu- 
merati  sunt,  ne  tiniete.  Marci  10.  Nemo  est  qui 
reliqueiit  domuin  aut  agros  propter  me,  etpropter 
Evangeliiim,  qui  non  recipiet  centuplum  in  teinpo- 
re  lioc  cum  persecutionibus,  et  in  futuro  seculo 
vitain  aeternam.     Luc.  6.     Date  et  dabitur  vobis. 


445 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  MCENI. 


446 


Hnc  adiiingantur  promissiones  generalcs  in 
Propbetis  traditae,  quae  iion  solum  de  ludaica  po- 
litia  intelligarjtur:  Fertinent  enin»  ad  universam  Ec- 
clesiam,  quia  Deus  vult  omnibus  lemporibus  Invo- 
cationem,  Fidem,  Speni,  Gratiarum  actionem  in  l)is 
consolationibus  exerceri.  Vult  et  praesentiam  suam 
in  Ecclesia,  in  multis  mirandls  liberationibus  osten- 
dere.  Nota  sint  igitur  talia  dicta,  ut  Fsalm.  49. 
Invoca  nie  in  die  tribulationis,  et  ego  eripiam  te, 
et  glorificabis  me  etc.  Fsalm.  33.  Leones  esurie- 
runt,  timenti  autem  Donn*nuin  non  dcerit  ullum 
bonum.  Multae  tribulationes  iustorum.  et  ex  omni- 
bus  liberabit  eos  Dominus.  Fsalm.  36.  In  diebus 
famis  saturabuntur.  Fsal.  90.  Quoniam  Angelis 
suis  mandavit  de  te,  ut  custodiant  te  in  onmibus 
viis  tuis.  Cum  ipso  sum  in  tribulatione  etc.  Psal. 
111.  Sufficientia  et  divitiae  in  domo  eius.  Esai  58. 
Frange  esurienti  panem  tuum,  et  eris  velut  hortus 
irriguus. 

Denique  saepissime  repetitae  sunt  hae  promis- 
siones,  quia  cum  in  tantis  vitae  periculis  animi 
hominum  valde  anxii  sint  de  defensione,  de  sobole, 
de  mediocri  forma  publicae  gubernationis ,  et  cum 
trepidae  mentes  saepe  quaerant,  an  nostri  gemitus 
et  petitiones  nostrae  proficiant  aliquid,  Deus  toties 
inculcat  has  promissiones,  ut  scianms  ipsum  ut 
patrem  etiam  ista  bona  daturum  esse,  et  exaudire 
gemitus  nostros. 

Simul  autem  sciendum  est,  has  promissiones, 
cum  hac  additione  intelligendas  esse,  quod  Eccle- 
sia  subiecta  sit  cruci,  iuxta  dictum:  Qui  vult  me 
sequi,  tollat  crucem  suan»,  et  sequatur  me.  Item : 
]Muhae  tribuJationes  iustorum.  Etsi  autem  pugnare 
videntur,  promissio  bonorum  corporahun»,  et  prae- 
dictio  de  cruce :  tamen  Deus  mirabiliter  conciliat 
utrasque  praedictiosies.  Senqer  enim  seivat  cor- 
pus  Ecclesiae  in  hac  vita,  et  inter  Diabolorum  et 
imperiorum  furores,  mirandis  modis  ilhid  protegit. 
Et  quanquam  nuilta  membra  sustineijt  aerumnas  : 
tanien  his  quoque  dat  certi  temporis  cursum,  et  in 
hoc  ipso  cursu  ea  defendit,  sicut  Danielem  servat 
inter  Leones,  Fetrum  in  carcere,  Faulum  in  nau- 
fragiis  etc.  Hanc  conciliationem  dictorum  de  cruce, 
et  promission's  bonorum  corporahum  intelligunt 
p>i,  ac  simul  sciunt,  aliam  piincipalem  promissio- 
nem  esse,  scilicet  gratiae  et  aeternorum  bonorum, 
et  norunt  hoc  insigne  discrimen  retinendum  esse. 
Amissis  omnibus  bonis  corporalibus,  tamen  reti- 
nendain  esse  promissionem  gratiae,  et  bonorum  ae- 
ternorum  et  haec  anteferenda  esse  bonis  corpora- 
libus.  Ideo  lob  inquit  capite  13.  Etiamsi  occidet 
me,  sperabo  in  eum.  Et  Dominus  inquit :  Ne  limete 
eos  qui  possunt  occidere  corpus,  aniinam  autem 
nou  possunt  occidere.     Item,  Venite  ad  me  omnes, 


qui  laboratis  et  onerati  estis,  et  ego  refocillabo 
vos.  Esaiae  57.  Dommus  habitans  cum  contrito 
et  Iiumili  Spiritu,  ut  or  vivificet,  Cum  igitur  pro- 
missio  gratiae  et  vifae  aeternae  ilhs  ipsis  offeratur, 
qui  amiserunt  bona  corporalia,  et  qui  sunt  in  mor- 
le,  manifestum  est  hf»ncaeternam  promissionem  re- 
tinendam  esse,  etiam  amissis  omnibus  bonis  corpo- 
rahbus,  iuxta  iuramentum :  Vivo  ego,  dicit  Domi- 
nus,  Nolo  mortem  peccatoris,  sed  ut  convertatur 
et  vivat.  Et  Fsalm.  f)7.  Deus  noster,  Deus  sal- 
vos  faciet,  et  in  Domino  Deo  est  exitus  ex  inorte. 
Et  ob  hanc  causam,  promissio  gratiae  nominatur 
aeternum  testamentum,  quia  res  aeternas  offert,  et 
retinenda  est  etiam  amissis  aliis  rebus.  Utrumque 
igitur  sciendum  est,  videlicet  discrimen  promissio- 
num,  et  quod  oporteat  semper  praelucere  fidem, 
quae  accipit  promissionem  gratiae,  et  semper  reti- 
neri,  etiam  cum  bona  corporalia  amissasunt,  sicut 
tandem  in  mortc  amittuntur. 

Haec  tota  doctrina  repetita  est  Fsalm.*  48. 
Mors  absumet  divites,  verum  Deus  redimet  animam 
meam  ex  inferis,  quia  assumsit  me. 

His  necessariis  admonitionibus  traditis,  iam  or- 
dine  recitentur  causae,  quare  Deus  tradiderit  pro- 
missiones  bonorum  corporalium. 

Prima  est,  Ut  hae  promissiones  sint  testimonia 
de  providentia  Dei  contra  Epicuteas  imaginationes, 
quae  fingunt  casu  spargi  divitias  et  alia  commoda 
corporaha,  sicut  in  Foemate  dicitur:  Fortuna  spar- 
git  munera  coeca  mann.  Vuh  autem  Deus  nos 
scire,  et  haec  bona  ab  ipso  condita  esse,  et  qui- 
dem  propter  Ecclesiam,  et  suo  consilio  dari  Ec«;le- 
siae  suae,  quantum  ipsi  videtur.  Vult  sibi  hanc 
gloriam  tribui,  quod  sit  conditor  harum  rerum, 
quod  eiiam  vita  corporalis  suae  Ecclesiae,  ipsi  cu- 
rae  sit.  Dat  Abrahae  hospitia,  et  ea  defendit  mi- 
rabiliter,  etiamsi  alios  tenere  ibi  regna  et  maiores 
opes  sinit.  De  hac  priina  causa  contra  Epicureos, 
concionatur  Hieremias  in  Threnis  cap.  3.  Quis  est 
qui  dicit:  Ex  ore  Domini  egr«dientur  nec  bona  nec 
mala?  Et  Fsalmus  inquit:  Leones  esuiierunt,  Ti- 
menti  autem  Donunum  non  deerlt  ullum  bonum. 
Item,  Iiistus  non  peribit  in  faine. 

Secunda  causa,  Ut  promissiones  corporales 
sint  testimonia  de  conservanda  Ecclesia  in  hac  vi- 
ta.  Sicut  inquit  Domnus  :  Scit  Fater  vester  coe- 
lestis,  quod  his  omnibus  indigeatis.  Item,  Evange- 
liam  habet  promissionem  praesentis  et  futurae  vi- 
tae.     Item,  Non  mortui  laudabunt  te  Domine  etc. 

Tertia  causa,  Ut  fides  exerceatur  petitione  cor- 
poralium  bononim.  Quia  ctiam  hoium  bonorum 
petitione  vult   Deus  exerceri  Fidein    et    Invocatio- 


447 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


448 


nem,  ut  sciamus  ei  verae  curae  esse  etiam  corpo- 
ralem  vitam  Ecclesiae.  luxta  Psal.  Iiivoca  me  in 
die  tribulationis,  et  ego  eripiam  te. 

Quarta  causa  est.  Quia  vult  Deus  promissio- 
nes  corpoiales  esse  commonelactiones  de  Spirltua- 
lihus.  Nam  bona  corporis  promissa  sunt,  quia  col- 
ligitur  aeterna  Ecclesia  in  hac  vita.  Et  in  invo- 
catioiie  pfii  non  possent,  nisi  praelucente  FIDE, 
quae  accijut  p;  onn*ssionem  grati&e.  Ac  sciamus  in 
onini  invocaiione  oportere  praelucere  fidem,  quae 
intuetur  S  ilium  Dei,  et  accipit  remissionem  pecca- 
torum,  iuxta  dictum:  Nemo  venit  ad  Patrem,  nisi 
per  Ellium.  Item,  Quicquid  petieiitis  Patrem  in  no- 
niine  meo.  dabit  vobis.  Itein,  Per  Christum  ratae 
sunt  omues  promissiones. 

Quinta.  Cum  velit  Deus  Ecclesiam  in  hac  vi- 
ta  colligeie,  multas  corporales  liberationes  vult 
esse  illustria  testimonia  praesentiae  suae  in  Eccle- 
sia,  cum  videlicet  nmlta  inextricabilia  hnmano  coii- 
silio  mota  sunt.  ut  ^enditio  loseph,  difticultates 
educfionis  po|)uli  ex  Aegypto,  seditio  mota  contra 
Davidem,  bella  Antiochi.  Denique  multa  publica 
et  privata  accidunt,  in  quibus  ratio  exitum  prospi- 
cere  non  potest. 

In  talibus  periculis,  cum  fit  liberatio,  convin- 
cuntur  animi,  ut  agnoscant  Dei  praesentiam,  et  fa- 
teantur,  Deum  esse  protectorem  et  liberatorem.  Sic 
}'  oises  precatur  in  Numeris  capite  14.  ut  audiant 
Aegyptri,  quod  tu  Domine  sis  in  hoc  po|Hilo.  lo- 
suae  S.  Scient  quod  Doininus  Deus  vivens  sit  in 
medio  vestri.  1.  Hegum  17.  Ut  sciat  omnis  terra, 
quod  est  Dominus  Deus  in  Israel.  Esaiae  o7.  Ut 
sciant  omnis  regna  terrae,  quod  tu  es  Dominus  so- 
lus.  Ac  ut  Prophetae  in  petitione  auxilii,  hanc 
finalem  causam  Deo  proponunt,  ut  praesentia  eius 
conspiciatur,  eodem  modo  nos  quoque  petamus. 
Haec  tota  doclrina  de  intellectu  et  usu  promissio- 
num  fit  illustris  in  ardenti  invocatione  et  petitione 
auxilii.  , 

In  fine  rursus  hoc  moneo,  discernendas  esse 
promissiones  generales  bonorum  corporalium  Ec- 
clesiae  oinnium  temporum  factas,  a  specialibus, 
quae  ad  solam  ludaicam  politiam  pertinuerunt,  ut 
promissio  de  victoiiis,  nominatim  facta  pro  defen- 
sione  eius  politiae.  Nota  sit  etiam  explicatio  ar- 
gumenti    de    omnibus  promissionibus  corporalibus. 

Promissio  divina  est  immutabilis. 
Ecclesiae   sunt  promissa  bona  corpora- 
lia, 


Igitur  Ecclesiam    oportet    semper    sine 
aerumnis  esse. 

Breviter  respondendum  est  ad  Minorem.  Omnes 
promissiones  corporales  intelligendae  sunt,  cum 
e.\(;eptlone  crucis  et  castigationis,  quia  haec  regu- 
lae  praecedunt:  Si  quis  vult  me  sequi,  tollat  cru- 
cem  suain  etc.  Item,  Iram  Domini  portabo,  quia 
peccavi  ei.  Et  comminationes  ipsae  inMoise  addi- 
tae  sic  interpretantur  prouussiones. 

Davidi  prornissum  est  regnum,  sed  excutitur 
propter  delicta.  Ita  onuilbus  temporibus  Ecclesia 
punitur,  propter  multa  multorum  dellcta.  Mitiget 
tamen  Deus  poenas  piopter  aliquorum  conversio- 
nein,  ut  ostendit  exempluin  Ninivae,  carcer  loseph, 
Danielis,  calamilates  lob,  Lazaii,  pertinejit  ad  ex- 
empla  crucis.  Semper  autem  in  conspectu  sit  lie- 
gula,  Eliaiu  amissis  onmibus  bonis  corporalibus, 
tamen  retinendain  esse  promissionem  gratiae,  iuxta 
dictum  lob:     Etiamsi  occidet  me,  sperabo  in  euin. 


et    congruit    dictuin  Psalini  89. 


Visitabo    in  virga 


iniquitates  eoruin,  Misericordiam  autem  meam  non 
amovebo  ab  eo  etc.  Nec  deticiendum  est  ab  eo 
propter  uUani  creaturam. 


DE    lUSTIFICATIONE. 


Ideo  semper  dissensiones  et  fuerunt  et  erunt 
de  lustificatione.  Quia  homines  naturaliter  utcun- 
que  Legem  intelligunt,  cogitant  de  iustitia  iudicio 
rationali,  nec  consiflerant  discrimen  Legis  et  Evan- 
geiii,  et  quare  in  Evangelio  alia  iustitia  patefacta 
sit.  Ex  hac  calis^ine  oriuntur  et  confusiones  et 
dissensiones.  Utile  est  autem  initio  considerare, 
quid  ratio  intelligat  esse  iustitiam,  et  quid  de  ratio- 
nali  iustitia  doceri  necesse  sit. 

Vocabulum  lustitia  in  Philosophia  et  Legibus 
politicis,  significat  obedientiam  erga  Leges,  Et  obc- 
dientia  erga  omnes  Leges,  nominatur  universalis 
lustitia.  Sic  poli  ico  more  Aristides  nominatur  iu- 
stus,  id  est,  civis  onuiibus  Legibus  suae  civitatjs 
obtemperans,  Sic  usitate  dicitur;  lustitia  in  sese 
virtuies  continet  omnes. 

Certum  est  autem,  ut  supra  dictum  est,  Deum 
omnibus  hominibus,  et  renatis  et  non  renatis  prae- 
cipere,  i:e  in  ullo  externo  opere  violenf  Legem  Mo- 
ralem,  iuxta  dictum:  Propfer  haec  venit  ira  Dei 
super  inobedientes.  Et  possunt  etiain  non  renati 
aliquo    raodo   facere    externa  opera  Legis  honesta. 


449 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


450 


id  est,  Legi  Dei  congruentia,  quia  Pauliis  nominat 
iusfitiaia  cariiis,  id  est,  quam  non  renati  facere 
possunt. 

Sunt  autem  actiones,  quae  nominantur  iustitia 
carnis,  cogitationes  in  luenfe  hominis,  quanquam 
non  renafi,  intuentes  Legem  Dei,  seu  lectum  iu- 
dicium  rationis:  et  cientes  locomotivam,  id  est,  re- 
gentes  actiones  externas,  ut  congiuant  cum  exter- 
na  voce  Legis,  sive  cor  congruat,  sive  non  con- 
gruat,  ut  in  Achille,  repressio  iiae  est  cogitatio  in 
cerehro  eius  de  hac  Lege:  Non  iiiterficias  ducem 
exercitus.  Haec  cogitatio  manihus  imperat,  ut  gla- 
dium  recondant.  Interea  tamen  cor  ardet  ira,  nec 
nioderafio  illa  fit  propter  gloiiam  Dei,  nec  regilur 
agnitione  Fllii  Dei,  nec  est  vivus  motus  in  corde, 
sed  evanescens  cogitatio. 

Sic  erudite  cogitandum  est,  quid  re  ipsa  sint 
actiones  virtutum,  at  utcunque  actiones  intelligi  pos- 
sunt,  etiamsi  Aristotelicas  imaginationes  de  hahiti- 
bus  seponimus.  Sunlque  mentes  cogiiatione  Legis 
poenai  um  et  exemplorum  ad  recte  fuciendum  exci- 
tandae.  Supra  autem  dictum  est,  quafuor  esse 
causaSj  propter  quas  etiam  non  renati  se  disciplina 
regere  dehent,  quarum  piima  est,  Mandafum  Dei. 
Secunda,  Ut  vitentur  poeiiae.  Tertia,  Ut  aliis  par- 
camus.  Quarta,  Quia  disciplina  sit  paedagogia  in 
Christum,  id  est,  Quia  certum  sit,  Deum  non 
efticacein  esse  in  his,  qui  perseverant  in  sceleribus 
contra  conscientiam.  Hae  causae  pie  cogitenlur. 
Simul  autem  sciendum  est,  lustitiam  carnis  seu  di- 
sciplinam,  seu  opera  Legis  nequaquam  esse  iiisti- 
tiam  coram  Deo,  nec  impletionem  Legis  esse,  nec 
causas,  nec  merita  remissionis  peccaforum.  Sed 
sicut  f()h'um  fici  tegebat  nudifatem  primorum  paren- 
tum,  ita  iusfitia  carnis  est  qualecunque  tegumenfum 
horribilium  vuliierum  in  mente,  voluntate  et  corde 
hominis,  ut  pulclira  res  esf  foris,  castitas  Scipio- 
nis,  sed  intus  sunt  dubitationes  de  Deo  et  de  pro- 
videnfia,  ignoratio  Mediafoiis,  fiemifus  adversus 
Deiim  et  aliae  flammae  vitiosorum  affectuum,  ac 
multi  sunt  typi,  disceinentes  discipllnam  et  iustiti- 
am,  de  qua  dicitur:  lusfus  fide  sua  vivet:  sed  illu- 
stris  fjpus  est,  quen»  recensui  de  folio  fici. 

Nunc  accedendum  est  ad  doctrinam  de  lustifi- 
catione.  d^  qua  loquitur  Paulus,  cum  inquit :  lusfifi- 
cati  fide  pacem  habemus.  Ac  piimiim  consfituamus 
definitiune;n  vocabuli  simi>licem  et  perspicuam. 

lUSTIFICATIO  est  acceptio  remissionis  pecca- 
torum,  et  reconciliatioins  [tersonae  corain  Deo,  et 
imputationis  iustitiae,  et  haereditatis  vitae  aeternae, 
propter  obe«lientiam  Mediatoris,  quae  acceptio  fit 
iide,  consolante  et  erigente  cor  in  veris  doloribus, 

MELAMH.  OPER.  VOL.  XXIII. 


in  qua  fit  vivificatio  per  Filium  Dei,  dicentem  con- 
solafionem  in  corde  voce  Evangelli,  et  effunden- 
tem  Spiritum  sanctum,  quo  inchoafur  nova  obedi- 
entia  in  corde,  sicut  scriptum  est:  Dabo  Legem  me- 
ain  in  corda  eorum. 

Observandum  est  autem,  quando  vocabula  lu- 
stitia,  lustus,  lustificatus  legaliter  usurpentur,  quan- 
do  de  iusfitia  imputata,  id  est,  <le  reconciliatione 
seu  acceptalione  gratuita  coram  Deo  propter  Me- 
diatorem  dicatur. 

Apud  Philosophos  lustifia  tanfum  legaliter  usur- 
patur,  et  significat  iustitia  universalis  obedientiam 
secundum  omnes  leges,  iuxta  dictum:  lustitia  in 
sese  virtutes  continet  omnes. 

In  Lege  divina,  ubi  de  lustitia  Legis  dicitur, 
etiam  hoc  modo  usurpatur  de  integra  obedientia, 
ut  in  his  dictis,  Psalmo  142.  Non  intres  in  iudi- 
cium  cum  servo  tuo ,  Quia  non  erit  iustus  coram 
te  omnis  vivens.  Item  lob:  Vere  scio,  non  est  iu- 
stus  homo  coram  Deo.  lustus,  id  est,  habens  in- 
tegrain  obedientiam. 

Interdum  etiam  de  bonis  operibus  iustorum  di- 
citur,  etiamsi  non  est  integra  obedientia,  ut,  Feci 
iudicium  et  iustifiam.  Solus  Osiander  transfulit 
nomen  ab  effectibus  ad  causam.  lustitia  est  quod 
facit  nos  iusta  facere,  videlicet  Deus.  Haec  defi- 
nitio  certe  non  congruit  ad  hocdictum:  Imputafum 
est  ei  ad  iustitiam.  Nec  Paulus  loquifur  de  hac 
effectione,  quando  quaerit,  an  homo  sit  iustus  Fi- 
de,  aut  Lfcge  seu  operibus.  Sed  cum  non  habea- 
inus  illam  obedientiam  integram,  docet  vox  pro- 
niissionum  de  misericordia,  quae  fide,  id  est,  fidu- 
cia  Mediatoris  nobis  applicatur. 

Angelus  bonus  est  iustus,  quia  habet  integram 
obedieniiam,  vel  iinpletionem  Legis,  vel  integram 
conformitafem  ad  DEUM,  vel,  Qiia  Deus  est  in 
eo,  efficiens  hanc  iiifegram  conformitafem.  Hi  mo- 
di  loquendi  idem  significant. 

Sed  David  est  iustus,  id  e.st,  acceptus  Deo, 
seu  placens  Deo,  non  quia  habet  integram  confor- 
mitatem  seu  iinplefionem  Legis,  sed  (juia  recipifur 
per  misericordiam  Fide  propter  Mediatorem,  qua 
fide,  etsi  vere  fit  vivificafio  seu  renovafio  quae  est 
inchoatio  novae  obedientiae,  tamen  ]»ersona  est  iu- 
sta,  id  est,  placens  L>eo  piopter  Mediatorem,  seu 
iinpufata  ei  Mediatoris  obedientia.  Est  ergo  iustus 
coram  Deo  iuxta  Evangelium  placens  Deo,  seu  re- 
conciliatus  seu  acceptus  prop  er  Mediatorem  fide, 
qiia  quidem  fit  vivificatio  in  veris  doiorilius,  iuxta 
dictum:  lustusFide  sua  vivit.     Relatio  igitur,  vide- 

29 


451 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


452 


licet,  Acceptatio  seu  Reconciliatio  includitur  in  vo- 
cabulo  iustus,  et  de  hac  reconciliatioiie  dimicat  con- 
scientia,  non  quaerit,  an  iusta  faciat,  sed  fatetur  se 
non  habere  legis  impletionem,  et  clamat  expresse: 
Non  est  iustus  in  conspeclu  tuo  omnis  vivens,  id 
est,  habens  integram  obedientiam.  Cunr.  igitur  in- 
quit  Osiander:  lustificare  est  ex  non  iusto  iustum 
facere,  id  est,  habenteni  recte  facta,  sciamus  aliter 
loqui  Paulum,  videlicet  iustificare,  est  ex  non  iusto, 
id  est,  ex  reo,  et  non  habente  impletionem  Legis, 
faccre  iustum,  id  est,  non  reum  propter  Mediato- 
rem.  Haec  relatio  primum  in  verbo  lustificandi  in- 
telligenda  est.  Sic  Paulus  eadem  significatione  uti- 
tur  verbis  Reconciliari  et  lustificari,  cum  ait,  Rom. 
5.  lustificati  sanguine,  id  est,  reconciliati  per  mor- 
tem  eius. 

Quod  in  verbo  lustificandi  necesse  sit  intelli- 
gere  relationem,  scilicet  renussionem  peccatoium 
manifeste  ostendunt  haec  dicta  Act.  10.  Huic 
omnes  Prophetae  testimonium  perhibent,  remissio- 
nem  pcccatorum  accipere  per  nomen  eius,  omnes 
qui  credunt  in  eum.  Iteni,  Beati  quorum  remissae 
sunt  iniquitates.  Lucae  iS.  inquit  Publicanus:  De- 
us  propitius  esto  mihi  peccatori.  2.  Regum  l'i.  Do- 
minus  abstulit  peccatum  tuum.  Et  Esaiae  38.  Pro- 
iecisti  post  tergum  tuum  omnia  peccata  mea.  Sem-  ! 
per  cum  accedimus  ad  reum,  initio  petenda  et  ac- 
cipienda  est  remissio  peccatorun»  fide,  et  cum  acci- 
pitur  remissio  fide,  simul  hoc  fit,  quod  Paulus  in- 
quit:  lustificati  fide  pacem  habemus. 

Ac  prorsus  imaginatio  reiicienda  cst,  quae  fin- 
gitNeroni  peccata  remissa  esse,  sed  damnari  eum, 
quia  non  habet  iustitiam  essentialem.  Non  fit  re- 
missio  peccatorum,  sine  fide,  quia  dictum  est:  Qui 
non  credit  in  eum,  manet  ira  Dei  super  eum. 

Haec  dicta  perspicue  ostendunt  relationem,  vi- 
delicet  remissionem  peccatorum,  et  reconciliationem 
uicludi  in  verbo  lusiifieandi.  Haec  ipsa  autem  ac- 
ceptio  reniissionis,  non  est  frigida  imaginatio,  Sed 
fit,  cum  in  vero  dolore  sentitur  consolaiio,  quac  est 
vivificatio,  quae  fit,  cum  Eilius  Dei  simul  est  elfi- 
cax  cum  verbo  externo,  et  dicit  consolationem  in 
corde,  et  ostendit  misericordiam  Patris,  et  dat  Spi- 
ritum  sanctum,  sicut  clare  dicitur,  1.  lohan.  5.  In 
hoc  cognoscimus,  quod  in  eo  manemus,  et  ipse  in 
nobis,  quia  de  Spiritu  suo  dat  nobis. 

Utor  autem  et  hac  forma  in  declaratione  voca- 
cabuli  lustlficationis,  cum  lohannes  dlcat:  Qui  ha- 
bet  Filium,  habet  vitam,  Declaratio  inde  sunu  po- 
test,  lustificaii  est,  ex  non  habente  Filium,  fieri 
habentem  Filium.  Habere  autem  Filium,  est  fide 
statuere,  quod  propter  obedientiam  Christi  donentur 


nobis  remissio  ^t  reconciliatio.  Deinde  est  habere 
eum  vivificantem  nos  sua  efficacia.  Sic  intelligitur 
habens  Filium,  id  est,  non  reus  propter  Fillum,  et 
deinde  vivificatus  per  eum  Ideo  inquit  lohannes: 
Qui  habet  Filium,  habet  vitam  et  congruit  hoc  di- 
ctum  cum  illo:  lustus  fide  sua  vivet. 

Ex  his  intelligi  potest  Osiandricam  definitionem 
iustitiae  non  esse  sufficientem,  cum  ait:  lustitia  est, 
quod  efficit  nos  iusta  facere.  In  hac  definitione 
non  fit  mentio  obedientiae  Filii  Dei  propter  quam 
recipimur,  et  qua  fides  propria  nititur,  Sed  tantum 
fit  nientio  novitatis  sequentis.  Nostra  definitio  pri- 
mum  nominat  obedientiam  FilU  Dei.  lustitia  est 
obedientia  Filii  Dei  nobis  imputata,  id  cst,  propter 
quam  recipimur  fide,  qua  fide  et  vivificatio  fit,  per 
ipsum  Filium  Dei.  De  hac  imputatione  loquitur 
Paulus  RoMi.  4.  et  10.  Finis  Legis  Christus  est 
ad  iustitiam  onnii  credenti. 

Haec  de  vocabulis  lustitia,  lustus,  lustificari 
coram  Deo  dicta  sint.  Postea  quomodo  nova  obe- 
dientia  dicatur  lustitia,  infra  copiosius  dicemus. 

Nominatur  enim  iustitia,  Quia  est  inchoata  con- 
formitas  cum  Lege,  quae  tamen  ideo  placet,  quia 
persona  iam  Fide  reconciliata  est,  et  placet,  non 
quia  est  integra  obedieiUia,  sed  propter  Filiuin  Me- 
diatorem,  et  summam  sacerdotem  intercedentem 
assidue  pro  nobis,  et  tiif)uit  Deus  hunc  ingentem 
honoiem  novae  et  squalidae  obedientiae,  ut  nomi- 
net  eam  iustitiam  et  sacrificium.  Sed  tamen  discerni 
eam  oportet  ab  illa  iustitia  et  iustificatione,  qua 
homo  coram  Deo  accipit  reinissionein  et  reconcilia- 
tionem,  quae  nominatur  imputatio  lustiiiae  per  Mi- 
sericordiam  propter  Filinm  Mediatorem. 


DE  VOCABULO  GRATIAE. 

Gratia  significat  in  hac  quaestione  relative  gra- 
tuitam  remissionem  peccatorum  et  reconcilialioiiem 
seu  misericordiam,  et  acceptationem  gratuiiam  pro- 
pter  iMediatorem,  cum  qua  remissione  et  reconci- 
liatione  simul  fiunt  vivilicatio  per  Filium,  cuin  Fide 
accipiinus  vocem  Evangelii,  et  donatio  Spiritus  san- 
cli.  Paulus  igitur  ad  lioinanos  5.  duobus  vocabu- 
lis  usus  est  coinplectens  beneficia  Mediatoiis.  No- 
miiiat  Gratiam  et  donu  n  per  gratiam.  Gratiam  in- 
teiligit  relative,  gratuitum  favorein  seu  misericor- 
diam,  seu  remissionem  peccatoruin,  et  reconcilia- 
tionem  seu  acceptationem  gratuitam  propter  Media- 
torem. 

Donum  vero  per  Gi^atiam  intelligit  novitatem  in- 


453 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENL 


454 


choatam  et  consummatam,  id  est,  vivifieationem  et 
fotam  gubeinationem  sequentem,  que  tit  a  Deo  per 
Filium  et  Spiritum  sanctum  in  renatis,  ad  vifam 
aeternam.  Totum  enim  beneficium  Mediatorls  com- 
plectitur  nonune  Doni  per  Gratiam.  Ac  multum 
refert  recte  intelligi  haec  vocabula,  qua  in  re  et  phra- 
sis  Hebraea  consuleuda  est,  et  consideranda  est 
narrationum  series,  et  maferia  in  quolibet  loco, 
Cum  Komanos  4.  dicitur:  Operanti  merces  non  im- 
putatur  secundum  gratiam:  hic  perspicue  gratiam 
relative  inteUigit  gratuitam  benevolentiam  seu  im- 
putationem.  Est  enim  Antithesis:  Laboribus  de- 
betur  merces.  At  credenti,  efiamsi  non  affert  me- 
rita,  tamen  fit  imputatio  iustitiae  gratuita. 

Eodem  modo  postea  loquitur:  Ideo  ex  fide  se- 
cundum  gratiam,  ut  sit  firma  promissio,  id  est,  ut 
sit  certa  reconciliatio,  non  pendet  ex  conditione 
nostrae  dignitatis,  sed  est  gratuita.  Hic  quantum 
referat  vocabukim  Gratiae  recte  intelhgi,  non  ob- 
scurum  est.  Nam  si  iudices  ita  te  habere  remissio- 
nem,  cum  fueris  dignus  et  mnndus,  et  habueris  ex- 
cellentes  virtutes,  quas  Monachi  nominant  gratiam, 
sequetur  infinita  dubitatio  et  desperatio.  Et  Ro- 
manos  6.  Si  gratiam  interpreteris  ut  Monachi  dele- 
tur  consolatio:  Non  estis  sub  Lege,  sed  sub  gra- 
tia.  Hic  Paulus  hoc  ipsum  agit,  nos  placere  Deo 
propter  Filium,  non  propter  nostram-  dignitatem, 
cum  quidem  adhuc  haereat  in  renatis  ingens  imbe- 
cillltas  et  peccatum. 

Significat  igitur  Gratla  gratuitam  misericor- 
diam,  promissam  propter  Fihum.  Quanquam  autem 
haec  significatio  nativa  est :  tamen  sciamus,  cum 
accipitur  remissio  peccatorum,  sinml  in  ea  conso- 
latione  fieri  vivificationem  per  Filium,  cum  Fide 
accipitur  vox  Evangelii,  et  donationemSpiritus  sancti. 
Ideo  et  loliannes  duobus  vo(^abuhs  usus  est,  sicutPau- 
lus  inquieiis:  Per  lesurn  ('hristum  gratia  et  veritas 
facta  est.  Giatiam  n<)nn'nat  gratuitam  remissionem  et 
reconciliationem  seu  acceptationem.  Deinde  umbris 
opponit  veritateu),  videlicef  regno  Politico,  sapien- 
tiae  et  iustitiae  carnis  et  alilN  bonis  peiituris.  Et 
noininat  verilatein,  vera  et  diiratura  bona,  veram 
agniiionem  Dei,  aeternam  vitam,  lucein,  iustitiam 
et  laetifiam  semper  duraturani,  cum  erit  Deus 
omnia  in  onmibus  sanctis  resuscifatis.  Ita  congruit 
dicfum  loliannis  cum  verbis  Pauli:  Per  Christum 
habemus  gratiam,  et  donum  per  gratiam.  Expiesse 
enirn  djnuiamus  Peldgianos  et  IMouacbosj  qui  fin- 
xerunt  homines  sine  regeneratione  posse  Legi  Dci 
satisfacere,  et  mereri  reconciliationem,  et  iustos 
esse  propria  Legis  impletione. 

Has  Pharisaicas  imaginationes,  quae  tollunt  in- 
gentia    beneficia   Mediatoiis,     prorsus    execrandas 


esse  censemus.  Et  Deo  gratias  agimus,  quod  non 
soluin  patefecit  Legem,  sed  etiam  misit  Filium,  et 
non  solum  edidit  promissionem  grafirie,  sed  efiam 
revera  adest  nobis,  regenerat,  saiictifi('at,  protegit 
et  gubernat  nos  assidue,  sicut  in  lohanne  dicitur: 
Si  quis  diligit  me,  sermonem  meum  servabit,  et 
Pater  meus  diliget  eum,  et  ad  eum  venienms,  et 
mansionem  apud  euin  faciemus. 

Hic  quoque  duo  illa  beneficia  recitantur,  (Jra- 
tia  et  donum  per  gratiam,  et  modus  exprimitur, 
qno  accipiuntur.  Initium  est  ab  auditu  Evangelii, 
cum  in  conversione  voce  Evangelii  nos  sustenta- 
mus,  sinml  haec  fiunt,  Pater  diligit  nos,  id  est,  re- 
cipit  per  misericordiam  propfer  Filium,  et  Filius 
dicit  consolationem  in  corde,  ostendit  misericordiam 
Patris,  et  vivificat  credentes  refractos  ex  dolori- 
bus  inferorum,  et  Pater  per  eum  effundit  Spiritum 
sanctum  in  corda,  ut  tales  motus  habaamus  qualis 
ipse  er,t,  laetemur  in  Deo,  diligamus  et  invocenms 
eum,  et  nos  el  subiiciamus,  agnoscamus  infirmita- 
tem  et  pericula  nos  ra,  et  sciamus  nobis  immensa 
misericordia  Dei  jiroposifum  esse  auxilium  divinum, 
contra  infirmitatem  nostram,  et  contra  Diaboloium 
rabiem.  Adversus  ista  petamus  Dei  praesentiam, 
sicut  dicitur:  Salvabo  vos  non  in  arcu,  sed  in  Do- 
mino  Deo  vestro,  id  est,  in  Filio,  qui  vere  est 
Emanuel,  vere  adest  credentibus,  cum  voce  Evan- 
gelii  sustenfantur,  et  sinml  dat  Spiritum  sanctum : 
Sic  1.  loli.  4.  dicitur:  In  hoc  scinms,  quod  in  ipso 
manemus,  et  ipse  in  nobis,  quia  de  Spiritu  suo  dat 
nobis. 


DE  VOCABULO  FmEI. 

Cnm  Paulus  inquit:  lustificamur  fide,  vocabu- 
lum  Fidei  non  tantum  historiae  nolifiam  significat, 
ut  Diaboli  etiam  norunt  hisforiam  seu  dogmata, 
Sed  sigiiificat  assenfiri  omnibus  arficulis  fidei,  et  in 
his  huic  artii;ulo:  Credo  remissionem  jieccatorunn,  et 
vitam  aeternam,  non  tanfum  allis  dari,  sed  milii  quo- 
que.  Cum  hoc  assensu,  quo  tibi  credis  remitti, 
cor  erigifur  fiducia  promissae  misericordiae,  ac- 
quiescenfe  in  Deo  propfer  Mediatorem,  lucet  in 
mente  assensus  apprehendens  vocem  Evangelii,  et 
fiducia  Medialorls  et  misericordiae  in  corde. 

Haec  fides  non  est  mortua  imaginafio,  sed  est 
illa  fides,  de  qua  dicitur:  Fide  iusfificati  pacem 
habemus.  Item,  Haec  est  vita  aeterna,  uf  agno- 
scant  fe  solum  verum  Deuin,  et  quein  misisti  lesum 
esse  Christum.  Ifein,  Qui  habet  Filium,  habet  vi- 
tam,  Sic  enim  accendifur  haec  Fides,  Filio  dlcente 
consolationem    per    vocem    Evangelii,    et    Spiritu 

29» 


455 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


456 


sancto    accendente    laetitiam    et   pacem    in    corde. 
Usitata  est  igitur  nobis  haec  definitio. 

FIDES  est  assentiri  universo  verbo  Dei,  nobis 
tradito,  atque  ita  et  promissioni  gratiae,  Et  est 
fiducia  acquiescens  in  Deo  propter  iSlediatorem,  ac- 
cedens  ad  Deum,  vere  invocans  eum,  et  clamans 
Abba  pater. 

Sic  intelligendum  esse  vocabulnm  Fidei,  cer- 
tissimuin  est,  ut  multa  illustria  testimonia  osten- 
dunt,  Romanos  quinto:  lustilicati  fide  pacem  habe- 
mus.  Ac  notitia  historiae,  qualis  in  Diabolis  est, 
non  affert  pacem,  imo  auget  pavores  et  desperatio- 
nem.  Quo  enim  certius  sciunt  Diaboli,  Filium  Dei 
iudicem  esse,  et  se  futuros  esse  in  poenis  aeternis, 
eo  horribilius  metuunt  et  odeiunt  Deum.  ISec  po- 
test  quicquam  cogitari  tristius  aut  peius,  quam  crea- 
turam  sic  in  tota  aeternitate  victuram  esse,  ut  ha- 
beat  sunnnam  acerbitatem  odii  adversus  Deum,  et 
velit  horribdi  furore,  omnia  contraria  divinae  vo- 
luntati,  ouniia  turpissinm,  et  destructionem  Dei  et 
universae  naturae,  si  esset  possibilis.  Tales  sunt 
Diaboli,  et  horum  similes  erunt  Iiomines  danniati. 
Huius  summi  et  infiniti  mali  cogitatione  expavescant 
anliui. 


Inde  autem  perspicue  intelHgltuf,  longe  aliam 
esse  fidem,  quae  credentibus  pacein  affert,  id  est, 
laetitiam  acquiescentem  in  Deo  propter  Mediatorem. 
Loquitur  eigo  Paulus  de  hac  Fide,  qua  sic  ample- 
cteris  promissionem,  ut  credas  tibi  ipsi  remitti  pec- 
cata,  te  ipsum  reconciliari,  Quae  Fides  est  assen- 
sio,  qua  accipis  omnes  articulos  Fidei,  et  est  fidu- 
cia  acquiescens  in  Deo  propter  Mediatorem.  Quare 
Paulus  ad  Hoinanos  quarto,  correlative  coiineetit 
Promissionem  et  Fidein.  Nominat  igitur  FIDEM 
hanc  assensionem,  qiiae  promissionem  accipit.  Nec 
dubium  est,  mandatum  Dei  esse,  ut  assentiamur 
promissioni:  sicut  lohannes  inqiiit:  Qui  noii  credit 
Deo,  meiidacem  eum  facit.  Ut  igitur  fide  accij.i 
promissio  possit  docet  Paulus  eam  non  peiidere  ex 
conditionc  Legis.  Haec  non  possunt  intelligi  de 
sola  notitia  historiae,  ut  adversarii  coeci,  et  falsis 
ophiionibus  fascinati  contendunt. 


Aliud  Testimonium. 

Ephesios  tertio,  Declarat  Paulus,  quid  nominet 
Fidem  pluriuiis  vocabulis,  quae  ostendunt,  qualis 
sit  motus  accensus  per  Filium  voce  Evangeiii,  et 
dato  Spiritn  sancto:  Dicit  enim  Fidem  talem  esse, 
quae  non  fugiat  Deum,  nou  fremat  adversus  eum, 


Sed  accedat  ad  eum,  et  quidem  propter  Mediato- 
rem.  Sic  enim  loquitur  Paulus:  Per  quem  aude- 
mus  accedere  in  fiducia  per  fidem  eius. 

Necessario  igitur  diciinus,  Fidem  et  assensionem 
esse,  quae  promissioiiem  accipit,  et  esse  fiduciani 
acquiescentem  iii  Deo  piopter  Mediatoiem.  Huc 
adiuiigantur  dicta:  lustus  fide  sua  vivet.  Item, 
Omnis  qni  credit  in  eum,  non  confundetur.  Certe 
sota  historiae  notitia  nenio  vivit:  Quare  necesse 
est  hanc  fidem  infelligi,  quae  est  fiducia  miseiicor- 
diae  propter  Mediatorem  promis^ae.  Nec  tnrben- 
tur  pii  cavillatione  Sophistica  eoruin  qui  vociferan- 
tur,  nos  miscere  virtutes  theologicas,  Fidein  et 
Spem,  et  disputant  fiduciam  esse  actum  spei.  Ad 
Iiaec  respondeo:  Certum  est  re  ipsa  has  virtntes 
seu  motus  non  ])osse  distrahi.  Sed  tamen  officiis 
propriis  distii:ctae  sunt.  Fides  et  notitia  est,  et 
motus  accensus  a  Spiritu  sancto  in  voluntate  et 
corde,  quo  in  praesentia  volumus  et  accipinuis  re- 
missionem  peccatoium,  rei^oiiciliationem  et  vivifica- 
tionein,  quae  fit  per  Filium  et  Spiiituin  sancfuin. 
Sed  spes  est  certa  expectatio  salutis  aeternae,  gra- 
tis  daiidae  propter  Mediatorem,  et  niitigationis  ca- 
lamitatum  in  hac  vita,  iuxta  consilium  Dei:  Estque 
haec  expectalio  motus  in  corde,  accensus  a  Spiiitu 
sancto.  sequeiis  fidein,  Sic  propiia  euiusque  virtu- 
tis  officia  intelligantur  et  recte  discernantur. 

Ad  enarrationem  vocabuli  fides  et  haec  admo- 
nitio  pertinet.  Ideiu  est  dicere:  Per  miseiicorcnatn 
homines  iustos  esse,  seu  placere  Deo,  et  dicere: 
Homines  Fide  iustos  esse.  Expresse  autem  et  sae- 
pe  repetitae  sunt  hae  sententiae  Psalmo  sexto:  Sal- 
vum  nie  fac  pro}!ter  misericordiam  tuam.  Psal.  31. 
Beati  quorum  remissae  sunt  iniquitates  etc.  Item, 
Dixi:  confitebor  adversus  nie  iniustitiam  meam,  et 
tu  remittes  impietatem  peccati  mei.  Danielis  noiio: 
Non  iii  iustitia  nostra,  sed  misei  icoi  dia  tua  propter 
Domiiium  exaudi  nos.  Sic  et  Moises  precatur  Ex- 
odi  34.  Domine  Deus  misericors,  qui  aufers  ini- 
quitatem,  et  innocens  coiam  te  non  est  iiinocens. 
Et  lonae  secundo:  Relinquentes  misericordiam  vana 
custodiunt. 

Quoties    autem    misericordia  nominatur,    simul 

intelligi   opoitet  promissionem  et  Mediatorem,  quia 

loquuntur  Piophetae  de  misericordia  certa,  et  pro- 

missa  propter  Mediatorem.    Idem  est  igitur  dicere,- 

Fide    iustificamur,    quia  promissioncm    Fide   accipi 

opoitet,  et  ei  ciedentes  acquiescimus  in  IMediatore, 

et  statuimus  nos  ])ro|)ter   ipsius  obedientiam  recipi 

et    placere.     Ideo  Paulus   Rom.  4.     Fidem  et  Pro- 

I  missionem  coniungit:  Ideo  e\  fide  gratis,    ut  firma 

I  sit  Promissio.     Et  nos  usitate  dicimus  hanc  propo- 

i  sitionem,  Fide  iustificamur,  intelligi  correlative  pro 


457 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


458 


ista:  per  misericordiam  gratls  propter  Mediatorem 
placemus,  Qiii  tanicn  ita  nobis  applicat  sua  beneK- 
cia,  cum  promissloni  credimus. 

Haec  ideo  dicenda  sunt,  ut  nativa  sententia 
retineatur  in  propositione,  Fide  iustificanmr.  Nam 
Ori^enes,  Thomas,  et  multi  alii  depravarunt  Pauli 
sententiam,  qui  finxerunt  Synecdochen,  Fide  iusti- 
ficamur,  i«l  est,  prae|)aranmr,  ut  postea  sinms  iusti 
aliis  virtutibus,  ut  si  quis  dicat:  iMotus  calefacit,  id 
est,  exuscitat  aliquid,  quo  postea  sumus  calidi. 
Thomas  hanc  Synecdochen  liis  verbis  expressit: 
Fide  scilicet  formata  aliis  virtutibus  sumus  iusti, 
quod  nihil  aliud  est,  quam  dicere  homines  iustos 
esse  suis  operibus. 

Osiander  pro  effectu  nominat  causam ,  Fide 
praeparamur,  ut  postea  siums  iusti  Deo  habitante 
in  nobis,  nec  recipit  hanc  interpretationem,  Fide  iu- 
sti  sunjus,  videlicet.  per  misericordiam  propter  Me- 
diatoris  obedientiam. 

Simus  igitur  vigilantes  in  refutatione  huius 
Synecdoches,  et  confirmemus  nos  in  quotidiana  in- 
vocalione,  illis  ipsis  exeniplis  Prophetarum.  Non 
erras,  quando  invocas  ut  jNloises,  David,  Daniel, 
et  caeteri  Proj  hetae.  Hi  omnes  confugiunt  ad  mi- 
sericordiam  gratuitan»,  et  hanc  statuunt  certam  et 
promissam  esse  propter  Mediatorem:  Sic  cum  tu 
quoque  invocas_,  recte  invocas.  Haec  saepe  cogi- 
tanda  sunt,  ut  contra  illam  Sophisticam  Synecdo- 
chen  co))firmenmr. 

Deinde  verum  est,  cum  sustentamur  et  libera- 
mur  ex  doloribus  inferorum,  adest  Filius  Dei  et 
vivificat  nos,  Sed  obedientia  Mediatoris  fide  in- 
tuenda  est,  et  propter  illam  statuas  te  certo  pla- 
ceie:  Et  obedientia  Mediatoris  in  infinitum  antefe- 
renda  est  illis  novis  actionibus,  quae  in  te  fiunt. 


Conclusio. 

Recte  explicatis  vocabulis,  recito  propositio- 
nem,  quae  est  suinma  Evangelii.  recitata  a  Pauio 
Rom.  3.  et  deinceps.  Propter  Filluin  Dei  Mediato- 
rem,  et  quidem  propter  eius  obedientiam,  Gratis, 
non  propter  ulla  nostra  merita,  accipimus  in  veris 
pavoribus  sola  Fide  reinissionem  pcc(!atoruni  et  re- 
conciliationem,  et  in  ea  consolatione  cum  Fide  su- 
stentamur,  Filius  Dei  fpse  in  nobis  est  efficax,  di- 
cit  consolationein  voce  E/angclii,  ostendit  miseri- 
cordiam  Patris,  et  liberat  nos  ex  doloribus  infero- 
ruin,  et  dat  Spirituin  sanctum,  ac  reputamur  iusti 
coram  Deo,    id  est,    accepli    Deo  propter  obedien- 


tiam  Mediatoris,  et  simul  sumus  haeredes  vitae  ae- 
ternae  propter  Mediatorein,  non  propfer  nostram 
dignitatem  aut  nostras  virtutes  seu  opera. 

Huius  oonclusionis  testimonia  propria  et  per- 
spicua  sint  in  conspectu,  ut  docfrinae  puritas  con- 
servetur,  Primun»  propter  gloriam  Filii  Dei,  Dein- 
de  ut  fiinuun  consolationeui  teneamus,  et  Dcum 
recte  invocare  possimus,  fiducia  Mediatoris. 


Testimonia. 

Primum.  Act.  10.  Hnic  omnes  Prophetae  te- 
stimonium  perhibeut,  accipere  reinissionem  pecca- 
toruni  per  nomen  eius,  omnes  qui  credunt  in  eum. 
Hic  Petrus  affirmat,  liimc  esse  conscnsuin  omnium 
Prophetarum,  ut  significet  hanc  perpetuam  vocem 
esse  pronnssionum  in  Ecclesia  Dei,  et  quidem  dis- 
cernentem  veram  Ecclesiam  ab  aliis  gentibus  et 
congregationibus. 


Secundum    Testimonium. 

Rom.  .3.  principfilis  propositio  his  verbis  con- 
stituilur.  Omnes  peccaverunt,  et  carent  gloria  Dei. 
lustificamur  autem  Gratis  ipsUis  gratia  per  Kedem- 
tioiiem,  quae  est  in  Christo  lesu,  quein  proposuit 
Deus  propit  aforeni  per  Fidem  in  sanguine  eius. 
Inifio  ut  osfendat  homines  non  esse  iustos  propiia 
mundifia,  iiiqait,  Omnes  esse  reos,  et  carere  glo- 
ria  Dei,  id  esf,  sapientia  et  iustitia,  quam  Deus  ap- 
probat,  seu  ducit  esse  gloriam,  seu  Deo  ipso,  seu 
praesentia  Dei  in  nobis.  Deinde  addit  quomodo 
reconciliemur:  lusfificamur,  id  est,  accipimus  re- 
missionem  peccatorum,  et  repufamur  iusti  seu  ac- 
cepti  Gratis,  ipsius  gratia,  id  est,  misericoidia  gra- 
tuita  propter  Christum,  quem  ptoposuit  Deus  pro- 
pitiatorem.  Adilit  aufem:  iustificamur  in  sanguine 
eius,  id  est,  propter  obedientiam  ipsius.  Sed  hoc 
beneficium  Fide  applicari  oportet. 

Statuendum  est  igifur,  quod  propter  hunc  pro- 
pifiatorem,  et  quidem  propfer  eius  obedienfiam,  ti- 
bi  vere  propilius  sit  Deus,  non  propter  tiiam  digni- 
tafein.  Haec  Fides  est  fiducia,  qnae  pacem  et  vi- 
tam  cordibus  affert,  ut  supra  de  Fide  dictum  est, 
quae  in  Deo  propfer  Mediatorem  acquiescit.  Deinde 
Paulus  in  (juarto  capite  insfituit  confirmalionem 
huius  proposifionis,  et  testimonia  ac  argumenta  re- 
censet.  Primum  tesiimonium  sumtum  est  ex  Ge- 
nesi.     Ut  enim  ostendat  hanc   perpeiuam  esse  Ec- 


459 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


460 


clesiae  doctrinani,  citat  priniam  concfonem,  in  qua 
expresse  fit  meiitio  Fidei  et  lustitiae.  Allegat  et 
illuiu  virum  (jui  proponitur,  ut  ab  ipso  caeteri 
discant  promissiones  et  verum  cultum  Dei.  Credidit 
Abrahaui  Deo,  et  imputatum  est  ei  ad  iustitiam. 

Semper  in  conspectu  sit  Pauli  Syllogismus  in 
quarto  capite  ad  Romanos. 

Promissionem     reconciliationis     oportet 

esse    certam, 
Promissio    pendens   ex   conditione   Le- 

gis  nobis  est  inceila, 
Ergo,  Promissio  reconciliationis  non  pen- 

det  ex  conditione  Legis,    sed  datur 

Gratis  propter  Mediatorem. 

Maiorem  in  Syllogismo  Paulus  confirmat,  in- 
quiens:  Lex  iram  efticit,  id  est,  Lex  semper  accu- 
sat  homines  in  hac  naturae  ind)ecillitate,  et  osten- 
dit  nos  non  esse  tales,  quales  esse  praecipit.  JNon 
igitur  affert  consolationem,  sed  dolores  animi  fu- 
gientis  Deum,  et  tristes  fremitus,  de  quibus  dicilur: 
Sicut  Leo  contrivit  omnia  ossa  mea,  et  Rom.  7. 
copiose  declaratuT  propositio  haec:  Peccatum  per 
Legem  fit  excellenter  peccatum,  id  est,  reiun.  Tunc 
enim  reatus  senlitur,  cum  Lege  perterrefacti  senti- 
mus  iram  Dei,  et  1.  Corinth.  15.  Aculeus  mortis 
peccatum  est,  potentia  vero  peccati  lex  est,  id  est,  j 
Peccatum  quidem  immediate  est  causa  mortis,  et 
aeternae  poenae,  et  est  per  se  causa:  tunc  autem 
sentitur,  quale  malum  sit,  qnando  lege  homines 
perterrefacti,  sentiunt  se  propter  peccatum  a  Deo 
abiici,  et  non  vivificari. 

Hanc  doctrinam  de  Lege  Paulus  opponit  Pha- 
risaicis  opinionibns,  et  expresse  postea  inquit:  Le- 
gi  erat  injpossihile  iustificare.  Aha  igitur  vox  est, 
annuntians  reconciliationem,  videlicet  piomissio  pro- 
pter  Mediatorem  Filium,  gratis  offe<ens  remissio- 
nem  pecctatorum  et  reconciliationem,  et  vi'>ificatio- 
nem,  quae  tunc  fit  in  illa  consolatione  per  Filium 
et  Spirituni  sanctum.  Hunc  totiim  Pauli  Syllogis- 
mum  omnibus  familiarissime  notum  esse  oportet, 
qnia  discrimen  Legis  et  Promissionis  gratiae,  quae 
propria  est  Evangelii,  et  discrimen  Ecclesiae  et 
Eihiucorum  perspicue  ostendit. 


Deinde  minorem  sic  declarat,  videlicet,  opor- 
tet  promissionem  reconciliationis  esse  certan».  Si 
enim  non  esset  certa  reconciliatio,  nulla  consola- 
tio  nota  esset  hominibus,  et  nullum  discrimen  esset 
Ecclesiae   Dei   et   Ethnicorum,    quia  Ethnici  etiam 


norunt  Legem.  Ut  autem  discnmen  esset  Eccle- 
siae  et  Ethnicorum,  tradita  est  alia  vox  praeter 
Legem,  scilicet  promissio  gratiae,  seu  reconciliatio- 
nis.  Hanc  qui  audiunt  et  Fide  amplectuntur,  ii  sunt 
vera  Ecclesia  Dei.  Nec  satis  est  nosse  Legem,  et 
vivere  in  perpetua  dulitatione,  sicut  Ethnici  cogi- 
tant.  Et  prorsus  Etlmico  more  iubent  Papistae  te 
semper  dubitare,  an  te  rocipiat  Deus,  et  hanc  inia- 
ginationem  retinent.  Deus  legeai  dedit,  hanc  ser- 
vantes  Deo  placent.  Ego  fateor  me  non  esse  ta- 
lem,  qualem  lex  esse  praecipit,  ideo  dubito,  an  pla- 
ceam  Deo,  et  an  me  exaudiat.  Haec  imaginatio 
est  prorsus  Eihnica,  et  delet  promissionem  gratiae. 
Pugnat  igitur  Paulus  de  prouiissione,  et  affirmat 
eam  esse  certam  oportere,  et  a  Lege  distujgui, 
sicut  inquit:  Ideo  ex  fide  gratis,  ut  sit  firma  pro- 
missio.  Haec  sunt  perspicua,  recte  institutis,  et  in- 
telligentibus  exercitia  poenitentiae,  quia  certe  opor- 
tet  esse  aliquam  firniam  consolationeni,  sed  fasci- 
nati  Pliarisaijis  opinionibus,  haec  non  intelligunt, 
et  dubitationem  Ethnico  more  retinent. 

Rccitavi  aliquot  ilhistria  testimonia,  sumta  ex 
iis  locis,  ubi  haec  doctrina  principaliter  traditur, 
conlia  Pharisaica  iudicia,  et  ex  sede  huius  mate- 
riae,  Sieut  in  qualibet  contioversla ,  quaerenda  est 
perpetua  sententia  scribentiiim,  non  tantum  exer- 
penda  sunt  mutilata  testimoiua. 

Manifestissimum  est  autem  omnes  Prophetas 
et  Apostolos  retinere  hanc  propositionem  universa- 
liter,  de  cmnibus  hominibus,  excepto  Clnisto,  Non 
iustificabitur  in  conspectu  tuo  ouniis  vivens.  Item, 
Omnes  eirent  £2,loiia  Dei.     Posita  hac  nes^ativa  uni- 

!••  •  I  •• 

versali  de  personis:  Seqnitur  altera  de  niisericor- 
dia:  Siciit  Daniel  conimigit,  Non  in  iustitia  iiostra, 
sed  in  misericordia  tua  piopter  Doininum  exaudi 
nos.  Item,  Psalino  6.  Salvum  me  fa^c  propler 
misericordiam  tuam.  Item,  Dixi  confitebor  adver- 
sum  me  iniusiitiam  nieam,  et  tu  remittis  impietatem 
peocati  mei,  etc.  Hoc  modo  universaliter  accedunt 
ad  Dedin  oinnes  sancii ,  ut  ad  Romanos  et  Ephe- 
seos  sic  dicitur:  Per  hunc  habemus  accessuin  fide. 
Itein,  Propter  unius  obedientiam  iustificantur  mulli. 
Sic  et  nos  accedamus  ad  Deum. 

His  fontibus  cognifis  intelh'gi  potest,  sententiam 
quae  in  nostris  Ecclesiis  proponitur,  j>erpeluum 
consensum  esse,  expressum  in  omnibus  scriptis 
Piopheticis  et  Apostolicis.  Sicut  et  Petnis  perpe- 
tuum  consensum  citat:  Huic  onmes  Piophetae  te- 
stiinoniuin  perlnbent,  elc.  Ideo  firmissiine  comple- 
ctamur  hanc  sententiam,  et  non  sinamus  nobis  cri- 
pi,  aut  Piiaiisaicis  deliramentis  Papistaruin ,  aut 
aliis  praestigiis  eludi. 

Hic  rursus  etiam  consideremus,  quare  necesse 


461 


V.    EXPLICATIO  SYiMBOLI  NICENI. 


462 


sit,  retineri  particulam  exclusivam,  Gratis  vel  sola 
Fi(]e.  IJsitatum  est  autem  nobis  propter  iuniorum 
commonefactionem,  lecilare  quatuor  causas,  pro- 
pter  quas  necesse  est  retiiieri  exclusivam. 

Prima  est,  ut  Mediatori  Filio  Dei  tribuatur  de- 
bitus  lionos,  qnod  propter  ipsum  (irratis,  non  pro- 
pter  nostram  digniiatem  uUam  accipiamus  remis- 
sionem  et  reconciliationem,  Quia  liic  est  honos  so- 
lius  Filii  Dei  tollere  peccatum  iuxta  dictum:  Ecce 
agnus  Dei,  qui  toUit  peccata  mundi. 

Secunda  est,  ut  nostrae  raentes  teneant  firmam 
consolationem:  Quia,  si  penderet  remissio  ex  digni- 
tate  nostra,  fieret  incerta,  sicut  et  Paulus  dicit : 
Ideo  ex  Fide  gratis,  ut  sit  firma  promissio  etc. 

Tertia,  ut  sit  illustre  discrimen  Legis  et  Evan- 
gelii:  Quia  particula  Gratis  propter  Christuin, 
discernit  Le2;eni  et  Evan2:eliuin.  Lex  enim  non  ha- 
bet  gi-atuitas  promissiones,  sed  semper  postulat  in- 
tegram  obedientiam. 

Qiiarta  causa,  ut  possit  fieri  invocatio  ad  Deum, 
Quia  omnes  sentinms  in  Ijivocatione  turbari  corda, 
cogitatione  indignitatis  nostrae,  iuxta  hoc  dictum: 
Peccatores  Deus  non  exandit.  Semper  igitur  ne- 
cesse  est  in  Invocatione  primnm  nos.confirmari  co- 
gitatione  gratuitae  promissionis,  quae  in  conversio- 
ne  reinis.>ionein  et  reconcillationem  offert  credenti- 
bus  In  Fiiium,  efiamsi  manent  in  nobis  reHquiae 
peccati,  ut  haec  aiibi  copiosius  declarantur. 


DE  NOVA  OBEDTENTIA  SEU  DE  BO- 
NIS    OPERIBUS. 


Non  ideo  ingen^em  iram  Dei  susiinuit  Media- 
tor,  sudans  sanguinem  et  moriens  in  cruce,  ut  con- 
firmetur  peccatum  in  hoirnnibus,  et  sit  liceiitia 
omnium  scelerum :  Sed  ut  Peccatum  et  Mors  re 
ipsa  deleanfur  in  homine,  et  inchoentur  aeterna  vi- 
ta,  et  aeterna  hix ,  sapieniia  et  iu  titia  in  honnne, 
et  homo  rursus  fiat  temphnn  Dei,  sicul  inquit  Fili- 
us:  Si  qui^»  dili^i;it  me,  sermonem  meum  servabit, 
et  Pater  ineus  diliget  euin,  et  ad  euin  veniemu.s,  et 
mansionem  apud  eiiin  facienius.  Et  Rom.  8.  dici- 
tur:  Si  quis  Spirirum  Ciiristi  non  liabef,  hic  non  est 
eius.  Scianms  igitur,  sic  fieri  renjissionem  pecca- 
torum  et  leeonciTialionem,  seu  iusiifi(;ationem  fide, 
ut  siiiuil  fiant  regeneraiio  et  vivificalio,  Sicut  et 
Doniinus  inquil :  Nisi  quis  renatus  fuerit  ex  aqua 
et  Spiritu.  Et  Petrus^  inquit :  Kegenerati  estis  per 
Verbum  vivum  Dei,  et  maneKS  in  seculum.     Et  1. 


lohan  3.  Qui  natus  est  ex  Deo,  peccatum  non  facit, 
quia  Semen  eius  in  eo  manet.  Sic  autem  fit  Kegenera- 
tio_,  et  sic  fit  homo  templum  Dei.  Sicut  Adam  in  prima 
consolatione  sensit  sese  ex  morte  liberari:  Auribus 
accepit  foris  vocem  promissionis:  cum  hac  voce 
siinul  Filius  Dei  est  efficax,  dicit  consolationem, 
ostendit  hanc  esse  voluntatem  Dei,  ut  Adam  habeat 
remissionem,  vivificat  euin,  et  confirmat  assensio- 
nem,  ac  effundit  Spiritum  sanctum  in  cor  Adae, 
qui  cum  sit  laetitia,  iam  laetatur  Adam  in  Deo  re- 
cte  agnito,  seu  agnita  misericordia,  et  accenduntur 
motus  tales,  qualis  est  ipse  Spiritus  sanctus,  luxta 
dictum:  Dabo  Legem  meam  iu  corda  eoruni. 

Eodem  modo  de  Davide,  et  de  omnibus,  qui 
vere  convertuntur  ad  Deum,  cogitandum  est.  Da- 
vid  auribus  accipit  hanc  vocem,  Dominus  abstulit 
peccatum  tuuin:  Cura  hac  voce  sinml  Filius  Dei 
\6yog  in  mer.te  Davidis  est  efficax,  dicit  consolatio- 
nem,  et  ostendit  hanc  esse  voUnitatem  Dei,  ut  Da- 
vid  habeat  remissionem  peccatorura,  et  iara  fit  re- 
conciliatus,  et  vivificat  eum,  ac  confirmat  assensio- 
nem,  et,  siinul  effundit  Spiritum  sanctum  in  corda 
Davidis,  quo  laetatur  David  inDeo,  agnita  ia  u  eius 
misericordia,  sicut  inquit:  Auditiii  meo  dabis  gau- 
dium  et  laetitiam,  et  exultabuiit  ossa  humiliata. 

Haec  mutatio  est  regeneratio  seu  vera  conver- 
sio  ad  Deum,  et  quomodo  siinul  sint  tres  personae, 
pie  considerandum  est.  A6yog  dicit  consolationem, 
et  ostendit  hanc  esse  voluntatem  Patris,  ut  simus 
recepti,  et  hicet  in  inente,  ut  assentiamus.  Et  Pa- 
ter  per  Filium  dat  Spirituin  sanctum,  ut  scriptum 
est:  Dans  dona  hominibus.  Et  Act.  2.  Promissio- 
nem  Spiritus  sancti  accipiens  a  Patre. 

Dicit  igitur  Athanasius:  In  quocunque  homine 
est  Spiritus  sanctus,  in  eo  est  per  Filium,  et  quia 
prius  agnosci  oportet  Mediatorem,  quod  propter 
ipsius  obedientiain  recipiamur^  et  quia  curn  verbo 
vocali  Filius  est  efficax,  et  dat  Spiritum  sancfum. 
Et  Paulus  inquit  ad  (ralatas,  ut  promissionem  Spi- 
ritus  accipiamus  per  Fidem.  Et  Ephe.  3.  Ut  ha- 
bitet  Christus  per  Fidem  in  cordibus  vestris,  id  est, 
T^oyog  adsit  in  vobis,  ostendat  vohrntatem  Patris,  et 
sit  efficax,  et  vos  ita  transformemini ,  ut  notitia  et 
affectus  fiant  similes  Filio  Dei,  qui  est  imago  ae- 
terni  Patris,  sicut  de  transformatiune  dicltur  '2.  Co- 
rinfh.  3.  Haec  renovatio  seu  regeneratio  seu  con- 
veisio  fit,  cum  in  veris  d<)h)ribus  accipitiir  reniis- 
sio  peccaforum,  et  reconciliafio,  fide.  Inde  perspi- 
cue  intellip^i  pofest,  novaiir  obedienliam  necessaii- 
arn  esse.  Nec  vocabuluin  riecessitas  propiie  signi- 
ficat  violentam  coactioneni,  ut  indocti  suepe  inter- 
pretantur-,  ut  cum  dicitur:  Lafro  c;r])frrs  necessario 
desinit  latrocirrari,  ubi  necessitas  significat  coactio- 


463 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


464 


nem  foris  accidentem  etiam  cum  voluritas  repusjnat. 
Sed  cum  inquit  Paulus:  Debitores  sumus,  intelligit 
necessitatem,  ordinem  a  Deo  sancitum,  quo  crea- 
tura  subiecta  est  Creatori,  quo  vult  Deus  immuia- 
biliter,  ut  et  volens  obtempcret  creatura  rationalis, 
et    sciat  non  esse  faciendum  contra  illum  ordinem. 

Haec  relinquo  considerationi  piorum  et  enidi- 
torum :  Sequar  autem  usitatam  dispositionem ,  in 
doctrina  de  bonis  operibus,  seu  de  nova  obedien- 
tia,  iuxta  has  quaestiones: 

L  Quae  opera  sint  docenda  et  facienda. 

II.  Quomodo  fieri  possint. 

ni.  Quomodo  placeant. 

nil.  Quare  facienda  sint. 

V.  Quod  sit  discrimen  peccatorum,  cum  ne- 
cesse  sit  fateri,  quod  in  hac  vita  magna  sint  pec- 
cata  in  sanctis. 


DE  PRIMA  QUAESTIONE. 

Quae  opera  sint  docenda  et  facienda? 

Respondeo.  Illa  quae  praecepta  sunt  in  Ver- 
bo  Dei,  ac  summa  comprehensa  est  in  Decalogo, 
recte  inlellecto,  sicut  Ezech.  20.  dicitur:  In  prae- 
ceptis  meis  ambulate.  Vult  enim  Deus  normam 
certam  in  Ecclesia  conspici,  et  semper  in  Ecclesia, 
iiule  usque  ab  initio  generis  humani  doc(rina  Deca- 
logi  fuit.  Ac  tenendae  sunt  perspicuae  contirmatio- 
nes,  contra  Antinoinos  et  Anabaptistas,  qui  deleta 
hac  norma,  concedunt  infinitam  licentiam  contra 
vocem  divinam:  [n  praeceptis  meis  ambulate.  Ifem, 
contra  dictum  loliannis:  ^  d^aQiCa  iailv  dvoiiia.  Item 
contra  dictum:  Si  vis  ingredi  in  vitam  aeternam, 
serva  mandata.     Item,  Per  Fidem  Lex  stabilitur. 

Nec  opus  est  longa  disputatione,  quia  nianife- 
stum  est  propriam  vocem  Ecclesiae  esse,  doctiinam 
de  poenitentia,  argi:entem  peccata,  ad  quam  par- 
tem  opus  est  voce  Legis,  iuxta  dictum:  Per  Le- 
gem  cogniiio  peccati.  Nec  dubium  est  semper  in 
vera  Ecclesia  Dei  mansisse  vocem  Legis  incorru- 
ptam.  Qiiod  qui  em  et  illustre  testimonium  est, 
solam  Ecclesiam  esse  coefum  Deo  placentem.  Quia 
etiam  ratio  naturalis  intelligit  im|)ossibiIe  esse  pla- 
cere  Deo,  sectam  probantem  aliqua  peccata  contra 
Legem  Dei,  sicut  Ethnici  approbaverunt  confusio- 
nes  libidinum,  homicidia  in  ludis  gladiatoriis,  item 
manifestam  idololatriam :  sicut  et  Papa  manifestani 


Idololatriam  approbat,  delet  praeceptum:  Non  con- 
cupisces,  Corrumpit  praeceptum:  Non  moechaberis 
etc.  Scienduin  est  autem  iii  renatis,  non  tantum  ex- 
ternam  obedientiam  esse,  sed  etiam  inchoari  interio- 
rem  obedientiam,  quia  Spiritus  accendit  iam  tales 
motus,  qualis  ipse  est,  qui  quidem  sunt  congruen- 
tes  cum  Lege  Dei. 

Praecipue  autem  considerentur  opera  interiora, 
quae  ad  piimum  et  secundum  Praeceptum  perti- 
nent:  ut  ad  primum  haec  pertinent,  vera  agnitio 
Dei,  id  est,  vero  assensu  et  firma  fideamplecti  to- 
tam  doctrinam  a  Deo  traditam,  vere  credere  com- 
minationibus,  et  perterrefieri  agnitione  irae  Dei. 
Kursus  etiam  credere  promissioni  gratiae,  et  erigi 
Fide,  id  est,  fiducia  IMediatoris,  et  laetari  in  Deo. 
Haec  fides  dilectionem  parit,  qua  voluntas  iam  se 
subiicit  Deo,  et  habet  bonum  propositum  obediendi 
Deo,  iuxta  onmia  praecepta.  Coniunctae  sunt  cura 
fide  et  laefitia  in  Deo,  Spes  et  Patientia.  Item, 
cum  Timore  et  Fide  coniuncta  est  virtus,  quae  no- 
minatur  humilitas,  quae  est  in  agnitione  piopriae 
infirmitatis  vere  timere  Deum,  et  expavescere  agni- 
tione  irae  Dei  contra  peccata,  et  sordes  nostias, 
et  est  non  erumpere  exfra  vocationem,  et  tan.en  in 
vocatione,  fiducia  auxilii  divini  servire,  et  fateri 
praesentiam  et  auxilium  Dei,  et  non  despicere  aut 
premere  alios,  sed  siiigulis  suo  loco  honorem  tri- 
buere,  nec  fremere  adversus  Deum,  cuin  punit.  Ita 
haec  virtus  ex  multis  composita  est. 

Ad  primum  et  secundum  praeceptum  pertinent, 
vera  agnitio  Dei,  gratiarum  actio,  confessio,  pro- 
pagatic  doctrinae.  Diligenter  autem  cognoscenda 
est  enarratio  Decalogi,  ut  aliquo  modo  cogitari 
possit,  qualis  sit  inteiior  obedientia,  et  quae  sint 
praecipuae  virfutes  iuxta  singula  praecepta,  et  quod 
sit  dis(;riinen  Ecclesiae  et  praestantium  Ethnicorum, 
ut  Scipio  est  honestus  princeps,  sapiens  senator, 
et  dux  fortis  et  foelix.  Haec  omnia  sunt  et  in  Da- 
vide,  sed  accedunt  alia,  David  est  domicilium  Dei, 
qui  accendit  in  eo  novam  Incem  verbo,  scilicet  no- 
tifiam  veram  Dei,  et  assensionem  Spiritu  sancto 
confirmat,  accendit  timorem  Dei,  fidein,  laetitiam 
acquiescentem  in  Deo,  spem,  veram  invocationem, 
petifionem  auxilii  in  omnibus  praeliis,  et  rdiqua  vi- 
ta,  gratiarum  actionem,  confessionem  et  propagatio- 
nem  doctrinae,  humilitatem,  patientiam.  Et  tota 
obedientia  interior  et  exterior  in  Davide  refertur 
piinci|»aliter  ad  Deum,  et  ut  ipsi  obediat,  ])raestet 
ei  veros  culius,  et  alii  confimientur  in  veia  agni- 
tione  Dei,  et  simul  cum  ipso  Deo  gratias  agant,  et 
confirmati  exemplis  liberationum  Davidis,  invocent 
et  ipsi  ardentius. 


465 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  NICLNL 


466 


II.    QUAESTIO. 

Quomodo    possint   fieri  bona  opera? 

Saepe  dictum  est  supra,  reltquam  esse  in  ho- 
mine  non  renato  liberta!em  utcunque  regendae  lo- 
comotivae,  sicut  usitate  loquimur.  Quare  potest 
homo  aliquo  modo  externas  actiones  facere  con- 
gruentes  Legi  Dei:  Quanquam  haec  libertas  lan- 
guidior  est  in  hac  infirmitate  naturae  hominum,  et 
saepissime  impeditur  insidiis  Diaboh)rum.  Sed  de 
interiore  obedieutia  sciendum  est,  videlicet,  de  ve- 
ra  agnitione  Dei,  de  vero  timore,  de  vera  fidu- 
cia  Mediatoris ,  de  laetitia  in  Deo  et  dilectio- 
ne  Dei,  de  firmitate  fidei  in  periculis,  hanc  interio- 
rem  lucem,  et  motus  congruentes  Legi  Dei,  non 
posse  inchoari  sine  Evangelio,  et  nisi  ipso  Deo 
trahente,  movente  et  renovante  mentem  et  cor, 
quod  ita  fit:  Ipse  Filius  Dei  est  efficax  voce  Evan- 
gehi  in  mente  tua,  et  ostendit  voluntatem  Patris,  et 
simul  eftuiidit  Spiritum  sanctum  in  cor,  ut  assensio- 
nem  confirmet,,  exuscitet  Timorem,  Fidem,  Dilectio- 
nem  Dei,  et  flectat  cor  ad  invocationem,  et  adiu- 
vet  omnes  vires,  etiam  ad  regendas  actiones  exter- 
nas.  Ipse  etiani  Filius  Dei  potenter  depellit  Dia- 
bolos  insidiantes,  menti  dat  bona  consiiia  in  rebus 
dubiis  cogitatione  doctrinae,  et  cor  in  bonis  consi- 
liis  confirmat  Spiritu  sancto,  et  ducit  ad  occasio- 
nes  salutares,  ut  Davidi  dat  consilium,  ne  inteifi- 
ciat  Saulem.  Et  in  hoc  consilio  confirmat  eum  Spi- 
ritu  sancto,  et  exitus  est  salutaris.  Inquit  igitur 
Filius  Dei  :  Sine  me  nihil  potestis  facere,  id  est, 
nullas  actiones  sahitares.  Item,  Aj^paruit  FiUus 
Dei,  ut  destruat  opera  Diaboli.  Et  de  Spiritu  san- 
cto  dicitur:  Effundam  super  domum  David  Spiritum 
gratiae  et  precum.  Et  llom.  8.  Accepistis  Spiri- 
tum  adoptionis  filiorum,  clamantem  Abba  pater. 
Item,  Si  Spiritus  Christi  non  est  in  vobis,  non  estis 
ipsius. 

Et  de  Filio  et  de  Spiritu  sancto  dicitur  in  Epi- 
stola  lohannis:  In  hoc  scimus,  quod  Filius  sit  in 
nobis,  et  nos  in  eo,  quia  de  Spiritu  suo  dat  nobis. 
Itaque  totis  pectoribus  damnamus  et  detestamur 
PeUigianos  et  similes  omnes,  qui  tantum  habent 
Philosopliicas  imaginationes  de  impletione  Legis. 
Cogitant  Legi  Dei  satisfieri  externa  obedientia,  et 
dicunt  Legi  Dei  posse  satisfieri  sine  Spiritu  sancto, 
et  illam  externam  obedientiam  affirmant  esse  iusti- 
tiam  coram  Deo,  et  mereri  remissionem  peccato- 
rum  et  vitam  aeternam,  delent  beneficia  Mediatoris, 
et  tollunt  Spiritum  sanctum,  et  abolent  veram  Dei 
agnhionem  et  invocationem:  Sunt  ingrati  Deo  pro 
summis  beneficiis,  et  peccatum  et  potentiam  Dia- 
boli  in  hominibus  confirmant.  Sciamus  igitur  exe- 
crandos    esse  Pelagianos,    et   eorum    similes,    qui 

MELAJ4TU.  OPKK.  TOL.  XXIH. 


transformant  Ecclesiae  doctrinam  in  Philosophicas 
imaginationes.  Et  aliqui  aperte  scripserunt,  idera 
dicere  Philosoplios,  cum  distinguunt  hominis  vires 
in  affectus  et  rationem,  et  Paulum,  cum  distinguit 
carnem  et  Spiritum.  De  his  Ijlaspliemis  mendaciis 
necesse  est  iuniores  praemoneri.  Nam  Caro  signi- 
ficat  omnes  vires  naturales  sine  regeneratione, 
sensus,  affectus  et  rationem.  Sed  Spiritus  in  hoc 
proposito,  significat  ipsum  Spiritum  sanctum  per- 
sonam  divinam,  quae  effiinditur  in  corda  creden- 
tium,  de  qua  Filius  inquit,  lohan.  14.  Rogabo 
Patrem,  et  dabit  vobis  aliuni  paracletum,  ut  ma- 
neat  vobiscum  in  seculum,  Spiritum  veritatis,  quem 
mundus  non  potest  capere,  quia  non  videt  eum, 
nec  novit  eum,  Vos  autem  novistis.  Dolendum  est 
tantas  esse  tenebras  hominum,  ut  nec  propriam  im- 
beciUitatem,  nec  ingentia  Dei  beneficia  considerent. 

Intueamur  et  nos  ipsos,  et  totam  mundi  histo- 
riam,  singuli  ah'qua  vulnera  non  parva  habemus, 
ut  sentimus  multos  morbos  in  nobis,  dubitationes 
et  pravos  affectus :  sicut  Hieremias  inquit :  Cor 
hominis  perversum  est  et  aerumnosum.  Deinde 
insidiae  Diaboli,  quales  sint,  ostendunt  horrendi 
lapsus  primorum  parentum,  Saulis,  Davidis,  et  fu- 
rores  omnium  impiorum ,  quos  tenent  Diaboli 
captivos,  Ao  ahi  fanaticis  opinionibus  fascinati, 
sese  et  muUos  alios  perdunt,  alii  coeci  ruunt  in 
libidines,  alii  furentes  ambitione,  aut  ciipiditate 
vindictae  movent  seditiones  et  iniusta  bella.  Ac 
nota  sit  tristissima  concio  de  nostris  periculis:  Cir- 
cumit  Diabolus,  tanquam  Leo  rugiens,  quaerens 
quem  devoret.  Adversus  haec  tanta  mala,  Deus 
se  ipsum  nobis  immensa  bonitate  offert,  mittit  Fi- 
lium,  ut  ira  placata  remittantur  peccata,  et  per 
Filium  voce  Evangelii  colligatur  Ecclesia,  et  po- 
tenter  servetur  contra  furores  Diabolorum,  sicut 
inquit:  Nemo  rapiet  oves  meas  ex  niauibus  meis. 

Hic  Filius  est  umbraculum,  propitiatione^  per- 
petua  intercessione,  et  gubernatione,  quia  docet 
I  mentes,  et  regit  consiliis,  et  Spiiitu  sancto  accen- 
dit  novos  motus  in  cordibus,  congruentes  Legi 
Dei,  et  ea  confirmat  contra  illecebras  peccatorum, 
ne  ruant,  sicut  confirmantur  loseph,  David  in 
praeliando,  Heiias,  Helisaeus  in  reprimendis  blas- 
phemis,  Martyres  in  confessione  et  perferendis 
suppliciis.  Et  affirmatDeus,  se  velle  nobis  adesse, 
et  in  afffictis  invocantibus  ipsum  habitare.  Psalm  .90. 
inquit:  Cum  ipso  suin  in  tribulatione.  Psalm.  33. 
Prope  est  Dominus  his  qui  tribulato  sunt  corde  etc. 
Hanc  tantam  bonitatem  grati  agnoscamus  et  cele- 
bremus,  et  sciamus  velle  Deum  peti  haec  beneficia, 
et  nos  ad  invocalionem  et  ad  gratiarum  actionem 
exuscitemus,  sicut  rnandatum  est:  Petite  et  acci- 
pietis.     Quanto  magis  Pater  vester  coelestis  dabit 

30 


i67 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


468 


Spinhim  sanctuin  petentibiis.     Item,    Orate,    ne  in- 
tretis  in  tentationem. 

Pertinet  ad  promissiones  auxilii  et  haec  sen- 
tentia:  Deus  est  qui  efficit  in  vohis  et  ut  velitis, 
et  ut  perticiatis,  ut  aliqua  ipsi  g;ata  fiunt,  icl  est, 
Deus  non  voluit  perire  totum  genus  humanum, 
sed  misit  ?'ilium,  ut  sit  Ke«lenitor  et  Salvator,  de- 
dit  voceni  E\angelii  et  Spiritum  sanctum,  ut  trahat 
et  convertat  liomi^nes.  Haec  non  ideo  tantum  fa- 
cit,  ut  initia  conversionis  fiant :  sed  ut  perficiatur 
totum  beneficium  salvationis,  ut  aedificans  non  tan- 
tum  initia  molitur,  sed  domum  vult  extruere  totam. 
Sic  argumentatur  Paulus  a  principio  ad  beneficii 
perfeclionem,  ut  consoletur  et  confirmet  nos,  ne  in 
medio  cursu  fracti  magnitudine  onerum  deficiamus, 
ut  cogilandum  fuit  Moisi,  Davidi,  et  onMul)us  san- 
ctis.  Deus  eduxit  te  in  hanc  molem  periculormn. 
Voluit  aulem  non  tantum  inilia  fieii,  sed  n.uho 
magis  perfici  beneficia.  Addit  igiiur,  ut  aliqua 
ipsi  in  genere  liumano  grala  fiant,  quasi  dicat: 
Ideo  colligit  aelernam  Ecclcsiam  Deus,  ne  totum 
genus  humanum  pereat,  et  sit  sindle  Diabolis  in 
tota  eeternitate  conlumelia  ipsum  afficientibus,  sed 
vult  esse  aliquos,  qui  ei  in  hac  \ita  et  post  hanc 
vitam  grata  faciant,  qui  recle  de  ipso  senliant  et 
doceant,  qui  invocent  eum,  et  quibus  vicissim  sese, 
suam  patienliam,  iusliliam  et  laeiitiam  in  lola  ae- 
ternJtate  comnmnicet,  ut  sint  ipsi  conformes. 

Sic  ad  consolationem  de  auxilio  tradita  est 
haec  senlenlia  Pauli,  nec  est  affingenda  Manichaea 
vel  Enthusiaslica  imaginalio,  oliosos  6t  indulgenles 
voluplalibus  expe<;lare  debeie  vi(»lentos  raplus  ad 
bcjiefaciejulum.  lino  tiahit  Deiis,  sed  volentem 
trahit,  et  in  jcnatis  iiichoatur  reslitutio  libertatis 
in  voluntale,  qui  in  vera  invocatione  discunt  piae- 
sentiam  Dei  tripliciter. 

Primo,  sentiunt  consolationem  in  corde  in  con- 
versione,  ut  dicitur:  luslificati  fide  pacem  habenms, 
quae  vere  est  tesiimoniuin  piaesenliae  Spiiitus 
sancti,  iuxta  dictum:  Accepistis  Sitiiitum  claman- 
tem  Abba  pater.  Item,  Vos  novistis  Spirituin 
sanctum. 

Secundo,  sentiunt  et  auxilium  in  ipso  labore, 
ut  dicitur:  Spiiitus  opitulatur  infirmilatibus  nostris. 

Tertio,  cognoscunt  in  eventu  Deum  fuisse  gu- 
bernatorem,  iuxta  haec  dicta:  Commenda  Deo  viam 
tuam,  et  speia  in  eum,  et  ipse  frciet.  Ilem,  Iste 
pauper  claniavit  ad  Dojninum,  et  Dorainsis  exaudi- 
vit  eum.  Item,  Invoca  me  in  die  tiibulationis,  et 
eripiam  te,  et  gloiificabis  me. 


III.   QUAESTIO. 

Quomodo  placet  nova  obedientia 
inchoata? 

Diveisissimi  gradus  sunt  hominura.  Alii  se- 
curi  vivunt  in  sceleribus  contia  conscientiam,  qui 
nihil  anguntur,  cum  tamen  audiant  haec  fuhnina: 
Scorlatoie;;,  adulteri,  homicidae,  non  possidebunt 
regiium  Dei.  Ui  sciunt,  et  fateri  coguntur  se  dis- 
pl.cere  Deo. 

Alii  Hypocritae  iactitant  se  facere  Legem  Dei 
et  placere  Deo  propter  externain  disciplinam,  sicut 
Phaiisaeus  apud  Lucam.  Sic  Papistae  dicunt,  re- 
natos  satisfacere  Legi  Dei,  et  posse  esse  sine 
peccato. 

Tertius  gradus  est  eoiura  qui  conversi  sunt  ad 
Deurn,  et  habent  initia  timoris  et  fidei,  et  cum 
senliunt  infirmilatem  suam,  quam  fiigida  sit  invo- 
calio,  quam  mullae  erranies  flanunae  cupidilatum, 
quanta  ignoranlia,  quam  iiiulta  errata  in  vocatione, 
quam  multae  praetermissiones  officii,  valde  excru- 
ciantur  et  disputant,  An  et  quomodo  placeant  Deo. 

Hic  Papistae  delent  totara  doctrinara  de  fide, 
et  dicunt,  semper  dubitandum  esse.  Haec  humawa 
et  Elhnica  imaginatio  est  doctrina  conterntus  Dei 
et  desperationis.  Nam  vivens  in  tali  dubitatione, 
an  Deo  placeat,  vivit  sine  invocalione,  et  tandem 
oppiiii'itur  desperatione,  et  pugnat  haec  dubitatio 
cuin  his  diclis:  Per  hunc  audemus  accedere  in  fi- 
ducia,  per  Fidem  lesu  Christi.  Itein,  Quomodo 
invocabunt,  nisi  ciedent. 

Sit  igilur  brevis  et  perspicua  responsio.  Nova 
obedicnlia  seu  bona  opera  in  conversis  seu  rcnalis 
placent  Fide  propler  Alediatorem.  Haec  respcnsio 
declaretur  his  tiibus  membris. 

Primuin    statuat    conversus  personara    iustam 

esse,   id  est,    aceeptani  Deo   et  placentem,    gralis 

propter  Mediatoiem,    sola  Fide,  non  propter  pro- 
piiani  Legis  impletionem. 

Secundo,  agnoscat  et  fateatur  conversus,  se 
nequaquam  Legi  Dei  satisfacere,  et  adhuc  circuni- 
feri  e  in  sese  peccala,  magnam  caliginem,  ignoi-an- 
tiam,  dubitationem,  nec  in  mente  lucem  fidei  et 
firmitatem  esse  tantam,  quanta  esse  debeat,  nec  in 
corde  tiinorem,    qualis  esse   debet,   iiec   ardentera 


469 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


470 


clilectlonem,  et  laetitiam  in  Deo,  nec  invocationem, 
nec  giatianim  actionem  satis  arclentem  et  multas 
esse  llammas  enantium  cupidilatum,  val<le  niulta 
peccata  ignorantiae  et  onussionis:  et  vere  doleat, 
tantam  esse  moleui  peccati  reliquam  in  nobis,  nec 
naturam  hanc  integre  o!)edire  Deo,  nec  inte^re 
laetarl  in  eo,  et  liahere  muUa  peccata,  quae  revera 
Deo  displicent,  et  languefaciunt  invocationern,  sic- 
ut  Faulus  queritur,  se  captivum  rapi  Lege  pec- 
cati. 

Tertio  sciat  conversup,  quanquam  non  satis- 
facimus  Legi  Dei,  tainen  Deuai  vere  et  immuta- 
biliter  velle,  ut  inchoetur  obedientia,  et  a<l  eius 
inchoationem,  effun»lere  in  coida  Spiritum  sanctuui, 
et  placere  Deo  inchoatam  obedienti;inj,  non  pro- 
pter  digiiitatem,  sed  Fide  propter  iMediatorem,  qui 
et  intercedit  pro  nobis  assidue,  et  est  umbraculum 
tegens  infirmitatem  nostram,  sicut  Fetrus  inquit: 
Otferte  hostias  spirituales,  acceptas  Deo  per  lesum 
Christum.  Hac  brevi  responsione  com  lecfimur 
doctrinam  de  hac  quaestione,  Quomodo  placeat  no- 
va  obedientia,  cum  sit  mutila  et  lan^uida.  De  hac 
quaestione,  cum  vetustas  multa  obscure  disputave- 
i*it,  fontes  diligenter  considerandi  sunt,  qui  passim 
in  Piophetis  monstrantur,  et  ad  Romanos  6.  7.  et 
8.  cap.  copiose  illustrati  sunt. 

Primum  taxatur  hordbilis  impietas  et  securi- 
tas,  quae  fingit  non  necessariani  esse  novam  obe- 
dientiam. 

Secundo,  taxatur  arrogantia  Hypocritarum,  qui 
putant  se  Legi  satisfacere,  et  se  et  opera  propter 
propriam  dignitatem  placere,  sicut  sese  admiratur 
Pharisaeus  Lucae  18. 

Tertio ,  monemur  de  vera  humllitate ,  cum 
agnoscimus  infiiinitatem  nostram :  sicut  lob  cla- 
niitat:  Vere  scio,  quod  non  sit  iustus  homo  co- 
ram  Deo. 

Quarto,  ostenditur  amplitudo  misericordiaeDei, 
recipienfis  propter  Filium  hanc  inutilam  et  men- 
dicam  obedieirliam  in  tuis  moribus,  in  quibus  ipse 
eernis  muitum  esse  sordium. 

Quinto,  accenduntur  corda  ad  invocationem, 
et  ad  studium  bene  operandi,  cum  sciamus  velle 
Deum  nos  non  deterreri  ab  invocatione  propter 
nostram  infirmitatem,  et  velle  nos  non  eo  segaio- 
res  esse  in  bene  operando,  quia  cogitamus  operum 
iniperfectionem. 

Tenenda  sunt  igitur  testimonia  de  utraque  pro- 
positione.     De    priore:    In   renatis  ia  hac  vita  ma- 


nent  peccata,  testimonia  sunt  illustria,  Psal.  147. 
Non  intres  in  iudicium  cum  servo  tuo,  quia  nou 
iustificabit  ir  in  conspeclu  tuo  omnis  yivens.  lob.  9. 
Vere  scio,  quod  non  sit  iustus  homo  coram  Deo. 
Et  longa  declaratio  extat  Hoin.  7.  Sciamus  igitur 
oportere  abesse  arrog  intiam,  qualls  est  in  Phari- 
saeo  Lucae  18.  qui  pntat  se  Legi  satisfacere,  et 
slne  peccato  esse  ,  Sed  addenda  est  etiam  conso- 
latio,  vider.cet  altera  proposiilo:  ('onversl  placent 
Deo,  et  exaudluntur  a  Deo,  etlamsi  adhuc  haerent 
in  eis  reliqulae  peccatl.  Tesliinonia  ilhistria  sunt, 
Koman.  8.  N'«lla  nunc  (;ondem  latlo  est  his,  qui 
iii  lesu  Christo  ambiil  mt,  qsiasi  dlcat:  qumquam 
sentlo  aliam  Legem  in  memjris  mels  repugnante.n 
Legi  mentis  meae,  tamen  nulla  condemnatlo  est 
am nilanti  In  Chiisto,  id  e-^t,  conveiso,  iam  pla- 
centi  fiile  prop.er  iMediatorem,  et  vivificato  per 
eum.  Et  Kom.  5.  lusfificati  Fide  pacem  habemus 
apud  DEUiVl  per  Domlnum  nost^rum  lesam  Chri- 
stum,  per  quem  et  accessum  habemus  in  graiiain 
hanc,  In  qua  stamus.  1.  Petri  2.  Oiferte  hostias 
spliituales  plicentes  Deo  per  lesiim  Christum, 
quasi  dicat:  plucentes  non  propter  proprlasa  digni- 
tatem,  sed  propter  suinmum  sacerdofem  Filium, 
qui,  nnifl  m-iius  pctere  potest,  q;iam  cum  dici^:  Sit 
«lilectio  tua  in  eis,  qua  me  diligis.  Sic  et  Paulus 
inijuit:  Dilexit  nos  in  dllecto.  Iliin.  6.  Non  estis 
sub  Lege,  sed  sub  Gratia.  Ibi  hoc  ipsuin  quae- 
rltur_,  an  placeat  obedienfia,  cum  Legi  non  satis- 
faciamus.  Respondet  placere,  quia  sumus  in  gra- 
tia  propter  iMediatorem,  per  quem  habemus  iam 
hoc  beneficlum,  ne  slmus  su!)  Lege,  id  est,  captivi 
et  condemnati.  Nam  sub  Lege  esse,  est  con<le- 
mnatum  esse  a  Lege.  Koin.  8.  Quls  nos  condemna- 
bit :  Christus  pro  ncbis  mortuus  est,  et  resurrexit, 
qui  est  ad  dexteram  Dei  et  intercedit  ]>ro  nobis, 
id  est,  placent  conversi  propter  CHIIISTUM,  qui 
et  victima  fuit,  et  nunc  semper  olfert  sul  sacrificii 
satisfaciionem,  et  pro  nobis  preca  ur,  slcut  dicitur: 
Tu  es  sacerdos  in  taeternuni  secun<lum  onlinein 
JMelchisedech.  Ephes.  3.  Per  quem  habemus  au- 
diciam  et  accessum  in  fiducia  per  Fiilem  lesu 
Chrisli,  id  est,  fi<luclam  acce<lentein  et  invocanteai 
Deum  propter  IMediatorem  Fillum,  propter  quem 
haec  invocatlo  placet.  Coloss.  '2.  lu  Christo  con- 
summati  estis,  i<l  est,*  efiamsi  renati  nomlum  satis- 
faciunt  Legl,  tamen  sunt  iusti  et  placent  Deo,  pro- 
pter  Filiuiu  Fide. 

Ilic  agnoscamus  et  celebremus  amplitudlnein 
mIsei'icor<liae  Dei,  quo<l  vi<lelicet  in  reconcillatis 
hanc  mutilam,  mendicam  et  squalltlam  obedientiam 
tamen  reciplt  et  ipsos  diligit  et  exaudit,  sicut  Do- 
mlnus  iaqult:  Pater  meus  <IIliget  eos.  Item,  Sit 
diieciio  t  la  in  els,  qua  me  diligi;-<.  Hoiu.  14.  Qui 
in  his  servit  Christo,  beneplacebit  Deo.     Hebr.  12. 

30" 


471 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


472 


Ideo  regniim  accipientes  quod  destrui  non  potest, 
retineanms  gratiani,  per  quam  serviiimus  placentes 
Deo,  cum  reverentia  et  ciicumspectione  lubet  re- 
tineri  gratiam,  id  est,  non  anritti  fundamentum,  nec 
ruere  in  scelera  contra  conscientiam,  et  affirmat 
placere  obedientiam  propter  gratiam,  videlicet  pro- 
pter  Mediatorem.  Sic  postea  capite  13.  dicit:  Per 
quem  offerimus  sacrificium  laudis  onsni  tempore 
Deo,  id  est,  fructum  labiorum  confitentium  nomini 
eius.  Beneficentiae  autem  et  communicationis  ne 
obliviscamini:  Tales  enim  hostiae  placent  Deo. 

His  et  similibus  testimoniis  confirmemus  nos 
contra  diffidentiam  et  segnitiem.  Ideo  enim  in  In- 
vocatione  trepidamus,  et  negligentius  omnia  faci- 
mus,  quia  remoratur  nos  conspectus  nostrae  in- 
dignitatis,  quo  movemur,  ut  cogitemus:  Cur  invo- 
cas :  cur  multum  vis  conniti :  cum  fortassis  non 
exaudiaris,  nec  placeat  tuus  labor.  Slcut  Petrus 
inquit:  Egredere  a  me  Domine,  quia  peccator 
sum. 

Contra  vero  utrumque  cogitandum  est,  et 
indignos  nos  esse,  et  tamen  accedendum  esse  ad 
Deum  fiducia  Mediatoris,  sicut  Eplieseos  3.  dicitur, 
et  certo  statuendum  est,  recipi,  diligi  et  exaudiri 
nos.  Psal.  33.  dicitur:  Accedite  ad  eum  et  illu- 
minamini,  et  facies  ve.strae  non  confundeiitur.  Iste 
pauper  clamavit,  et  Dominus  exaudivit  eum,  et  ex 
omnibus  tribulationibus  eius  salvavit  eum.  Et 
Dominus  inquit  Lucae  18.  Semper  orate,  et 
non  fiatis  languidi.  Item,  Petite  et  accipietis. 
Et  Syriacid.  7.  firj  chyoxpvx)JG7]g  iv  t^  nQoaevx?] 
aov,  id  est,  non  sic  accedas  ad  Deum,  ut  tre- 
pides  dubitatione,  an  te  recipiat  et  exaudiat, 
aut  an  velit  tam  multa  et  tam  magna  largiri,  quae 
pro  te  et  aliis  petis. 


IIII.    QUAESTIO. 

Propter  qiias  causas  nova  obedientia  reti- 
nenda  sit  seu  bona  opera  facienda? 

Semper  retinenda  est  perspicua  doctrina  et 
asseveratio,  quod  nostrae  virtutes  et  bona  opera 
non  sint  meritum  remissionis  peccatorum,  neque 
reconciliationis,  nequc  vitae  aeternae,  sed  quod 
haec  beneficia  certo  propter  Filium  Dei  Gratis 
dentur  credentibus,  videlicet,  remissio  peccatorum, 
reconciliatio  et  haereditas  vitae  aeternae.  Roman.6. 
Donum  Dei  vita  aeterna  per  Christum  lesum  Do- 
minum  nostrum.  Epbes.  2.  G^atis  salvati  estis 
per  Fidem. 

Simul  autem  propositio   vera    est,    Nova    obe- 


dientia  est  necessaria.  Et  recte  intelligantur  voca- 
bula,  Nova  obedientia  seu  bona  opera  intelligantur 
non  tantum  de  externis  operibus,  sed  prius  de  in- 
teriore  luce  et  novitate.  Et  insulsum  est  neces- 
saria  interpreturi  extorta  coactione  vel  nietu  poe- 
narum:  Sed  necessitas  significat  ordinem,  quem 
sapientia  et  iustitia  Dei  iiumutabiliter  sanxit,  ut 
creatura  Deo  obteniperet.  Sic  et  debitum  inielli- 
gatur,  non  extortum  coactione  vel  metu  poenarum, 
sed  ordo,  quem  Deus  imnmt&biliter  sanxit.  Sic 
Paulus  inquit:  Debitores  sunms.  Scio  quosdam 
petulanter  ludos  et  praestigias  quaerere  in  harum 
vocum  depravationibus,  qui  cum  non  habeant  stu- 
dium  Veritatis,  nolo  cum  eis  rixari,  tantum  bre- 
viter  haec  moneo  de  nativa  significatione  vocum, 
et  iuniores  adhortor,  ut  recte  loqui  et  iudicare  stu- 
deant.  Impropria  enim  et  ambigua  pariunt  er- 
rorem. 

Sic  igitur  dico.  Nova  obedientia  est  neces- 
saria  necessitate  ordinis  causae  et  effectus,  item 
necessitate  debiti  seu  mandati.  Necessitas  ordinis 
causae  et  effectus  sic  intelligatur,  cum  fide  acci- 
pitur  Spiritus  sanctus,  fit  vivificatio,  et  laetitia  in 
Deo,  et  accenduntur  tales  motus,  qualis  est  ipse 
Spiritus  sanctus.  Est  igitur  hoc  ordine  novitas  ne- 
cessaria,  ut  si  dicas,  Aquam  calefactam  necessario 
calere  et  calefacere.  Sic  lohanncs  inquit:  1.  lo- 
han.  3.  Omnis  natus  ex  Deo  peccatum  non  facit, 
quia  semen  Dei  in  eo  manet.  Item,  Onmis  qui 
non  facit  iustitiam,  non  est  ex  Deo.  Haec  dioun- 
tur  proprie  de  hac  necessitate  quae  est  ordo  cau- 
sae  et  effectus.  Altera  necessitas  est  debili  seu 
mandati,  quia  manet  debitum,  id  est,  ordo  imnmta- 
bilis,  ut  creatura  Deo  obtemperet.  Nec  liberatio 
a  Lege  est  talis  laxatio,  ut  Lex,  id  est,  sapientia 
et  iustitia  in  Deo  desinat,  quae  ordinat,  ut  ratio- 
nalis  creatura  sit  ipsi  conformis. 

Cum  igitur  fit  reconc.iliatio,  fit  ideo,  ut  resti- 
tuatur  conformitas  cum  Deo,  sicut  Paulus  inquit: 
Per  fidejn  Legern  stabilinms.  Hahet  igitur  et  con- 
versus  latro  in  cruce  novam  obedientiam  et  bona 
opera,  est  in  eo  poenitentia  integra,  et  audita  con- 
solatione  fide  erectus,  habet  iam  novam  et  ma- 
gnam  lucem  de  Messia,  et  incipit  Deum  dillgere, 
laetatur  in  Deo,  invocat  eum  et  ei  gratias  agit, 
subiicit  se  ei  in  poena,  ostendit  etiam  testimonia  con- 
fessionis,  obiurgat  impiumlatronem,  et  iam  conver- 
sus  fit  templum  Dei.  Insulsum  est  somniare  non 
esse  lucem  et  virtutes  divinitus  accensas  in  eo. 

Ex  his  gradibus  necessitatis,  sequuntur  et  alii. 
Nece.ssitas  retinendae  fidei,  quia,  cum  fiunt  pec- 
cata  contra  conscientiam,  Spiritus  sanctus  expel- 
litur,     et    lapsns    contra    conscientiam    rursus    fit 


473 


V.  EXPLICATIO   SYMBOLI  NICENI. 


474 


reus  irae  Dei  et  poenae  aeternae,  ut  clare  dicitur 
1.  lohan.  3.  Qui  facir  peccatuni,  ex  Diabolo  est. 
1.  Cor.  6.  Nolite  errare,  scortatores,  adulteri,  ho- 
micidae  etc.  non  possidebunt  re^nuni  Dei,  etc.  Est 
et  haec  necessitas  consideranda  ex  ordine  partium 
conversionis,  quod  ne  potest  esse  quideiu  Fidps 
in  iis,  qui  sunt  sine  poerutentia,  et  perseveiant  in 
delictis  contia  conscientiam.  Ideo  dicitur  in  iura- 
mento:  Vivo  ego,  dicit  Dominus,  bo]o  mortem  pec- 
catoris,  sed  ut  convertatur  et  vivat.  1.  Cor.  6. 
Nolite  errare,  scortatoies,  adulteri,  homicidae,  non 
possidebunt  regnum  Dei. 

Tertia  necessitas  est  vitandi  poenas  temporales 
et  aeternas,  quia  lapsi,  qui  non  rursus  convertun- 
tur,  ruunt  in  poenas  aeternas.  2.  Pet.  2.  Fiunt 
eis  posteriora  prioribus  detciiora,  et  sunt  sicut  ca- 
nis  rediens  ad  vomitum. 

De  temporalibus  poenis  sciendum  est  plrrrimas 
ma£;nas  calamitates  in  genere  humano  privatim  et 
publice  poenas  esse  certorum  lapsuum,  etiam  in 
his,  qui  sancti  fuerunt,  et  postea  redeunt  ad  poe- 
nitentiam.  Quanquam  enim  poenae  mitigantur 
agentibrrs  poenitentiam,  et  Deus  in  ira  recordatur 
miseiicordiae,  quod  certissimum  e-^t,  tamen  etiam 
ostendit  testimonia  irae  adversus  peccata,  et  mul- 
tos  lapsus  severe  punit,  ut  Eccles.  8.  dicitur:  Non 
erit  impunita  iinpietas:  Ut  propter  Davidis  adulte- 
rium  et  homicidium,  secuta  est  horribilis  seditio 
mota  a  filio  etc. 

Cultus  Idoli  permissus  a  Salomone  causa  fuit 
dilacerationis  regni,  quae  postea  praebuit  occasio- 
nem  bellis  sine  fine. 

Propter  Manasse  bellum  illatum  est  patriae. 
Denique  tota  vita  privatim  et  publice,  plena  est 
exemplorum,  ut  de  poenis  electoruni  dicitur,  Psal. 
88.  Visitabo  in  virga  iniquitates  eorum,  misericor- 
diam  autem  meam  non  auferam  ab  eis.  Et  ir»  ge- 
nere  dicitur:  lerem.  22.  Quare  sic  fecit  Deus  huic 
magnae  civitati:  Quia  Deum  reliquit  etc.  Et  in 
Psalmo,  Pi*opter  iniquitatem  coriipis  filios  homi- 
nuin.  Psalm.  106.  Propter  iniustitias  suas  humi- 
liati  sunt.  Item,  Psalm.  72.  Propter  iniquitatem 
suam  perierunt.  Mich.  cap.  7.  dicit  de  Ecclesia: 
Iram  Domini  portabo,  quia  peccavi  ei.  Et  Daniel 
inquit:  Tibi  Domine  iustitia,  nobis  autem  confusio 
faciei  nostrae  etc.  Et  explodenda  est  illa  fingida, 
sophistica  et  stulta  cavillaiio,  quae  reprehendit  be- 
nefacta  metu  poenae.  Multi  sunt  fines  unius  facti, 
sed  ordinati.  Sciunt  sancti  primum  propter  Deum 
recte  faciendum  esse,  sed  sciunt  hoc  quoque,  velle 
Deum  conspici  iram  suam  in  poenis,  et  velle  me- 
tui  poenas  praesentes  et  futuras,    quia    sunt   testi- 


monia  et  commonefactiones  de  rra  Dei.  Osten- 
duntur  poenae  in  toto  genere  liumano,  et  Deus 
multa  exempla  scribi  voluit,  vult  igitur  eas  con- 
siderari  et  commonefactiones  esse  de  ira  sua. 


Non  igitur  sophistice  disputemus,  non  metuen- 
das  esse  poenas,  quia  recte  faciendurn  sit,  etiam 
non  metu  poenae,  Hic  considerandum  est  lioc 
quoque,  quod  aeternae  poenae  sint  infinitus  cumu- 
lus  aeternorum  peccatorum.  Et  poenis  temporaii- 
bus  multa  peccata  iuiphcita  sunt,  sicut  in  poenis 
Saulis  et  Davidis  intelligi  potest. 

Dictum  est  de  necessitate,  cui  quomodo  adda- 
tur  dignitas,  considerandum  est.  Papistae  dicunt, 
virtutes  et  bona  opera  renatorum  mereri  vitam  ae- 
ternam  de  condigno,  ut  ipsi  loquuntur.  Dicunt 
itein,  quod  sint  impletio  Legis  et  pretium  vitae  ae- 
ternae,  et  tamen  iubent  homines  manere  in  dubita- 
tione,  et  doctrinam  fidei  obruunt.  Hoc  totum  x'^^? 
errorum  damnandrrm  est.  Srrpra  arrtem  exposuimus 
ordine  veram  doctrinam  de  Fide,  item  de  obedien- 
tia,  qualis  sit  et  quomodo  placeat.  Sint  igitur  in 
conspectu  hae  regulae. 

Primum  remissio  peccatorum,  reconciliatio, 
vivificatio  per  Filium  et  Spiritum  sanctum,  et  hae- 
reditas  vitae  aeternae,  donantur  gratis  propter 
Christum  credentibus. 

Secundo,  Nova  obedientia  in  hac  vita  non  sa- 
tisfacit  Legi  Der,  et  non  est  meritum  seu  pretium  vitae 
aeternae,  imo  adhuc  manent  in  renatis  multa  et 
tristia  peccci<ta,  ut  saepe  diximus. 

Tertio,  Quae  est  igitur  dignitas  novae  obedlen- 
tiae:  cum  nominetur  cultus  Dei  et  sacrificium,  item 
cum  praemia  a  Deo  olTerantur?  Respondeo.  Non 
est  haec  dignitas,  quod  sint  Legis  impletio,  meritum 
serr  pretium  vitae  aeternae,  sed  postquam  fide  per- 
sona  est  iusta  et  haeres  vitae  aeternae,  placet  Deo 
nova  obedientia,  ut  dictum  est  supra,  propter  Me- 
diatorem.  Et  propterea  nominatur  cultus  Dei  et 
sacrificium.  Talis  est  dignitas:  qrria  placere  Deo 
et  esse  sacrificia,  magnurn  bonuin  est.  Non  vult 
Deus  perire  totum  genus  humanum,  sed  immensa 
misericordia  colligit  ex  eo  aeternam  Ecclesiam,  cui 
se  in  tota  aeternitate  communicet,  et hanc  collectio- 
nein  et  communicationein  vult  inclioari  in  hac  mor- 
tali  vita,  Per  hanc  Ecelesiam  vult  agnosci,  et  ce- 
lebrari  doctrina,  et  certo  modo  obedientiae,  et  vult 
eam  discerni  ab  impiis.  Non  placent  impiorum 
actiones,  quanquam  splendidae:  Sed  prior  obedien- 


475 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


476 


tia  pkcet,  iuxta  dictum  Petri:  Offerte  hostias  spi- 
rituales,  placeufes  Deo  per  lesum  Christum.  Et 
haec  ipsa  oberlientia  placeiis  Deo,  nominatur  cul- 
tus  Dei  et  sacriticium,  scilicet  fv/aQiGzixoy.  Haec 
nomiiia  sunt  honoroiica.  INam  sacriticiuni  signifi- 
cr.t  opus,  quo  Deus  iudlcat  se  honore  aftici.  Ideo 
ilictum  est,  Esai.  61.  Vos  sacerilotes  Doniini  vo- 
cabiniini,  ministti  Dei  nostri  dicetur  vobis.  Psalm. 
50.  Sacrificiuni  Deo  Spiritus  contribulatus,  cor  con- 
tritum.  Malach.  3.  Purgabit  et  colabit  eos  sicut 
aurum  et  argentum,  et  erunt  duo  ofFerentes  sacri- 
ficia  in  iuslitia. 

Quanta  consolatio  est  scire,  Pastorem,  Docto- 
rem,  Discipuhun,  Magislratum,  Militem,  Patremfami- 
lias,  Matrem,  placere  Deo,  et  peisonam  et  hanc 
squalidam  obedientiam  in  maximis  laborilms  et  ae- 
rumnis  vocationum,  et  discerni  uos  ab  impiis. 
Quantum  refert  scire  militiam  Davidis  esse  sacri- 
licium  Deo  gratum  et  utile  Ecclesiae:  luhi  militiam 
ess'e  horribile  incendlum,  et  impetum,  in  quo  Deus 
contumeliu  afticitur.  Ideo  dicit  Paulus:  Deus  est, 
qui  facit,  ut  vehtis,  et  ut  perticiatis,  ut  aliqua  ipsi 
grata  fiant,  quasi  dicat:  INon  vult  totum  genus  hu- 
nianiim  tale  esse,  ut  contumelia  Deuni  alHci.it.  Sed 
vult  esse  ahquam  partem,  quae  celebret  Deum  et 
giata  ei  facijt,  et  quidem  ipse  adiuvat  volentes 
ipsi  obedire,  et  facit,  ut  servelur  Ecclesia,  et  pro- 
sint  labores,  Sicut  aiibi  iiiquit  Paulus:  ^^on  est 
inanis  labor  vesler  in  Domino. 

Haec  bona  scilicet  placere  Deo,  esse  sacrifi- 
cium,  esse  labores  uliles,  qualis  dignitas  sint,  diU- 
genter  considerandiim  est,  ut  et  necessitas,  et  haec 
ingentia  bona,  videlicet,  quod  obedientia  placet 
Deo,  quod  est  sacriHciiim,  quod  utilis  est  Eccle- 
siae,  exuscitent  nos  ad  curajn  bene  operandi,  et 
maius  donum  est,  quod  Deus  affiriifat  se  haec  ipsa 
bona  gubernare  et  adiuvare,  se  praesentem  esse 
in  illa  obedientia. 

Deinde  addatur  doctrina  de  praemiis,  ubi  scien- 
dum  est  duplices  esse  promissiones.  Prima  Evan- 
gehi  est  propria  et  gratuita.  Altera  est  operum, 
quae  potest  nominari  Legalis.  ProMiissio  Evangehi 
propria,  est  promissio  gratiae,  id  est,  remissionis 
peccatorum,  reconcihationis,  vivificaMonis  per  Fi- 
lium  et  Spii  itum  sanctum,  et  vitae  aeternae  propter 
Mediatorem  donandae.  Haec  et  praecip?ia  et  piima 
promissio  est,  Ideo  enim  misit  Deus  Filium,  ut  ab 
aeternis  malis  nos  hberet  et  restituat  aeterna  bona. 
Ac  certo  lenenda  est  haec  coiisolatio,  hanc  pro- 
missionem  et  gratuitam  esse,  et  semper  ratam  esse 
iis  qui  convertuntur  ad  Deuin,  et  confugiunt  ad  Fi- 
lium  Fide,  etiamsi  amittenda  siiit  omnia  bona  cor- 
poris,  iuxta  dictum:  Vivo  ego,  dicit  Domuius,  nolo 


mortem  peccatoris,  sed  ut  convertatur  et  vivat. 
Ideo  promissio  gratiae  nonr.natur  aeternum  Testa- 
nientum.  Quia  vero  Deus  in  hac  vita  vult  inclioari 
collectionem  Ecclesiae,  addidit  etiam  promissiones 
bonorum  corporalium  seu  praesentium,  quae  etiam 
sunt  ratae  propter  Firum,  sicut  2.  Cor.  1.  dicitur: 
Omnes  promissiones  in  Christo  sunt  ratae  et  tamen 
dillerenfia  est,  Deus  dat  bona  corporalia,  neque 
eadem,  neqiie  eodem  modo,  ut  Abrafiae  dat  divifias, 
non  dat  Lazaro.  Siriit  lonatham  interfici  cum  pa- 
tre,  non  sinit  occidi  Davidem.  Item  punit  exilio 
Davidein,  non  sic  punit  Ezechiam. 

Vult  autem  et  poenas  et  praemia  operum  in 
hac  vita  quoque  consplci,  quare  atrocia  delicta 
punit  atrocibus  pocnis  in  hac  vita,  et  pro  benefa- 
ctis  dat  praeiira  aHas  alifer  suo  consilio.  Et  vera 
est  propositio:  Bona  opera  sanctorum,  etiainsi  ne- 
que  remissionem  peccatorum,  neque  reconciliatio- 
nem,  iieque  vitam  aeternam  merentur,  tamen  me- 
reri  alia  praeinia  coiporaiia  et  spiritualia  in  hao 
vita.  aliquo  modo  mitigationem  poenarum  praesen- 
tium,  gubernafionem  tranquilliorem.  Et  gradus 
erunt  in  vita  aeterna. 

Sint  igitur  in  conspectu  promissiones  addltae 
operibus.  Date  et  dabitur  vobis.  Beati  mifes, 
j  qiiia  possidebunt  terram.  Et  saepe  cogitemus, 
!  quare  Deus  tradiderit  promissiones  corporalium 
bonorum,  et  quod  velit  etiam  in  his  bonis  petendis 
et  accipiendis  exerceii  Fidem,  Invocationem,  et 
(jrrafiarum  actionein.  Numerantur  autem  quinque 
causae,  propter  quas  traditae  siint  promissiones» 
bonoruni  corporahum» 

Prima,  Vult  Deus  nos  confirmari  contra  Epi- 
cureas  imaginationes,  et  sciri  non  casu  ofFerri  haec 
bona  sine  ipsius  consilio.  Vult  eigo  primum  exer- 
ceri  Fiflem  de  providentia,  quod  et  creata  sint  ab 
ipso  bona  corporaha,  et  disiribuantur  ipsius  con- 
silio ,  iuxta  dictuni:  Benedictio  Domini  divite» 
facit. 

Secunda  causa  cst,  Vult  has  promis.siones 
praesentium  bonorum  tesfinionia  esse,  quod  in  liac 
vita  Ecclesiam  servaturus  sit.  Ideo  Paulus  inquit: 
Pietas  habet  promissionem  praesentis  et  futurae 
vitae,  et  Dominus  inquil :  Scit  Pater  vester  coe- 
lesiis,  quod  vobis  his  rebus  opus  sit.  Item,  Pri- 
mum  quaeiife  regnum  Dci,  et  caefera  adiicieiitur 
vobis.  Et  F^sa.  30.  Dabit  Dominus  panem  et  aquam 
cum  tribulatione,  et  non  sinet  avolare  doctorem. 

Tertia  causa  est,  Quia  vult  Deiis  in  his  bonis 
petendis  et  accipiendis  exerceri  Fidem,  Invocatio- 
nem,   et  Gratiarum  actionem,  iuxta  dictum:  Invoca 


47T 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENL 


478 


me  in  die  tribiilationis,  et  eiipiam  te,  et  glorifica- 
bis  me. 

Qnarta  causa,  Vult  Deus  promissiones  bono- 
rum  corporalium  conmionefnctiones  esse  de  pro- 
missione  gratiae ,  quia  bona  corpoifilia  dantur 
propter  proniissionem  graliae,  propter  Mecliato- 
rem  et  collectionem  Ecclesiae  nec  potest  fieri 
invocatio  ac  petitio  bonorum  corporaliuni,  nisi  prius 
apprehensa  gratia.  Semper  igitur  in  petitioite  cor- 
poralium  bonorum  siinul  cogitanda  est  promissio 
gratiae,   ut  accendi»  fides,    et  fieri  invocatio  possit. 

Exercetur  auteni  et  confirmatur  fides  multi- 
pliciter,  generaliter  et  specialiter.  Fiiinum  gene- 
raliter,  quia  petens  ha^ec  bona  agnoscit  ea  non 
casu  spargi,  sed  vere  a  Deo  dari,  foveri  et  servari 
etiam  hanc  corporalem  vitam,  ut  in  hac  vita  Ec- 
clesia  esse  possit,  soboles  ali  et  institui,  et  houii- 
nes  regi  possint,  iuxta  dicfum:  Ipse  est  vita  tua, 
et  longitudo  dierum  tuorum.  Item,  In  ipso  sumus, 
vivimus  et  movemur.  Et  confirmatur  fides,  cum 
liberatio  aut  mitigatio  calamitatis  ostendit  praesen- 
tiam  Dei,  iuxta  dictum:  Iste  pauper  clamavit,  et 
Dominas  exaudivit  eum.  Pater  et  Mater  derelique- 
runt  me,  Dominus  autem  assumsit  me.  Casfigans 
castigavit  me,  et  morti  non  tiadidit  me.  Non  mo- 
riar,  sed  vivam,  et  narrabo  opera  Domini.  Item, 
Misericordiae  Domini,    quod    non  consumti  sumus. 


Deinde  specialiter  exercetur  et  confirmatur 
fides,  quia  Deus  vult  haec  corporalia  commonefa- 
ctiones  esse  de  invocalione,  ut  sinml  de  promissione 
gratiae  cogitetur.  Non  enim  potest  fieri  invocatio, 
nisi  praelucente  hac  fide,  quod  Deus  nos  propter 
Mediatorem  grafis  recipiat  et  exaudiat.  Simul  igi- 
tur  haec  specialis  fides  de  gratia  exercetur  et 
confirmatur. 

Quinta  causa,  Cut  traditae  sint  promissiones 
corporales,  ut  hae  liberatioiies  sint  testimonia  prae- 
sentiae  Dei  in  EcclesJa,  iuxta  haec  dicta.  1.  Keg.  17. 
Ut  sciat  on^nis  terra,  quod  sit  Deus  in  Israel.  Item 
Esa.  37.  Salva  nos  de  manu  Sennaherib,  ut  sciant 
omnia  regna  terrae,  quod  tu  solus  sis  Deus.  Hanc 
causam' semper  intueri  debeirius,  cum  petinms  mi- 
tigationem  poenarum  p+iblicarum  aut  piivatanim, 
ut  hostes  Evangelii  fateri  cogantur  Deunr»  adesse 
his  Ecclesiis.  Haec  tofa  doctrina  de  promissioni- 
bus  sit  notissima  et  saepe  cogitetur  propter  glo- 
riam  Dei,  et  propfer  necessitafem  nostram.  Et 
quanquam  sunt  sua  praemia  bonorum  operum:  ta- 
men  simul  tencatur  doctrina  de  Fide,  quae  gratis 
accipit  reconciliationem,  et  intelligitcorporaliaquo- 
que    dari   principaliter  propter  Mediatorem,    et^  ut 


servetur  Ecclesia,  nec  amplificat  merita,  sed  semper 
simul  indignitatem  propriam  fatefur,  sicut  lacob  in- 
quit  (irenes.  3'2.  Minor  sum  cuiicfis  miserationibus 
tuis,  et  videt,  quanta  bona  sequantur,  ut  cum  Sa- 
rei)tana  vldua  dedit  cibuin  Heliae.  Sic  scianms 
etiam  unum  lapsum  sequi  longam  Iliadem  miiltorum 
sceleruin,  et  multarum  calamitatum,  ut  Davidis  la- 
psus  ostendit,  et  Diabolus  insidians  non  est  con- 
tentus  uno  lapsu,  sed  longam  telam  texit.  Sequi- 
tur  quinta  Quaestio. 


DE  DISCRIMINE  PECCATORUM. 

Quae   peccata   sunt  reliqua   in   renatis   in 

hac  vita? 

Respondeo.  In  renatis  sunt  reliqua  multa  pec- 
cata,  sed  non  contra  conscientlam,  nec  defensio 
falsi  articuli  contra  fundamentum.  Nomino  autem 
fundamentum,  articulos  doctrinae  necessarios,  De- 
calogum ,  Promissionem  gratiae ,  et  Symbolum, 
iuxta  dictum:  Fundamentum  aliud  poni  non  po- 
test,  praeter  id  quod  positum  est,  quod  est 
Christus  lesus.  Donec  igitur  in  renato  lucet 
Fides,  seu  Fundamentum  non  labefactatur  defen- 
sione  Idolorum,  aut  impii  dogmatis,  et  conscientia 
non  est  saucia  lapsu  contra  Legem  Dei,  renatus 
manet  in  gratia,  retinet  Spiritum  sanctum,  est  tem- 
plum  Dei ,  et  haeres  vitae  aeternae.  Qiianquam 
enim  in  eo  multuni  caliginis  est,  et  mulfi  sunt  vi- 
tiosi  affectns,  et  niulta  peccata  ignorantiae  et  omis- 
sionis:  tamen  retinet  Fidem,  et  repugnat  falsis  opi- 
nionibus,  et  pravis  afiectibus.  Ideo  Paulus  inquit: 
Sl  actiones  carnis  Spiritu  morlificabitis,  vivetis. 
Et  ad  Timoth.  integre  comprehendit  omnia,  quae 
in  renato  esse  opoitet,  cum  inquit:  iSUlita  bonam 
militiam,  retinens  fidem  et  bonam  copscicntiam. 

Nec  cogitandum  est  levia  certamina  esse,  re- 
tinere  fundamentuin,  contra  tumultuantes  dubitatio- 
nes  rationis,  et  contra  varios  laqueos  Diaboloruin. 
Item,  retinere  integiam  conscientiain  cum  natura  iin- 
becilla  facile  vincatur  pravis  affectibus,  et  Diaboli 
secuios  et  negligentes  astute  impellant  variis  oc- 
casionibiis,  ut  labantur. 

Vult  i2;itur  Deus  nos  munitos  et  armatos  esse 
duabus  rebus,  cogitatione  verbi  sui,  et  precafione, 
sicut  Paulus  haec  uoniungit  Ephesios  ultimo:  Ac- 
cipite  gladium  Spiritus,  quod  est  Verbum  Dei,  in 
oumi  precatione  vigilantes. 

Addit  enim  vigilantiam  cogitationi  verbi  Dei 
et  precationi,  ut  requirat  diligentiam  vitandi  occa- 


479 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


480 


siones  lapsuum,  iuxta  dictum :  Qui  amat  periciilum, 
peribit  in  eo.  Item,  Accurate  ambulate,  non  ut 
fatui.  Et  Proverb.  30.  Omne  verbum  Dei  purga- 
tum  clypeus  est  sperantibus  in  ipsum.  Et  Domi- 
nus  inquit:  Orate,  ne  intretis  in  teiitationem.  Cum 
igitur  Pauliis  inquit:  Si  Spiritu  actiones  carnis  mor- 
tificaveritis,  vivetis,  utrumque  docet,  Et  eftundi  Spi- 
ritum  sanctum,  si  non  repugnemus  dubitationibus 
et  pravis  aflectibus,  et  quomodo  repugnandum  sit: 
discerntt  losepli  et  Scipionem. 

Scipio  ])ulchritudine  virtutis,  quam  ratio  ut- 
cunque  intelligit,  movetur,  ut  abstineat  ab  aliena 
sponsa,  et  illa  actio  est  cogitatio  rationis  frenans 
externos  gestus,  quae  tamen  utcunque  adiuvatur 
heroica  naturae  inclinatione.  Sed  loseph  cogitat 
mandatum  Dei,  nec  vult  Deum  off*endere,  nec  vult 
abiicere  praesentem  gratiam,  nec  contristare  Spi- 
ritum  sanctum,  nec  accersere  poenas.  Abstinet 
igitur  ab  aliena  propter  voluntatem  Dei,  et  refert 
suam  abstinentiam  ad  gloriam  Dei,  ne  Deus  off*en- 
datiu",  et  ne  doctrina  scandalis  deformetur.  Simul 
etiam  orat  se  regi  a  Deo,  et  statuit  se  placere 
Deo,  et  exaudiri  suam  orationem  propter  Mediato- 
rem.  Est  igitur  actio  loseph,  non  tantum  actio  ra- 
tionis,  sed  hix,  quam  Verbo  Filius  Dei  in  ipso  lo- 
seph  accendit,  ut  cernatur  voluntas  Dei,  et  est  in- 
cendium  Spiritus  sancti  in  corde,  quo  movetur  lo- 
seph,  ut  obediat  Deo,  et  confirmatur,  ne  pericula 
pertimescat. 

Haec  omnia  complectitur  Paulus,  cum  ait: 
Spiritu  mortificate,  quasi  dicat,  iion  sola  ratione 
frenate,  sed  Verbo  Dei  et  Spiritu  sancto  corda  re- 
gant  actiones  carnis,  id  est,  dubitationes  et  motus 
in  corde,  quos  erudite  nominat  actiones,  ut,  aliqua 
assensio  et  delectatio  simul  rapitur,  sed  fide  et 
Spiritu  sancto,  retinens  fundamentum  et  bonam 
conscientiam,  manet  in  gratia,  et  manet  haeres  vi- 
tae  aeternae.  Haec  eadem  doctrina  tradita  est 
Rom.  6.  Non  regnet  peccatum  in  mortali  corpore 
vestro,  quod  sumtum  est  ex  Genesi:  Sub  te  erit 
appetitus,  et  tu  domineris  ei. 


RESP0N8I0  AD  "ARGUMENTA  QUAE 

CONTRA  DOCTRINAM  DE  lUSTlTIA 

FIDEI  OPPONUNTUR. 

I. 

Daemones  credunt  et  contremiscunt. 
Ergo  non  dicendum  sola  Fide  homines 
iustificari. 


Nego  consequentiam  et  ratio  est,  Quia  non 
congruit  exempkun  Fidei  Daemonum  ad  Fidem,  qua 
iustificantur  homines,  sed  infinita  diff^erentia  est.  Fi- 
des,  qualis  est  in  Diabolis,  est  mutila,  quia  etsi  est 
certa  nolitia  historiae,  Legis,  irae,  et  venturi  iudicii, 
tanien  non  assentiuntur  promissioni,  cum  sciant  Di- 
aboli  eam  non  pertinere  ad  sese,  .sed  tantum  ad  ho- 
mines,  iuxta  dictum  Symboli:  Propter  nos  homines, 
et  propter  nostram  salutem  descendit  de  coelis. 
Quia  autem  norunt  Diaboli,  vere  iudicem  esse  Fi- 
lium  Dei,  et  se  futuros  esse  in  poenis  aeternis, 
haec  notitia  iudicii  et  irae,  quo  certior  est,  eo  tru- 
culentius  odium,  horribiliores  doh)res,  et  tristiores 
fremitus  adversus  Deum,  et  adversus  Christum  ac- 
cendit. 

Sed  fides,  qua  homo  iustificatur,  est  assentiri 
omni  verbo  Dei  nobis  tradito,  atque  ita  et  promis- 
sioni  gratiae,  cui  assentiens  cernit  non  tantum  iram, 
sed  misericordiam  propter  Filium  promissam,  et 
acquiescit  in  Deo  propter  hunc  Mediatorem.  Ideo 
addimus  in  definitione,  et  est  fiducia  acquiescens 
in  Deo  propter  Mediatorem,  accedens  ad  eum,  et 
recte  invocans  et  clamans  Abba  pater.  Ideo  sae- 
pe  dicimus,  Fidem  complecti  omnes  articulom  fidei, 
et  historiam  referendam  esse  ad  hunc  articulum: 
Credo  remissionem  peccatorum,  scilicet  non  tantum 
aliis  dari,  sed  mihi  quoque.  Haec  fides  in  vera 
consolatione  magna  lucta  vincit  dubitationes  et  tre- 
pidationes  aniir.ae  fugientis  Deum,  de  qua  luctadi- 
cit  Psalmus  41.  Quemadmodum  cervus  desiderat 
ad  fontes  aquarum,  ita  desiderat  anima  mea  ad  te 
Deus.  Quare  tristis  es  anima  mea?  spera  in  Deo, 
quoniam  adhuc  confitebor  ei.  Et  in  hac  ipsa  lucta, 
Filius  Dei  agnitus  in  Verbo  vocali,  dicit  conso- 
lationem  in  corde,  et  ostendit  Patrem  et  volunta- 
tem  eius,  sicut  inquit:  Nemo  novit  Patrem  nisi  Fi- 
lius,  et  cui  voluerit  Filius  revelare,  et  dat  Spiritum 
sanctum,  quo  confirmatur  assensio,  et  quo  fiducia 
et  laetitia  in  voluntate  accenduntur,  iuxta  dictum: 
lustificati  fide  pacem  habemus. 


II. 

Impossibile    est    aliquam    naturam  sola 

notitia  iustam  esse, 
Fides  est  tantum  notitia, 
Ergo  non  sola  fide    homo  est  iustus. 

Nego  Minorem,  quia  Fides,  de  qua  Paulus  lo- 
quitur,  est  et  notitia  promissae  gratiae  et  fiducia 
acjquiescens  in  Deo  propter  Mediatorem,  et  velle 
hoc-  beneficium,  quod  in  promissione  offertur,  ut  et 


481 


V.   EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENL 


482 


Paulus  atl  Ephesios  his  verbis  describit  Fideni,  in- 
quiens:  Per  hunc  audenius  accedere  confidenter  in 
Fide  ipsius,  et  ut  iam  dixi,  ipse  Xoyog  Filius  Dei 
sic  habitat  in  corde,  dicens  hanc  consolationem,  et  vi- 
vificans  acliberans  ex  doloribus  inferorum, utEphe.  3. 
dicitur,  habitare  Christum  per  fideni  in  cordibus 
vestris,  et  dato  Spiritu  sancto,  accenduntur  fiducia 
et  laetitia  in  corde.  1.  lolian.  4.  In  hoc  cognosci- 
mus,  quod  in  eo  manemus ,  et  ipse  in  nobis ,  quia 
de  Spiiiiu  sno  dat  nobis.  De  hac  vera  notitia  lo- 
quitur  Esaias,  cum  ait:  Agnitio  servi  mei  iusti,  iu- 
stificabit  multos.  Haec  in  vera  poenitentia,  et  quo- 
tidiana  invocatione  fiunt  illustriora. 


III. 

Ubi    multae    virtutes  simul   sunt,    non 

ponenda  est  exclusiva, 
In  conversione  sunt  multae  virtutes, 
Non  igitur  dicendum  est,  sola  Fide. 

Respondeo  ad  Minorem.  Etiamsi  sunt  simul 
multae  virtutes,  tamen  non  sunt  causae  aut  meritum 
remissionis  seu  iustificationis,  etsi  scio  quosdani 
procul  quaerere  alias  responsiones:  tamen  haec  est 
vera  et  plana.  Necesse  est  enim  fateri  iri  conver- 
sione  aliquam  contritionem  esse,  quae  cum  accedit 
Fides,  fit  excellens  virtus  stb  sacrificium,  ut  dici- 
tur:  Sacvificium  Deo  Spiritus  contribulatus.  Item, 
Ubi  habitabit  Dominus,  in  spiritu  contrito  et  tre- 
mente  sermones  meos,  et  cum  fit  consolatio  fide, 
cor  in  Deo  laetatur,  iuxta  dictum:  lustificati  fide 
pacem  habemus.  Cum  hac  laetitia  certe  coniunctae 
sunt  Dilectio  Dei,  Invocatio  et  Spes,  et  multae 
aliae  virtutes.  Cum  igitur  dicimus,  Sola  fide,  non 
excluduntur  caeterae  viitutes,  ne  adsint,  sed  ex- 
cluditur  conditio  meriti,  et  hoc  dicitur,  nullas  vir- 
tutes  seu  opera  in  nobis  merituni  seu  causam  esse 
iustificationis,  sed  propter  solam  Mediatoris  obedi- 
entiam  Gratis  dari  remissionem  seu  reconciliatio- 
nem,  et  imputationem  iustitiae,  et  fieri  vivificatio- 
nem  per  Filium  Dei  Fide. 

Haec  est  nativa  Pauli  sententia  in  exclusiva 
Gratis.  Insania  est  enim  cogitare  vivificationem, 
in  qua  Filius  Dei  vivificat,  et  de  Spiritu  suo  dat 
nobis,  esse  sine  magnis  et  ardentibus  divinis  moti- 
bus.  Memini  multorum  de  hac  re  barbaricos  cla- 
mores.  Quidam  dicebat,  Sola,  id  est,  sine  contri- 
tione,  postea  cum  cogerelur  admittere  contritionem, 
respondit,  Contriiionem  non  es^e  opus,  sed  Passio- 
nem.  Lantterwaldt  clamitat,  fidem  aliquo  tempore, 
sed    exiguo,    esse    sine    caeteris  virtutibus.    Alius 

MELANTH.  OPER.  YOL.  XXIII. 


recens  de  Hyperbole  non  intellecta  magnas  tra- 
goedias  egit,  Fides  non  est  fides,  nisi  sit  sola,  quod 
recte  dicitur  sic  intellectum,  Fiden»  non  esse  fidem, 
nisi  sit  fiducia  solius  misericordiae  Dei,  propter 
Mediatorem,  sed  ille  contendit,  oportere  solam  es- 
se  sine  caeteris  virtutibus,  quasi  in  loseph,  Elia, 
et  similibus,  non  simul  fuerint  excellentissimi  mo- 
tus  divini.  Sed  fugiamus  in  re  tanta  Sophismatum 
praestigias,  nec  implicemus  nos  et  alios  inextrica- 
bilibus  labyrinthis,  ne  postea  dubitationes,  et  odium 
pariant.  Cognita  igitur  simplici  veritate,  retinea- 
mus  eam,  et  propriis  et  perspicuis  verbis  eam  ex- 
ponamus. 


IIII. 


Fide  sumus  iusti. 

Fides  est  opus. 

Ergo  operibus  sumus  iusti. 

Respondeo  primum  ad  maiorem.  ^aec  propo- 
sitio,  Fide  sumus  iusti,  correlative  intelligenda  est, 
videlicet,  Misericordia  propter  Filium  Dei  sumus 
iusti,  sed  hanc  oportet  Fide  apprehendi,  audita  vo- 
ce  Evangelii,  quia  certe  aliquid  esse  oportet ,  quo 
fiat  applicatio  misericordiae.  Ideo  Esaias  dixit: 
Agnitio  servi  mei  iustificat  multos.  Vult  Deus 
agnosci  Filium,  et  agnitione  Filii  coUigi  Ecclesiam, 
et  discerni  eam  ab  aliis  gentibus.  Est  autem  haec 
fides  agnitio  Filii,  et  assensio,  qua  misericordiam 
propter  eum  promissam  agnoscimiis  et  accipimus. 
Sic  igitur  mutandus  est  prior  Syllogismus:  Miseri- 
cordia  propter  Filium  sumus  iusti,  Misericordia  non 
est  nostrum  meritum,  Ergo  non  nostris  meritis  aut 
operibus  sumus  iusti.  Haec  est  vera  et  simplex 
responsio. 

Postea  et  de  Minore  dicas  :  Fides  est  opiis,  sed 
non  sumus  iusti  propter  ipsius  operis  dignitatem, 
sed  quia  apprehendit  misericordiam  propter  Filiura 
promissam.  Alii  respondent,  Fidem  non  esse  opus, 
quia  sit  donum  Dei.  Haec  responsio  est  aliena, 
quia,  cum  dicitur:  Non  sumus  iusti  ex  operibus, 
etiam  illae  virtutes  intelliguntur,  Dilectio,  Castitas, 
Patientia,  quae  sunt  accensae  a  Spiritu  sancto. 


V. 


Deus  iustificat, 
Deus  est  dilectio, 
Ergo  dilectio  iustificat. 


31 


483 


PHIL.MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


484 


Responcleo.  Concedo  totum,  Si  dilectio  intel- 
ligatur  siue  ambiguitate  cle  dilectione,  quae  est  in 
Deo  erga  nos  propter  Filium.  Ae  prorsijs  corre- 
lativae  sunt  propositiones:  Fide  iustiHcamur,  et  il- 
la  dilecticne,  qua  Deus  nos  diligit  propter  Filium 
iustificantem,  quia  haec  dilictio  esi  misericoidia, 
qua  pro])ter  Filium  rec'pinuir,  ut  Paulus  inquit: 
Sunms  dilecti  in  Deo.  Et  Dominus  inquit:  Sit  di- 
lectio  tua  in  eis,  qua  me  diligis.  lohan.  17.  Quod 
dictuui  semper  sit  in  conspectu,  quid  enim  dulcius 
dici  poiest,  quam  quod  Filius  ])eiit,  ut  ab  aeternc 
Patre  diligamur,  sicut  ipse  diligitur?  Haec  est 
praecipua  responsio  ad  hoc  argumentunj.  Deinde 
addatur  Antithesis.  Cum  Pa]>istae  dicunt:  Dilecti- 
one  iustificaumr,  intelligunt  dilecfioncui,  qua  homi- 
nes  Deum  diligunt.  Haec  ])rocul  abest  a  perfecti- 
one  Legis  in  hac  vita,  nec  meretin-  remissionem 
peccatorum,  nec  est  illa  res,  propter  quam  persona 
est  iusta,  id  est,  reconciliata  et  accepta  coram  Deo, 
sed  est  effectus  sequens  Fideni. 


VL 

lohannes  inquit: 

Qui  non  diligit,  manet  in  morte, 
Ergo  non  sola  fide  vivit  liomo. 

Respondeo.  Nego  consequentiam,  quia  est  fal- 
lacia  a  non  causa  ut  causa  Antecedens  simplici- 
ter  veruni  est,  Qui  non  diligit,  manet  in  niorte.  Quia 
verissinunn  est,  quod  in  converso  sunt  Fides  et  Di- 
lectio,  qua  fide  clamamus  Abba  pater.  Item,  Fide 
accipimus  Spiritum  sanctum,  qui  est  Spiritus  gra- 
tiae  et  precum,  id  est,  quo  laeti  sentimus  nos  libe- 
ratos  esse  a  doloribus  inferorum,  et  esse  in  gra- 
tia,  et  Deum  invocamus,  et  }ios  ei  subiicimus.  Est 
igitur  inchoata  dilectio.  Sed  non  sequitur:  Ergo 
iustificat  vel  vivificat,  vel  est  causa  vivificationis, 
ut  cnm  dico:  ()n)Me  vivum  habet  motuin,  inde  non 
sequitur,  motnm  illum  esse  vitae  causam.  Sio  di- 
lectio,  etsi  est  in  credente,  tamen  praecedit  fides, 
qua  fiunt  iustificalio  et  viviHcatio,  iuxta  dictum:  lu- 
stificati  fide  pacem  habemus. 


VIL 

L  Corinth.  13. 

Si  habeam  omnem  fidem,    dilectionem 

autem  non  habeam,  niliil  sum, 
Ergo  non  sola  fide  iustificamur. 


Simpliciter  responderi  potest,  sicut  antea,  Ne- 
go  consequentiam,  quia  est  fallacia  a  non  causa  ut 
causa.  Etsi  necessaiio  adest  dilectio  in  conversis: 
tainen  non  est  causa  lustificationis.  Alii  respon- 
dent,  ibi  loqui  Paulum  de  Fide  quae  est  donum 
faciendi  miracula,  nec  reprehendo.  Sed  altera  so- 
lutio  est  simplicior,  et  multa  similia  dicta  explicat. 


VIII. 

Danielis  4. 

Redime  peccata  tua  Eleemosynis, 
Ergo  Bona  opera  merentur  remissionem. 

Respondeo  ad  antecedens,  quia  textus  non  tan- 
tum  nominat  Eleemosynas,  sed  prius  nominat  iusti- 
tiain.  Iustit!a*aMtem  couiprehendit  initio  veram  Dei 
agnitionem  et  fidem,  Libera  te  a  peccatis  iustitia  et 
misericordia  erga  miseros.  Deinde  sequitur  expres- 
sa  promissio:  Ecce  erit  sanatio  delictorum  tuorum. 
Haec  verba  Danielis  sunt  brevis  concio  poeniten- 
tiae,  quae  multa  membra  coniplectitur,  quae  distin- 
guenda  et  enarranda  sunt  ex  aliis  locis  Propheticis 
et  Apos(olicis,  ubi  eadem  doctrina  distincte  ex])0- 
nitur,  ut  poenitentiae  concio  est  apud  Esaiam :  De- 
sinite  raalefacere,  et  discite  benefacere.  Haec  pars 
est  doctrina  contriiionis:  Secunda  pars  est  promis- 
sio:  Si  fuerint  peccata  vestra  ut  coccinum,  eritis 
candidi  ut  nix. 

Hic  quoque  multa  membra  continentur,  quae 
evolvenda  sunt.  Prima  pars  in  Daniele  piaecipit 
mutationem  vitae  iuxta  omnia  praecepta  Decalogi. 
Cum  enim  nomi.iat  ii;stitiam,  complectitur  universa- 
lem  obedientiam,  nominatim  vcro  deinde  mentionem 
facit  miseiicordiae  exercendae  erga  iniuste  oppres- 
sos.  Est  enim  regia  concio:  docet  Daniel  hunc 
summum  Monarcham,  et  inter  homines  imperia  con- 
stifui  «livinitus,  ul  defendant  iustitiam,  et  communem 
societatem  contra  latrocinia,  ut  et  Aristoteles  Alc- 
xandrum  monct,  ut  cogitet  Iinperium  debere  esse 
non  v^Qiy,  sed  ivfQyfaiav.  Daniel  vero  et  singula- 
reni  adinonitionem  adhibet,  sciebat  Ecc^esiain  in 
exilio  in  dura  servitute  esse,  viderat  Hegem  erexis- 
se  statuam  a<^)orandam  et  coniecisse  in  ignern  vi- 
ros  saiuttos  qui  statuam  adorare  noluerant.  Ita- 
que  de  tota  iustitia,  id  est,  et  de  veii  Dei  agnitio- 
}  ne,  et  deponenda  saevitia  ei  concionatu:'.  Et  con- 
i  sentaneum  est  haec  omnia  co{»iosius  dicfa  esse, 
quam  in  illa  brevi  narratione  recitantur,  quae  ta- 
msn  cuilibet  bono  principi  suiiuna  doctrinae  esse 
poiest  de  praecipuis  rebus.  Sit  princeps  iustus  er- 
ga    Deum    et    erga    homlnes,    protegat    Ecciesiam. 


485 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


486 


Tantum  diciliir  in  illa  parte  concionis,  Quomodo 
auiern  sit  a^iioscendus  Deus,  quomodo  fide  sit  ucci- 
pieuda  rernissio,  id  copiosius  Duiielem  docuisse  inde 
intelligi  potest,  qiiod  rex  voiuit  Imius  populi  doctri- 
narn  audire  relicta  doclrina  Chaldaeorum.  Seusit 
ergo  taiitum  in  Iioc  populo  doctriuam  de  vero  Deo, 
de  remissione  peccato!um  et  de  saiiite  aeterna 
quaeiendam  esse.  Seciinda  pars  in  concione  Da- 
nielis  est  expiessa  promissio  (ie  remissione:  Ecce 
erit  sanatio  delictorum  tuorum,  Piomissio  aufem 
fide  accipienda  est:  Eigo  Daniel  cum  piomissio- 
neni  expiesse  tiadit,  simul  et  doctriiiam  de  Fide 
cosr.plectiuir.  Hieronymus  non  recte  addit  paiticu- 
lam  duliitatioiiis  (jootov  dncQriiyov.  ISam  in  textu 
ma!iifesta  asseveratio  est:  Ecce  erit  sanr.tio  delicto- 
rum  tuorum.  Haec  expiicaiio  Danielis  piana  et 
non  Sopiiistica  est.  Alii  dicuiit,  Danielem  loqui  de 
remissione  poenarum  temporalium,  sed  Iiaec  solu- 
tio  etsi  alibi  locum  hal)et:  tamen  hic  prius  docen- 
dus  erat  rex  de  remissioue  cuipae.  Et  dulcissima 
eonsolatio  est  in  hoc  exemplo  proposila  omiiibus: 
Cum  tanto  Tyranno  promittatur  remissio  peccato- 
rum,  si  agat  poeiiiteiitiam,  et  agnito  vero  i  eo  ap- 
preliendat  })romissionem.  Exuscltennis  nos  quoque 
ad  poenitentiam  et  hdem.  Meminerimus  huius  re- 
gis  conversionem  in.vigne  exemplum  esse,  et  poeni- 
tentiae  et  i;emissioiiis  peccatorum  et  uiitigationis 
poeuarum. 


IX. 


Remlttite  et  remittetur  vobis, 
Ergo  nostra  remi.-^sio  meretur  remissio- 
iiem  apud  Deum. 

Responsio.  Multa  dicta  loquuntur  de  remis- 
sione  poenae  tempoiaiis,  ut  in  Tobia  necesse  est 
haec  dicta  accipi  de  remissione  poeuae  tempoialis. 

Eleemosyna  liberat  a  morte,  et  purgat  jtecca- 
ta.  In  taliluis  dictis  necesse  est  adijibeie  inter-- 
pretationem,  quia  alia  dicta  expresse  affirmant,  gra- 
tis  reinitti  peccata ,  et  tolii  mortem  aefernam  pro- 
pter  iSlediaforem.  Decurro  igitur  ad  hanc  brevem 
enarrationem,  haec  dicta  ioqui  de  piaeiniis  bono- 
rum  operum,  quae  fiuiit  a  coiiversis,  Ceitissimum 
est  eniin,  quod  bona  opei  a  piorum  habent  sua  quao- 
dani  praeuua,  iuxta  dictuui:  Date  et  dabitur  vobis. 
Item,  Si  quis  dederit  potum  aquae  uni  ex  minimis 
propter  do';trinam,  habebit  meicedem.  Ita  Elee- 
niosyna  liberat  a  moi  te,  scilicet  in  jiei  iculis  corpo- 
rum,  ut  dicit  Psalmus:  Beatus  qui  iiitelligit  super 
egeiiuni    et  paaperem,    in    die    mala  liberabit  eum 


Dominus.  Flae  promisslones  legales  di.scernendae 
sunt  a  promissione  i'econciliatioiiis,  quae  est  gra- 
fuila,  sicut  dicit  Dominus  conversis  et  hai/entibus 
remissionem  culpae:  Hemittito  et  remittetur  vobis. 
Tu  David  parcito  Nabnl:  Ita  vicis.sin;  tilii  poenas 
Deus  miligabit,  ut  1.  Heg.  "25.  dicitur  :  Non  eiit  ti- 
bi  haec  offensio,  quod  fuderis  sangtiinem  iiinocen- 
tem,  et  te  ulfus  sis,  sicut  saepis.siuie  repetifa  est 
doctrina,  quae  proiiibet  iniiulgeie  irae,  odiis,  et  cu- 
pi(iitafi  viiidijtae.  Et  sint  noti  dulcissiuii  versus 
INazianzeni : 

«  S'i   oTSug  ocphov  xal  nqcxQf]Gov  zo   iTQaov, 
oVxKji   yuQ   olxiog  loT  iJioli   aiaOfxit,iiai. 

8i    quibus    autem    haec    responsio  non  placet, 

j  uJamur  aliera,  quod  hoc  dictum:  Hemittite  et  remit- 

I  tetiir  vobis,    et  similia,  sint  coiiciones  poenitentiae. 

j  In  altera  pa:te  praeci})itur  conversio:   Kecte  facite. 

I  In  altera  par'te  ostenditur  piomissio,  quarn  aliva  di- 

cta  Evangelii  declaranf,    qiiod  sit  gr-atuita  et  detur 

})ropter  Mediatorem,    sicut  Pauius  inquit:   Ideo  e.x 

Fide    gratis,    uf    sit    firma  })romissio.       Si  enim  ex 

nostra  condonatione  penderet,  quae  semper  est  im- 

})eifecta,  fieret  incerta  remissio.    Attexuntur  aufem 

tales  piomissiones  operibus,    quia  vult  Deus  etiam 

boiia    opera    iion    meritum,    sed   commonefactiones 

esse    do    promissione    grafiae.       Utraque  enarratio 

est  sirnplex  et  sine  Sophistica. 


X. 

Universa  delicta  operit  dilectio, 
Ergo  dilectio  meretur  remissionem. 

Nego  consequenfiam,  et  ratio  est,  quia  apud 
Salomonem  non  hoc  dicitur,  Nostra  delicta  operit 
dilectio,  i^ed  aliena,  id  est,  dicitur  de  condonatione 
infer  homines,  quia  est  Anfilhesis:  Odium  excifat 
rixas,  sed  vera  benevolentia  tegit  et  sanat  ol^en- 
sioiies.  Quia  Saul  odit  Da\irlem,  ideo  accusat, 
qu(td  ei  insidiefur.  Sae})e  aliud  est  rixae  causa, 
aliud  })raetextus  seu  cccasio,  ut  dicitur:  })leciimur 
ov  Sid  a/JUQiiav  ncdog  nQ('g  Ivquv.  Qiiaie  lioc  dictum, 
universa  del-icfa  opeiit  dilectio,  })raecepfum  est  de 
tniiixcta  inler  liomines.  Alind  est  loqui  de  remis- 
sione  nostrae  cuipae  apud  Deum. 


XI. 

Si   vis   in    vitam  ingredi,    serva    man- 
data, 

81* 


487 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


488 


Ergo  et  fieri  Lex  potest,  et  bona  ope- 
ra  merentur  vitam  aeternam. 

Respondeo  breviter.  Serva  niandata,  scilicet 
coniplectendo  Evangelium,  Nam  Christus  est  finis 
Legls.  Ac  semper  legalibus  dictis  necesse  est  ad- 
dere  vocem  Evangelii,  quod  docet  Fide  reconci- 
liari  hominem,  et  sinml  inchoari  novam  obedien- 
tiam,  cum  Filius  Dei  vivificat  cor,  dicens  consola- 
tionem  voce  Evangelii,  et  dat  Spiritum  sanctum, 
qui  tales  motus  accendit,  qualis  ipse  est,  et  haec 
nova  obedientia  etiamsi  languida  et  intirma  est, 
placet  propter  Mediatorem,  ut  Rom.  8.  dicitur: 
Nulla  nunc  condemnatio  est  his,  qui  in  Christo  le- 
su  ambulant.  Ita  Evangelium  est  dulcissima  inisC- 
xiia  Legis,  docens  placere  in  conversis,  cum  Fide 
reconciliati  sunt,  inchoatam  obedientiam,  quanquam 
haerent  adhuc  in  nobis  magni  morbi  interiores,  et 
multa  incendia  pravorum  affectuum,  sicut  inquit 
Psalmus:  Propter  nomen  tuum  Domine  propitiabe- 
ris  peccato.  Et  Paulus  de  hac  tnieCxfinc  conciona- 
tur  inquiens:  Milita  bonam  militiam  habens  fidem 
et  bonam  conscientiam.  Hinc  non  sequitur,  homi- 
nem  satisfacere  Legi  in  hac  vita,  sed  sic  placere 
Deo,  cum  Ijabet  Fidem  et  iustitiam  bonae  conscien- 
tiae.  Nec  sequitur  bona  opera  esse  meritum  vitae 
aeternae,  quia  fides  praelucens  gratis  accipit  pro- 
pter  Mediatorem  remissionem  peccatorum,  reconci- 
liationem  et  haereditatem  vitae  aeternae. 


XII. 

Lucae  7.  de  muliere  peccatrice: 

Remittuntur  ei  peccata  multa,  quia  di- 

lexit  multum. 
Hlrgo  propter  dilectionem  fit  remissio. 

Respondeo.  Christus  manifeste  nominat  ibi  et 
Fidem  et  dilectionem.  Cum  autem  fides  nonn*natur, 
excluditur  meritum.  Quia  fides  tantum  nititur  Me- 
diatore,  et  accipit  promissam  misejicordiam  pro- 
pter  eum.  Haec  responsio  est  simplex  et  sine  So- 
phistica. 

Cur  igitur  et  dilectionem  nominat?  Respondeo 
etiam  simplicissime,  usitata  Synecdoche  est,  Pemit- 
tuntur  ei  multa,  quia  conversa  est,  ut  Esaiae  1. 
dicitur:  Auferte  malum  cogitationum  vestrarum: 
Si  fuerint  peccata  vestra  ut  coccinum,  eritis  can- 
didi  sicut  nix.  Et  Hieremiae  3.  Convertimini  filii 
revertentes  et  sanabo  vos.  Denique  usitata  est 
haec  Synecdoche.    Tamen  sciendum  est,  quae  sint 


partes  in  tota  poenitentia,  seu  conversione,  et  quid 
differant,  sola  Fide  accipitur  reconciliatio.  Sequi- 
tur  autem  nova  obedientia,  quia  ad  hoc  ipsum  vi- 
vificamur,  ne  maneamus  in  peccato  et  morte  aeter- 
na:  sed  deinceps  simus  templa  Dei. 

Est  et  alia  splendida  solutio  seu  responsio. 
Duplex  est  absolutio,  Altera  privata  conscientiae 
iuctantis  cum  ira  Dei./  In  hac  absolutione  necesse 
est  intelligi,  gratis  fide  accipi  remissionem  pecca- 
torum  propter  Mediatorem.  Ideo  hic  inquit:  Fides 
tua  salvam  te  fecit.  Nec  existere  dilectio  potest, 
nisi  sit  appreliensa  remissio  ista. 

Altera  absolutio  est  publica  coram  Ecclesia, 
in  hac  conspici  necesse  est  ab  aliis  testimonia  con- 
versionis,  ut  hic  Christus  ostendit  Pharisaeo,  cur 
eam  recipiat,  quia  extent  signa  conversionis,  et 
quidem  illa  opera  recitat,  quorum  contraria  pecca- 
ta  sunt  in  Pharisaeo.  Haec  muher  agnoscit  me 
vere  esse  Messiam,  a  me  petit  et  accipit  remissio- 
nem  et  reconciliationem,  meum  Evangelium  in  ea 
efficax  est,  ungit  pedes  meos  lacrimis,  id  est,  be- 
nefacit  ministrls  Ecclesiae,  tu  contra  tumes  hao 
falsa  persuasione,  quod  iustus  sis  disciplina,  secu- 
rus  non  agnoscis  iram  Dei  adversus  interiorem  im- 
munditiem.  Deinde  non  agnoscis  me  esse  Messi- 
^  am:  non  petis  a  me  remissionem.  Haec  tota  nar- 
j  ratio  recitat  signa  fidei.  Posset  igitur  brevissime 
j  dici,  nominari  signa  fidei  pro  ipsa  fide:  sicut  in  ea- 
dem  narratione  lacrimae  nominantur  pro  contritione. 


xin. 

Cum  dictum  sit:  Delicta  quis  intelligit, 
Nemo    potest     omnia    sua    peccata 


scire. 


Ergo  possibile  est  hominem  habere  de- 
lictum  ignotum  propter  quod  displi- 
ceat  Deo.  Quare  non  est  affirman- 
dum  quod  placeat  Deo. 

Respondeo.  Nego  consequentiam,  et  ratio  est, 
quia  firniissime  retinenda  est  regula:  Omnis  con- 
versus  ad  Deum  recte  tenens  fundamentum,  debet 
credcre  se  placere  Deo,  et  hac  fide  invocare,  quod 
propter  Mediatorem  placeat  et  exaudiatur,  etiamsi 
habet  delicta  ignorantiae,  sicut  in  omnibus  homini- 
bus  magna  haeret  infirmitas.  Ac  propterea  tradi- 
tur  doctrina  de  remissione  propter  Filium,  iuxta 
dicta:  Beati  quorum  sunt  remissae  iniquitates,  et 
quorum  tecta  sunt  peccata,    quia  in  nobis  non  est 


489 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENL 


490 


integra  impletio  Legis  in  hac  vita,  sed  ut  dixi, 
Fundanienluin  recte  teneatur,  id  est,  non  sit  error 
in  articulis  fidei.  Paulus  enim  inquit,  Fundamen- 
tum  aliud  poni  non  potest,  praeter  id,  quod  po- 
silum  est,  quod  est  lesus  Christus.  Et  tamen  de 
ipso  fundamento  in  aliis  plus,  in  aliis  minus  est  lucis. 

Et  Paulus  inquit:  Alios  aurum,  alios  stipulas 
extruere  supra  fundamentum,  sicut  valde  multum 
est  stipularum  in  plurimis  scriptoribus,  quia  qune- 
libet  tempora  habent  sua  contagia.  Cyprianus  ab- 
surde  dicit,  Peccata  post  Baptismum  remitti  pro- 
pter  Eleemosynas.  Item  nimis  contentiose  pugnat 
de  ritibus  publicae  poenitentiae  sui  temporis  inqui- 
ens:  Inutilem  esse  absolutionem  sine  illis  specta- 
culis :  et  tamen  talis  vir  postea  constans  fuit  in 
confessione  et  laetus  pertulit  supplicium.  CogJt6- 
mus  igitur  nos  non  esse  omntscios,  et  simus  doci- 
les,  et  siudium  discendi  et  precationem  coniunga- 
mus. 


XIIII. 

Nemo    placet    Deo   iiisi   habens   novas 

virtutes  ortas  a  Spiritu  sancto, 
Nemo   potest   affirmare  se  habere  illas 

virtutes:    Quia  possunt  esse   virtutes 

similes  ortae  a  ratione, 
Ergo  nemo  potest  affirmare  se  placere 

Deo. 

Respondeo.  Nego  minorem,  quia  in  veracon- 
versione  seu  poenitentia  utrumque  debemus  affir- 
mare,  et  quod  detur  remissio  propter  Mediatorem, 
et  quod  simul  vivificemur  per  Filium  dato  Spiritu 
sancto  erecti  voce  Evangelii.  Et  quanquam  intueri 
mens  fide  Mediatorem  debet,  non  novitatem  in  no- 
bis:  tamen  simul  in  veris  doloribus  sentit  hanc 
consolationem,  iuxta  haec  dicta:  lustificati  fide  pa- 
cem  habemus.  Item,  clamamus  Abba  pater.  Et 
recte  inquit  Augustiniis :  Credens  scit  se  credere, 
scilicet  in  doloribus  sentiens  consolationem.  Ac 
certitudo  in  Philosophia  et  in  consolatione  quae 
fit  fide,  habet  contraria  itinera.  In  Pliilosopliia 
praecedit  sensus  coUigens  singularia  experimenta, 
postea  sequitur  assensio:  Sed  fide  sic  fit  consola- 
tio,  prior  est  assensio,  qua  propter  Deum  assenti- 
mur  verbo  seu  voci  divinae,  deinde  sequitur  laetitia. 


XV. 

Impossibile  est  nosse  voluntatem  Dei 
erga  nos,  iuxta  dictum:  Quis  consi- 
liarius  eius  fuit? 

Credere  quod  habeas  remissionem  pec- 
catorum,  est  aliquid  asseverare  et 
affirmare  de  voluntate  Dei  erga  nos, 

Haec   igitur    affirmatio  est  impossibilis. 

Respondeo  brevissime.  Nego  maiorem  de  re- 
velata  Dei  voluntate.  Utramque  autem  vocem  tra- 
didit  Deus  Legem  et  Evangelium.  Ac  vult  nos 
certo  scire  hanc  suam  esse  voluntatem ,  quam  in 
Verbo  suo  expressit.  Ac  de  Lege  minus  obscuri- 
tatis  est,  quia  rationi  nota  est,  et  Moises  ipse  in- 
quit  contra  Pyrrhonias  dubitationes :  Ne  dicas,  quis 
ascendet  in  coelum,  iuxta  te  est  serino  in  ore  tuo 
et  in  corde  tuo,  ut  facias  illa.  Et  Paulus  inquit: 
Nolite  errare,  scortatores,  adulteri,  homicidae,  non 
possidebunt  regnum  Dei.  Quare  iuxta  Legem  cer- 
to  statuere  debemus  omnes,  Deum  vere  irasci  omni- 
bus  omnium  peccatis.  Deinde  et  vox  Evangelii 
addenda  est,  de  qua  dicitur:  Filius  qui  est  in  sinu 
Patris,  ipse  enarravit  nobis.  Item,  Qui  credit  in 
Filium,  habet  vitam  aeternam.  Certissime  igitur 
statuamus  omnem  promissionem  reconciliationis  et 
vitae  aeternae  veram  esse,  quae  quidem  et  morte 
ac  r«surrectione  Filii  obsignata  est,  et  multis  illu- 
stribus  testimoniis  confirnxata.  Quare  necesse  est 
nos  ei  credere,  et  cum  sit  universalis,  singuli  nos 
in  eam  includamus,  certissimum  est  enim  manda- 
tum  universale  esse  et  immutabile,  ut  omnes  Filio 
credamus,  nec  fingendae  sunt  contradictoriae  vo- 
luntates  in  Deo.  Ac  simus  memores  dicti  lohan- 
nis:  Qui  non  credit  Deo,  mendacem  eum  facit.  Et 
certissime  statuamus,  Filium  Dei  veracem  nuntium 
esse,  qui  inquit:  Sic  Deus  dilexit  mundum,  ut  Fi- 
lium  suum  unigenitum  daret,  ut  omnis,  qui  credit 
in  eum,  non  pereat,  sed  habeat  vitam  aeternam. 

Sed  humana  ratio  opponit  hoc  argumentum. 
Addita  est  conditio  Legis:  Hoc  fae  et  vives:  Cum 
igitur  non  satisfiat  Legi,  dubitandum  est.  Respon- 
deo.  Et  hoc  ipsum  in  revelatione  Evangelii  con- 
siderandum  est,  ideo  immensa  misericordia  missum 
esse  Filium,  ut  nos  a  maledictione  Legis  redimeret, 
et  Gratis  propter  Filium  donari  reconcihationem. 
Hanc  lucem  Evangelii  de  gratuifa  promissione  ob- 
ruerunt  Papistae,  qui  fingunt  dubitandum  esse  de 
reniissione,  quia  pendeat  ex  conditione  Legis.  Ideo 
simus  vigilantes  in  retinendo  discrimine  Legis  et 
Evangelii,    et  quanquam  necessaria  est  poenitentia 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


492 


seu  magna  seu  parva,  tamen  rennssio  non  pentlet 
ex  (lignitate  nostrae  contritionis  vel  obedieiitiae: 
Sed  projjter  Mediatoreni,  et  gratuita  et  certa  est, 
iuxfa  (lictnm:  kleo  ex  fide  gratis,  ut  sit  lirina  pro- 
missio,  lioin.  4. 

Caeteruni  fle  non  revelatis  consiliis,  ut  quare 
Alpxandio  Deus  triliuat  inipcrluni,  non  tibi,  recte 
dicitur,  hanc  volunlafem  neque  sciii  posse,  neqne 
qnaerendain  esse.  Ideo  capite  tertio  Syracidae  d«- 
cturn  est:  Quae  mandata  sunt  tibi,  liaec  cogita 
sancte,  non  enim  est  opus  te  arcana  videre  oculis. 


XVI. 

Prorsus  simile  argumentum  est,  quod  huc  de- 
torquefur  ex  capite  9.  Ecclesiastici  non  recte 
enarrato. 


Nescit    homo,    an    amore    vel    odio 
digmis  sit,  etc. 

Respondeo  brevifsime.  Totaseries  in  eo  textu 
ostendit  JSalomonem  lioc  velle ,  non  iudicandum 
esse  ex  spectaculis  humanorum  evenluuni  in  hac 
vita,  videlicet  ex  secunnis  vel  adversis  rebus  de 
favore  et  pdiu  Dei,  ut  David  non  iudicet  se  a  Deo 
abiectuni  esse,  quia  ex  regno  expulsus  est.  Achab 
non  iudicet  se  placere  Deo,  etianisi  est  rex  potens 
ct  victor.  Sed  David  iudicet  ex  vei  bo  Dei  se  pla- 
cere  Deo,  quanquam  exulem:  quia  dictumest:  Do- 
minus  abstnlit  peccatuin  tuuin.  Achab  iudicet  se 
displicere  Deo,  quanquam  est  rex  potens  et  glo- 
riosns,  quia  scriptuin  est  Deuter.  '11.  Maledictus 
onniis  qui  facit  Idoluiw  aboin:nationem  Dei.  Con- 
gruit  igitur  dictuni  Salomonis  cuni  nostra  senten- 
tia,  quae  iubet  de  voluntate  Dei  ex  verbo  iudicare, 
non  ex  spectaculis  externis.  Nec  difiicile  est  co- 
piose  refuare  enarrationes  Papistarum.  Insaniunt 
enini,  si  hoc  dicunt,  Non  scire  honiicidas  et  adul- 
teros,  an  sint  digni  odio  Dei.  Hinc  manireste  ap- 
paret  ipsorum  intei  prsiationem  esse  tetram  corru- 
ptelani.  Sed  regula  universalis  leneatur,  De  vo- 
lunfate  Dei  ex  veibo  ipsius  iiidicamiuin  esse,  iuxta 
di«;ti!m:  Luceina  pedibus  meis  verbum  tuuin.  Et 
Veibuni  Dei  universahter  damnat  onines,  qui  non 
sunt  conversi  ad  Deuni,  iuxta  dicfuin:  I.  Ciuinth. 
6.  Nolite  errare,  Iclohilatrac,  homicidae,  adi-.lfeii 
etc.  noii  sunf  haeredes  vitae  aeternae.  Iteni,  Qui 
non  creilit  in  Filiuin,  manet  ira  Dci  super  euni. 
liursus  universaliter  recipit  Deus  omnes,  qui  in 
conversione  seu  poeniteniia  credunt  in  Filium,  iuxta 


dicta :  Vivo  ego ,  dicit  Doininus,  Nolo  mortem 
peccat(n'is,  sed  ut  convertatur  et  vivat.  Iiem,  Sic 
Deus  dilexit  mundum,  ut  Filiuin  suuin  uiii^enitum 
daret,  ut  oinnis,  qui  c;  edit  in  euin,  non  pereat,  sed 
habeat  vifam  aeiernani.  Hae  suinmae  reguiae  sem- 
per  in  consj^ectu  sint,  quae  muhis  aliis  sententiis 
luceni  afferunt. 

Detestanda  est  autem  Synodi  Tridentinae  im- 
pudentia,  quae  in  decreto  dciorsit  hoc  dictuin  Sa- 
lomonls  ad  confinnandam  filsani  doctiinam,  quae 
iubet  sempcr  dubitare,  an  sinius  in  gratia.  Contra 
liuiic  errorem  sint  in  conr-|)ectii  consolationes  in 
Paulo  tiaditae.  Ideo  ex  fide  gratis,  ut  sit  finna 
proniissio.  Item,  lusiificafi  fide  paceni  liaheinus. 
Et  no^uni  si;  Anoustini  dictuin  In  Libro  IMedifatio- 
nuin:  Tofius  fiduciae  cerfitudo  est  in  preiioso  san- 
guine  Chiisti  Etsi  autem  nafuralis  imbecillifas 
seniper  concutitur  dubitafione,  tainen  fides  elucte- 
tur  et  ^incat  dubitafinnes,  el  quotidie  clamemus 
ad  Doininuin:  Credo  Doniine,  sed  opein  fer  imbe- 
cillitati  meae. 


XVII. 

Naturalia  sunt  immiitabilia, 

Dubitatio    de    reconciliatione    est   natu- 

ralis,  ut  nunc  quidem  uascimur, 
Ergo  est  immutabilis. 

Respondeo.  Concedo  csse  immutabilsm  in  hac 
depravatione  sine  voce  Evangefii  et  sine  auxilio  di- 
viiio,  sicut  Adam  non  solum  in  dubitatione  man- 
sisset,  sed  etiain  oppressus  aeterna  dubitafione  luis- 
set,  si  promissio  gratiae  noii  prohifa  esset  ex  sinu 
aeterni  Patri»,  et  per  verbum  Deus  (lexisset  cor 
Spirifu  sancto  ad  assensionein,  et  sic  iii  illa  con- 
solatone  Filius  voce  Evangelii  priinos  parentes  re- 
traxisset  ex  inoife.  Hoc  exeinpluin  intueanuir,  quod 
ostendit,  quomodo  fiat  haec  consolatio  ef  liberatio 
a  dubitatione,  et  docet  [iroinissioncm  Evangelii, 
non  esse  natura  notam,  et  disccrnendain  esse  a 
Lege,  et  ab  aliis  naturahbus  notitiis. 


XVIII. 

Virtutes  non  sunt  confundendae,  cum 
Paulus  discernat:  Fides,  Spes,  Dile- 
ctio,  haec  tria,  ma**or  horum  dile- 
ctio. 


49^ 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENL 


494 


Fiducia  est  actio  Spei, 

Ei'go  fiducia  est  discernenda  a  Fide. 

Resporuleo  ad  Maloreni.  Verum  est,  Vlrtutes 
non  esse  confundenilasj,  sed  recte  intelli<2;enda  sunt 
discriniina.  Nani  Fides  non  tantum  est  notitia,  sed 
est  siinul  assentiri  pronii>sioni,  in  qua  offeruntur 
reniissio  peccatorum,  reconciliatio,  vivificatio  per 
Filium  dato  Spiritu  sancto,  et  haereditas  vitae  ae- 
ternae.  Et  est  fiducia  aequiescens  in  Deo  propter 
Mediatorem,  accedens  ad  Deum ,  et  accendens  in- 
vocationem,  et  clamaiis  Abba  pater.  Et  quia  fides 
in  praesentia  accipit  remissionem  et  reconci!iatlo- 
nem,  est  fiducia  praesentis  beneficii.  Sed  Spes  est 
certa  expectatio  vitae  aeternae,  gratis  dandae  pro- 
pter  Mediatorem,  id  est,  expectatio  uiitigationis  poe- 
narum  corporalium,  iuxta  voluntatem  Dei.  Cum 
igitur  fiducia  nOminatur  actus  Spei,  intelligitur  fi- 
ducia  futurae  liberationis,  seu  futurae  mitigationis. 
Dilectio  est  obedientia,  quae  praqlucente  fide  prae- 
statur  Deo  iuxta  omnia  mandata,*  cum  laetitia  cor- 
dis  acquiescente  in  Deo  propter  Filium. 


XIX. 

Maxima  virtus  maxime  iustificat, 
Dilectio  est  maxima  virtus, 
Ergo  maxime  iustificat. 

Eespondeo.  Concedo  totum  argumentunj  de 
iustitia  Legis:  Sed  quia  non  habemus  integram  iu- 
stitiam  Legis,  Evangelium  concionatur  de  alia,  et 
docet  imputari  credenti  iustitiam  propter  Mediato- 
rem.  Ilaec  est  simplex  et  vera  responsio,  quae 
prolixius  explicari  potest,  si  quis  postulat.  Ac 
scie!)dum  est,  longe  aliud  esse  loqui  de  collatione 
virtutum  inter  ses,',  aliud  de  remissione  peccato- 
rum,  et  reconciliatione  coram  Deo. 

Utile  est  autem  in  eo  ipso  loco  Pauli,  diligen- 
ter  considerare  collationem  integram.  Affirmat 
Paulus  dilectionem  necessariam  esse,  fidem  mira- 
culorum^  efficientem  sanatinnes  et  alia  opera.  non 
«ingulis  necessariam:  Ideo  longan»  coacervationem 
fructuuin  addit,  qui  distiibuendi  snnt  in  praecepta 
Decalogi,  iuxta  viitutum  appellationes. 

Dilectio  est  patiens.  id  est,  non  iracunda,  non 
cupida  vindictae.  Sic  orditur  fructus  ab  ea  viitute, 
quae  maxiino  necessa!  ia  est,  scilicet  a  j  atientia  seu 
mansuetndine,  quae  ad  quintum  praeceptum  pert'- 
net,  ct  excludit  odia  et  cupiditatem  vindictae,  unde 
plurnna  maia  in  communi  societate  oriuntur. 


Benefica  est;  pertinet  virtus  beneficentia  ad 
quintuin  et  septimum  praeceptum, 

Non  est  aemulatrix,  excluditur  invidentia,  ut 
Cain,  Saul  aemulatione  seu  invidentia  peccant.  Est 
contraria  candoii. 

Non  est  insidiatrix,  seu  fraudulenta,  seu  calu- 
mniatrix,  seu  ast»ite  depravans  recte  dicta  seu  ja- 
cta:  ut  Ulysses  Palamedi  iiisidiatur,  Anytus  et  Me- 
lytus  Socrati,  Siba  calumniose  accusat  filiuin  lona- 
thae.  Talia  exempla  pertinent  ad  verbum  mqjtf' 
qeifa&at. 

Non  inflatur,  excludit  su^.erbiam,  et  certainina 
ambitionum. 

Non  deformes  gestus  habet,  praecipit  mode- 
stiam,  contra  assentationes,  et  contra  tumultus  con- 
tentionum. 

Non  sua  quaerit,  ut  multos  avaritia  movet  ad 
assentationes,  et  multa  turpia  mlnisteria,  ut  dicitur: 
Malus  est  minister  regii  Imperii  pudor.  Item,  Exeat 
aula,  qui  vult  esse  pius. 

Non  est  irritabilis,  excluditur  stulta  credulitas, 
quae  adinittit  delationes  non  expioratas  contra  piae- 
ceptum  octavum. 

Non  maluui  cogitat,  id  est,  non  esi-  suspicax, 
ut  plurimum  peccant  suspicaces  impulsi  falsis  ra- 
tiocinationibus  contra  alios.  Id  vitiun»  etiam  pugnat 
cum  octavo  praecepto. 

Non  gaudet  propter  iniustiMam,  id  est,  non  est 
tTctxo^tQtxoocog^  non  laetatur  calamitatibus  innocentum, 
vel  in  genere  non  laetatur  scelere,  sicut  Catullus 
inquit:  Tantum  tibi  gaudium  in  omni  culpa  est,  ia 
quacunque  est  aliquid  sceleris.  Contraria  virtus 
est  laetari  veritate  et  recte  factis.  Itein,  Projtter 
res  secundas  iustorum,  et  certe  sunt  officia  verita- 
tis  et  iustitiae  propria,  probare  recte  dicta  et  recte 
facta,  et  laetari  recte  dictis  et  recte  factis. 

Omnia  capit  Greyft  inuCxiia  est,  quae  placide 
fert  aliorum  dissimiles  mores.  nec  alienatur  propter 
morositatem,  aut  tales  ^liqaos  morbos,  qul  sunt  si- 
ne  scelere,  nec  movet  certamina  propter  quaslibet 
ineptias,  quia  certe  sapientem  considerare  oportet, 
ubi  sit  praeliandum  seu  pugnandum. 

O.mnia  credit.  Alibi  dicitur,  Qui  cito  credit, 
levis  est  corde.  Et  utilis  est  vetus  aflnionitio,  fii- 
fjvrjGo  uniGJiXv  ravia  iml  aQi^oa  (fOfvoSv.  Haec  vera 
sunt  de  credentii)us,  sine  piobal)ilil)us  arguinentis, 
ut  qui  odio  iudicant,  non  arguinentis,  lilienter  ad- 
mittiint  caluinnias,  etiani  impudenter  confi(^tas,  de 
his  quos  oderunt,  siciit  iitquit  Caesar:  Quod  vo- 
lunt  homines  libenter  credunt,  quod  ex  Deinosthene 


495 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


469 


sumtum  est,  utkq  yaQ  ^ovXofJof&a ^  TaZxa  fiaXXov  ni- 
Gifvofifv.  Sed  virtus  est  candor  vicina  veritati, 
quae  recte  facta  non  depravat,  et  ambigua  flectit 
in  meliorem  partem  probabili  ratione.  Quod  igitur 
hic  dicit,  oninia  credit,  de  candore  intelligatur,  pro- 
babili  ratione  credente  et  vitante  suspiciones  et  ca- 
lumnlas. 

Omnia  sperat,  Opponitur  saevitiae,  quae  pro- 
perat  ad  ultimam  poenam  non  tentata  emendatione, 
iuxta  Evano-elium,  ubi  ordo  traditur:  Argue  eum 
inter  te  et  ipsum.  Sperat  enim  omnia  dilectio,  do- 
nec  locus  est  emendationi. 

Omnia  perfert.  Repetitiim  est  praeceptum  de 
patientia,  praesertim  in  iniuriis  tolerandis,  ne  cupi- 
ditate  vindictae  ruant  doctores  ad  turbandam  Eccle- 
siam,  sicut  iniuriae  dolor  Coriolanum  armat  contra 
patriam,  luliuni  contra  Pompeium. 

Nunquam  excidit,  id  est,  durabilis  est,  non 
amittitur  in  vita  aeterna,  et  semper  eius  usus  est. 
Nam  verbum  ixnCmeiv  significat  excuti  vel  amittere 
aliquid,  ut  t^ineat  noXecog,  id  est,  amisit  civitatem. 


PROPOSITIONES     DE     DISCRIMINE 

VERAE    ECCLESIAE  DEI  A  CAETE- 

RIS  SECTIS  SEIUNGENDAE. 


L 

In  tam  horrendis  confessionibus  generis  humani, 
in  tanta  varietate  opinionum  de  Ueo,  et  inter  tot 
scelera  libidines,  iniusta  bella,  latrocinia,  vastatio- 
nes,  mendacia,  et  infinitam  Sophisticam  turbatur  hu- 
mana  ratio,  quaerens,  an  sit  Deus,  et  an  certa 
pars  generis  humani  sit  Ecclesia  Dei,  quae  curae 
sit  Deo  et  exaudiatur,  et  cui  sese  in  tota  aeterni- 
tate  communicaturus  sit,  et  quae  ac  ubi  sit  illa 
Ecclesia,  an  vero  omnes  horaines  pariter  negligan- 
tur  a  Deo. 


IL 

Cum  haec  horrenda  spectacula  tristissimis  du- 
bitationibu»  concutiant  omnium  bominum  animos, 
necesse  est  opponere  testimonia  de  Deo  et  deEc- 
clesia,  et  mentes  verbo  Dei,  quod  illustribus  testi- 
moniis  traditum  est  docere  ac  confirmare,  et  simul 
ardenti  precatione  petere,  ut  divinitus  doceamur  et 
confirmenmr,  sicut  scriptum  est:  Orate,  ne  mtretis 
in  tentationem. 


IIL 


Non  satis  est  cogitare  argumenta,  quae  ratio 
humana  naturali  luce  cernit,  sed  tamen  paedagogia 
utilis  est,  haec  argumenta  quoque  colligere  ad  re- 
futandos  Epicureos  furores:  Nam  et  Paulus  iubet 
vestigia  Dei  in  natura  aspicere  et  considerare. 


IIII. 


Notae  sint  igitur  hae  demonstrationes,  Impos- 
sibile  est  notitias  ordinatas,  ut  numeros,  discrimen 
honestorum  et  turpium,  innnutabile  conscientiae  iu- 
dicium,  gaudium  et  horribiles  pavores  universahter 
sic  existere  casu  in  hominibus,  aut  ex  corporali  et 
bruta  materia  oriri.  Nccesse  est  igitur  mentem  in- 
linitae  potentiae,  sapientiae  et  iustitiae  esse,  a  qua 
hae  notitiae  et  iudicium  conscientiae  oriuntur. 

Ad  hoc  argumentum  adiungatur  generale  argu- 
mentum  de  pulcherrimo  ordine  corporum  mundi,  le- 
gibus  motuum  coelestium,  de  vicibus  temporum,  de 
annua  foecundatione  terrae,  de  conservatione  spe- 
cierum,  de  distributione  plantarum  ad  nutricationem 
et  mendicationem,  de  multis  Gvfina&iCaig.  et  avTina' 
iffCavg  in  natura,  Itcm  argumentum  vahle  firmum 
de  conservatione  humanae  societatis  in  hac  vita, 
quam  in  tantis  confusionibus  et  furoribus  hominum 
durare  impossibile  esset,  nisi  Deus  eam  sua  po- 
tenti  dextra  tueretur. 

Huc  adiungatur  regula,  quod  atrocia  delicta 
comitantur  atroces  poenae  in  hacvita,  iuxta  dictum: 
Qui  gladium  acceperit,  gladio  peribit.  Item,  Omnis 
anima,  quae  fecerit  has  abominationes,  eradicabi- 
tur  etc.  Hanc  regulam  experientia  etiam  Ethnicos 
docuit,  et  eos  de  providentia  commonefecit,  utver- 
su»  est : 

(vfff^eiGGiv  ael  rb  xeXog  yXvxeQCOTeQov  iffTt. 

Item,  levxojv  (6g  iTi'QO)  zt,  tCfT  xaxov  tjnaTi'  xevxfi" 

Et  Isocrates  inquit  etiamsi  aliquando  secus 
evenit,  tamen  prudentes  regulam  anteferre  debere 
iis,  quae  raro  et  extra  regulam  accidunt:  ol  avjip 
xaxd  Tivxii'  Qari^Q  aXXo)  xaxd  TevxMv.  Addunt  Philosophi 
demonstrationes  ex  ordine  causarum,  Item  argu- 
menta  ex  signis:  cum  futura  signiCcentur  singulari- 
bus  prodiglis,  apparet  regi  mutationes  rerum  huma- 
narum  mente,  quae  praemonet  homines. 


V. 

Simul  etiam  naturales  notitiae  ostendunt,  quod 
et  qualis  sit  Deus,  videlicet  mens  aeterna,  fabrica- 


497 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


498 


trix  totius  natuiae  et  ordinis  in  natura,  et  quidem 
talis,  qualeni  se  esse  in  Lege  naturae  ostendit, 
quia  cum  honio  facit  contra  illas  Leges ,  sequitur 
destructio  naturae  in  pavoribus  conscientiae  et  in 
aliis  ]joenis.  Cum  igitur  velit  congruentia  Legi, 
certum  est,  Deum  esse  nientem  sapientem,  veracem, 
beneiicam,  iusiam,  castam,  punientem  scelera  et 
destruentem  contrarias  naturas.  Ex  his  naturali- 
bus  notitiis  extructa  est  definitio  Platonica:  Deus 
est  mens  aeterna  causa  ordinis  ac  boni  in  natura. 


VI. 

Sed  haec  notitia  de  Deo,  quam  cernit  ratio  na- 
turaliter,  etiamsi  veras  demonstrationes  habet,  non 
est  sufficiens,  sed  vuit  Deus  se  agnosci,  sicut  se 
in  verbo  suo  patefecit,  cui  addidit  ilUistria  testimo- 
nia.  Ideo  dicitur  1.  Coiinth.  1.  Cum  non  nosset 
mundus  Deum  in  sapientia  per  sapientiam,  placuit 
Deo  per  stultitiam  praedicationis  salvos  facere  cre- 
dentes.  Et  lohan.  1.  Deum  nemo  vidit  unquam, 
unigenitus  Filius  Dei,  qui  est  in  sinu  Patris,  ipse 
enarravit  nobis.  Item :  Hnnc  audite.  Item,  Pater 
sanctifica    eos   in  veritate,    sermo  tuus  est  veritas. 


VII. 


Dupliciter  differt  Etlmica  notitia  Dei  a  vera, 
quae  est  Ecclesiae  piopria,  videlicet  agn-tione  essen- 
tiae  et  asnitione  voluntatis  Dei.  Nam  essentia  sic 
patefacta  est,  quod  una  sit  essentia  aeterna,  onini- 
potens,  sapiens  et  bona,  creatrix,  et  tamen  sint 
tres  personae  o/joovGwt,  aeternus  Pater,  coaetenms 
Filius  imago  aeterni  Patris,  et  Spiritus  sanctus. 


VIII 


Ideo  definitionem  in  Ecclesia  tradinjus.  Deus 
est  essentia  spiritualis,  intelligens,  aeterna,  alia  a 
creaturis  onnn*bus,  verax,  bona,  iusta,  casta,  niise- 
ricors,  benefica,  hberrima,  immensae  sapientiae  et 
potentiae,  irascens  peccatis :  Pater  aeternus,  qni 
Filium  imaginem  suam  ab  aeterno  genuit,  et  Filius 
imago  aeterni  Patris,  et  Spiritus  sanctus  procedens 
a  Patre  etFilio:  Sicut  patefacta  est  divinitas  certo 
verbo  et  testimomis  divinis,  quod  Pater  aeternus 
cum  Filio  et  Spiritu  sancto  condiderit  et  conser- 
vet  coekim  et  terram  et  omnes  creaturas ,  et  adsit 
omnibus  creaturis  quo  ad  conservationem,  et  col- 
ligat  sibi  in  genere  humano  aeternam  Ecclesiam 
propter  Filium  et  per  eum,  et  sir  iudex  iustorum 
et    iniustorum.     Hic    vides  in    definitione    nominari 

MULANTH.OPEIS    VOL.  XXII!. 


personas,  et  dici  de  collectione  Ecclesiae  propter 
Filium,  et  per  eum.  Ilaec  non  sunt  nota  rationi, 
sed  divinitus  patefaeta  sunt,  ut  illustri  patefactione 
tres  personae  ostensae  sunt  in  Baptismo  Christi. 
Et  de  singulis  postea  recitabimus  testimonia. 


IX. 


Vocabulum  essentiae  significat  id,  quod  revera 
est,  etiamsi  ost  communicatum  (rraeca  cvaia.  Vocabu- 
lum  personae  in  Latina  Ecclesia  receptum  est,  cum 
vetus  Graecia  significantius  dixerit,  tres  esse  vno- 
Gidang  seu  v(piaiafj,8vovg.  Id  vocabulum  opjioni- 
tur  evanescenti  cogitationi,  vel  voci  evanescenti, 
vel  motui  accidentali  evanescenti,  et  definitio  haec 
tradilur.  Persona  seu  mptaiufisrov  est  substinens 
vivum,  individuum,  intelligens,  incommunicabile, 
non  sustentatum  in  alio. 


X. 


Sunt  autem  tres  personae  divinltatis,  Pater, 
Fihus  et  Spiritus  sanctus,  oficovatot  et  coessentia- 
les,  non  plures  nec  pauciores,  quia  sic  se  divinitas 
patefecit,  ut  postea  testimonia  addemus. 


XI. 


Sic  autem  discernuntur.  Pater  aeternus  est 
prima  persona  divinitatis,  non  nata,  nec  aliunde 
procedens,  sed  quae  ab  aeterno  genuit  Fiiium  ima- 
ginem  suam,  et  a  qua  procedit  Spiritus  sanctus,  et 
quae  cum  Filio  et  Spiritu  sancto  omnes  alias  res 
creavit,  et  earum  substantias  conservat. 


XII. 


Creare  autem  nominat  Ecclesia  usitate,  aliud 
ex  nihilo  facere,  sicut  Deus  coelum  et  terram,  an- 
gelos,  et  totam  hanc  mundi  machinam  dicendo  fe- 
cit  ex  nihilo,  non  ex  aliqua  praecedenti  aeterna 
materia,  ut  multi  Philosophi  cogitaverunt.  Gignere 
est  alium  de  sua  essentia  gignere. 


XIII. 

De  his  vocabulis  Ariani  certamina  movenint, 
quia  enim  in  Graeca  lectione  Salomonis  Proverb.  8. 
scriptuni  est  de  sapientia:  Deus  creavit  me  initium 

.       32 


\ 


499 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


500 


viarum  suarum  etc.  Inde  Ariani  contendebant  Filium 
esse  nldc^a  ix  fjirj  ovxwv^  iu  est,  rem  creatam  ex 
nihilo.  Sed  in  Hebraeo  textu  aliter  legitur:  Doaii- 
nus  possedit  me  initio  viarum  suarunj,  id  est,  ope- 
rum,  consiliorum.  Etsi  autem  iudaei  nolunt  hic  in- 
telligere  sapientiam,  quae  sit  persona  seu  vcptGia- 
^iVT]:  tamen  dico  recte  inteiligi  illa  dicta  de  Filio, 
sicut  postea  inquit:  Fui  cum  eo  artifex,  et  delecta- 
tiones  quotidianae,  ludens  coram  eo  omni  tempore, 
ludens  in  orbe  terrae,  et  delectationes  meae  cum 
fdiis  hominum:  Nnnc  ergo  filii  audite  me,  et  beati 
qui  vias  meas  custodiunt.  Sicut  lohannes  inquit: 
Oii^nia  per  ipsum  facta  sunt.  Ita  et  hic  dicitur: 
Fui  fum  eo  artifex.  Et  sicut  inquit:  Filius  qui  est 
in  sinu  Patris  ipse  enarravit  nobis.  Item,  Nemo 
novit  Patrein  nisi  Filius,  et  cui  volet  Filius  reve- 
lare:  Ita  hic  dicitur,  Delectaliones  meae  cum  filiis 
hominum.  Dicit  se  ad  hominem  mitti,  ut  Evange- 
lium  patefaciat.  Hic  Filius  est  persona,  per  qiiam 
iiuniediate  profertur  promissio,  et  quae  immediate 
ad  Prophetas  loquitur,  et  quae  adest  innnediate 
verbo  vocali,  et  per  illud  est  e^ficax.  Estque  dul- 
cissime  dictum,  quod  inquit :  Se  delectari  consuetu- 
dine  hominum,  mittitur  volens,  et  laetatur  nostra 
salute,  sicut  Luc.  10.  inquit:  Laetatus  est  in  Spiri- 
tu  et  agit  gratias  aeterno  Patri,  quod  multi  conver- 
tuntur.  Et  de  Ecclesia  dicitur  Psalmo  16.  Omnis 
voluntas  mea  in  eis,  id  est,  ego  diligo  eos,  dele- 
ctor  eis,  et  pro  eis  laboro.  Contra  vero  de  liosti- 
businquit:  Non  libabo  libationes  eorum  de  sanguine, 
nec  assumam  nouiina  eorum  in  labiis  meis,  id  est, 
non  recipiam  sacrificia  hostium  Evangelii,  nec  pre- 
cabor  pro  eis  qui  stabilinnt  Idola  et  blasphemias, 
et  propter  confessionem  Evangelii  interficiunt  recte 
sentientes  et  innocentes.  Tales  non  sunt  Ecclcia 
Dei,  etiamsi  gloriantur  se  esse  Ecclesiam  Dei.  Et 
hoc  uno  clypeo  defendunt  errores  suos  Papistae, 
ut  ostendant  plurimorum  recentium  scripta  Poli, 
Canisii,  Staphyli,  et  similium  etc.  Sit  igitur  in 
conspectu  hoc  dictum:  Non  libabo  libationes  etc 
Teneamus  consolationes,  quod  Filius  Dei  inquit,  se 
adesse  Ecclesiae  suae,  Omnis  voluntas  mea  in  eis. 


XIIII. 

Filius  aeternus  est  secunda  persona  divinitatis, 
quae  est  substantialis  et  integra  imago  aeterni  Pa- 
tris,  quam  Pater  sese  intuens  et  considerans  ab 
aeterno  gignit,  quae  nobis  sic  quidem  manifestata 
est,  quod  sit  persona,  per  quam  Pater  aeternus  df- 
cit  decretum,  et  totum  ordinem  creationis  et  repa- 
rationis  hominum,  et  mittitur,  ut  patefaciat  Evange- 
lium,  et  assumat  naturam  humanam,  et  sit  Metlia- 
tor,  Bedemtor,  lustificator  et  Salvator. 


XV. 


Spiritus  sanctus  est  tertia  persona  divinitatis, 
procedens  a  Patre  et  Filio,  et  est  substantialis 
amor,  et  laetitia  coaeterna  inter  Patrem  et  Filium, 
et  nobis  sic  manifestata  est,  quod  mitfatur  in  cor- 
da  credentium,  ut  tales  motus,  amorem  et  laetitiam 
acquiescenteni  in  Deo  in  eis  accendat,  qualis  est 
ipse,  sicut  2.  ad  Timoth.  1.  expresse  scriptum  est: 
Non  dedit  nobis  Spiritum  timiditatis,  sed  roboris, 
dilectionis  Dei,  et  castificationis. 


XVI. 

DiflFerunt  nasci  et  procedere.  Nasci  est  a  po- 
tentia  cognoscente,  quia  genitum  est  Imago  gignen- 
tis.  Ut  autem  in  liomijiibus  potentia  cognoscens 
format  imagines  et  loquitur :  Sic  Filius  est  aeterni 
Patris  imago  cogitatione  genita  est  Xoyog  ostendens 
eun»  in  revelatione  Evangelii.  Procedere  vero  est 
a  voluntate:  quia  Spiritus  sanctus  est  motor  seu 
agitator. 


XVII. 

Filius  nominatur  "koyog,  non  solum  quia  cogita- 
tione  nascitui',  sed  etiajn  quia  est  persona  profe- 
rens  Evangelium  ex  sijm  aeteini  Patris,  et  conser- 
vans  ministerium  Evangelii,  et  est  efficax  in  his 
qui  ciedunt  EvangeJio,  et  voce  Evangelii  dicens 
consolationem  in  mentibus  eorum  et  vivificans  eos, 
sicut  inquit:  Ego  vitam  aeteinam  do  eis^  et  osten- 
dens  Patrem  et  eflfundens  Spiritum  sanctum  in  cor- 
da  eorum.  Etsi  eniin  fit  vivificatio  per  tres  perso- 
nas,  tamen  hoc  ordine  fit.  Aeternus  Pater  per 
Filiuin  colligit  Ecclesiam,  qui  immediate  voce  Evan- 
gelii  movet  corda  et  monstrat  Patrem,  et  dat  Spi- 
ritum  sanctum.  Ideo  dicit  Athanasius:  Quandocun- 
que  dicitur  in  homine  Spiritus  sanctus  esse,  pst 
ibi  per  Verbum. 

Considerandum  est  igitur  Filium  dici  Xoyov^  et 
respectu  Patris  et  respectu  nostri,  quia  est  loyog, 
per  quem  Pater  se  nobis  patefecit.  Ideo  in  lo- 
hanne  dicitur:  Filius  qui  est  in  sinu  Patiis  etc. 
Item,  Nemo  novit  Patrem  etc.  Et  Dominus  ipse 
respondet  interrogantibus  quis  sit:  t^v  uqx^v  oii  xa\ 
XaXdo  vfilv.  Ego  sum  verbum,  quod  loquor  vobis 
ab  initio,  Sum  illa  persona  initio  missa  ad  Eccle- 
siam,  quae  protuli  Evangelium  ex  sinu  aeterni  Pa- 
tris,  et  locuta  sum  cum  Patribus.  Haec  declaiatio 
nominis  Xoyog^  quod  alloquatur  Ecclesiam,  congruit 


501 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


502 


ad  flicta  in  lohanne,  et  est  dulcior  quam  declara- 
tio  de  modo  generationis.  Nazianzenus  utramque 
declarationem  recitat:  Filius  dicitur  Xoyog^  quia  sic 
se  habet  ad  Patrem,  sicut  ad  mentem  sermo,  et 
quia  est  igayyfAit^toV,  id  est,  proferens  Evangelium. 


XVIII. 

Congruit  ad  hanc  enarrationem  tov  XSyov^  quod 
Esaias  nominat  eum  Consiliarium,  videlicet  profe- 
rentem  hoc  mirandum  consilium  de  redemtione  et 
salvatione  ex  sinu  aeterni  Patris,  et  postea  capite 
41.  nominat  eum  Evangelistam. 


XIX. 

In  Epistola  ad  Hebraeos  appellatio  est  Imago, 
quam  nomiiiat  fulgorem  paternae  lucis.  Est  enim 
usitata  phrasis  apud  Hebraeos  dicere  gloriam  pro 
hice.  Postea  inquit:  Character  substantiae  Patris. 
Dicitur  autem  Fiiius  imago,  quia  Pater  sese  perfe- 
cte  intelligit,  cum  sese  intuetur  :  in  ea  cogitatione 
fulget  integra  et  substantialis  imago  aeterni  Patris, 
sapiens,  verax,  benefica,  iusta,  casta,  misericors. 
Congruit  autem  et  haec  appellationis  ralio.  Filius 
eo  dicitur  imago,  quia  armuntiando  Evangelium 
ostendit  arcanam  vohmtatem  Patris.  Nec  dissimi- 
les  sunt  voluntates  Filii,  et  aeterni  Patris.  Promissio 
gratiae  edita  per  Fihum  est  universalis.  Cum  igi- 
tur  Filius  sit  imago  aeterni  Patris,  non  cogitetur 
alia  et  dissimilis  arcana  esse  voluntas  Patris. 


XX. 


Sint  autem  in  conspectu  testimonia,  quod  Xoyog 
sit  v(piGiu[j,£vog,  non  cogitatio  aut  vox  evanescens. 
Sitque  Ijoc  prinmm  vahle  ilhistre  testimonium,  quod 
in  quotidiana  invocatione  cogitandum  est.  Certis- 
simam  est  niliil  invocandum  esse,  quod  non  est 
natura  Deus  et  omnipotens,  iuxta  dictum:  Domi- 
num  Deum  tuum  adorabis  et  ei  soli  servies,  et  In- 
vocatio  absentis  tribuit  ei  omnipotentiam,  videlicet 
audire  et  iudicare  corda,  quia  solus  Deus  penitus 
videt  corda  et  discernit  Hypocrisln  a  vera  invoca- 
tione.  1.  Paral.  28.  Onmia  corda  scrutatur  Do- 
uiinus,  et  universas  mentium  cogitationes   intelligit. 

Affirmat  autem  tota  scriptura  Prophetica  et 
Apostolica  Messiam  invocandum  esse,  Psalm. 
45.  Quoniam  ipse  est  Deus  tuus,  et  adorabis 
eum,  et  Psalm.  72.  Deprecabuntur  coram  ipso 
semper,    et    (jen.    48.      Ipse    lacob    invocat    eum 


dicens:  Deus  Abraham,  et  angelus  qui  eripuit  me 
de  cunctis  malis,  benedicat  his  pueris,  et  Matth. 
11.  dicit.  Venite  ad  mc  omnes  qiii  laboratis  et 
onerati  estis  et  ego  reHciam  vos.  Et  2.  Thes.  2. 
Ipse  Dominus  noster  lesus  Christus  et  Deiis  et  Pa- 
ter  noster,  qui  dilexit  nos  et  dedit  consohitionem 
aeternam  et  spem  bonam,  in  gratia  confirmet  vos. 
Ergo  fateri  necesse  est,  quod  Messias  sit  non  tan- 
tum  liomo,  sed  quod  sit  Xoyog,  de  quo  dicitur:  Ver- 
bum  caro  factum  est,  et  sit  vcpiara/jfrog,  non  eva- 
nescens.  Haec  in  quotidiana  invocatione  cogitan- 
da  sunt,  et  statuendum  est  vere  aspici  et  exaudiri 
gemitus  cordium  nostrorum  ab  lioc  ipso  Messia  ad 
Ecclesiam  misso,  qui  immediate  vult  custos  esse 
Ecclesiae  suae,  sicut  Inquit:  Nemo  rapiet  oves 
meas  de  manibus  meis. 


XXI. 

Deinde  addantur  testimonia  quae  de  divinitate 
Filii  loquuntur^  ut  lohan.  1.  Deus  erat  Verbum. 
Et  cum  Pauhis  ad  Colossenses  de  persona  Christi 
inquit:  Omnia  per  eum  facta  esse,  et  consistere 
per  eum  omnia,  Fatendum  est  in  Christo  non  tan- 
tum  esse  huujanam  naturam,  sed  et  divinam,  et 
verbum  non  esse  evanescentem  sermonem,  sed 
v(ptaid/j.evov  quod  manet  in  persona  Christi.  Sicut 
ipse  testatur  lohannis  8.  Antequam  Abraham  na- 
tus  est,  ego  sum.  Iteu),  Si  videriris  Filium  liomi- 
nis  ascendentem,  ubi  erat  prius.  Item,  (Jlorifica 
me  Pater  ea  gloria,  quam  habui  apud  te,  antequam 
esset  mundits.     Est  igitur  loyog  xxpiaidixivog. 


XXII. 

Huc  pevtinent  omnia  dicta  de.  omnipotentia 
Christi,  lohannis  10.  Ego  vitam  aeternam  do  eis. 
lolian.  5.  Pater  meus  usque  modo  operatur  et 
ego  operor.  (^uae  ille  facit,  Filius  similiter  facit. 
Item  Sicut  Pater  exuscilat  mortuos  et  vivificat,  sic 
et  Filius,  quos  vult,  vivificnt.  Quid  simplicius  et 
phmius  dici  potest'^  Cogita  autem .  quantuni  refe- 
rat  firniissime  statuere,  <juod  natura  Deus  se  deini- 
serit,  ut  nostrae  naturae  massain  assumeret,  et 
fieret  Redemtor.  Saepe  igitur  cogitentur  haec  te- 
stimonia,  et  ad  confirmationem  et  ad  consolatio- 
nem.  Malth.  18.  Ubicunque  sunt  duo  aut  tres 
ccngregati  in  nomine  meo,  ibi  sum  in  medio  eo- 
rum.  Sunt  aufem  propria  naturae  divinae.  ubique 
adesse,  exaudire,  et  opitulari  ubiquc.  Quid  didcius 
cogitaii  potest,  quam  hunc  Kedemtorem,  qui  pro 
te  victima  factus  est,  nunc  quoque  adesse  custo- 
dem  tuuin,    et   gestatorem,   sicut    in    Esaia   inquit: 

32* 


30;3 


PHLL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


504 


Ego  gestabo  vos,  sicut  pastores  agnos  recens  edi- 
tos  in  gremio  suo  gestant. 


XXIII. 

Ideo  Paulus  inquit:  Habitat  in  Christo  pleni- 
tudo  divinitatis  corporallter.  Hic  duo  sunt  discri- 
mina,  quae  sic  interpretor.  In  aliis  sanctis  habitat 
Deus  separabiliter,  docens  et  movens  eos,  et  non 
tolam  sapientiam  et  onmia  dona  tribuit,  sed  in 
Christo  habitat  GWfiaiixaig,  id  est,  ita,  ut  sint  una 
persona  Xoyog  et  natura  assumta,  et  sint  hae  duae 
naturae  inseparabiliter  iunctae  in  tota  aeternitate. 
Nam  ut  nos  dicinms  nunc  usitato  sermone  persona, 
sic  Graeci  dixerunt  cwfia.  Et  cum  loyog  in  per- 
sona  Christi  sit  essentialiter  Deus,  ibi  plenitudo 
est  potentiae,  sapientiae,  iustitiae,  vitae,  et  omnium 
donorum. 


XXIIII. 

Primao  Corinth.  10.  Paulus  affirmat,  Christum 
adfuissp.  populo  Israel  in  deserto.  Bibebant  ex 
spirituali  comitante  eos  petra,  Petra  autem  erat 
Christus.  Haec  dicta  quae  affirmant  ante  assum- 
tionem  naturae  humanae  adfuisse  Ecclesiae  Filium 
Dei,  maxime  perspicue  ostendunt  )^6yov  v(fiGiufifvov 
esse,  et  declarant  missionem  ad  Ecclasiam,  et  quod 
semper  per  ipsi;m  immediate  collecta  sit  et  colli- 
gatur  Ecclesia,  et  quod  ideo  haec  persona  assum- 
serit  naturam  humanam,  quia  haec  ipsa  persona 
ad  colligendam  Ecclesiam  missa  est.  Notum  sit 
igitur  et  dulcissimum  diotum  Irenaei  libro  3.  cap.  2. 
?ibi  affirmat  loyov  esse  personam  et  semper  ad- 
fuisse  Ecclesiae,  etiam  antequam  assumsit  huma- 
nam  naturam.  Verba  Iienaei  haec  sunt:  Ostenso 
raanifeste,  quod  hunc,  qui  a  principio  lovog  fuit 
apud  Deum,  per  quem  omnia  facta  sunt,  qui  et 
semper  aderat  humano  generi,  novissimis  tempo- 
ribus  secundum  praefinitum  tempus  a  Patre,  unitum 
suo  plasmati,  passibilem  hominem  factum  misit. 

Sint  igitur  in  conspectu  testimonia,  quae  affir- 
mant,  semper  adfuisse  Ecclesiae  Filium.  Fit  enim 
invocatio  ardentior,  cum  lioc  officium  Filii  et  hanc 
familiaritatem  nobiscum  cogitanuis,  quod  sit  missus, 
ut  semper  coJligat  Ecclesiam^  servet  ministerium 
Evangelii,  sit  efficax  cogitatione  Evangeiii,  sicut 
dicitur:  Evangelium  est  polentia  Dei  in\  sahitem 
omni  credenti.  Item  Christus  est  nobis  factus  a 
Deo  sapientia,  iustitia,  sanclificatio  et  redemtio. 

SAPIENTIA   est,    quia  profert  Evangelium  ex 


sinu  aeterni  Patris,  et  credentibus  ostendit  patrem. 
lUSTITIA  est,  quia  propter  eum  dantur  remissio 
peccatorum  et  reconciliatio,  qua  coram.  Deo  iusti,  id 
est,  accepti  sumus.  Est  et  SANCTIFICATIO,  quia 
per  eum  inmiediate  nova  lux  in  mentibus  accendi- 
tur,  et  ostenditur  voluntas  Patris,  et  datur  Spiritus 
sanctus.  Est  efc  REDEMTIO,  id  est,  liberator,. 
per  quem  redemta  est  Ecclesia,  et  liberatur  a 
morte  aeterna,  et  donatur  gloria  et  vita  aeterna. 
Est  autem  et  haec  descriptio  effectuum  Christi  te- 
stimonium,  quod  sit  onniipotens.  Ac  pertinent  di- 
cta  de  missione  ante  assumlionem  humanae  naturae 
ad  hanc  propositionem,  videlicet,  Abraham  vidit 
diem  meum  et  laetatus  est.  Item,  Antequam  Abra- 
ham  natus  est,  ego  sum.  Item,  t^v  aqxv^  oV»  xa\ 
XaXdH  vfuZv.  Item,  Filius,  qui  est  in  sinu  Patris,  ipse 
enarravit  nobis.  Item,  E\  plenitudine  eius  nos  omnes 
accepimus,  inquit  Baptista,  Omnes  Patreset  Pro- 
phetas  accepisse  Evangelium  et  vivifica^ionem  et 
iustitiam  ad  vitam  aeternam,  dante  hoc  Filio  et 
propter  eum. 


XXV. 

Valde  confirmant  piam  mentem  cogitantem  de 
divinitate  in  Filio  Dei,  dicta  quae  loquuntur  de 
praesentia  eius  in  Ecclesia  ante  nativitatem  ex  vir- 
gine.  Simul  autem  cogitetur  de  onuiipotentia,  qua 
et  tunc  fuit  efficax,  et  eodem  modo  efficax  est  in 
Ecclesia  post  assumtam  humanam  naturam.  Nam  et 
liaec  dicta  de  omnipotentia  sunt  testimonia  divinitatis. 
Nominatur  Christus  caput  Ecclesiae  Eplies.  1.  De- 
dit  eum  caput  supor  omnia  Ecclesiae,  quae  est 
corpus  eius  integrum,  perficientis  omnia  in  onmi- 
bus.  Expresse  autem  fatentur  scriptores  lib.  3. 
sententiarum  distinctione  13.  Nomen  capitis  tri- 
bui  toti  personae,  et  alias  additis  proprietatibus 
competere  ei  secundum  humanam  naturam,  alias 
secunduni  divinam. 

Est  caput  efficacia,  perfectione,  merito  et  or- 
dine.  Prinmin  efficacia,  quia  haec  persona  pro- 
prie  missa  est,  ut  immediate  per  eam  aeternus 
Pater  colligat  Ecclcsiam.  Haec  persona  initio  pro- 
fert  Evangelium,  per  eam  nnmediate  Adam  et  Eva 
vivificantur:  Adest  Ecch;siae.  et  eam  immediate 
'vivificat,  sustentat,  et  servat.  Per  eam  Nohe  in 
arca,  populus  in  mari  rubro,  tres  viri  in  ilammis, 
et  in  summa  universa  Erclesia  inunediate  per  banc 
personani  servatur:  Sic  inquit  Paulus  in  Ephesiis, 
Perficere  eum  onniia  in  ornnibus,  et  supra  dictum 
est:  Ego  vitam  aeternam  do  eis.  Item,  Quos  Pa- 
ter  vivificat,  hos  et  Filius  vivificat.  Haec  efficacia 
est  capitis  praesentis  in  Ecclesia,  secundum  divi- 
nam  naturam. 


505 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


506 


Quanquam  autem  aliquae  actioues,  vivificare 
aut  resuscitare  mortuos  competunt  Christo  secun- 
dum  naluram  divinam:  tamen  actiones  tlicuntur 
esse  totius  personae  communicatione  Idiomatum, 
ut  dicimus:  homo  numerat,  etiamsi  tantum  mente 
numerat.  Fiunt  iam  hae  actiones  in  natura  as- 
sumta,  et  ideo  fiunt,  quia  decretum  de  illo  mirando 
foedtre  factum  est,  videlicet  de  Filio  mittenHo  ad 
assumenflam  humanam  naturam.  Et  fiunt  actiones 
muhae  ministerio  assumtae  naturae,  ut  cum  iudica- 
bit  Filius  resuscitatos  visibiliter,  iutlicium  vere  erit 
potentiae  divinac,  sed  ministerio  naturae  assuiutae, 
sicut  inqiiit:  Onme  iudicium  dedit  Filio.  Est  autem 
et  sua  efficacia  naturae  assumtae,  quae  antecellit 
onmibus  creaturis  potentia,  et  niulta  potenter  agit, 
quae  capiti  congruunt. 

Secunno  Christus  est  caput  perfectione,  non 
solum  iuxta  divinam  naturam,  sed  etiam  hamanam, 
quia  et  humana  natura  in  Christo  antecellit  sa- 
pientia  et  iustitia  omnibus  angelis  et  hominibus. 

Tertio  est  caput  merito,  iuxta  humanam  na- 
turam,  quia,  cum  perfectissima  obedientia  meruerit 
Eeclesiae  Rcdemtionem,  iustum  est  eum  superio- 
rem  esse  universa  Ecclesia. 

Quarto  ordine  iuxta  missionem,  sicut  lohannes 
inquit:  Prior  me  est,  quia  primum  haec  secunda 
persona  propter  decretum  de  assumenda  humana 
natura  ad  Ecclesiam  missa  est.  Dignitas  autem 
etsi  summa  est,  et  propter  has  causas,  quas  reci- 
tavi,  efficaciam,  perfectionem,  meritum  et  ordinem: 
tamen  per  se  est  dignissima  persona,  propter  na- 
turara  divinam,  et  propter  assumtae  naturae  Ex- 
cellentiam. 

Hae  causa  omnes  cogitentur,  cum  Paulus  no- 
minat  Christum  caput.  Expresse  autem  dicit:  Per- 
ficiens  omnia  in  omnibus,  quod  intelligatur  sicut 
hoc  dictum:  Ego  sum  vitis,  vos  palmites:  Sine  me 
nihil  potestis  facere,  scilicet  salutare.  Ejsi  tota 
divinitas  colligit  Ect-lesiam  et  est  in  ea  efficax: 
tamen  perFilium  nussum  ad  Ecclesiam  haec  imme- 
diate  fiunt,  et  voce  Evangelii.  Et  verum  est  di- 
ctum :  Filius  agit  per  se,  sed  non  a  se.  Ideo  dicit: 
Sedet  ad  dexteram  aeterni  Patris,  dans  dona  lio- 
minibus.  Haec  dona  dantur  a  Patre,  Filio  et*  Spi- 
ritu  sancto,  Et  tamen  immediate  dantur  per  Filium. 
Sic  et  P.sahnus  Joquitur:  Dixit  Dominus  Domino 
meo,  sede  a  dextris  meis,  Etsi  tota  divinitas  col- 
ligit  Ecclesiam,  tamen  P.sahrus  tribuit  hoc  Filio, 
quia  per  ipsum  hoc  fit  inmiediate  missum,  ut  pro- 
ferat  Evangelium  ex  sinu  aeterni  Patris,  et  sit 
Redemtor  et  salvator  Ecclesiae. 


EX  VETERI  TESTAMENTO. 

Adiungantur  et  testimonia  ex  Prophetis:  apud 
quos  hoc  commune  semper  in  conspectu  sH,  quod 
universaliter  docent  Piophetae,  JMessiam  invocan- 
dum  esse.  Nihil  autem  invocandum  est,  quod  non 
est  natura  Deus.  Item:  quod  universaliter  docent 
Prophetae,  Messiam  redflere  iustitiam  et  vitam  ae- 
ternam,  quod  est  naturae  omnipotentis.  Et  quia 
ante  naturae  humanae  assumtionem,  cum  Patribus 
et  Prophetis  loquilur,  et  tribuuntur  ei  proprietates 
divinae,  faleri  necesse  cst,  quod  Messias  sit  Deus. 
lacob  inquit:  Benedieat  Deus  his  pueris,  et  ange- 
lus  qui  liberavit  me  ex  omnibus  malis.  Ubi  non 
dubium  est,  nominari  angelum  Filium  missum  ad 
Ecclesianij  qui  semper  fuit  et  est  custos  suae  Ec- 
clesiae,  et  proprietates  sunt  divinae  naturae,  libe- 
rare  ex  cunctis  malis,  a  peccato,  et  morte  et  a  fu- 
roribus  Diabolorum,  item  restituere  iustitiam  et 
vitam  aeternam.  Loquitur  Daniel  cum  Domino, 
quem  nominat  Palmoni,  id  est,  mirificum,  videUcet 
mirandis  modis  coliigentem  et  servantem  Ecclesiam, 
et  mortuis  reddentem  vitam,  quia  est  persona  Jm- 
mediate  ioquens  cum  Moise,  et  ostendens  se  ei  in 
Petra.  Exodi  33.  et  Fiiius  Xoyog  qui  ibi  expresse 
inquit:  Vacabor  in  nomine  Domini  coram  te:  Et 
cum  inquit,  Posteriora  mea  videbis,  significat  hanc 
personam  assumta  natura  humana  in  fine  istius 
politiae  cernendam  esse.  Quare  et  veteres  sapien- 
ter  illud  Pauli:  Lex  est  data  in  manu  Mediatoris, 
inteliexerunt  de  Fiiio.  In  manu  Mediatoris,  scilicet 
Fiiii,  sicut  affirmat  Paulus,  adfuisse  eum  populo 
in  deserto. 

Hieremiae  33.  Et  hoc  est  nomen  quod  voca- 
bunt  eum  lEHOVA  iustitia  nostra,  ubl  Propheta 
expresse  nominat  Messiam  lehova,  quod  nomen  nus- 
quam  creaturis  tribuitur.  Etsi  autem  ludaei  astute 
eluilunt:  tamen  manifesta  est  refutatio,  cum  ait: 
Vocabunt  eum  lehova,  id  est,  invocabunt.  Est 
aulem  et  ipsa  Invocatio  testimonJum  divinitatis,  et 
ait  sic  invocandum  esse,  ut  fateatnur  iioc  germen 
David  quod  est  leliova,  esse  iustitiam  nostram,  id 
est,  vivificatorem  et  iustificatorem,  tollentem  pec- 
catum,  reddentem  iustitiam  et  vitam  aeternam. 
Haec  est  proprietas  divinae  potentiae,  nec  tribui 
potest  creaturis. 

Esaiae  7.  Vocabitur  nomen  eius  Emmanuel, 
id  est,  nobiscum  Deus,  Nec  valet  elusio  ladaica 
de  vocabulo,  quia  additur  proprietas  naturae  omni- 
potentis.  Pater  vitae  peipetiae.  Dare  eniin  vitam 
aeternam  est  naturae  omnipotentis:  Sic  inquit  ipse 
Dominus:  Ego  vilam  aeteinam  do  eis.  Est  autem 
in  hoc  dicto  Esaiae,  et  in  appellatione  Ennnanuel 
considerandum  testimonium    de    missione   Filii    ad 


507 


PHIL.  ]MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


508 


Ecclesiam,  quod  videlicet  propter  hanc  personam 
recipiamur,  et  quod  per  eam  inimediate  coUigatur 
Ecclesia,  et  quod  haec  persona  inmiediate  sit  cu- 
stos  et  caput  Ecclesiae,  quod  semper  ei  adest,  eam 
servat  et  gestat. 

Micheae  5.  Egressiones  eius  ante  dies  mundi. 
Hoc  testimonium  etsi  breve  est,  tauien  aftirmat 
iMessiam  fuisse  ante  creationem  mundi.  Est  igitur 
aeternus  et  Deus.  Quare  et  norunt  eum  patres 
ab  initio,  et  adesse  eum  Ecclesiae  sciveruni,  et 
eum  invocaverunt,  ut  apparet  in  precatione  lacob 
supra  recitata. 

Psalm.  45.  Et  concupiscet  rex  decorem  tuunj, 
quia  ipse  est  Deu»  tuiis,  et  adorabis  eum.  Hic  et 
adoratio  et  propiietas  competit  natnrae  onmipotenti. 
Et  dulcis  consolatio  est,  cum  Ecclesiae  species 
propter  infirmitatem,  crucem,  et  scandala  videatur 
deformis  esse:  tamen  Psalm.  inquit,  Hunc  regem 
delectari  pulchritudine  Ecciesiae.  Rex  concupiscet 
decorem  tunm.  Ivst  enini  pulchra  coram  ipsOj,  quia 
non  est  Idololatrica,  sed  relinet  Evangelium,  agno- 
scit  et  invocat  verum  Deum  sine  Idololatria,  et 
hulc  vero  Deo  desponsata  est  fide,  et  est  domicilium 
et  templum  Dei.  Cum  igi!ur  in  ea  sit  lux,  videlicet 
verus  Deus  et  agnitio  veri  Dei,  est  pulclira,  etiamsi 
in  hac  mortali  mitura  adiiuc  sunt  reliquiae  peccati 
et  multiplicia  vulnera  et  scandala  Ecclesiam  lace- 
rant.  Hanc  consolationem  deforntitati  nostrae  op- 
ponamus,  et  laetenmr  nos  esse  in  vera  Ecclesia, 
quae  coram  Deo  pulchra  est,  non  est  Idololatrica 
ut  agmina  jMahomeiistarum,  Papistaruns,  Ana- 
baptistarunj,  et  njultorum  faiiaticoruni. 

Psahn.  72.  dicit  Messiam  sempiternnm  esse  et 
semper  adoramUim.  Fuit  nonien  eius  semper  ante 
solem,  et  benedicentur  in  eo  omnes  gentes.  Item, 
Timebunt  eum,  dojjec  eiiint  Sol  et  Luna.  Item, 
Adorabunt  eum  omnes  Reji-es.  Hic  Psaiimis  affir- 
matiMessiam  aelernum  esse  item  adorandum  esse. 
Hae  sunt  proprietates  Dei ,  et  intelligitur  adoiatio, 
non  de  externo  gestu  corpoiis  tantum,  qui  exhibe- 
tur  ])raesenti  regi  more  {iolitico,  sed  de  adoiatione 
naturae  quam  non  cernimus  oculis  corporalibus,  a 
qua  petimus  bona,  quae  non  possunt  dari  a  cieatu- 
ris,  quam  confitemur  dare  vitam,  iustitiam  et  salu- 
teni.  Et  in  boc  ipso  Psalmo  sic  dedaratur  adora- 
tio,  quia  alfirmat  Iiunc  Regein  tribuere  bona,  quae 
creaturae  dare  non  possunt.  Eripiet  pan]>erem,  cui 
non  est  adiutor,  dicit  talem  esse  opitulatorem,  qui 
desertos  ab  omnibus  creaturis  serval,  ut  servantur 
Adam  et  Eva  deserti  ab  omnibus  creaturis. 


XXVI. 

Kesponsio  ad  quaedam  argumenta. 

Postquam  autem  certis  et  illustribus  testimo- 
niis  vera  doctrina  de  Christo  confirmata  est,  te- 
nendae  sunt  etiam  perspicuae  responsiones  ad  ea 
quae  contra  veritatcm  op;)onuntur:  Ac  niaxime  spe- 
ciosa  obiectio  est: 

Natura   divina   non   patitur,    non    mo- 

ritur, 
Christus  est  mortuus, 
Ergo  non  est  Deus. 

Responsio  ad  minorem  vera  et  necessaria  est. 
Chrislus  mortuus  est  secundum  naturam  humananj, 
sicut  Petrus  inquit,  Christum  passum  esse  carne, 
et  Irenaeus  pie  et  erudite  dicit  ])ag.  185.  Cliristum 
crucifixum  et  mortuum  esse  requiescente  verbo,  ut 
crucifigi  et  mori  posset,  id  est,  natura  divina  non 
est  qui«lem  lacerata  aut  mortua,  sed  quievit,  cessit 
irae  aeterni  Patris  adversus  peccatum  generis  hu- 
niani,  non  est  usa  sua  i)otentia,  non  exeruit  suas 
vires,  et  voluit  hanc  obedientiam  et  humirKaiem, 
qua  quidem  maiorem  humilitatem  ostendit  eiga  ae- 
teinum  Patrein,  quam  ulla  alia  creatura.  Huius 
solutionis  liic  fons  est,  cum  iii  Christo  siiit  duae 
naturae,  quaedam  propria  uni  naturae  non  impe- 
diuiit,  quo  minus  et  altera  natura  adsit,  ut  ])roprium 
est  liumanae  naturae,  edeie,  dormiie,  esurire,  sitire. 
Haec  non  impediunt,  quo  minus  adsit  divina  natura, 
quia  naturae  retineut  suas  proprietates:  JSic  lace- 
rari  membra,  pati,  mori,  propria  sunt  humanae  na- 
turae,  nec  imiietriunt,  quo  minus  adsit  divinanatura, 
sicut  expresse  dictum  est:  Ego  liabeo  ])0testatein 
ponere  aniinam  ei  rursus  eam  suniere:  Nam  et  sic 
assumsit  iiumanr.m  natuiam,  et  sic  induit  infirmita- 
tein,  ut  noii  maneret  in  niorte.  Hanc  personam 
voluit  aclernus  Paler  esse  victimam,  et  quiescente 
verbo  mori,  secundum  eam  naturam,  quae  niori 
poterat.  Sed  voluit  cum  non  manere  iii  morte.  Ideo 
inquit  Athanasius  pa^.  28.  Corjms  assumsii ,  quod 
mori  posset,  quia  morte  placanda  erat  ira  aelerni 
Patris.  Manere  autem  in  morte  fuit  impossibile 
propter  unitam  naturam  divinam,  quae  mori  non 
poterat.  Teneantur  autem  hoc  loco  modi  lo- 
quendi  in  Ecclesia,  bono  iudicio  distincti.  Haec 
propositio  non  est  recepta  in  Ecclesia,  Natura  di- 
vina  morilur,  Quia  in  abstracto  natnra  secmidum 
se  consideratur,  non  comprehenditur  persona.  Et 
vetustas  tam  severe  custodivit  hunc  niodum  lo- 
quendi,  ut  decretum  extet  inter  caeteras  optimas 
sententias,  in  libro  9.  Tripartitae  historiae:  .Si  quis 
dicit,    quod  in  passione  crucis  dolorem    sustinuerit 


509 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


510 


Filius  Dei  divinitate,  et  non  oarne  et  aninia  ratio- 
nali,  quam  assumsit  in  servi  fornia,  ut  dixit  sancta 
scriptiira,  anathema  sit:  ti  ilg  fiirrj^  oxv  iv  nddn 
Tov  (jiavQov  odvvrjv  vjTt/iieivev  6  viog  i^fov  &(6t>]rs  ^  xal 
ov  Gaqxl  xal  ^iv^fj  Xoyixrj^  rjv  dveXa^fv  iv  SovXov  /iioQCf^f 
MgrtfQ  fiitfv  dyia  yQaipri^  dvd&fjua  taiut.  Sed  hae  pro- 
positiones  de  Christo  receptae  sunt:  Christus  mor- 
tuus  est,  Deus  niortuus  est,  et  dicuntur  esseverae 
conmmnicatione  Idiomatum. 

Est  autem  comFnunicatio  Idioniatum  fi£;ura  lo- 
quendi,  in  qua  proprietas  unius  naturae,  tribuitur 
persoiiae  in  concreto  propter  unionem  Hy|)ostati- 
cam,  ut  recte  dicinuis:  homo  numerat,  quanquam 
mente  nuinerat  tantum.  Nec  intelligatur  connnuni- 
catio  Idiomatiim,  Physica  confusio  naturarum,  sed 
prudenter  cog;itetur,  quid  sit  persona. 

Ingens  dissimilitudo  est  haruni  propositionum: 
Baptista  patiente  Deus  patitur,  iuxta  dictun» :  Qnic- 
quid  fecistis  uni  ex  minimis  meorum,  \\\\\\\  fccistls: 
Et  huius  propositionis:  Christo  patiente  Dens  pati- 
tur.  Nam  Baptista  patiente  Deus  patitur:  haec 
vera  est  -[teY  pfracpoQdv,  scilicet  quia  relatio,  ]ioc  est, 
contemtus  ad  Denm  perMnet,  ut  contunielia  Legati 
pertinet  ad  Dominnui,  scilioet  relatione  seu  cogita- 
tione:  Sed  in  hac  propositione:  Christo  patiente 
Deus  patitur,  non  est  Metaphora,  sed  significatur 
personae  unitas,  videlicet,  quod  haec  persona  pa- 
tiens  vere  sit  Deus,  et  tamen  non  intelligatur  Phy- 
sica  confusio  naturarum.  In  hoc,  qui  moritur,  est 
natura  divina,  sed  haec  ad  tempus  quiescit,  et  vult 
istam  humilitatem. 

Prodest  autem  exempla  intueri  tradita  in  scri- 
pturis.  lohan.  8.  Anteqiiam  Abraliam  natus  est, 
ego  sum.  Ilaec  propositio  vera  est  conmumicatione 
Idiomatum,  id  est,  de  persona  recte  sic  dicitur. 
Etsi  enim  natura  humana  Christi  non  erat  ante  na- 
tum  Abraham,  tamen  persona  eadem  est,  quae  et 
ante  fuit,  et  deinde  assumsit  humanam  natnram. 
Et  Zaciiar.  12.  Videbunt  me,  quem  confixerunt. 
Filius  inquit  se  vuhierari,  cum  nonchim  naturam 
humanani  assiimsisset,  sed  propositio  vera  est  com- 
municatione  Idiomatum.  Sic  JEsa.  43.  Servire  me 
fecisti  in  peccatis  tuis,  laborare  in  iniquitatibus  tuis. 

Utile  est  etiam  nosse  dicta  veterum  scriptorum, 
qui  de  formis  loquendi  certa  tesiimonia  tradere  vo- 
luerunt.  Verba  Hieronymi  in  expositione  fidei  ad 
Damasum  haec  sunt:  Nos  autem  ita  dicimus  a  Dei 
Filio  susceptum  esse  passibile  nostrum,  ut  Deus 
impassibilis  permaneret.  Passus  est  enim  Filius 
Dei  sectindum  illud,  quod  pati  poterat,  scilicet  se- 
cundum  substantiam  assumtam.  Item  mortuus  est 
Dei  Filius  secundum  scripturam  iuxta  id,  quod  mori 
poterat. 


Et  Augustinus  Psalm.  129.  Per  illud,  quod 
homo  erat,  mortuus  est  Deus,  et  per  illud,  quod 
Deus  erat,  homo  exuscitatus  est  et  resurrexit. 

Ambrosius  de  incarnatione  verbi:  Ergo  morie- 
batur  secundum  naturae  nostrae  susceptionem,  et 
non  moriebatur  secundum  aeternae  vitae  substan- 
tiam. 

Cumque  nemo  in  Ecclesia  sic  sit  locutus:  Chri- 
stus  secundum  utramque  naturam  mortuus  est.  di- 
ligentiam  et  circumspectionein  Ecclesiae  veteris 
nos  quoque  iinitemur,  ac  scianuis  eos  usos  esse 
partioula,  secundnn),  tanquam  disiunctiva.  Christus 
mortuus  est  secundum  huinanam  naturam.  Hic  non 
fit  divulsio  personae,  sed  sua  cuiqne  naturae  pro- 
prietas  attribuitur,  sicut  particula  Secundum  usus 
est  PauUis  Bom.  1.  Nato  ex  semine  David  secun- 
dum  carnem.  Et  A(5t.  2.  dicitur,  Secundum  carnem 
resurgere  Chr«stum. 

Retinenda  est  igitur  personae  unitas  et  tamen 
non  sunt  confundendae  naturae.  Nestorius  autem 
non  retinuit  unitatem  personae  negans  lianc  pro- 
positionem  de  Chri:5to  :  Deus  est  passus,  quia  sen- 
tiebat  tov  Xoyov  adesse  humanae  naturae  per  assi- 
stentiam,  ut  ipsi  loquebantur,  Id  est,  societatem, 
sicut  revera  adfuit  Ileliae  vcl  Fsaiae.  Huic  impiae 
imaginationi  necesse  fuit  advsrsari,  sicut  necesse 
est  discerni  Christum  ab  omnibus  sanctis,  In  Chri- 
sto  sic  sunt  unitae  duae  naturae,  ut  sint  unum 
vcpiGTufjfvov,  id  est,  ut  gestetur  humana  natura  a 
Xoyrn,  Sic  ut  sint  inscparabiles  Jiaturae,  deiiule  in 
tota  aeternitate,  et  ut  natura  humana  redigeretur  in 
nihilum,  nisi  sic  gestaretur.  Usi  sunt  hac  simili- 
iudine  Athanasius,  Cyrillus  et  lustinus :  Sicut  ho- 
mo  est  vcpiGTd/jfvov  habens  animam  et  corpus,  sic 
unum  est  vcptcjidfj^fvov,  Xoyog  et  natura  assumta.  Sed 
tamen  correctionem  addidit  lustinus,  quia  exemplum 
non  prorsus  congruit.  Verba  lustini  haec  sunt: 
Quidam  sic  explicarunt,  cogitantes  tanquani  animae 
et  corporis  coninnctionem:  Etsi  autem  concinnum 
est  exemplum,  tamen  non  congruit  per  onuiia,  con- 
gruit  tainen  secundum  aliquid.  Graeci  sic:  Tivtg 
jjiv  Trjv  ivwaiv  o5g  ^v/ijg  jtQog  aw/ia  vcrjaavTfg,  ovTtag 
ixSfSciJxaaiv,  xal  aQ/iiodiov  ys  t6  naQuSftyfJta,  fl  xal  fi}} 
xaid  jtdvTa,  xard  il  yovv. 

ludico  etiam  disGernendas  esse  proprietates, 
aliae  sunt  solius  naturae  divinae,  ut  non  posse  vul- 
nerari,  non  posse  mori,  aliae  sunt  solius  naturae 
humanae,  posse  vulnerari,  mori  etc.  Ex  his  fiunt 
propositiones  verae  communicatione  Idioniatum,  et 
tamen  cavendum  est,  ne  fiat  confusio  naturarum, 

Aliae  sunt  proprietates,  quae  sunt  immediate 
personae,  Christus  est  Mediator,  Redemtor,  Sacer- 


511 


PIIIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


512 


dos,  Rex,  Salvator,  Qiiia  fatendum  est,  quod  ^.oyog 
venerit,  non  tanturu  ut  hanc  suam  massam,  quam 
assuniserat,  sustentaret,  sed  propter  nos,  ut  haec 
persona  esset  salvatrix,  quae  habet  multa  officia, 
quorum  exercet  quaedam  immediate  per  humanam 
naturam,  ut  passionem,  uiortem,  quaedam  per  divi- 
nam  naturam,  ut  vivificationem. 

Christus  est  sacerdos  benedicens.  Benedicere 
autem  non  est  solius  hurnanae  naturae,  sed  perso- 
nae,  quia  est  et  orare  pro  nobis,  et  offerre  pro  no- 
bis  suam  obedientiam,  et  remittere  peccata^  et  coni- 
municare  sese  nobis,  iuvare  et  vivificare.  Ac  orat 
Filius  pro  Sanctis  a  principio  mundi,  ut  in  Psalmo 
dicitur:  Postula  a  me  et  dabo  tibi  gentes  liaeredi- 
tatem.  Missus  est  ad  Ecclesiam,  proferens  Evan- 
gelium  et  imn)e(h*aie  colligens  Ecclesiam.  Ideo 
etiam,  Fiiius  propiie  assumit  huiuanam  naturam, 
quia  ipse  immediate  missus  est  ad  Ecclesiam. 

Et  quanquam  Vivificatio  est  opus  totius  divi- 
nitatis,  tamen  fit  lioc  ordine,  Patre  niittente  Filium, 
et  Filio  dicente  consolationem,  et  Spiritu  sancto 
accendente  novos  motus.  Quod  veio  obiicifur, 
actiones  ad  extra  corr.nmnes  esse  tribus  personis: 
Recte  respondetur:  Servata  cuiusque  personae  pro- 
prietate,  vel  servato  crdine  personarum.  Unde  et  j 
regula  Augustini  tradita  est:  Agit  Filius  non  a  se, 
sed  per  se. 


ALTERUM  ARGUMENTUM. 

Pater  maior  me  est: 

Ergo  Filius  non  est  natura  Deus. 

Usitata  responsio  est:  Patrem  niaiorem  esse 
Christo  secundum  naturam  humanam,  Ego  concin- 
niorem  responsionem  esse  iudico:  Discerncre  divi- 
nitatem  mittentem  a  persona  missa  ad  miuisterium 
et  ad  humiliationem.  Pater  maior  me  est,  non 
quod  ad  essentiam  attinet,  sed  quod  ad  hoc  officium 
attinet,  in  quo  ego  sum  persona  missa,  passura  si- 
ne  gloria,  sed  Pater  mittens  glorificabit  nie.  Ita 
Pater  maior  est,  mitlens  scilicet  et  glorificans.  Lo- 
quitur  eidm  ibi  Dominus  non  de  essentia .  sed  de 
ministerio  suo. 


ALIUD    ARGUMENTUM. 

Honorans  est  minor  honorato, 


Filius  honorat  Patrem, 
Ergo  Filius  minor  est  Patre. 

Respondeo.  SimpHciter  nego  maiorem  quia 
honos  et  obedientia  non  toUunt  aequalitatem  essen- 
tiae  et  potentiae,  sed  distinguunt  ordinem  persona- 
rum.  Ac  veruni  est,  quod  Filius  in  tota  aeternifate 
magis  honorat  Patrem,  quam  ulla  creatura,  quia 
perfectissime  novit  Patrem,  sicut  inquit:  Nemo  no- 
vit  Patrem,  nisi  Fiiius,  et  cui  Filius  volet  revelare. 

Ex  his  dictis  declarefur  sententia  Pauli  ad 
Philippenscs:  Sic  sifis  affecti,  sicut  et  Christus  le- 
sus  afiectus  erat,  qui  cum  esset  in  forma  Dei,  non 
rapinam  arbitratus  est  esse  aequalem  Deo,  sed  se 
ipsum  exinanivit,  formam  servi  accipiens,  et  gestu 
inventus  est  ut  houio.  Vetustas  lormam  interpre- 
tatur  essentiam  et  potentiam  divinam,  quasi  dicat 
qui  cum  esset  natuia  Deus  et  potens,  et  posset 
vivificare  naturam  humanam,  non  rapinam  arbltra- 
tus  est  esse  aeqiialem  Deo,  id  est,  noo  rapuit  ae- 
qualitatem  Dei,  id  est,  non  exeruit  potentian»  divi- 
nam  extra  vocationem,  sed  ad  tempus  quievit,  et 
voluit  hanc  humilitatem,  qua  haec  persona  Patri 
obediret. 

Ac  sciendum  est  usitatam  fpQdciv  esse,  quae 
et  apud  Thucydidem  extat,  i^yfTadat  uqnay^v^  id  est, 
ducere  rapinam,  pro  rapere.  Utrique  din)icarunt 
de  hoc  dicto  pii  et  Aiiani:  Sed  retinean)us  simpli- 
cem  inteipretationem.  Piior  pars  tei>tatur  Filium 
esse  natura  Deum  et  potenteni,  cuin  aif,  in  forma 
Dei.  Secunda  pars  de  certo  tempore  humiliationis 
loquitur:  INon  rapuit  aequalitatem  Dei,  id  est,  non 
est  usus  sua  potentia  extra  vocationem,  deinde 
formam  servi  nominat  et  nafuram  humanam  el  pro- 
prietates  naturae  i)un)anae,  passibilitatem,  laetiliam, 
dolores,  mortalitatem  sine  peccato. 

Tenenda  est  etiam  regula,  quod  loYog  assum- 
serit  humanam  naturam  integran)  et  incorruptam 
habenfen)  omnes  vires  et  appetitiones  naturae  pro- 
prias  et  ordiiiatas:  Item  non  vitiosam,  sed  tamen 
passibilem  sine  peccato  et  morfalem.  Et  has  in- 
firmitates  assuinsit  volens  propter  nos,  ut  fieret  vi- 
cfima.  Sic  Ebr,  4.  dicitur:  Non  habemus  pontifi- 
cein,  qui  non  possit  compati  infirmitafibus  nostris, 
sed  tentatum  per  omnia  secundum  similitudinem 
sine  peccafo.  Etsi  igitur  Christus  videbat  Patrem 
et  beatus  erat,  tamen  ut  vere  esuriit  secundum 
humanam  nafuram,  ita  vere  sine  simulatione  sensit 
dolores  in  lacerafionibus  et  morte,  scilicet  quie- 
scente  verbo,  sicut  inquit:  Tristis  est  anima  niea 
usque  ad  mortem.  Assumsit  naturam  humanam 
cum  illis  proprietatibus  et  affectibus    sine    peccato. 


613 


V.  EXPLICATIO  SYMIiOLI  NICENI. 


514 


Ideo  ad  Philippenses  dicitur :  Gestu  inventus  est  ut 
honio,  ubi  intelligas  pro|>iietates  hunianae  natuiae 
non  simulatas,  appetitiones,  affectus,  laetitiam  et 
dolorem,  iram  et  zelum,  mortalitatem  etc. 


Aliud  argumentum. 

L  Corinth.  15.  Tradet  i-egnum  Deo  patri:  Tunc 
et  ipse  Filius  subiicietur  Patri,  qui  subiecit  ei  omnia. 
Ex  hoc  dicto  ratiocinabantur  Ariani,  Filiuni  esse 
inaequalem  Patri.  Cyrillus  breviter  respondet: 
subiectio  seu  obedientia  non  tollit  aequalitatem  es- 
sentiae  et  potentiae,  sed  ostendit  ordinem  perso- 
narum.  Nec  disj^ilicet  milii  haec  brevis  responsio, 
sed  adiungo  magis  propriam. 

Filius  considerandus  est  dupliciter,  quo  ad  of- 
ficia  ut  persona  missa,  vel  quo  ad  essentlam  divi- 
nam,  Nam  ut  persona  missa,  et  assumens  naturam 
humanam,  colligens  Ecclesiam  et  regnum  ministe- 
rio  Evangelii,  et  ut  rex  et  caput  Ecclesiae,  subiicit 
se  aeterno  Patri,  et  tradet  regnum  Deo  et  Patri, 
id  est,  adducet  Ecclesiam  in  conspectum  Patris. 

Etsi  enim  idem  est  regnum  aeternum  Christi, 
sicut  dicitur:  Regni  eius  non  erit  finis:  tamen  mo- 
dus  differt  in  hac  vita  et  post  hanc  vitam.  Modus 
in  hac  vita  est  proprie  hanc  personam  Christi  mis- 
sam  esse  ad  colligendam  Ecclesiam  ministerio 
Evangelii.  In  hac  missione  divinitas  est  efficax  in 
ministerio  immediate  per  Filium,  qui  est  caput 
omnia  in  omnibus  peificiens,  intercedens  pro  Ec- 
clesia,  servans  Ecclesiam  et  ministerium,  sicut  scri- 
ptuni  est:  Sedet  ad  dexteram  Patris  dans  dona 
hominibus.  Item,  Ecce  e§o  vobiscum  sum  omnibus 
diebus,  usque  ad  consummationem  seculi. 

Alter  modus  regni  est  in  vita  aeterna,  in  qua 
non  erit  regnum  per  ministerium  Evangelii,  sed  De- 
us  immediate  erit  omnia  in  omnibus  beatis,  imme- 
diate  communicabit  se  eis,  et  suam  sapientiam,  iu- 
stitiam  et  laetitiam,  et  agnoscent  eum  beati  a  facie 
ad  faciem,  ut  1.  Corinth.  4.  dicitur.  Cum  haec 
persona,  quae  est  Christus,  sit  rex  Ecclesiae,  Deus 
et  homo,  in  quantum  rex,  erit  sub  Patre  seu  mit- 
tente  divinitate,  quia  hoc  agnosci  oportet,  quod  hoc 
regnum  sit  a  divinitate,  quod  per  Filium  rursus  ad 
Deum  tanquam  ad  caput  adiuncti  simus,  sicut  ad 
Ephesios  dicitur:  Deo  placuit  cuncta  redigere  in 
unum  caput.  Ita  de  ofKcio  dicitur,  in  quantum  rex 
ostendet  suam  subiectionem  et  copulationem  cum 
Patre,  et  tradet  regnum,  id  est,  adducet  Ecclesiam 
ad  canut,  ut  ita  divinitas  immediate  regnet,  non  in 
ministerio. 

IIEI^NTH.  OFER    VOL.  XXIII. 


Multa  sunt  et  alia  dicta,  quae  dextre  explican- 
tur  liac  distinctione,  quod  loquantur,  non  de  essen- 
tia,  sed  de  ofHcio,  ut  Matth.  20.  Sedere  ad  dexte- 
ram  ineam  etsinistram,non  estmeum  dare  vobis,  scili- 
cet  in  hoc  officio,  quo  nunc  fungor,  missus  ad 
hanc  obedientiam  in  docendo  et  in  patiendo.  Alibi 
vero  dicit:  Omnia  mihi  tradita  sunt  a  Patre.  Item, 
Omnia  mea  tua  sunt,  et  tua  omnia  mea  sunt.  Uta- 
mur  hanc  distinctione  et  in  hoc  dicto  Marci  13. 
De  die  illo  vel  hora  nemo  scit,  neque  angeli  in 
coelo,  neque  Filius,  nisi  Pater.  Non  Filius,  scili- 
cet,  quateims  ad  hoc  officium  docendi  Evangelii  in 
hac  vita  missus  est.  Ad  id  officium  pertinet  asse- 
verare,  quod  sit  futurum  iudicium  resuscitatis  mor- 
tuis^  sed  diem  et  horam  praedicere,  ad  hoc  offici- 
um  non  pertinet. 

Masrna  fuit  contentio  de  hoe  dicto:  Haec  est 
vita  aeterna,  ut  cognoscant  te  solum  verum  Deum, 
et  quem  misisti  lesum  esse  Christum.  Hoc  explicant 
alii  Grammatice  hoc  modo,  ut  faciant  copulativam 
in  subiecto:  Haec  est  vita  aeterna,  ut  agnoscant 
te,  et  Christum  lesum  esse  solum  verum  Deum. 
Ego  sic  respondeo,  dlstingui  officia.  In  priore  par- 
te  divinitatem  intelligit  divinitatem  mittentem,  ubi 
trespersonae  intelligendae  sunt.  Secunda  pars  discer- 
nit  officium  personae  missae,  quae  est  Deus  et  ho- 
mo,  a  divinitate  mittente.  Vult  enim  hoc  dicere, 
In  Ecclesia  has  duas  doctrinas  necessarias  esse, 
scilicet  doctrinam,  quis  sit  verus  Deus,  Et  doctri- 
nam,  quis  sit  Messias,  et  quae  sint  eius  beneficia, 
et  quomodo  accipienda  sint. 

Primum  affirmat  hunc  verum  Deum  esse,  qui 
misit  hunc  Messiam.  Hic  intelligitur  divinitas  mit- 
tens  Filium,  et  intelliguntur  tres  personae.  Deinde 
discernit  personam  missam,  patientem,  resurgentera, 
quae  est  mediatrix,  a  divinitate  mittente.  Has  duas 
doctrinas  teneri  et  coniungi  necesse  est,  etutraqueop- 
ponenda  est  Ethnicis  et  aliis,  qui  aberrant  a  vero 
Deo ,  sunt  blasphemi  adversus  Christum.  Illi  in- 
quit  non  norunt  verum  Deum,  quia  negant  hunc  es- 
se  Deum,  qui  misit  Filium,  negant  hanc  personam 
passam  et  resuscitatam  esse  Christum,  ut  haec 
omina  Mahometistae  negant. 

Nos  autem  in  invocatione  alloquamur  hunc  ve- 
rum  Deum,  qui  se  patefecit,  missa  hac  persona, 
crucifixa  et  resuscitata,  et  hunc  Christum  intueamur, 
sicut  ipse  inquit :  Qui  me  videt,  videt  et  Patrem,  id 
est,  omnes  aberrant  a  Deo,  qui  non  sic  eum  agno- 
scunt,  hunc  esse  verum  Deum,  qui  misit  hanc  per- 
sonam  passam  et  resuscitatam. 

Quare  dictum  illud  in  lohanne:  Haec  est  vita 
aeterna  etc.  intelligatur  discernere  mittentem  divini- 

33 


515 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


516 


tatem  et  personam  missam,  inde  non  sequitur,  in 
persona  missa  non  esse  duas  naturas.  Hac  igitur 
Grammatica  Syntaxi  utor:  Haec  est  vita  aeterna, 
ut  cognoscant  te  solum  verum  Deum  esse,  te  scili- 
cet  mittentem,  et  hunc  lesum,  quem  misisti  esse 
Messiam,  Mediatorem,  Redemtorem,  et  Salvatorem, 
collis:entCTn  Ecclesiam. 


DE  APPELLATIONIBUS  FILII  DEL 


Apud  Nazianzenum  in  fine  secundae  orationis  de 
filio  Dei  extat  brevis  declaratio  appellationum.  Fi- 
lius  unigenitus  dicitur,  ut  discernantur  a  Christo 
filii  adoptionis.  Unicus  autem  estFilius  unigenitus, 
qui  est  de  essentia  Patris,  Deus  de  Deo,  Lumen  de 
Lumiiie.  Sed  homines  renati  nominantur  filii  ado- 
ptionis,  quia  propter  unigenitum  diliguntur,  qui  fa- 
ctus  est  frater  noster  assumta  humana  natura,  ut 
nos  vicissim  efficeremur  fratres  ipsius,  videlicet 
participes  divinae  naturae.  Et  tamen  alia  est  es- 
sentia  creata  hominis,  et  alia  est  divinitatis  essen- 
tia,  quae  separabiliter  est  in  renatls,  qui  sunt  tem- 
pla  Dei. 

Dicitur  et  A0r02  aeterni  Patris.  Hoc  decla- 
rat  vetustas,  sic,  ut  tantum  respectuPatris  multi  in- 
telligant  eum  dici  Xoyov,  videHcetjta,  sicut  in  homini- 
bus  verbum  cogitatione  formatur,  quod  est  imago 
rei  cogitatae,  ut  cum  homo  cogitat  amicum,  illa 
cogitatione  niox  format  imaginem  eius:  Sic  aiunt 
Patrem,  qui  sese  perfecte  intelligit,  gignere  imagi- 
nem  suam  seu  eioqui  verbum,  quod  est  ipsius  inte- 
gra  et  substantialis  imago.  Differunt  enim  imagi- 
nes  in  creaturis  ab  hac  imagine  in  divinitate,  quia 
imagines  in  creaturis  sunt  umbrae  evanescentes: 
Sed  Filius  aeterni  Palris  est  imago  subsistens,  vi- 
va  et  integra,  et  manens  ofxoovatog  Patri,  de  essen- 
tia  Patris. 

Haec  declaratio  recte  sumitur  ex  vocabulo 
imaginis.  Sed  adiungo  dici  loyov  respectu  nostri, 
quia  est  persona,  quam  aeternus  Pater  immediate 
mittit  ad  Ecclesiam,  quae  profert  Evangelium  ex 
sinu  aeterni  Patris,  et  nos  alloquitur,  servat  uiini- 
sterium  Evangelii,  colligit  Ecclesiam,  et  immediate 
est  in  ea  efficax  voce  EvangeUi  ostendens  Patrem. 
Ideo  et  haec  eadem  persona,  quia  missa  est  ad 
Ecclesiam,  assumit  humanam  naturam.  Ad  lianc 
interpretationem  nfQl  row  Uyov  congruit  dictum:  Fi- 
lius  qui  est  in^sinu  Patris  ipse  enarravit  nobis. 
Item,  Ego  sum  qui  ab  initio  vobiscum  loquor.  Et 
1.  lohan.  1.  dicitur:  Quod  vidimus,  quod  manus  no- 
strae  contrectaverunt  de  verbo  vitae.     Ibi  nomina- 


tur  Filius  Verbum  vitae,    quia  missus  est,    ut  nos 
vivificet. 


SEQUITUR   VOCABULUM  IMAGO. 


Vocabulum  IMAGO  extat  in  Epistola  ad  Ebrae- 
o§,  ubi  dicitur:  Fihus,  per  quem  secula  fecit,  est 
splendor  lucis  et  iniago  substantiae  aeterni  Patris. 
Hic  locus  et  de  divina  natura  in  Christo  est  testi- 
monium,  quia  cxpresse  dicitur,  mundum  per  hunc 
Filium  conditum  esse,  et  per  eum  conservari.  Non 
est  autem  conditus  mnndus  per  humanam  naturam, 
fuit  igitur  natura  conditrix  et  conservatrix  mundi, 
quae  postea  est  in  Christo  nato  ex  virgine,  et  hanc 
nominat  splendorem  gloriae,  id  est,  lucis  paternae, 
sicut  Symbolum  inquit:  Lumen  de  Lumine.  Ac 
significantius  hoc  Graece  dicitur  dnavyaaf^a,  id  est, 
fulgor  a  Luce,  et  est  imago  substantiae,  quia,  ut 
mens  in  homine  format  imagines  cogitatione,  sic 
Pater  sese  intuens,  cuni  sese  perfecte  intelligat,  gi- 
gn't  imaginem  suam,  quae  quidem  est  imago  non 
evanescens ,  sed  subsistens ,  quae  est  dfioovaiog 
Patri. 

Declarari  autem  imago  et  per  illa  potest,  quod 
Filius  sit  fulgor  ostendens  Patrem,  id  est,  persona 
loquens,  seu  verbum  ostendens,  quae  sit  Patris  sa- 
pienlia,  iustitia,  libertas,  ira  adversus  peccatum,  et 
misericordia  erga  credentes  promissioni,  et  haec 
persona  loquens,  seu  hoc  verbum,  in  quo  fulget 
sapientia  et  iustitia  simifis  Patri,  splendet  in  tota 
natura  assunita.  Ita  Filius  Deus  et  honio  nomina- 
tur  iniago  aeterni  Patris  ad  Colossenses  et  Pliilip- 
penses,  ubi  dicitur:  Qui  cum  esset  in  forma  Dei, 
formam  servi  accepit,  id  est,  cum  esset  potens,  sa- 
piens,  iustus,  fortis,  sicut  Pater,  tamen  non  exe- 
ruit  suam  potentiam  etc.  Et  2.  Corinth.  3.  dicitur: 
Nos  retecta  facie  gloriam  Dei  intuentes,  id  est, 
Verbum  lucens  in  nobis,  in  quo  in  conversione 
cernimus  Deum  et  praeseiitiam  eius,  cernimus  iram 
adversus  peccatum,  quam  ralio  non  sic  cernit:  cer- 
niinus  et  miseiicordiam  Dei  praesentis  revelatam 
in  Evangelio,  ac  cernentes  verbum  lucens  in  no- 
bis,  transforniamur  ad  imaginein  illam,  id  est,  effi- 
cimur  similes  verbo  lucenti  in  nobis,  a  gloria  in 
gloriam,  id  est,  luce  Filii  ad  agniticnem  aeterni 
Patris,  et  haec  fiunt  Spiritu  sancto  simul  mutante 
corda,  et  novas  llammas  in  cor<iibus  accendente. 

Addamus  et  dictum  Pauli  1.  Corinth.  1.  In 
Christo,  qui  factus  est  nobis  sapientia  a  Deo,  lu- 
stitia  et  Sanctificatio  et  Kedemtio.  Intelligo  perso- 
nam    Christi  Deum  et  hominem,    et  tamen  effectus 


517 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


518 


alii  sunt  immetliafe  natiuae  divinae,  alii  sunt  totius 
personae  Dei  et  hominis  innuediate. 

Christus  est  nobis  sapientia,  et  quia  T^oyog  ini- 
tio  protulit  EvangeliuMj  ex  sinu  aeterni  Patris,  et 
quia  ipse  in  mentibus  lucem  accendit  voce  Evan- 
gelii,  sicut  inquit:  Ego  sum  vitis,  vos  palmites,  et 
quia  haec  persona  ^^lnistus  Deus  et  homo  visibili- 
ter  docetEvangelium,  et  de  eo  edit  testimonia,  nec 
Deus  vere  agnoscitur  nisi  per  Evangelium. 
• 

lUSTITIA.  Prius  nominat  iustitiam,  postea 
sanctifica*ionem.  Iritelligaiur  ergo  primum  iustitia 
Christi ,  ipsius  obedientia,  qua  nos  vestit  et  tegit. 
CHRISTUS  est  nobis  iustitia,  id  est,  ipsius  obe- 
dientia  est  illa  res,  propter  quam  habemus  recon- 
ciUationem  et  acceptationem  in  hac  vita. 

Simul   autem  est  efficax,   et    erit   consummata 
in  nobis  iustitia  in  vita  aeterna,    quando  erimus  ei 
similes,    id  est,    sic  ab  eo   transformali,    ut  sit  in 
nobis  lux,    quae  est  vera  agnitio  Dei,    congruens 
cum  notitia  in  Filio  Dei,       Hunc  effectum  nominat 
sanctificationem.   Simplicissime  enim  significat  san- 
ctum,    ipsum    Deuni,    et  res,  quibus  se  Deus  com- 
municat,    vel   dedicatas  ueibus  Dei,    ut  homo  con-  j 
versus  ad  Deum  vere  tenjplum  Dei  sanctum  dicitur,  . 
quia  in  eo  Deus  habitat,  ut  in  lesaia  et  lohanne  di-  | 
citur.       Templum    saxeum  et  vasa  dicuntur  sancta  ' 
procul    ducta    fjhna^foqa,    quia  sunt  dedicata  usibus 
Dei. 

Redemtio.  Quia  haec  persona  Christus  Deus 
et  homo  est  pretium  pro  nobis,  Nam  Redemtor  si- 
gnificat  non  idem  sin)ph'citer  quod  liberator,  sed 
significat  persolventem  pretium  seu  Iviqa.  Inde 
enim  componitu;-  vocabulum  Graecum,  quo  Pauius 
usus  est.  lam  cogita,  quam  dulcis  sententia  sit 
illud  Pauli  dictum,  et  quam  suaves  consolationes 
nobis  proponat,  ideo  attexit,  qui  gloriatur,  in  Do- 
mino  glorietur.  Curn  expavescunt  corda  mole  et 
magnitudine  peccatoium,  Cogita  Dominum  lesum 
Christum  tuam  iustitiam  esse,  id  est,  oflferre  suam 
obedientiam  pro  te,  qua  places  credens  in  Chri- 
stum,  etiamsi  es  sordida  massa,  similis  abortivo, 
et  idem  vult  esse  efficax  in  te,  etiamsi  sumus  valde 
imbecilies. 

Gloriamur  ergo,  id  est,  iudicamus  nos  habere 
bona  seu  gloriam,  scilicet  non  bona  naturae  no- 
strae:  sed  obedlentiam  Filii  Dei,  quae  est  redem- 
tio  nostra,  et  pretium  pro  nobis,  et  est  iustitia, 
propter  quam  nos  accepti  sumus  fide,  qua  et  ipse 
Christus  vivificat  corda,  et  dat  nobis  de  suo  Spi- 
ritu,  ut  inquit  lohannes. 

Nominat  etiam  Paulus  in  eodem  capite  ad  Co- 


rinthios,  Christum  Dei  potentiam,  quod  ibi  certuni 
est  dici  de  potentia  salvationis.  Hoc  ideo  moneri 
necesse  est,  ut  refutentur  blaspliemiae  Thammeri, 
qui  confusionem  facit  Ethnicorum  et  Ecclesiae,  nec 
discernit  Evangeliimi  a  notitia  naturali,  Et  hoc 
modo  diversa  loca  Pauli  consideremus. 

Rom.  1.  Potentia  Dei  fuit  nota  Ethnicis  ex 
operibus  creationis.  1.  Corinth.  1.  Christus  est 
potentia  Dei,  Ergo  Christus  fuit  notus  Ethnicis  et 
rationi.  Respondendum  est.  Nego  consequentiam, 
et  ratio  est,  quia  sunt  quatuor  termini.  Ad  Roma- 
nos  dicitur  de  potentia  creationis,  quam  rationi  ali- 
q-io  modo  notani  esse  fatendum  est,  quia  ratio  ha- 
bet  demonstrationes,  quod  hoc  pulcherrimum  mun- 
di  opificium  non  casu  confluxerit  ex  Democriti  Ato- 
mis,  sed  quod  sit  creatrix  et  conservatrix  mundi, 
Mens  iuimensae  sapientiae  et  potentiae,  verax,  ca- 
sta,  iudex  etc.  Et  sunt  causae  maximae,  quare 
Deus  etiam  post  lapsum  velit  hanc  notitiam  de  Deo 
et  de  Lege  in  natura  humana  reliquam  esse,  scili- 
cet  ut  ostendat  et  arguat  peccatum,  et  regat  disci- 
plinam. 

Quanquam  autem  aliquam  generaiem  cognitio- 
nem  ratio  habet  de  una  essentia  creante,  et  defi- 
nitionem  Platonicam  probat:  Deus  est  mens  aeter- 
na  causa  boni  in  natura:  tamen  non  novit  distin- 
ctioaem  et  ordinem  personarum. 

Deinde  in  Minore  ad  Corinthios,  Potentia  si- 
gnificat  potentiam  salvationis,  et  in  hac  notitia  com- 
prehenditur  distinctio  Patris  et  Mediatoris,  qui  est 
Filius  Dei  Xoyog  ad  Ecclesiam  missus_,  qui  assumsit 
Immanam  naturam,  ut  sit  propitiator,  et  immediate 
sit  efficax  in  collectione  Ecclesiae,  iuxta  dictum: 
Ego  vitam  aeternam  do  eis.  Item,^  Ego  sum  vitis, 
vos  palmites. 

Hanc  dulcissimam  sententiam  de  potentia  sal- 
vationis  saepe  consideremus,  ut  nos  in  tanta  infir- 
mitate  consolemur,  sciamus  FiliumDei  et  propitia- 
torem  esse  et  potentem  esse,  et  nos  sustentaturura 
esse,  quanquam  valde  infirmi  sumus,  iuxta  dictum: 
Virtus  mea  in  infirmitate  tua  perspicitur. 


Aliud    Argumentum. 

Ebi'ae.  3.  Considerate  Apostolum  et  summum 
Sacerdotem  pacti  nostri  Christum  lesum,  qui  est 
fidelis  ei,  qui  fecit  eum.  In  hoc  loco  verbum  fecit 
detorserunt  Ariani  ad  suam  causam,  ratiocinantes 
inde,  quod  loyog  sit  creatura,  id  est,  ex  nihilo  fa- 
ctus.     Sed  brevissima  et  firmissima  responsio  est: 

33* 


519 


PHIL.  iMEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


520 


Loqultur  textus  non  de  essentia,  sed  de  officio. 
Noniinibus  autem  officii  recte  additur  verbum  fecit, 
quod  significat,  libera  voluntate  ordinavit  seu  con- 
stituit:  Sicut  verbo  constituendi  utitur  Psahnus  2. 
Ego  autem  constitui  te  Regem  nieum,  seu  ordinavi 
certo  ritu.  Quare  et  Petrus  in  Actis  sic  loquitur: 
Sciat  oninis  domus  Israel,  quod  Dominum  et  Cliri- 
stum  eum  fecit  Deus,  ubi  et  nomen  Christus  officii 
appellatio  est. 

Ac  diligenter  considerandi  sunt  niodi  loquendi, 
ubi  de  essentia  dicatur,  ubi  de  officio,  ubi  propo- 
sitiones  verae  sint  communicatione  idiomatum,  quae 
receptae  sint,  quae  non  sint  receptae. 

Usitatae  et  receptae  sunt  hae  propositiones  in 
Ecclesia,  o  Xoycg  est  Deus,  o  XCyog  est  homo.  Chri- 
stus  est  Deus,  Christus  est  homo.  Haec  reiecta 
est  et  prorsus  falsa,  6  Xoyog  est  creatura,  quia  crea- 
tura  intelligitur  res  facta  ex  nihilo.  Et  propositio 
reiecta  est:  Christus  est  creatura  propter  insidias. 
Quia  Ariani  eam  sic  interpretabantur,  ut  dicerent 
T6V  Xoyov  etiam  nondum  humana  natura  assumta 
creaturam  esse,  id  est,  seu  vocem  crealam  missam 
ad  Ecclesiam,  seu  personam  creatam  ex  nihilo, 
missiam  ad  Ecclesiam.  Quanquam  enim  Ariani  vi- 
deri  voluerunt  aUud  sentire,  quam  Samosatenus 
sensit,  tamen  existimo  eos  idem  voluisse.  sed  prae- 
stigiis  verborum  ofludisse  populo  caliglnem. 

Posteriores  addiderunt  veterum  disputationibus 
novas  et  spinosas  cavillationes,  quas  prorsus  omitti 
propter  ambiguitatem  satius  est,  cum  res  exponi 
aliis  verbis  perspicue  possit. 

Haec  propositio  a  commentariis  Longobardi 
reiecta  est.  Christus,  in  quantum  homo,  creatura 
est.  Alia  vero,  quae  non  niulto  aliter  sonat,  a 
^rfjionnuUis  recepta  est,  Christus  secundum  humanam 
naturam  creatura  est.  Haec  exilitas  disputationum 
fugienda  est,  praesertim  cum  res  aliter  perspicue 
dici  possint,  videlicet  in  Christo  nato  ex  virgine 
sunt  duae  naturae,  Xoyog  et  natura  humana  assumta. 
A0r02  est  persona  ofjoovaiog  Patri  et  coaeterna 
Patri,  non  creata,  sed  genita  de  essentia  Patris. 
Sed  natura  humana  est  creatura. 

Item:  Sicut  non  recepta  est  propositio,  Christus 
est  creatura:  Sic  non  recipiendae  sunt  hae  propo- 
sitiones,  Christus  incipit  esse.  Item,  €hristus  fa- 
ctus  est.  Sunt  autem  receptae  liae  propositiones, 
Xoyog  incipit  esse  homo.  Item,  Xoycg  factus  est  homo, 
Xoyog  factus  est  Christus,  et  tamen  hae  propositio- 
nes  Graece  moUius  efieruntur  quam  atine:  Nequa- 
quam  enim  diceretur,  6  Xoyog  inoitj&ij  avdQwnog,  Sed 
lohannes  mollius  dicit,  o  Xoyog   aaq  iytvno.     Viden- 


dum  est  etiam,  quae  vocabula  significent  naturam, 
quae  personam,  ut  recte  dicitur,  Aoyog  assumsit  hu- 
manam  naturam,  non  dicitur  usitate,  Xoyog  assumsit 
hominem  (etsi  hac  phrasi  utitur  vetus  cantilena: 
suscepturus  hominem)  nam  homo  est  nomen  inte- 
grae  personae:  sed  naturam  humanam. 

Cum  dicimus,  Xoyog  assumsit  humanam  naturam, 
significat  naturam,  qiiae  sustentatur  in  divina,  sic 
ut  sit  una  persona  Xoyog,  et  natura  humana.  Re- 
iecta  est  et  ilia  propositio :  Christus  est  compositus 
seu  conipositum  ex  natura  humana  et  divina.  Haec 
admonitio  de  phrasibus  pertiuet  ad  hoc,  non  ut  in- 
finitas  cavillationes  seramas,  sicut  quaesiverunt  in 
hac  materia  multi  otiosas  propositiones,  et  aliquas 
recensere  dvg<prjfiov  est,  sed  verecunde  utamur  re- 
ceptis  propositionibus  et  vitemus  reiectas,  quia  do- 
cti  in  Ecclesia  veteri  plerumque  eruditis  causis 
moti  sunt,  quare  alias  phrases  reiecerint,  alias  re- 
ceperint. 

Interdum  peperit  certamina  et  linguarum  in- 
scitia ,  ut  de  praedestinatione,  Christus  est  prae- 
destinatus  esse  Filius  Dei.  Roin  1.  Hic  in  Paulo 
non  dicitur  de  aeterna  electione  in  Deo,  sed  de 
agnitione  seu  manifestatione  apud  homines,  de 
hac  tota  persona  Christi  Deo  et  homine,  quod  vi- 
delicet  certo  cognitum  sit,  hunc  Chiistuni  esse  Fi- 
lium  Dei,  quia  resurrexit  ex  mortuis,  et  alios  re- 
suscitavit.  Non  loquitur  Paulus  de  electione  in 
Deo,  sed  de  testimonio,  quo  nos  convincimur,  ut 
vere  statuamus  in  hoc  Filio,  non  tantum  esse  na- 
turam  humanam,  sed  etiam  divinam  omnipotentem. 
Disputant  autem  de  illa  propositione  scriptores  in 
lib.  3.  Longobardi  distincti.  10.  et  quaerunt  inter- 
pretationes,  ne  ab  usitata  versione  recedant.  Nos 
oinissis  illis  labyrinthis,  retineanms  nativam  Pauli 
sententiam. 

Ut  autem  saepe  monui  supra,  dillgenter  discer- 
nenda  esse  dicta,  quae  loquuntur  de  essentia  a  di- 
ctis  de  officiis:  Ita  consideranda  est  natura  voca- 
bulorum.  Ex  hoc  dicto  ad  Hebraeos:  Deus  fecit 
Christuni  sacerdotem  summum,  Ariani  hoc  extruc- 
bant,  Filium  esse  creaturam,  quia  in  hoc  dicto  usus 
est  verbo  fecit.  Respondeo.  Tunc  usurpatur  ver- 
bum  fecit,  quando  adiicitur  mentio  officii.  Signi- 
ficat  enim:  libera  voluntate  ordinavit  seu  constituit 
eum.  IUustre  exemplum  est  in  icto :  Eum,  qui 
non  novit  peccatum,  Deus  fecit  ro  nobis  pecca- 
tum,  ut  nos  fieremus  iustitia  Dei  in  ipso.  Hic  ma- 
nifestum  est,  verbum  inolTjct  nequaquam  de  essen- 
tia  loqui,  sed  de  officio,  fgcit  eum  peccatum,  id  est, 
ordinavit  seu  constituit  ostiam  pro  peccato,  in 
quam  eff"underetur  ira  aversus  nostra  peccata. 
Simul  autem  pondera  verborum  considerentur.    Tri- 


621 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICEINI. 


522 


stissima  appellatio  est  peccati,  quod  significat  quid-  ' 
dam  reiim  coram  Deo,  et  sustinens  horrendam  iram 
Dei:  Sic  et  Esaias  loquitur:  Ponet  animam  suam 
peccatum,  id  est,  hostiam  pro  peccato,  in  quam 
scilicet  effunditur  ira  Dei.  Sic  et  Ethnici  nomina- 
runt  piacula,  anathemata,  xadaQfjuaTa,  quasi  dicat: 
tales  hostias,  quae  si  non  tollantur,  ira  Dei  adver- 
sus  totas  gentes  irritetur. 

Contra  vero  laetissima  omnium  appellationum 
est  lustitia  Dei,  id  est,  quiddam  placens  Deo  et 
conforme  cum  eo.  lam  quod  est  tristissimum,  ut 
sensiis  inferorum,  transfertur  in  Christum,  sed  ita, 
ut  pro  nobis  sustineat :  Contra  vero  hoc,  quod  est 
laetissimum  et  gloriosum,,  transfertur  in  nos,  scili- 
cet  ut  fiamus  iustitia  Dei,  videlicet  in  hac  vita  im- 
putatione  et  inchoatione:  post  resurrectionem  erit 
integra  novitas  et  conformitas  cum  Deo.  Addit 
autem,  in  ipso,  id  est,  propter  Filium  et  per  eum 
sumus  iustitia  Dei,  hoc  est,  iusti  coram  Deo,  pla- 
centes  in  hac  vita  non  propter  nostram  dignitatem, 
sed  propter  Mediatorem,  Hanc  dulcissimam  con- 
solationem  in  tanta  infirmitate  huius  vitae  saepe 
cogitemus,  ut  beneficia  Filii  Dei  intelligantur,  et 
confirmentur  Fides  et  Invocatio.  Et  adiungantur 
similia  dicta,  Rom.  5.  lustificati  fide  pacem  habe- 
mus.  Item,  Per  hunc  habemus  accessum  in  gra- 
tiam  hanc,  in  qua  stainus.  Item  ad  Ephesios,  Per 
hunc  audemus  accedere  confidenter  per  fidem  in 
lesum  Christum. 


DE  SPIRITU  SANCTO. 

Necessaria  est  admonitio  de  vocabulo  Spiritus, 
quod  in  genere  quidem  significat  agitationem  seu 
flatum  seu  naturam,  seu  vim  agitantem,  sed  non 
tantum  Deo  tribuitur.  Saepe  enim  de  creata  agi- 
tatione  usurpatur.  Interdum  significat  ventos;  in- 
terdum  hominis  vitam;  saepe  motus  seu  impetus 
hominum  creatos,  tum  bonos  tum  malos,  ut:  Terri- 
bili  et  potenti,  qui  aufert  Spiritum  principum.  Haec 
discrimina  consideranda  sunt,  ne  misceantur  dicta 
de  creata  agitatione  testimoniis  de  Spiritu  increato. 
Cum  in  lohanne  dicitur,  Deus  est  Spiritus,  ibi  Spi- 
ritus  significat  essentiam  spiritualem,  id  est,  vivani, 
intelligentem,  efficacem,  sine  mole  corporali.  Est- 
que  in  eo  loco  nomen  commune  patri  et  aliis  per- 
sonis. 

Quoties  autem  de  distinctione  personarum  di- 
vinilatis  diciiur,  discrimina  ex  appellationibus  su- 
mantur.  Filfus  nominatur  Xoyog,  quia  est  persona 
ab  initio  missa  ad  Ecclesiam,  ut  promissionem  gra- 
tiae  ex   sinu  aeterni  Patris  proferat.     Hic  alloqui- 


tur  Ecclesiam  perpetuo,  servat  ministcrium  Evan- 
gelii,  et  ostendit  Patrem  voce  doctrinae,  ut  fulgeat 
in  credentibus  notitia  praesentiae  Dei,  et  dilectionis 
erga  nos  et  misericordiae,  Sicut  de  hoc  proprio 
officio  loquitur  Filius:  Nemo  novit  Patrem  nisi  Fi- 
lius,  et  cui  volet  Filius  revelare.  Cumque  per  vo- 
cem  Evangelii  Filius  docet  mentes,  et  lucet  ipse 
in  mentibus,  sicut  lohannis  i.  dicitur:  Erat  lux 
vera,  quae  illuminat  omnem  hominem,  veniens  in 
hunc  mundum:  simul  Pater  et  Filius  spirant  Spi- 
ritum  sanctnm,  qui  corda  movet,  ut  luce  Filii  seu 
verbo  laetentur  et  assentiantur,  confirmentur,  vivi- 
ficentur,  invocent  Deum,  diligant  eum,  et  se  sub- 
iiciant  ei,  denique  ut  motus  tales  accendantur,  qua- 
lis  est  ipse,  Qui  qualis  sit  docent  muha  dicta,  Zach. 
12.  Effundam  super  donmm  David  Spiritum  gratiae 
et  precum.  Nominatur  Spiritus  gratiae,  qui  efficit 
laetitiam  in  corde,  quae  testatur  nos  esse  in  gra- 
tia,  de  quo  effectu  dicitur  2.  Cor.  1.  Dedit  nobis 
Arrhabonem  Spiritus  in  cordibus  nostris.  Et  Eplie. 
1.  Audientes  sermonem  veritatis  Evangelium  salu- 
tis  vestrae,  et  credentes  ei  obsignati  estis  Spiritu 
promissionis  sancto ,  qui  est  Arrhabo  haereditatis 
nostrae,  ubi  dulcissime  coniungit  Paulus  ministe- 
rium  Evangelii  et  donationem  Spiritus  sancti.  Deinde 
nominatm'  spiritus  precum,  id  est,  incitans  corda 
ad  invocationem,  et  nomine  invocationis  compre- 
henduntur  omnes  motus,  qui  copulati  sunt,  fiducia 
accedens  ad  Deum  et  dilectio  Dei  et  caeteri  copu- 
lati  motus,  subiectio,  qua  mens  se  subiicit  Deo. 

Paulus  ad  Rom.  laetitiam  et  invocationem  com- 
plectitur  his  verbis:  Accepistis  Spiritum  adoptionis 
filiorum,  quo  clamamus  Abba  pater.  Simiiis  de- 
scriptio  est  2.  Tim.  1.  Non  dedit  vobis  spiritum  ti- 
miditatis,  sed  roboris,  id  est,  confirmantem  corda 
contra  dubitationes ,  contra  metum  in  periculis,  ut 
Laurentium  in  supplicio  confirmat  Spiritus  sanctus, 
et  efficit  eum  fortem,  seu  est  fortitudo  ipsius.  Deinde 
nominatur  ibi  spiritus  dilectionis,  scificet  Dei  et 
propter  Deum  proximi,  quia  accendlt  in  corde  di- 
lectionem,  ut  in  corde  lonathae  ardet  dilectio  Dei 
et  Davidis  accensa  a  Spiritu  sancto.  Tenet  lona- 
thas  verbum  Dei:  Nemo  appetat  regnum  sine  vo- 
catione.  Item,  Non  occidas,  Item,  Invocandus  est 
Deus  fiducia  Mediatoris,  ut  sit  conscientia  illaesa, 
j  cum  his  notitiis  adest  Spiritus  sanctus,  confirmans 
I  cor,  ut  constanter  Deo  obediat  iuxta  has  notitias: 
j  Non  igilur  occidit  Davidem,  sed  diligit  eum. 

Tertio  nominatur  Spiritus  castificationis,  quia, 
sicut  ipse  Spiritus  sanctus  est  amans  castitatis,  ita 
efficit  motus  ©rdinatos  et  extisiguit  incendia  libidi- 
nuin,  ut  in  loseph.  Ita  Paulus  trium  virtutum, 
I  fortitudinis,  dilectionis  et  castitatis  appellatione 
complexus  est  totius  Decalogi  doctrinam. 


523 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


524 


Quod  autein  Spiritus  sanetus  sit  vfpiaxdfxivog, 
seu  ut  Latlni  loquuntur  persona  et  non  sit  niotus 
creatus  seu  accidens  in  creatura  rationali,  seu  ipse 
pater  creans  motum,  haec  testimonia  ostendunt: 
Primum  patefaciio  in  Baplismo  Christi,  ubi  clare 
discernuntur  tres  personae.  Pater  inquit:  Hic  est 
Filius  meus  diloctus,  in  quo  mihi  complacui.  Est 
igitur  alia  persona  pater,  alia  Filius  etc.  descendit 
autem  Spiritus  sanctus  in  specie  columbae.  lam 
si  Spiritus  sanctus  esset  creata  in  cordibus  agita- 
tio,  non  appareret  peculiari  specie  corporali,  quia 
accidentia  non  sunt  extra  sua  subiecta,  aut  si  esset 
ipse  Pater,  non  discerneret  Spiritum  sanctum.  In- 
quit  autem:  Super  queni  videris  Spiritum  sanctum. 

Hanc  patefactionem  prodest  in  quotidiana  In- 
vocatione  mente  intueri,  ut  discemamus  nostram 
Invocationem  ab  Ethnica,  Cogitemus,  quem  Deum 
alloquamur  et  ubi  patefactum.  Ideo  enim  hae  pa- 
tefactioncs  factae  sunt,  ut  nos  doceant  et  confir- 
ment,  et  ut  cogitalione  aspiciantur:  Sic  et  in  Pente- 
coste  apparet  Spiritus  sanctus  peculiari  specie  cor- 
porali,  quod  non  fieret,  si  esset  creata  agitatio  in 
cordibus. 

Ad  haec  testimonia  adiungatur  dictum  de  Ba- 
ptismo:  Ego  baptizo  te  in  nomine  Patris  et  Filii  et 
Spiritus  sancti,  id  est,  Ego  hac  externa  mersione 
testificor,  nomirte,  id  est,  mandato  Dei,  te  recipi 
a  vero  Deo,  qui  est  Pater  Domini  nostri  lesu  Chri- 
sti,  et  recipit  te  propter  FiHum,  et  sanctificat  te 
Spiritu  suo  sancto.  Et  tu  vicissim  agnoscas  hunc 
esse  verum  Deum,  discernendum  a  comm.enticiis 
numinibus,  et  invoces  Patrem,  Fih*um  et  Spiritum 
sanctum.  In  nomine,  id  est,  mandato  vel  invoca- 
tione:  Vel  in  nomen^  id  est,  ad  agnitionem  et  in- 
vocationem.  Cum  autem  directe  invocatio  fiat  ad 
SPIRITUM  sanctum  sicut  ad  Patrem  et  Filium,  ne- 
cesse  est  eum  personam  esse,  non  creatam  in  ho- 
mine  motionem.  Non  enim  invocanda  est  creata 
motio.  Verba  Baptismi  comprehendunt  summam 
doctrinae,  quae  est  propria  Ecclesiae,  et  mersio 
significat  mersionem  in  sanguinem  et  mortem  Chri- 
sti,  qua  abluimur  a  peccato,  et  rursus  vivificamur. 
Basilius  uiget  verba  Baptismi  contra nvivfiaTOfiaxovg. 
Citat  etiam  dictum  Eusebii  Palaestini,  quod  eo  sit 
familiariter  notum,  quia  est  commonefactio  de  modo 
Invocationis:  Sanctum  Deum  lucis  conditorem  per 
Salvatorem  nostrum  lesum  cum  Spiritu  sancto  in- 
vocandum.  lohan.  14.  Rogabo  Patrem,  et  alium 
Paracletuni  dabit  vobis.  Cum  ait  alium,  diseernit 
a  Patre  et  Filio  Imnc  Paracletum.  Non  igitur 
significat  Spiritus  ipsum  Patrem  agitantem:  Non 
enim  esset  alius.  Nec  significat  agitationem  crea- 
tam:  Non  enim  mitteretur  a  Filio,  si  esset  Pater 
agitans  aut   tantum   agitatio    creata   a   Patre.    Ac 


Christus  inquit  lohan.  15.  Cum  venerit  Paracletus, 
quem  ego  niittam  vobis  a  Patre,  Spiriius  veritatis, 
qui  a  Patre  procedit.  A  se  inquit  mitti  Spiritum 
sanctum:  Non  est  igitur  aut  Pater  agitans,  aut  tan- 
tum  agitatio  creata  a  Patre. 

Significant  et  hae  proprietates  vcpiGrdfjKvov,  Alius 
naQdxltjTog ,  qui  docebit  vos,  quae  audiet  loquetur. 
Si  Spiritus  significaret  agitationem  creatam,  esset 
dcctrina,  non  Doctor  a  Patre  et  Filio  audiens  et 
accipiens. 

Docent  Filius  et  Spiritus  sanctus,  sed  in  hoc 
ipso  dicto  discrimen  ostenditur:  Quae  audiet  loque- 
tur.  Filii  proprietas  est  proferre  Evangelium  ex 
sinu  aeterni  Patris,  et  cum  voce  extcrna  notitiam 
accendere  in  mentibus,  sicut  inquit:  Cui  volet  Fi- 
lius  revelare.  Simul  autem  per  Filium  datur  Spi- 
ritus  sanctus,  qui  est  flamma  seu  agitator  movens 
cor,  ut  assentiatur  et  confirmans  ac  laetificans. 

Loquitur  ergo  quae  a  Filio  audit,  non  disce- 
dit  a  verbo  per  Filium  prolato,  sed  ad  hoc  ipsum 
verbum  traditum  trahit  corda  et  confirmat  assen- 
Gum,  et  dat  firmitatem  in  docendo,  in  confessione, 
in  consiliis,  in  omnibus  bonis  actionibus.  Docet 
ergo,  quia  ad  assensum  trahit  cor,  et  in  assensu 
et  affectu  doctrina  intelligitur. 

Et  nota  sunt  dicta  Athanasii  et  Cyrilli,  Ubicun- 
que  dicitur  in  homine  esse  Spiritus  sanctus,  ibi  est 
per  Filium:  Sicut  ipse  Filius  inquit:  quem  ego  mit- 
tam,  et  Actorum  2.  dicitur:  promissionem  Spiritus 
sancti  accipiens  a  Patre  effundet  etc. 

2.  Cor.  12.  clare  discernit  Spiritum  sanctum  a 
donis  creatis,  autorem  ab  effectibus:  Omnia  haec 
efficit  imus  et  idem  Spiritus. 

Quod  autem  Spiiitus.sanctus  fuerit,  antequam 
Filius  assumsit  humanam  naturam,  perspicue  testa- 
tur  Petrus,  cum  inquit  de  Prophetis:  Spiritus  Christi 
in  eis  praedicens  Christum  passurum  esse. 

Hic  diserte  nondnatur  Spiritus  Christi,  qui  fuit 
in  Prophetis.  Ergo  et  est  Xoyog  ante  assumtionem 
humanae  naturae,  et  eodem  Spiritu  sanctificati  sunt 
Patres,  Proph^tae,  Apostoli  et  omnes  electi  omni- 
bus  temporibus. 

Huc  et  dulcissima  promissio  Esaiae  59.  perti- 
net.  Hoc  foedus  meum  cum  eis  dicit  Dominus, 
Spiritus  meus,  qui  est  in  te,  et  verba  mea,  quae 
posui  in  ore  tuo,  non  recedent  ab  ore  tuo,  nec  ab 
ore  seminis  tui,  dicit  Dominus,  deinceps  et  in  sem- 
piternum.  Eundem  Spiritum  ait  esse  in  lesaia,  et 
in  tota  Ecclesia  ad  omnem  aeternitatem.    Non  igi- 


525 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


526 


tur  tantum  post  resurrectionem  Christi  effusus  est 
in  pectora  sanctorum  Spiritus  sanctus,  setl  seniper 
Spiritu  sancto  omnes  electi  sanctificati  sunt.  Et 
quidem  dictum  Esaiae  dulcissimam  doctrinam  et 
consolationem  continet.  Affirmat  semper  mansu- 
ram  esse  Ecclesiam  Dei,  et  ibi  mansuram  esse,  ubi 
sonat  vox  Evangelii  incorrupta  et  cum  ea  voce  ef- 
ficacem  esse  Spiritum  sanctum. 

Haec  tota  doctrina  de  Patre,  Filio,  et  Spiritu 
sancto,  quotidie  in  invocatione  cogitanda  est,  et  di- 
scernenda  Invocatio  vera  ab  Ethnica  et  i>!ahome- 
tica,  cogitandum  quem  Deum  et  quomodo  patefa- 
ctum  alloquamur,  sicut  saepe  dicimus  Invocatio- 
nem  veram  (liscernemlam  esse  ab  Ethnica,  Mahome- 
tica,  Papistica,  cogitatione  essentiae  et  voluntatis 
Dei. 

Mahometistae  etiamsi  cogitant  unum  esse  Deum 
creatorem,  tamen  non  volunt  hunc  esse  Deum,  qui 
est  pater  Domini  nostri  lesu  Christi,  nec  agnoscunt 
Patrem,  Filium  et  Spiritum  sanctum.  Manifeste 
autem  scriptum  est:  Qui  non  honorat  Filium,  non 
honorat  Patrem.  Item:  Nemo  venit  ad  Patrem  ni- 
si  per  Filium.  Item:  Qui  non  credit  in  Filium  iam 
iudicatus  est.  Impossibile  est  igitur  invocationem 
Ethnicam  et  Mahometicam  Deo  placere. 

Deinde  differunt  Ethnici,  Maliometistae  et  Pa- 
pistae  a  vera  Ecclesia,  quia  non  norunt,  An  et 
quare  exaudiat  Deus.  Talis  invocatio  in  dubitatione 
inanis  est,  iuxta  dictum:  Quomodo  invocabunt,  si 
non  credent.  Item,  Quicquld  petieritis  credentes 
accipietis.  Item,  Orate  sine  ira  et  sine  haesitatione. 
Sed  vera  Ecclesia  novit  promissionem  Evangelii, 
scit  Fih'um  Dei  ideo  missum  esse,  ut  sit  huius  mi- 
randi  consilii  nuntius  testis  et  obsignator,  quod 
Deus  vere  vellt  nos  recipere,  exaudire,  iuvare,  sal- 
vare  invocantes  fiducia  Mediatoris,  sicut  inquit: 
Quicquid  petieritis  Patrem  in  nomine  meo,  dabit 
vobis. 

Cumque  fit  invocatio  mente  intueamur  perso- 
nas,  et  cogitemus  propria  beneficia  earum,  sicut 
nobis  patefactare  sunt,  et  sciamus  simul  a  Patre, 
^ilio  et  Splritu  sancto  dari  bona,  sed  dari  propter 
Mediatorem  Filium,  et  per  Filium  dari  vocem  et 
agnitionem  Evangelii,  et  ostendi  praesenliam  et  vo- 
luntatem  Patris,  et  sic  per  Fllium  dari  Spiritum 
sanctum  flectentem  corda  nostra,  ut  assentiantur 
Evangelio,  et  confirnjantem  assehsionem  et  accen- 
dentem  lactitiam  in  Deo,  et  dilectionem  Dei,  et  alios 
motus  tales,  qualis  ipse  est.  2.  Corinth.  3.  dicitur: 
Transformamur  in  eandem  imaginem  (scilicet  Filii) 
tanquam  a  Domini  Spiritu.  Itein,  Effundam  super 
donmm  David  Spiritum  gratiae  et  precum. 


Ut  autem  bonitas  Dei  immensa,  magis  agno- 
scatur  et  celebretur,  collatio  cogitanda  est  pi(Mum 
et  impiorum.r^Quam  tetri  furores  sunt  in  historiis 
impiorum  omnibus  aetalibus  Cain,  Caligulae,  Nero- 
nis,  Philosophorum,  Epicureorum  et  Cynicorum, 
item  Haereticorum,  ut  Marcionis,  Manichaeorum,  et 
aliorum  fanaticorum.  Quanti  furores  nostro  tem- 
pore  in  multis  Anabaptistis  conspecti  sunt.  In  ta- 
libus  omnibus  tenet  Diabolus  captivas  mentes  et 
captiva  corda,  sicut  de  luda  dictum  est:  Satanas  in- 
travit  in  eum. 

Haec  mala  quanta  sint  in  exemplis  insignibus 
consideretur,  ut  cogitemus  maximas  causas  esse, 
propter  quas  Deus  immensa  bonitate  Filium  misit, 
et  donat  Spiritum  sanctum,  ut  scriptum  est,  1.  lo- 
han.  3.  Ad  hoc  apparult  Filius  Dei,  ut  destruat 
opera  Diaboli,  quae  sententia  prorsus  congruit  cum 
prima  promissione:  Semen  mulieris  conculcabit  ca- 
put  serpentis.  Destruit  autem  merito  et  efficacia. 
j  Filius  meretur  nobis  remissionem  peccatorum,  re- 
'  stitutionem  iustitiae  et  vitae  aeternae,  et  omnia  bo- 
na,  quae  continentur  in  remissione  et  deletione 
peccatorum. 

Simul  etiam  immediate  efficax  est,  proferendo 
Evangetium  ex  sinu  aeterni  Patris  et  conservando 
ministerium,  in  quo  ipse  docet  mentes,  et  ostendit 
Patrem,  et  quae  sit  voluntas  eius,  et  quod  sit  prae- 
sens,  et  per  Filium  datur  Spiritus  sanctus,  quo  im- 
medlate  corda  ad  assensionem  et  ad  invocationem 
flectuntur  et  laetificantur,  reguntur  et  confirmantur, 
et  protegit  Fiiius  Dei  invocantes,  et  depellit  Dia- 
bolos,  sicut  inquit:  Nemo  rapiet  oves  meas  ex  ma- 
nibus  meis.  Haec  sciamus  magna  certamina  esse 
in  Ecclesia. 

David  eluctatur  ex  suis  doloribus,  non  suo  ro- 
bore,  sed  quia  Filius  per  vocem  promissionis  est 
efficax  et  eum  vivifi^at,  et  dato  Spiritu  sancto  lae- 
tificat  et  confirmat. 

Agnoscamus  igitur  bonitatem  et  praesentiam 
Dei  in  Ecclesia,  et  gratias  ei  agamus,  et  sciamus 
velle  eum,  ut  petanms  haec  ingentia  beneficia,  vi- 
delicet  ut  regamur  et  proteganmr  per  Filium  et 
Spirltum  sanctum,  slcut  scriptum  est:  Petite  et  ac- 
clpietis:  Quanto  niagls  Pater  vester  coelestis  dabit 
Spiritum  sanctum  petentibus. 

Itaque  expressa  voce  damnamus  Pelagianos, 
et  omnes,  qui  fingunt  homines  sine  Spiritu  sancto, 
propriis  viribus  posse  facere  legem  Dei,  et  sese 
gubernare  et  protegere  etc.  Haec  inipia  imagina- 
tio  est  horribills  ingratitudo,  cum  Filius  Dei  sese 
nobis    donaverit ,    Spiritus    sanctus*  promissus    sit, 


527 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


528 


noUe  ipswn  Deum  nobis  sese  donantem  agnoscere, 
nec  eius  beneficia  petere  velle.  Adversus  hanc 
ing;ratitudinem  contunieliosam  contra  Deum,  his  di- 
ctis  nos  muniamus:  Sine  me  nihil  potestis  facere. 
Item,  Qui  non  habet  Spiritum  Christi,  non  est  eius. 
Et  veris  gemitibus  petamus  beneficia  Filii  Dei  et 
Spiritus  sancti,  ut  petit  Propheta:  Cor  mundum 
crea  in  me  Deus,  id  est,  Fide  purificatum,  recte 
sentiens  de  Deo,  etSpiritum  rectum,  id  est,  firmum 
innova  in  viscerlbus  meis,  confirmaVitem  me  contra 
dubitationes  vera  luce,  depellentem  tenebras,  et  ac- 
cendentem  verain  invocationem :  et  Spiritum  san- 
ctum  tuum  ne  auferas  a  me,  id  est,  sanctificantem 
me,  dantem  njotus  congruentes  cum  omnibus  prae- 
ceptis  Dei.  Redde  milii  laetitiam  salutarem,  id 
est,  liberes  me  ex  doloribus  mortis  et  inferorum, 
laetifica  cor  meum,  ut  in  te  acquiescat:  Et  Spiritu 
spontaneo  confirma  me,  id  est,  in  cruce  obediente. 
In  tali  invocatione  considerentur  discrimina  perso- 
narum,  beneficia  Fllii  propria,  et  illa  quae  sunt  im- 
mediate  Spiritus  sancti. 

Addo  et  hoc  testimonium  de  discrimine  perso- 
narum,  quod  est  in  Aclis  capite  2.  Ubi  Christus 
discernitur  a  Patre  et  a  Spiritu  sancto,  cum  dicit; 
Dextera  Dei  exaltatus  accipiens  promissum  Spiri- 
tum  a  Patre.  Alius  igitur  est  Pater,  alius  Filius, 
alius  Spiritus  sanctus.  Nam  si  Spiritus  sanctus 
esset  ipsa  persona  Patris  movens,  non  diceretur 
accipi  a  Patre  et  dari  per  Filium.  Et  nisi  esset 
v(ptffTdfievog  Spirilus  sanctus,  non  acciperet  eum  Fi- 
lius,  sed  tantum  esset  motio  creata  in  cordibus. 

Huius  testimonii  magna  perspicuitas  est,  utilis 
ad  confirmationem  doctrinae  de  personis,  et  simul 
docet  nos  de  beneficio,  et  de  regno  Filii  Dei,  quod 
ad  hoc  ipsum  constitutus  sit  Rex  Ecclesiae  hic  Fi- 
lius  Christus,  ut  vere  per  eum  detur  Spiritus  san- 
ctus,  sicut  alio  loco  dlcit:  Sedet  ad  dexteram  Pa- 
tris  dans  dona  hominibus.  Vult  igitur  sic  coli  pe- 
titione  istorum  beneficiorum,  ut  agnoscatiir  eius 
praesentia  et  potentia  in  sanctificatione  et  defen- 
sione  omnium  invocantium  ipsum. 

Recitatis  teslimoniis  addantur  et  Symbola,  et 
veterum  dicta ,  inter  quae  praecipue  nota  sit  con- 
fessio  Gregorii  Neocaesariensis,  edita  contra  Sa- 
mosatenum,  quae  officia  personarum  etiam  enidite 
discernit.  Unus  Deus  Pater  verbi  viventis,  sapien- 
tiae  subsistentis,  et  imaginis  suae  integer  integrae 
genitor,  Pater  Filii  unigeniti,  Unus  Dominus  solus 
ex  solo,  imago  Patris,  Verbum  efficax,  Filius  sem- 
piternus  ex  sempiterno,  Unus  Spiritus  sanctas  ex 
Deo  substantiam  habens,  qui  per  Filium  apparuit 
sanctificans,  per  quem  Deus  super  omnia  et  in  j 
mnibus  cognoscitur.     Spiritus  sanctus  incitat  cor- 


da,  ut  verbo  Dei  assentiantur,  agnoscant  Deum  "et 
invocent  eum,  et  accendit  motus  bonos,  sic  ut  si- 
mul  mentes  intueantur  Deum,  ut  castitas  loseph 
diflfert  a  castitate  Scipionis,  quia  in  loseph  non 
solum  praelucet  Fides  accensa  verbo  Dei  per  Fi- 
lium,  sed  etiam  in  ipsa  castitate  mens  intuetur 
Deum,  sentit  se  ab  eo  regi  et  confirmari,  et  ei 
obtemperat,  et  dirigit  obedientiam  ad  gloriam 
veri  Dei. 

Recitavi  doctrinam  traditam  in  Symbolis  Apo- 
stolico  et  Niceno,  et  in  Symbolo  Athanasii,  et 
haec  pie  me  amplecti  affirmo.  Damno  autem  con- 
trarios  errores  omnes,  qui  cum  sint  multi,  necesse 
est  eos  considerare,  ut  praemuniti  Deum  vers  in- 
vocemus  et  celebremus,  et  nostram  invocationera 
expresse  ab  Ethnicis  et  ab  Haereticis  seiungantus, 
quia  omnis  invocatio,  quae  a  vero  Deo  aberrat, 
est  cultus  Idoli,  iuxta  dictum:  Dominum  Deum 
tuum,  id  est,  tibi  patefactum  in  verbo  tradito  per 
Patres  et  Prophetas,  Filium  et  Apostolos  adorabi.«, 
et  ei  soli  servies.  Item,  non  habebis  Deos  alienos 
coram  me.  Item,  Qui  non  honorat  Filium,  non 
honorat  Patrem.  Item,  Nemo  venit  ad  Patrem 
nisi  per  Filium.  Item,  Quicquid  petieritis  Patrem 
in  nomine  meo,  dabit  vobis.  Item  L  lohan.  2. 
Qui  negat  Fihum,  nec  Patrem  habet.  Item,  Quo- 
modo  invocabunt,  nisi  credent. 

Haec  dicta  omnia  commonefaciunt  nos,  ut 
discamus,  quomodo  Invocatio  ad  verum  Deum  diri- 
genda  sit,  et  seiungenda  ab  Ethnicorum  et  Haere- 
ticorum  invocatione,  de  qua  in  Psalmo  16.  dicitur: 
Multa  sunt  Idola  eorum,  post  quae  accelerant,  Non 
libabo  libationes  eorum  de  sanguine,  nec  assumam 
nomina  eorum  super  labia  mea. 

Hic  clare  damnat  invocationem  et  sacrificia 
omnium  hostium  Evangelii.  Legendae  sunt  igitur 
historiae  certaminum  in  Ecclesia.  Quidam  nomine 
Valentinus  innumerabilem  turbam  Deorum  finxit, 
ludens  AUegoriis,  sicut  poetae  ludunt. 

Marcion  et  deinde  Manichaei  posuerunt  duo 
principia  aeterna  pugnantia  inter  se,  bonum  et 
malum,  et  nominarunt  lucem  et  vXfjv.  Ut  enim  cau- 
sam  mali  ostenderent,  finxerunt  a  luce  oriri  bonas 
naturas,  et  ab  Hyle  malas.  Postea  multa  delira- 
menta  Stoica  addiderunt,  finxerunt  necessitatera 
omnium  aclionuni,  et  homines  ortos  ab  Hyle  non 
posse  converti  adDeum,  et  ortos  a  Luce  non  posse 
perire,  quicquid  facerent.  Contra  haec  portenta 
simus  armati  testimoniis,  quae  faffirmant  unicam 
esse  essentiam  immensae  potentiae,  sapientiae  et 
bonitatis,  omnium  creaturarum  creatricem  Angelorum 
et  horainum,  et  mali  causam  esse  voluntatem  libe- 


529 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


530 


ram  in  Angelis  labentibus,  et  hominibus,  sicut  ex- 
presse  dictum  est  in  E[)istola  ludae,  Angelos  in 
lapsu  non  retinuisse  initium  suum,  et  reliquissfc 
proprium  domicilium. 

Statim  etiam  tempore  Apostolorum,  Ebion  Ce- 
rinthus  et  deinde  Paulas  Samosatenus,  Photinus  et 
nmlti  alii  contenderunt,  In  Domino  nostro  lesu 
Christo  nato  ex  virgine  tantum  esse  humanam  na- 
turam.  Haec  blasphemia  fons  est  Mahometicae 
impietatis,  et  nunc  recens  Servetus  Hispanus  et 
Conitza  Lithuanus  et  Thammerus  defcndere  iilam 
blasphemiam  coeperunt,  et  astute  eludunt  dicta 
lohannis  1.  et  alia  dicta  congjuentia. 

Teneamus  autem  illustria  testimonia,  quae  af- 
firmant  Xoyor  esse  vcfiGTUfievov^  et  esse  Filium  ante 
assujutionem  humanae  naturae,  sicut  inquit  Domi- 
nus:  Antequam  Abraham  natus  est,  ego  sum.  Item 
Paulus  inqult,  AfFuisse  Christum  populo  in  deserto, 
et  ad  Coloss.  Qui  est  ante  omnia. 


DE  CREATIONE. 

Voluit  Deus  immensa  bonitate  se  patefacere, 
et  se  creaturis  rationalibus  conmmnicare.  Ideo  et 
rationales  creatiiras  et  earum  domicilium  comlidit, 
et  ipsis  rationaiibus  creaturis  et  domicilio  impressit 
innumerabilia  de  sese  testimonia,  ut  agnosceretur, 
quia  in  agnitione  sese  communicaturus  erat,  Insu- 
per  etiam  addidit  externum  verbum,  quo  alloquens 
primos  komines ,  testimonium  singulare  ostendit, 
quia  hoc  miracuJo  alloquentis  Dei  commonefacti, 
agnoscebant  esse  Deuni  et  esse  creatorem,  et  in- 
teliigebant  ei  obediendum  esse,  et  audito  verbo 
simui  per  Filium  Pater  erat  in  eis  et  laetificabat  eos 
Spiritu  suo  sancto,  sicut  lohan.  1.  dicitur:  In  ipso 
vita  erat,  et  vita  erat  lux  liominum.  Et  sic  erant 
iusti  primi  liomines,  Deo  inhabitante  in  eis.  cum 
quidem  omnes  potentiae  suo  ordine  Deo  obtempe- 
rarent  sine  peccato.  Postea  vero  cum  homines 
libera  voluntate  defecerunt  a  verbo,  excusserunt 
Deum  Rectorem,  et  coeperunt  in  mente  esse  tene- 
brae,  in  corde  luga  et  fremilus  adversiis  Deum,  et 
magna  confusio  appetitionum,  cum  desiisset  regi  a 
Deo.  Rursus  tamen  Deus  sese  patefecit  edita 
promissione  et  additis  mox  ingentiltus  miraculis, 
allocutione  manifesta,  promissione  restituendae  vi- 
ta€,  et  inter  tei-rores  et  sensum  mortis  nova  vivif!- 
catione.  Postea  subinde  nova  miracula  accesse- 
runt,  renovata  et  iilustrata  est  doctrina,  sacrificia 
de  coelo  accensa  sunt.  Henoch  vivus  in  coeium 
translatus  est,  postea  diluvium  secutum  est,  et 
servata    familia    Noe.     Deinde    secuta    est   vocatio 

MKLANTU.  OPER.  TOL.  XXm. 


Abraiiae,  exitus  ex  Aegypto.  Ilaec  miracuia  omnia 
simt  testimonia  de  Deo,  de  tota  eius  doctrina,  de 
Fiiio,  de  Creatione  et  Ecciesiae  coliectione. 

Sic  Deus  opituiatur  nostrae  infirmitati,  qua  na- 
turalis  assensio  post  iapsum  turbata  est  et  est  piena 
diibitationum,  ideo  revocat  nos  Deus  ad  agnitionem 
creationis  expresso  verbo  suo  et  miraculis. 

Piimum  igitur  articuium  de  creatione  ex  verbo 
Dei  discamus,  Postea  intueanmr  etiam  vestigia  Dei 
in  natura,  quae  sunt  utiles  conmumefactiones  iiiis, 
qui  doctrinam  prius  ex  verbo  didicerunt. 

Est  autem  articulus  de  creatione  Genes.  1.  et 
aiibi  saepe  expressus,  quod  vldeiicet  Deus  aeter- 
nus  Pater  Domini  nostri  lesu  Christi  una  cum  Fiiio 
coaeterno  et  Spiritu  sancto  condiderit  ex  nihilo 
coelum  et  terram,  angelos  et  liomines,  et  omnia 
reliqua  corpora.  Sic  de  Fiiio  lolian.  ?.  dicitur: 
Omnia  per  ipsum  facta  sunt.  Et  de  Spiritu  sancto 
creante  dicitur:  Verbo  Domini  coeii  formati  sunt, 
et  Spiritn  oris  eius  onmis  virtus  eorum.  Semper 
autem  in  cogitatione  de  creatione  sirtmi  compre- 
hendatur  doctrina  de  assidua  praesentia  Dei  et 
conservatione  rerum.  % 

Infirmitas  iiurnana  etiamsi  cogitat  Deum  esse 
conditorem:  tamen  postea  imaginatur,  ut  faber 
discedit  a  nave  extructa,  et  reiinquit  eam  nautis, 
ita  Deum  discedere  a  suo  opere,  et  reiinquere 
creaturas  tantum  propriae  gubernationi.  Haec  ima- 
ginatio  magnam  caiiginem  offundit  animis,  et  parit 
dubitationes. 

Aiii  Stoica  imaginatione  fingunt  Deum  aili- 
gatum  esse  causis  secundis,  nec  quicquam  aiiter 
posse  fieri.  quam  ut  causae  secundae  cient.  Alii 
Epicurea  coecitate  imaginantur  omnia  casu  voivi 
et  confundi.  Uterque  error  magnos  tumuitus  in 
hominum  mentibus  excitat.  Quoties  in  pericuiis 
sumus,  quae  superant  iiumana  consilia,  moventur 
homines  cogitatione  causarum  naturaiium,  ut  pu- 
tent  maium  innnedical)iie  esse,  quia  natura  sic  vol- 
vatur  sine  Deo.  Adversus  has  dubitationes  con- 
firmandae  sunt  mentes  cogitatione  vera  articuli  de 
Creatione,  ac  statuendum  est,  non  soium  conditas 
esse  res  a  Deo,  sed  etiam  perpeluo  conservari  et 
sustentari  a  Deo  rerum  substantias,  quotannis  foe- 
cundat  Deus  terram,  procreat  fruges  ex  terra,  im- 
pertit  vitam  viventibus.  Haec  rerum  sustentatio 
seu  conservatio  usitata  apeiiatione  vocatur  actio 
Dei  generaiis,  quae  tamen  non  ita  aliigat  eum  cau- 
sis  seeundis,  ut  nihii  faciat  aiiter,  quam  ut  causae 
secundae  cient.  Sed  Deus  est  iiberrimum  agens, 
servat  sui  operis  ordinem,  et  tamen  multa  propter 

24 


531 


PHIL.  MEL.  SCniPTA  DOGMATICA. 


532 


honiines  mitig;at,  cedit  natura  rerinn  precibus  Moisi. 
Heliae,  Elisaei  et  omniinn  pioruni,  sicut  Christus 
inquit:  Matth.  2L  Omnia  quae  petieritis  credentes, 
accipietis.  Si  dicetis  monti  huic,  iacta  te  in  mare, 
fiet.  Itcm,  lacta  curas  tuas  in  Deum,  et  ipse  te 
enutriet.  Adest  Deus  suae  creaturae,  sed  non 
adest  ut  Stoicus  Deus,  sed  ut  agens  liberrimum, 
sustentans  suam  creatuiam,  et  sua  innnenf-a  mise- 
ricoidia  modeians,  dans  bona,  aliquando  impediens 
causas  secundas,  aliquando  maiorem  efticaciam 
praebens. 

Ac  maxime  ilUistre  testimonium  est  de  Deo, 
quod  sit  agens  liberrimum,  et  muUa  sine  causis 
secundis  agat,  quod  post  lapsum  Adae  servat 
Adam  desertum  ab  omnibus  creaturis,  et  de  sua 
Lege  disjiensat.  Multo  plus  est  autem  de  Lege 
dispensare,  quam  de  ordine  naturae. 

Sint  in  conspectu  testimonia  et  de  Creatlone 
Genes.  L  et  alibi,  et  de  assidua  praesentia  Dei  in 
conservatione  naturae,  Dei:»l.  oO.  Ipse  est  vita 
tua,  et  longitiido  dierum  tuorum.  Act.  17.  In 
ipso  vivinuis,  movemur  et  sumus,  id  est,  per  ipsum 
datur  ct  fo\etur  vita  nostra,  et  naturae  vires  ac 
motus.  1.  Paral.  18.  Onnn'a  corda  scrutatur  Do- 
minus,  et  onnies  onnnum  cogitationes  videt.  lob.  14. 
Breves  dies  hominis  sunt,  numerus  mensium  eius 
apud  te  est,  constituisti  terminos  eius,  qui  praele- 
riri  non  possunt. 

Confirmata  fide  testimoniis  quae  Deus  tradidit 
in  scriptis  Pto[>heticis  et  Apostolicis,  deinde  utile 
est  aspicere  rerum  naturam,  et  ibi  considerare  ve- 
stigia  Dei,  et  argumenta,  q-ue  testantur  et  esse 
Deum,  et  esse  sapientem,  veracem,  beneficum,  iu- 
stum,  casUim,  iudicem,  punientem  sceleratcs,  et 
liberum,  de  quibus  argumenlis  Paulus  Kom.  1.  lo- 
quitur,  et  in  Actis  capite  17.  Tam  prope  adest 
Deus,  ut  s!  posset  contrectari  manibus,  non  procul 
quaerendus  esset. 

Suniitur  autem  ab  crdine  corporum  mundi 
pnmrun  arginiientunK  Pcrpetuus  ordo  corpoium 
rnundi,  nuttuum  coelestiam,  generationes  in  singu- 
lis  speciebus  et  or<iinata  in  siiiguiis  rebus  nascen- 
tibus,  neque  casu  ortus  est,  neque  maneret,  si 
natura  casu  volveretur,  hleo  necesse  est,  esse  sa- 
pieniem  et  bonum  conditoiem. 

Secundum  argumentum  a  menfe  hominis  et 
immutai  ilibcis  uoti.iis  in  ea,  ac  praecipue  a  discri- 
mine  honestorum  et  turpium,  quod  quidem  praeci- 
puum  testimonium  est  de  Deo,  ostendens  et  quod 
f.it  et  qualis  sit,  videlieet  qualem  se  ostendit  his 
notitiis    quas   indidit    nientijjus    humanis,     quas    ut 


scianuis  ratas  esse,  ipse  in  nafura  homiiiis  addidit 
vindicem,  dolorem  conscientiae,  destruentem  n  tu- 
ram,  cum  ritit  conlra  nalurales  notitias,  etianjsi 
civiles  poenas  eftugiat.  lam  cogita,  quantus  fuerit 
amor  in  Deo  erga  homines,  qnod  suae  sapientiae 
et  iustitiae  radios  in  creatione  in  eos  transfudit. 


DE  CAUSA  PECCATI  ET  DE  CON- 
TINGENTIA. 

Cum  autein  jmlcherriinus  ordo  sit  in  corpori- 
bus  nuuidi  et  in  muKis  rebus  naturae,  et  homines 
conditi  sint  ad  hunc  or«hnem,  ut  verum  Deum 
agnoscant,  et  cum  eo  congruant  menles  et  corda: 
quidnam  turbavit  hunc  ordinem  et  hanc  dulcls.si- 
main  harmoniam,  ne  corda  cum  Deo  corigruerent, 
et  unde  sunt  tot  horrendae  hominum  dissensiones, 
naturae  lanienae  et  inbnitae  cr.lamitates.  Philoso- 
phi  quaeiunt  causas  in  materia.  Manicljaei  finxe- 
runt  duos  Deos,  ut  causain  mali  ostenderent:  Sed 
nos  fii-missime  teneamus,  uni(;um  esse  Deum  erea- 
torem,  sdiiientem,  veracem,  l)onum,  iustum,  ca- 
stiun,  non  volentem,  nec  efficienten»,  nec  adiuvan- 
teni,  nec  appiobaMtem  ])eccata,  et  sint  in  con- 
epectu  testimonia,  Esaiae  45.  Praeter  me  non  est 
Deus  alius  formans  lucen)  et  creans  tenebras,  id 
est,  corpora  obscura,  in  quibus  non  esT  lux.  Item 
Psalm.  5.  Non  Deus  inicjuitatem  volens  tu  es. 
Gen.  1.  Vidit  Deus  omnia,  (juae  fecerat,  et  eiant 
valde  bona,  id  est,  jjlacenlia  ij)si,  et  recie  ordinata, 
congi'uentia  ad  oidiiiem  in  nienle  divina  quaelibet 
suo  loco,  ut  honio  si(;  est  condilus,  congruens  cum 
Lege  in  mente  divina.  Ideo  tunc  dicitur  bonus 
ante  Iaj)sum,  quia  congruebat  cum  mente  divina. 
Nec  fingeiKlae  sunt  contradictoriae  voluntates  in 
Deo.  loTiannis  8.  Quandi»  meiuhuMum  loquiturDia- 
boliis,  ex  i^ropriis  loquitur,  quia  niendax  est  et 
pater  mendacii,  pater,  id  est,  primus  fons  et  causa 
mendacii. 

Discernit  autem  Christus  mendacium  a  sub- 
stantia,  quasi  dicat,  sid)stan!iain  quiden»  habet  Dia- 
boliis  aliunde  accejjtaui.  Nain  omnes  angeli  a  Deo 
cieati  sunt,  quorum  aliqui  j^ostea  volentes  averte- 
runt  se  a  Deo.  Illa  aversio  est  propria  Diaboli, 
id  est,  causa  avcrsionis  fuit  voluntas  libera,  quae 
poterat  et  rej^ugnare  et  obeilire.  1.  lohannis  2. 
Concupiscentia  carnis  non  est  ex  Patre,  sed  ex 
j  mundo,  id  est,  ex  natura  hominis  (!Oirrpta,  qualis 
nunc  est.  1.  loijan.  3.  Qui  facit  pcccatum  ex  Dia- 
bol'»  est,  quia  ab  iniiio  Dialolus  peccat,  id  est, 
I)rima  causa  peccaii  est  voluntas  DiaDoli,  Hom.  5. 
Per  hominem  Intravit  peccaium  in  mundum,  id  est. 


533 


V    EXPLICATK)   SYMBOLI  NICENI. 


534 


peccatuni  non  est  res  con<l'ita  a  Deo,  sed  homo 
sna  libertafe  se  avertU.  a  Doo,  et  excussit  dona 
Dei,  et  illain  suain  destructionein  propagavil  in 
posteiitatein.  Zach.  8  Mahun  ne  cogifetis  in  cor- 
dibus  vestris,  et  iurainentuin  mendax  ne  diligatis, 
Onmia  enim  haec  sunt,  quae  odi,  dicit  Doiuinns. 

Flis  perspicuis  testimoniis  diviiiis  confirmati 
teneamus  hano  rfigulain  iimnotam.  Deum  non  esse 
causam  peccati,  nec  velle  peccatum,  nec  impellere 
vohuitatem  ad  peccanchiin,  nec  approbare  pecca- 
tum,  sed  vese  et  lioiiibihter  iiasci  peccato,  sicut 
iram  suam  expressit  in  verbo  suo,  et  ostendit  in 
assiduis  pocnis  et  cahujiitatibus,  et  nu)rte  liomi- 
nuiii.  Ac  ilhistrissinmm  est  Irae  Dei  testimOnium 
adversus  pe^xvUum,  quod  non  est  facta  remissio, 
nisi  Pater  placaretur  obe^hentia  Filii.  Non  est 
igitur  Deus  causa  peccati,  nec  peccatum  est  res 
conthta  aut  orthnata,  sed  est  horribiiis  tlestructio 
operis  ct  ordinis  divini. 

Sunt  autem  cnusa  peccati,  vohintas  DIABOLI 
et  vohujtas  I10i\SIlNIS,  quae  averteiunt  se  iibere 
et  sua  sj  onte  a  Deo,  nec  volente  Deo,  nec  a])pio- 
bante  i!lam  aversionem,  et  haeseruiU  extra  ordinem 
in  obiectis  contra  mandatum  Dei,  uf  Evae  voluntas 
avertens  se  a  verbo  Dei  haesit  in  Diaboli  dicto,  et 
in  externo  obiecto  ponii. 

Prodest  etiam  hic  declarari,  quid  projtrie  sit 
peccatum,  ut  discernantur  res  cojiditae  a  Deo,  et 
peccatum,  quod  est  c<Miturbalio  seu  confiisio  or- 
dinij  divini.  Ideo  peccatum  recle  dicitur  dcfectus 
seu  ])iivatio,  sicut  lohannes  definit:  ^  dfxaQiia 
iinlv  dvofiia. 

DE  OHKilNALI  facilis  est  dechiratio,  id  enim 
est  in  menie  tenebrae,  \i(ielicet  non  babere  illu- 
strem  nolifiam  et  firmam  assensionem  de  providen- 
tia,  comnjinatioiMbus  et  promissionibus  divinis,  et 
in  voluntate  est  aversio  a  Deo,  id  est,  siiie  metu, 
fiducia,  dllectione  Dei  esse,  et  in  (^orde  sine  obe- 
dientia  esse.  quae  congi-Meljat  Legi  !iaturae,  id  est, 
Legi  Dei  in  menie  hicenti,  se.(\  vagis  et  errantibus 
inclinalionibus  leiri  extra  ordincm  contra  Deuin. 

Haec  uiala  esse  derenfus  non  obscurura  est, 
quos  Deus  ^ieqne  condiflit  neque  vnlt,  Non  *est 
igitur  causa  jjeccaii.  Erat  aulem  hos  defecfus 
inox  se(;utnra  subiia  mois  totius  natmae  liumanae. 
Sed  Deus  immensa  bonitate  propter  Fillum  natu- 
ram  et  propaga;ionem  servat,  se<l  servat  talem 
massain,  qualis  luinc  est,  ut  si  faber  pocMihun  non 
ex  auro,  se<l  ex  jdumbo  faceret.  Ac  ipsi  <lestru- 
ctioni  vere  et  honiblli.er  irascitur,  quo<l  osfendit, 
quia  aliter  placari  non  voluit  nisi  per  Filium.    Nec 


fingantur  in  Deo  contradictorlae  voluntates.  Ac  in 
narratione  de  saucio  viatore  Luc.  10.  pingitur  et 
morbus  et  causa.  Expresse  enim  dic<t  Dominus 
a  latronibus,  id  est,  a  Diabolis  spoliatum  et  vul- 
neratum  esse  viatorem.  Amisit  enini  homo  luce  n 
et  rectudinem  voluntatis  et  cordis  congruentem 
cum  Lege,  quae  in  mente  lucebat.  Amisit  et  ac- 
ceptationem,  qua  Deo  placebat.  In  horum  bono- 
rum  amissione  facta  sunt  vjilnera  in  natura,  mor- 
talitas,  et  calamitates  horribiles  in  toto  genere  hu- 
mano,  morbi  et  neces,  et  in  mente  dubitationes, 
iu  voluntate  et  conle  errantes  motus  et  lac3ratio- 
nes  in  doloribus  inferorum,  sicut  in  lercmia  dieitur: 
Perversum  est  cor  hominis  et  aerumnosum,  id  est, 
aversnm  a  Deo.  Et  in  illa  aversione  plenum  hor- 
ribilium  dolorum,  ruens  in  mortem  et  aeternas 
poenas. 

Talia  dicta  Prophefica  commonefaciant  nos  de 
magnitudine  peccati  et  poenarum  in  nobis,  ut  e 
regione  et  beneficia  Filii  Dei  agnoscamus  et  pe- 
tainus.  Et  simul  iram  Dei  et  magnitudinem  mise- 
ricordiae  cogilemus,  et  firmissime  statuanms,  Deum 
nec  causam  esse  peccati,  nec  velle,  nec  adiuvare, 
nec  approbare  peccatum.  Nam  illa  falsa  imagi- 
naiio,  quae  fingit  Deum  velle  peccatum,  extenuat 
iratn,  et  confirmat  coecam  securitatem,  quam  emen- 
dari  necesse  est,  sicut  dicitur:  Ubi  habitabit  Do- 
nunus  in  Spiritu  contrito  et  tremente  sermones 
meos  etc. 

Quod  antem  et  in  ACTUALI  peccato  sit  pri- 
vatio,  id  intelligi  potest,  .^i  non  tanfuin  consideres 
externum  motum,  sed  mentem  et  voluntafem,  quae 
proprie  est  subiecfum  peccati,  ut  inCain,  in  mente 
est  dubifatio  de  providentia,  et  de  poena,  et  vo- 
luntas  est  sine  rectore  Deo.  Quanrpiam  igitur 
motus  voluntatis  et  membrorum  est  res  positiva: 
tamen  in  eo  mofu  est  aversio  a  Deo,  ut  si  navis 
sitie  velis  et  remis  iactetur  extra  viam. 

Recte  igitur  dicitur:  Peocatum  esse  privatio- 
nein  seu  destructionem,  et  id  maium  non  est  crea- 
tum  a  Deo,  sed  iuitio  Deus  cotnlidit  Angelos  et 
Itomines  ornatos  hoc  bono,  scili<  et  libertate,  qua, 
si  vohiissent^  poferant  obedire  Deo,  et  cuin  non 
vellent  obedire,  aversi  sunt,  non  voJente,  non  co- 
genfe,  non  a<liuvante  Deo,  sed  libera  volunfafe  sic 
ruente,  Erat  enim  condila  voluntas  cum  libertate. 

Ideo  dlcitur:  Per  unum  hominem  peccatum 
intia\it  in  menihim.  Et  1.  lohan.  2.  Concu- 
piscentia  carnis  non  est  ex  Patre,  serl  ex  mun- 
do  est. 

Dehide  post    lapsum    fateri    necesse    est,   esse 

34* 


535 


PHIL.  M£L.  SCKiPTA  DOGMATICA. 


536 


reliquam  libertatem  aliqiio  motlo  ciendi  externa 
membra,  seu  regcndi  locomotivam,  ut  Physici  lo- 
quuntur.  Ideo  enim  opera  Legis  dicuntur  iustitia 
carnis,  quia  liuius  natLirae  viribus  utcunque  etiam 
a  non  renatis  externa  Legis  opera  effici  possunt. 

Abstinuit  Alexander  a  filiabns  Darii  coercens 
exterim  menibra.  Sic  et  Paris  coercere  externa 
membra  poterat.  Ideo  dicitur:  Lex  est  iniustis 
posita,  id  est,  ad  coercendos  non  renatos,  et  pu- 
niendos  contumaces.  Ac  nisi  haec  libertas  aliquo 
modo  reliqua  esset,  nulla  utilitas  esset  Legum  et 
totius  civilis  gubernationis. 

Manet  igitur  aliqua  libertas,  quae  fons  est 
contingentiae  etiam  actionum  post  lapsmn  primo- 
rum  parentum,  quia  contingentia  nominantur,  quae, 
cum  fiunt,  habent  causam,  quae  poterat  ex  natura 
sua  aliter  agere,  ut  haec  in  Physicis  copiosius 
declarantur,  ubi  et  gradus  necessitatis  distinguun- 
tur.  Etsi  autem  multa  contra  disputantur,  tamen 
retinenda  est  vera  sententia  in  scriptis  Propheticis 
et  Apostolicis  tradita,  et  puriori  vetustati  Ecclesiae 
probata,  quae  Stoica  et  Manichaea  deliramenta 
magno  consensu  improbavit.  Explicanda  sunt  au- 
tem  quaedam  contraria  argumenta. 


Primtim. 

Determinatio  divina  est  immutabilis. 
Omnia  contingentia  sunt  determinata  a 

Deo. 
Ergo:  Omnia,   quae  fiunt,  sunt  immu- 

tabilia  et  necessaria. 

Respondeo  ad  maiorem.  Determinatio  divina 
est  immutabilis,  scilicet  ratione  consequentiae,  quae 
re  ipsa  non  afFert  necessitatem.  Et  aliter  Deus 
determinat  bona,  quae  vult,  et  quae  solus  efficit, 
ut  resurrectionem  mortuorum,  Aliier  mala,  quae 
neque  vult  neque  efficit,  sed  praevidet  quousque  ea 
passurus  sit,  ut  praevidet  Sauleni  ruiturum  esse,  et 
metam  constituit,  in  qua  eum  repressurus  sit,  sicut 
de  Sennaherib  dicitur:  Iniiciam  ei  frenum. 

Talis  determinatio  malarum  actionum  longe 
differt  a  determinalione  positiva  bonarum  actionum. 

Aliter  etiam  agit  et  determinat  actiones  in  vo- 
luntate  hominum,  aliter  in  natura,  quae  non  agit 
libere,  ut  dicitur:  Trahit  Deus,  sed  volentem  tra- 
hit,      Quia,    cum    non   optemperat    David    trahenti 


Deo,   sua  voluntate  libere  repugnat,  iuxta  dictum: 
Perditio  ex  te  est,  a  me  autem  salus. 

Hac  simplici  enarratione  contenti  simus.  quia 
certe  necesse  est  discerni  determinationem  bona- 
rum  actionum,  quas  vult  Deus,  et  malaruni,  quas 
ncn  vult. 


Secundum  argumentum. 

Hierem.  10.  Scio  Domine,  quod  non  est  ho- 
minis  via  eius,  nec  est  viri  diiigere  gressus  suos. 
Ex  hoc  dicto  ratiocinantur  quidam,  voluntatem  ho- 
minis  nec  bonarum  nec  malarum  actionum  causani 
esse.  Ideo  respondeo,  primum  phrasin  recte  intelli- 
gendaui  ef-se.  Via  significat  vocationem,  id  est,  guber- 
nationem  homini  mandatam  quaecunque  est,  sive  in 
Ecclesla,  sive  in  Politia,  sive  in  Oecomia. 

Monet  igitur  Propheta,  ut  et  infirmitatem 
noslram  consiiderenms,  et  petamus  recta  consilia 
nobis  a  Deo  ostendi  et  dari  felices  eventus:  et 
dirigere  gressus  significat  recta,  foelicia  ec  saluta- 
ria  consulere  et  agere. 

Est  igitur  fallacia  a  dicto  secundum  quid,  ad 
dictum  simpliciter.  Vocatio  Davidis^,  non  est  foe- 
lix  sine  Deo.  Ergo  David  nihil  agit.  Item,  Da- 
vid  necessario  rapit  alterius  coniugem.  Haec  esse 
dvaxoXov&a  manifestum  est,  a  particulari  ad  uni- 
versale. 

Consideretur  autem,  ubi  sit  nostra  infirmitas 
sive  in)becillitas,  aliud  est  electio  in  menle  et  vo- 
luntate,  aliud  eventus.  Interdum  erranms  in  eli- 
gendo,  ut  errat  losias  inferens  bellum  Aegyptiis, 
et  losaphat  adiungens  se  impio  regi.  Interdum 
etiam  cum  non  est  error  consilii,  tamen  eventus 
est  infoeHx,  ut  saepe  cum  Medicus  non  errat,  ta- 
men  curatio  non  procedit  ex  alia  causa.  Non  er- 
rant  Israelitae  punituri  Beniamli»,  et  tamsn  niulti 
trucidantur.  Non  errabant  ludaei  resistentes  An- 
tiocho,  et  tamen  magnae  clades  acceptae  sunt  ex 
aliis  causis,  quia  Deus  etiam  ipsorum  peccata  pu- 
nivit.  Sed  plurima  sunt  errata  consilioruni,  ut 
Periclis  in  movendo  Peloponnesiaco  bello,  Bruti 
et  aliorum  innumerabilium,  ut  dicitur  Proverbio.  14. 
Est  via,  quae  videtur  homini  bona,  cuius  novis- 
sima  ducunt  ad  mortem.  Et  Tlieognis  inquit:  ov- 
Selg  dv9^()(6ncov  icrlv  anavTu  cocpog.  Quare  conside- 
ratio  infirmitatis  nostrae,  de  qua  loquitur  leremias, 
doceat  nos  regulam.  Subditus  esto  Deo,  et  spera 
in  eum,  id  est,  fac  necessaria  in  vocatione,  et  ni- 
hil  facias  contra  praecepta  DEl,  et  pete  ac  ex- 
pecta    auxilium    ab    eo,    iuxta    dictum:    Commenda 


537 


V.  EXFLICATIO  SYMIiOJUI  NICENl. 


538 


DEO  viani  tuani,  spera  in  euni,  et  ipse  faciet. 
Itein,  Dan.  2.  Deus  dat  sapientiaui  etc.  Et  sa- 
pientia  Bei  inquit  apud  Salomoneni:  Penes  me  est 
consiruim  et  successus. 

Hanc  necessariam  doctrinam  de  timore,  et 
dulcissimam  consolationem  de  lide,  invocatione,  et 
spe  auxilii  divini  ncquaquam  sinanms  transformari 
in  Stoica  deliramenta,  quae  sunt  falsa  et  contume- 
liosa  in  Deum,  et  abducunt  homines  a  diligentia, 
a  fide,  spe  et  invocatione.  Et  in  tota  hac  quae- 
stione  de  necessitate  prudenter  considerandum  est, 
quac  sit  nativa  sententia  in  dictis,  quae  citantur. 

Valde  prodest  in  hac  disputatione  considerare 
etiam  gradus  necessilatis,  qui  recitantur  in  doctri- 
na  Physica. 

Primus  gradus  nominatur  absoluta  necessitas, 
quae  est  propositionum ,  quarum  oppositae  simpli- 
citer  impossibiles  sunt.  Sic  dicuntur  necessariae 
proposiliones  de  essentia  Dei,  et  de  virtutibus  in  Deo: 
Deus  est,  Deus  est  essentia  intelligens,  verax, 
bona,  iusta,  casta,  liberrima. 

Secundus  gradus  est  definitionum  et  demon- 
strationum,  quae  etiani  dicuntur  necessariae  sim- 
pliciter,  quod,  si  fingatur  oppositum,  fit  impiicatio 
contradictionis,  ut  si  Trigonus  non  liabeat  tres  an- 
gulos,  non  est  Trigonus  :  Si  virtus  non  est  quid- 
dam  congruens  cum  regula  mentis  divinae,  non 
est  virtus.  Hic  gradus  proximus  est  primo,  quia 
est  regula  mentis  divinae  inmiota,  sicut  haec  in.- 
mota  est,  Deus  est  castus,  ita  et  haec  inunoia  est, 
Castitas  est  virtus.  Et  in  omnibus  artibus  consi- 
derandum  est,  quae  membra  sint  necessaria,  id  est, 
lumen  congruens  cum  norma  divina,  et  quae  mem- 
bra  non  sint  necessaria,  se  i  probabili  ratione  ad- 
dita  necessariis.  Hinc  Legum  natnrae  et  iuris  po- 
sitivi  discrimen  sumitur. 

Tertius  gradus  est  necessitas  Physica:  Sunt 
enim  necessaria  necessitate  Physica,  quae  quia 
sic  ordinata  sunt  in  natura,  eodem  modo  se  ha- 
bent,  sed  tanien  a  Deo  mutari  possunt^  ut  exempla 
testantur,  et  sic  condita  sunt  liberrima  voluntate 
Dei,  et  reguntur  liberrima  voluntate  Dei,  ut  ignis 
necessario  calefacit  necessitate  Physica,  id  est,  sic 
instituto  ordine  divinitus,  sed  tamen  Deus  potest 
sistere  solem,  ut  fecit  in  pugna  losuae. 

Ac  Stoicorum  delirium  execrandum  est,  qiii 
fingunt  Deum  alligatum  esse  causis  secundis,  nec 
posse  aliter  agere,  quam  ut  cient  causae  secundae. 
Imo  ideo  invocamus,  ut  sua  libertate  regat  et  mo- 
deretur  causas  secundas,  id  est,  Physicas. 


Non  sunt  igitur  prorsus  immutabilia  haec, 
quae  in  hoc  tertio  gradu  recensentur,  ut  illa,  quae 
ad  primum  et  secundum  gradwm  perlinerit. 

Quartus  gradus  est  mutabilium,  quae  tamen 
nominantur  necessaria  necessitate  consequentiae, 
id  est,  quae  sunt  quidem  re  ipsa  nrutabiiia,  sed 
non  mutantur,  vel  quia  sic  a  Deo  decreta  sunt, 
vel  quia  sequuntur  ex  causis,  quae  non  mutantur, 
cum  tamen  mutari  potuissent,  vel  quia,  cuin  fiunt, 
contradictoriae  simul  verae  esse  non  possunt:  ut 
necessaria  est  resuscitatio  mortuorum  liominum, 
quia  Deus  edidit  decietum  de  ea.  Necesse  est 
puniri  genus  iHimanum  magnis  calamitatibus,  quia 
causae  non  nmtantur:  subinde  enim  multorum  sce- 
lera  irritant  irani  Dei.  Haec  nequaquam  necesse 
;  est  tieri,  sed  se  quisque  disciplina  regere  posset. 

I  Necesse  est  haereses  esse,  scilicet  necessltate 

!  consequentiae,  quia  mala  ingenia  delectantu!'  ludis 
i  opinionum  alia  aiiis,    et   tamea  fienare  petuiantiam 
possent. 

Denique  onmia  cum  fiunt,  tunc  necessaria  iioc 
modo  dicuntur,  quia  contradictoriae  non  possunt 
sinml  esse  verae:  Etsi  enim  i)i  multis  causae  non 
necessario  agunt^  tamen  cum  fiunt,  dicuntur  neces- 
saria  necessitate  consequentiae,  quae  non  est  pro- 
prie  necessitas,  quia  causae  aliter  agere  poterant: 
Sed  cum  fiunt,  manet  regola:  Quod  duae  contra- 
dictoriae  non  sunt  simul  verae:  vult  enim  Deus^ 
qui  est  verax,  propositionem  verain  esse  veram. 


DE  LIBERO  ARBITRIO,  SEU  DE  VI- 
RIBUS  HUMANAE  VOLUNTATIS. 

Diversissimae  quaestiones  sunt,  altera  de  con- 
tingentia,  in  qua  disputatur,  an  omnes  motus  in 
materia  corporum  in  brutis  et  hominibus,  et  an 
bonae  et  maiae  actiones  iiominum  necessario  fiant? 
Han(;  necessitatem  finxerunt  Stoici,  ab  iiis  Mani- 
clmei  sumta  initia  cumuiarunt  horribiiibus  furoribus. 
Supra  autem  refutata  sunt  Stoica  et  Maniclm<'a 
deliramenta. 

Altera  quaestio  est,  non  de  omnibus  in  ma- 
teria  motibus,  sed  tantum  de  actionibus  humanae 
voluntatis,  ubi  hoc  praecipue  quaentur,  an  et  quo- 
modo  voluntas  humana  Legi  Dei  obedire  possit, 
quas  actiones  et  quomodo  facere  possit,  quare  n^rs 
ipsos  aspiciamus,  et  qualis  sit  haec  iiominum  na- 
tura,  consideremus.  Prodest  autem  ad  hanc  con- 
siderationem  nosse  usitatam  doctrinam  de  potentiis 


539 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGiMATICA. 


540 


animae,  et  scire,  quae  agant  naturaliter,  et  quae 
agant  libere  propria  libertate,  quae  regantur  ab 
aliis,  et  quantum  regi  possint. 

Vocabula  etiam  recte  intelligantur.  Liberum 
arbitriuni  significat  lias  daas  potentias  copulatas, 
Intellectum  et  Voluntatem,  seu  facultatem  volun- 
tatis  ad  eligenduni  et  expetendum  ea,  quae  mon- 
strata  sunt,  et  ad  reiiciendum  eadem,  quae  facul- 
tas  in  natura  hominis  inlegra,  longe  fuit  praestan- 
tior  quam  nuix;  est  in  depravatis,  ut  Liberi  arbi- 
trii  est,  quod  Scipio  non  voluit  alienam  sponsam 
attingere,  sed  vult  enm  iiiviolatam  sine  contumelia 
reduci  ad  parentes.  De  his  vocabulis  multa  exi- 
liter  disputat  vetustas,  quae  tamen  et  intelligi  et 
explcari  facile  possunt  ab  his,  qui  Physica*^  doctri- 
nae  elementa  recte  didicerunt. 

In  scriptis  Propheticis  et  ApostoHcis  haec  vo- 
cabula  usitata  sunt,  mens  et  cor,  quae  ambo  usur- 
pantur  pro  inlellectu  et  voluntate,  vere  et  non 
simulate  aliquid  volente,  hoc  est,  coniplectuntur 
iudicium  et  appetitiones  veras,  non  simulatas,  nec 
tantum  opus  externum. 

Cum  ergo  in  Ecclesia  disputatur,  an  voluntas 
humana  sit  libera,  hoc  quaeritur,  An  et  quatenus 
voluntas  humana  Legi  Dei  obedire  possit. 

Hic  necesse  est  scire  doctrinam  de  peccato, 
quod  nascentes  aflPerimus,  qnod  est  tristis  cah*go 
in  potentia  cognoscente,  videlicet  esse  sine  luce 
agnoscente  Deum,  et  esse  sinc  firma  fide  assen- 
tiente  mhiis  et  promissionibus,  et  in  voluntate  et 
in  corde  esse  sine  rectore  Deo,  et  vagari  llammis 
cupiditatum  contra  ordinem  a  Deo  in  Lege  sanci- 
tum.  Ilaec  mala  inipediunt  interioreni  obedientiam 
erga  Legem. 

Necesse  est  etiam  scire  veram  doctrinam  de 
Lege  Dei,  quid  sit  et  quare  data  sit,  qwid  infersit 
inter  politicas  Leges  et  divinam.  Voci  Magistia- 
tuum  satisfacit  externa  obedientia:  Sed  Lex  dlvina 
est  iudicium  contia  peccatum  in  natura,  ostendens, 
qualis  esse  debeat  homo.  Nec  tantum  praeciiiit 
externa  facta,  nec  satisfacit  Legi  Dei  exteina  obe- 
dientia. 

Ut  autem  voluntas  humana  non  potest  depo- 
nere  niortem,  ita  nec  deponere  potest  suis  viribus 
pravitatem  nobiscum  nascenfe.m.  Et  semper  sunt 
in  non  renatis  liorrendae  dubitationes  de  Deo,  et 
inordinatae  flammae  vitiosoium  afiectuum. 

Disputatio  est  igitur,  quid  et  quantum  facere 
huinana     voluntas  possit?     Hic  primum  respondeo. 


Cum  manifestum  sit  in  mentibus  hominum  reliquam 
esse  notitiam  aliquam  Legis,  et  voluntatem  etiam 
post  lapsum  libeie  posse  ciere  locomotivam,  id 
est,  regere  motus  membrorum  externos,  potest 
voluntas  humana  etiam  sine  reuovatione,  propriis 
viribus  aliquo  modo  externa  Legis  opera  facere. 
Haec  est  libertas  voluntatis,  quam  Philosophi  recte 
tribuunt  homini,  et  haec  externa  obedientia  saepe 
nominatur  disciplina  seu  paedagogia,  quam  dici- 
mus  in  potestate  voluntatis  aliquo  n)odo  esse,  ut 
sitiens  potest  iniperaie  locomotivae  ut  manus  cieat, 
quae  pocultim  oii  admoveant,  aut  ut  reprimat  ma- 
nus.  Ita  cogitatio  et  voluntas  possunt  in  Achille  im- 
perare  loconiotivae,  ut  repriinat  manus,  ne  strin- 
gant  gladium. 

Hanc  libertatein  essc  reliquam  in  honiinibus 
efiam  in  non  renatis  manifestum  est,  sicut  et  verba 
Pauli  significant,  qui  nominat  iusfitiam  carnis  eam 
disciplinam,  quam  caro,  id  est,  homo  non  renalus 
efficit.  Fafefur  ergo  in  homine  non  renato  talem 
facuifatem  esse,  acfiones  convenientes  Legi  exter- 
nas  facere  aut  non  facere. 

Voluit  autem  Deus  talem  libertatem  reliquam 
esse  propfer  duas  causas,  videlicet,  piinmm  ut  in- 
telligamus  disciimen  inter  agens  liberum  et  nafu- 
rale,  et  sciremus  ipsum  Deum  esse  agens  liber- 
rimum. 

Deinde  ut  externae  hominuni  actiones  rogi 
possent  notitia  Legis.  Nec  tamen  haec  exferna 
obedientia  satisfacit  Legi  Dei,  nec  est  iustifia,  qua 
homo  coram  Deo  iustus  est ,  nec  est  mei  itum  re- 
missionis  pcccatorum.  Ideo  dicitur:  Ex  operibus 
Legis  non  iustificabitur  coram  Deo  omnis  caro. 
Nominatur  autem  litera,  quia  cogitatio  illa  regens 
mofum  externum,  est  veluti  pictura  seu  scriptura 
illita  cerebro,  sine  vita  in  coide,  sine  flamma  cor- 
dis  divinitus  accensa,  et  intuente  Deum:  Ut  cogi- 
tatio  de  ira  reprimenda  in  Achille  est  piota  in 
cerebro ,  cum  quidem  cor  relucfetur,  nec  niens 
Achillis  intuefur  Deum,  nec  cor  laetafur  in  Deo: 
Sicut  David  reprimens  se,  ne  occidat  Saulum,  in- 
tuetur  Deum  et  acquiescit  in  Deo. 

Typus  etiam  huius  iustitiae  externae  est  foliuni 
fici,  quo  se  tegunt  primi  parentes:  Nam  externa 
discijdina  ufcunque  tegit  deformitatem  nafurae  in- 
teriorem,  ut  sunt  res  pulchrae  ordinafi  gestus  in 
Scipione  nolente  attingere  alterius  sponsam,  nec 
tanien  illud  foliura  auiert  peccatum  et  niortem  a 
priinis  parentibus. 

Sunt  autem  aliae  causae  quatuor,  propfer  quas 
exteina  obedientia  in  omuibus  necessaria  est,  etiam 
in  non  renatis. 


541 


V.   EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


342 


Priuia  est  inaiulatum  Dei.  Nani  omnis  creatu- 
ra  rationalis  debet  obedienliam  Deo. 

Secunda,  Ut  vitentur  poenae  corporales.  Haec 
est  enini  rei^ula  divina:  Atiocia  delicta  ])uniiiatro- 
t^bus  poenis  eliain  in  liac  vita,  iuxta  liaec  dicta: 
Qui  gladiuin  acceperit,  i2;ladio  peribit.  Vae  qui 
S|.olias,  quia  spoliaberis.  Omnis  aninja,  quae  fe<;e- 
rit  has  abominationes,  evometur  ex  terra.  Haec 
dicta  vera  esse  testantur  assiduae  calamitates  in 
toto  genere  lunnano,  morbi.  discordiae,  inopiae,  se- 
ditiones,  bella,  tragici  exitus,  calamitates  in  sobole, 
et  aliae  innumerabiles  poenae,  quae  sunt  commo- 
nefactiones  nianifestae  de  ira  Dei  adversus  pecca- 
tum.  Ideo  et  apud  Etlinicos  reciiantur  sententiae 
congruenfes  Legi  Dei,  quae  et  a  Patribus  traditae 
sunt,  et  condnnatae  sunt  quotidiana  expeiientia,  ut 
apud  Homerum,  ov  yaQ  c/iiAta  tQ/a  d^eol  fxdxaQig  (pi,- 
iitovGt,    et  apud  Pindarum  nv&.  d. 

ivil  fiiv  &vax(Sv  rpQfveg  oyxvieQai 
xeQdog  aivr^aai,  tiqo  dcxag  dcltoVy 
fQaxiiav  tQnovKav  nQog  inC^dav  oixoog. 


Hoc  iudicium  in  hac  vita  corporali  Deus  regu- 
lariter  exercet  adversus  omnes  sontes,  quia  vult 
conspici  testimonia  irae  suae  adversus  peccatum. 
Et  quanquam  his,  qui  convertur.tur,  remittit  culpam, 
et  toHit  poenam  aeternam ,  tamen  poenas  corpora- 
les  non  semper  aufert,  saepe  autem  conversis  miti- 
gat,  ut  Zacli.  1.  dicitur:  Convertimini  ad  me  et 
ego  convertar  ad  vos.  Et  Oseae  10.  Non  faciam 
furorem  irae  nieae,  quia  Deus  ego  sum.  Syracid. 
16.  EtFundens  irani  secundum  niisericordiain.  le- 
remias  in  Threnis:  Misericordiae  Doniini,  quod  non 
eonsumti  suinus.  Iiem  Abacuc  3.  In  ira  miseri- 
cordiae  recordaris. 

Tertia  causa,  propter  quam  disciplina  neces- 
saria  est,  videlicet  necessitas  tuendae  communis 
pacis,  Quia  hanc  iustitiam  communi  hominum  socie- 
tati  debemus,  ut  alios  non  laedamus  iniuste. 

Quarta  causa  valde  insignis  est,  de  qua  Pau- 
lus  inquit :  Lex  est  paedadogia  in  Christuni,  id  est, 
sit  directa  disciplina  non  tantum  a<l  decus  Philoso- 
phicum  et  ad  pacem  communis  societatis,  sed  ad 
hunc  finem  polissimum,  ut  doceri  homines  de  Cliri- 
sto  possint.  Quomodo  euim  inter  assidua  latroci- 
nia  propagari  doctrina  potest.  Praeterea  certum 
est,  eos  qui  perseverant  in  sceleribus  contra  con- 
scientiam,  nequaquam  conversos  esse  ad  Deum: 
Quia  saepe  repetiia  est  haec  senteniia  :  Ne  erretis,  i 
Scortatores,  iNloechi,  Homicidae  non  possidebunt 
regnuin  Dei. 


Hae  quatuor  causae  sint  notissimae,  et  singu- 
Ics  ad  amorem  disciplinae  hortentur.  De  Iiis  cau- 
sis  et  Paulus  loquiiur,  cuin  infjuit:  Lex  est  iniustis 
posita,  id  est,  rata,  et  premit  eos  quoad  praecepta 
et  ad  poenas  attinet.  Non  dubilet  honiicida  ratani 
esse  vocem  de  poena,  Qui  gladimn  acceperit,  gla- 
dio  peribit.  Item,  Lex  est  data  propfer  iransgres- 
sioiies,  scilicet  coercendas  in  hac  corporali  vita. 

Quanquam  autem  hanc  externam  disciplinam, 
id  est,  gubernationem  locomotivae,  ne  fiant  externa 
facta  (;ontra  Legem ,  humanae  vires  eliam  in  non 
renatis  aliquo  niodo  efficere  possunt,  tamen  simul 
scieiidum  est,  hanc  lihertatem  duabus  causis  saepe 
impediri  insidiis  Diaboli,  et  imbecillitate  nostrae 
naturae,  qua  fit,  ut  saepe  homines  contra  iudiciuni 
mentis  impulsi  afiectibus  ruaiit  in  scelera,  sicut  iMe- 
dea  inquii :  Video  meliora  proboque,  deteriora  se- 
quor. 

Miratur  Philosophia,  unde  sit  tanta  infirmitas 
in  homine,  ut  affecius  tanto  impetu  repugnent  no- 
titiis  recta  iubentibus:  quaeiit  igitur,  quid  sit  vir- 
tus,  et  an  virtutein  humana  diligentia  assumere 
possit,  sicut  pictores,  musici,  artes  suas  assumunt 
exercitiis.  Paulus  disciplinam  nominat  opera  Le- 
gis,  id  est,  acliones  externas,  quae  liunt  locomoti- 
va  ciente  aut  frenante  exterua  membra,  et  regltur 
locomotiva  cogitatione  et  imperio  voluntatis,  etiam- 
si  cor  habet  contraiios  aiiectus,  ut  cum  Achilles 
revocat  manus,  ne  interficiant  Agamemnonem.  Haec 
externa  moderatio  fit  cogitatione  et  iniperio  volun- 
tatis  ciente  meinbra,  et  tamen  interea  in  corde  ma- 
gnum  est  irae  incendium. 

Non.inat  etiam  Paulus  lalia  opera  Literam,  id 
est,  cogitationes  tanquani  ])ictas  in  cerebro,  quae 
non  suiit  vita  et  Spiritus  sancti  motus,  seu  Deus 
moveas  cor. 

Typus  est  illustrior  de  folio  fici,  sicut  folium 
tantum  foris  tegit  motus  inordinatos  niembrorum: 
Sic  rectio  Iocv)motivae  est  exterMoium  membrorum 
qtialiscunque  frenatio.  Si  qua  igitur  est  virtus  in 
lioinine  nou  renato,  est  valde  exilis,  econtra  vitia 
valde  conspicua  sunt,  quae  sunt  affectus,  id  est, 
{laminae  inordinatac  in  corde,  ut  amor  iii  Davide, 
vel  sisnt  iin];nl<iones  Diabolorum  seu  ipsi  Diaboli 
imjjellentes  infirmam  naturaui.  Ut  odium  in  Cain, 
Saiile,  ef  innuiherabiles  im])etus  mali  contra  gtoqy^v, 
quae  adliuc  reliqua  est  in  natura  ]iost  lajisum,  ori- 
untiir  piincipaliter  a  Diabolis,  qai  odio  Dei  gras- 
santur,  ut  maxiuiani  multitudineui  hominum  ]»erdant, 
iuxta  dicta:  Circuit  Diabolus  tanquam  Leo  rugiens, 
quaerens  quem  devoiet.  Et  Ephes.  2.  Diaboli 
sunt  efficaces  in  impiis,  sicut  de  luila  dicitur:    Sa- 


543 


PllIL.  MEL.  SCEIPTx\  DOGMATICA. 


544 


taiias  intravit  in  eum.  Flinc  siint  incestae  libidines, 
parricidia,  seditiones,  furores  moventes  bella  iniu- 
sta  et  caedes,  blaspliemiae,  Idolorum  defensio  et 
alia  multa. 

Hanc  tantam  miseriam  generis  Immani  consi- 
deremus,  et  de  causis  cogitemtis  patefactis  in  Ec- 
clesia,  et  remedia  quaeramus.  Sciamus  Filium  Dei 
missum  esse,  ut  destruat  opera  Diaboli  et  conlerat 
caput  serpentis,  discernamus  Philosophicam  doctri- 
nam  ab  Evangelica,  id  est,  scianms  veram  virtutem 
esse  lucein  accensam  per  Filiuin  Dei  voce  Evan- 
gelii,  qua  verum  Deum  intuemur,  et  motus  Spiritus 
sancti  in  corde,  sicut  2.  Cor.  3.  dicitur:  Transfor- 
mamur,  ut  efficiamur  imago  Filii  Dei  a  Domini 
Spiritu,  id  est,  lucet  verbum  in  mente,  et  ilii  luci 
congruentes  motus  accenduntur  per  Spiritum  san- 
ctuii).  Haec  remedia  salutaria  di.scamus  et  petanms, 
sicut  saepissime  praecipitur :  Petite  et  accipietis.  Quan- 
to  magis  Pater  vester  coeh  stis  dabit  Spiritum  san- 
ctum  petentibus:  Itcm,  Effundam  super  donmm  Da- 
vid  Spiritum  gratiae  et  precum.  Haec  praecepta  et 
lias  dulcissinias  promissiones  quotidie  in  invocatio- 
ne  cogiiemus. 

Supra  auteni  dixi  disciplinam  illam,  quam  ratio 
efficere  utcunque  potest,  nequaquam  esse  Legis  di- 
vinae  impletionem  neque  iustitiani,  qua  homo  sit 
iustus  coram  Deo,  neque  mereri  remissionem  pec- 
catorum,  neque  reconciliationem,  neque  vitam  ae- 
ternam.  Et  infra  de  Lege  taxabimus  Pharisaica 
deliraiAenta,  quae  fingunt  Legi  Dei  satisfieri  exter- 
nis  operibus,  cum  Lex  praecipiat  integram  obedien- 
tiam  in  mente,  corde  et  externis  actionibus,  iuxta 
dictum:  Diligas  Dominum  Deum  tuum  cx  toto  cor- 
de.  Congruere  cum  Lege  mentem  et  cor  oportcbat, 
quae  horribiiiter  repugnant  Legi  Dei,  sicut  et  te- 
statiir  Paulus:  Sensus  carnis  inimicitia  est  adversus 
Deuiu.  Mens  in  non  renatis  plena  est  dubitationum 
de  Deo,  corda  sunt  sine  vero  timore  Dei,  sine  ve- 
ra  fiducia  Dei,  et  habent  impetus  ardentes  contra 
Legein  Dei,  denique  natura  humana  oppressa  est 
peccato  et  morte.  Haec  ingentia  mala  intueanmr, 
cum  extenuatur  libcrtas  voluntatis. 

Hic  igitur  primum  et  perspicue  dicitur:  Non 
potest  humana  voluntas  exuere  nobiscum  nascen- 
tem  pravitatem,  nec  potest  Legi  Dei  satisfacere, 
quae  iudicat  et  damnat  petcatum  in  natura  hominis, 
non  tollit,  sicut  nec  mortem  tollit,  nec  pctest  vo- 
luntas  mereri  remissionem  peccatorum,  nec  reconci- 
liationem,  nec  vita  maeternam  mereri  potest:  scd  fir- 
missime  tenenda  est  regnla  lohannis  8,  Si  vos  li- 
berayerit  Filius,  vere  liberi  eritis.  Et  Rom.  3.  Ex 
operibus  Legis  non  iuslificabitur  omnis  caro  coram 
eo.     Item,    lustificanmr    gratis   fide  per  sanguinem 


eius.  Deinde  et  hoc  verum  est,  Non  potest  huma- 
na  voluntas  credere  de  promissione  divina,  et  in- 
clioare  interiorem  obedientiam,  nisi  luce  accensa 
per  Evangelium  a  Fifio  Dei  et  effuso  Spiritu  sancto 
in  corda  eorum,  qui  convertuntur.  Ideo  clare  di- 
citur  I»om,  8.  Qui  ducuntur  Spiritu  Dei,  hi  sunt 
filii  Dei.  Item,  Si  quis  Spirituni  Cliristi  non  habet, 
is  non  est  Christi.  lohan.  6.  Nemo  potest  venlre 
ad  me,  nisi  Pater  traxerit  eum.  Item,  Sine  me  ni- 
hil  potestis  lacere.  Item,  Nemo  novit  Patrem  nisi 
Fihus,  et  cui  volet  Filhis  revelare.  Sciendum  est 
autem  Filium  Dei,  qui  est  caput  Ecclesiae  perfi- 
ciens  omnia  in  onniibus  efficacem  esse  voce  Evan- 
gelii,  et  dare  Spiritum  sanctum  cuin  voce  Evange- 
lii  sustentamur,  ut  clarissime  dicitur  tJalat.  3.  Ut 
promissionem  Spiritus  accipiarnus  per  Fidein.  Item, 
Evcingelium  est  potentia  Dei  ad  salutem  omni  cre- 
denti.  Ac  saepe  hanc  verissimam  connnonefactio- 
)iem  repetimus:  Cogitantes  de  Deo  a  patefacta  vo- 
ce  doctrinae  ordiri  oportere,  nec  quaerendam  esse 
voluntatem  Dei  sine  verbo  ipsius,  ideo  expresse  di- 
cit:  Cum  nmndus  non  nosset  Deuin  in  sapientia  per 
sapientiam,  placuit  Deo  per  stultam  praedieationem 
salvos  facere  credentes. 

Est  autem  utraque  concio  universalis  :  Praedi- 
catin  poenitentiae,  et  promissio,  Utrique  igitur  omnes 
assentiamur,  agamus  poenitentiam,  credamus  oinnes 
inFilium,  nec  disputemus  de  alia  aicana  voluntate, 
nec  finganms  in  Deo  contradictorias  voluntates. 
Cumque  a  verbo  Dei  ordimur,  sciamus  concurrere 
has  causas:  Vocem  a  Deo  traditam,  et  ipsum  Fi- 
lium  efficacem  per  verbi  externi  cogitationem  et 
dantem  Spiritum  sanctum,  sicut  inquit:  Neino  novit 
Patrem  nisi  Filius,  et  cui  voluerit  Filius  revelare. 
Scimus,  quod  sit  in  nobis,  quia  de  Spiritu  suo  dat 
nobis.  Item,  Ipse  est  caput  Ecclesiae  onmia  perfi- 
ciens  in  cmnibus:  et  tunc  oportere  voluntatem  non 
repugnare  Deo,  sed  assentiri,  cum  quiOeni  iam  a 
Deo  trahatur.  Posset  enim  excutere  JSpiritum  san- 
ctum,  ut  excutit  Saul  sua  sponte:  Sed  cum  mens 
audiens  ac  se  sustentans  non  repugnat,  non  indul- 
get  diffidenliae,  sed  adiuvante  Fifio  Dei  per  Spiri- 
tum  sanctum  assentitur.  In  hoc  cerlamine  volun- 
tas  non  est  otiosa.  Et  veteres  dixerunt:  Praece- 
dente  gratia,    comitante  voluntate  bona  opera  fieii. 

Et  Basilius  inquit:  ^ifvov  &ilrj(rov  xal  d^eog  nqoa- 
navra.  Deus  antevertit  nos,  vocat,  monet,  adiuvat, 
sed  nos  viderinms,  ne  repugnemus.  Constat  enim 
peccatum  oriri  a  nobis,  non  a  voluntate  Dei. 

Chrysostomus  inquit:  od'  iXxcav  tcv  ^ovXo/jfvov 
tXxd,  trahit,  sed  volentem  trahit.  Sicut  et  in  illo 
ipso  loco  lohannis  dicitur:  Omnis  qui  audit  a  Pa- 
tre  et  discit,    veniet  ad  me.     Discere  iubet,  id  est, 


545 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


546 


audirc  vocem  doctrinae  traditam  ab  ipso,  et  assen- 
tiii  ei,  non  repugnare,  non  indulgere  diflidentiae. 

Nequaquam  igitur  audiendi  sunt  Manichaei  fu- 
rores,  qui  finxerunt  aliqueni  esse  numerum  liomi- 
num,  quos  nominant  vltxcvg  xal  ;ifoixoi)^,  qui  converti 
non  possunt,  nec  Enthusiastae  et  Stenckfeldiani 
audiendi  sunt,  qui  imaginantur  rapi  homines  coa- 
ctos  et  quidem  sine  cogitatione  doctrinae,  et  confir- 
mant  prophanitatem  in  illis,  qui  cogitant,  si  raptus 
expectandus  est,  interea  incluigebo  diftidentiae  et 
aliis  sceleribus.  Nos  regulam  aeternam  et  immo- 
tam  teneanuis:  Audite  Filium,  Osculamini  Filium. 
Omni  tempore  debemus  assentiri  praedicationi  poe- 
nitentiae  et  promissioni  et  repugnare  diffidentiae, 
et  addere  invocationem:  Credo  Domine,  sed  opem 
fer  imbecillitati  meae.  Haec  regula  semper  vera 
est^  etiamsi  hoc  ita  fit,  quod  multa  Deus  in  san- 
ctis  agit,  in  quibus  voluntas  se  tantum  passive  lia- 
bet:  retinenda  tamen  est  regula,  quae  praecipit,  ut 
Filium  audiamus,  et  ei  non  repugnemus. 

Certe  postquam  in  conversione  datus  est  Spi- 
ritus ,  incipit  sanare  voluntatem  et  affert  inilia  Li- 
bertatis.  Hic  non  cogitandum  est,  voluntatem  in 
actionibus  se  habere  ut  truncum,  cum  loseph  repu- 
gnat  illecebiis  adulterae,  concurrunt  hae  causae, 
Verbum  Dei,  quo  Filius  docet  mentem  et  lucem 
accendit  in  cogitatione  mandati  Dei,  poenarum,  pro- 
missionis,  graliae,  praemiorum,  et  muhoruni  even- 
tuum  in  utramque  partem. 

Et  Spiritus  sanctus  movet  voluntatem,  non  so- 
lum  ut  regat  externa  membra,  sed  ut  vere  sentiat 
scintillas,  quod  velit  Deo  obedire  et  repugnareDia- 
bolo.  Postea  reguntur  externa  membra  et  a  Spi- 
ritu  sancto  et  a  voluntate,  et  moventur,  ut  caveant 
et  vitent  occasiones.  Hic  sentitur  voluntatem  non 
esse  trunco  similem.  Ideo  Paulus  iubet  cavere,  ne 
frustra  gratiam  acceperimus,  effundens  enim  volens 
effundit.  Et  ad  Ephesios  inquit,  diligentiam  prae- 
cipiens:  Accurate  ambuhite,  non  ut  fatui.  Item, 
Habenti  dabitur,  Qui  negotiatur  accepto  talento. 
Ideo  Augustinus  interpretans  dictum  Syracidae,  ad- 
dit  interpretationem  brevissimis  verbis,  quae  uni- 
versaliter  Legi  addenda  est:  Proposuit  tibi  ignem 
et  aquam,  ad  utrum  voles,  extendlto  manum.  Ad- 
dit  Augustinus  brevissime:  Extendito  ad  bonum, 
scilicet  iuvante  gratia.  Universaliter  enim  scien- 
dum  est,  doctrinae  Legis  addendam  esse  interpre- 
tationem  ex  Evangelio,  et  Christum  finem  esse  Le- 
gis,  et  Legem  per  fidem  stabiliri. 

Haec  ut  copiosius  declarentur,  duo  vetera  de- 
creta  explicanda  sunt,  quorum  alterum  inquit:  Ana- 
thema  sit,  qui  dicitLegem  impossibilia  praecipere. 

MBLAiiTH.  opaa.  yoiu  xxm. 


Alterum  inquit:  Anathema  sit,  qui  dicit  Legem  Dei 
posse  fieri  sine  gratia. 

In  posteriore  vocabulum  gratiae  recte  intelli- 
gendum  est.  Non  enim  satis  est  sic  intelligere  hoc 
dictum:  Lex  non  potest  fieri  sine  gratia,  id  est, 
sine  auxilio  Dei,  ut:  Laurentius  non  potest  retinere 
in  supplicio  magnitudinem  animi,  nisi  confirmatus 
a  Deo  per  Splritum  sanctum. 

Haec  enarratio  etsi  vera  est,  tamen  non  est 
sufficiens,  sed  prius  inteiligatur  gratia  de  reconci- 
liatione  et  imputatione  iustltiae  propter  Filium ,  ut 
obedientia  Laurentii  Deo  placeat,  et  sit  cultus  Dei, 
necesse  est  prius  personam  placere  propter  Media- 
torem  fide,  gratis  accepta  remissione  peccatorum, 
et  imputatione  iustitiae  propler  Filium,  cuius  iusti- 
tia  ve.stitus  Laurentius  placet  iam,  ac  si  Legi  satis- 
faceret,  et  tamen  verissimum  est,  omnes  homines  in 
hac  vita  procul  abesse  a  perfectione  Legis  praeter 
Christum. 

Postea  addatur  altera  interpretatio  de  auxilio. 
IUustrentur  haec  et  exemplorum  collatione.  Diffe- 
runt  repressio  irae  in  AchlUe  et  Davide.  Cum 
Achilles  incensus  ingenti  ira  stringens  gladium  re- 
priniit  se,  ea  repressio  est  gubernatio  locomotivae, 
seu  externorum  membrorum,  quae  fit  cogitatione 
Achillis:  Nec  tamen  est  mutatio  cordis,  nec  est 
cuitus  Dei. 

Sed  repressio  irae  in  Davide,  est  in  persona, 
quae  placet  Deo  fide,  qua  accipit  imputatam  iusti- 
tiam  propter  Mediatorem,  et  est  in  corde,  in  quo 
ienit  iram  Spiritus  sanctus,  et  accendit  veros  mo- 
tus  mansuetudinis  et  commiserationis ,  qui  sequun- 
tur  lias  cogitationes  accensas  verbo  Dei:  MJii  vin- 
dictam  et  ego  retribuam.  Item,  Vitato  scandalo, 
pessimi  exenqjli  res  esset  etiam  in  causa  iusta,  et 
quidem  iu  populo  Dei,  regem  a  Deo  unctum  inter- 
ficere.  Fit  igitur  haec  mansuetudo  opus  Deo  pla- 
cens;,  quia  praelucet  iides,  qua  persona  propter 
Mediatorem  placet,  et  est  inchoatio  obedientiae, 
quam  Lex  praecipit,  quia  est  in  corde,  et  fit  prae- 
lucente  fide,  et  refertur  ad  gloriam  Dei.  In  tali  col- 
latione  exemplorum,  haec  dicta  magis  fient  illustria: 
Lex  stabilitur  per  iideni,  et  Lex  inclioatur  praeiu- 
cente  fide,  et  iuvante  gratia.  Sciant  autem  iunio- 
res  lioc  decretum  contra  Pelagianos  factum  esse, 
et  digimm  esse  consideratione. 

Aiterum  decretum  est,  Anatliema  sit,  qui  dicit 
Legem  Dei  impossibiiia  praecipere.  Usitatum  est 
liic  respondere:  Impossibiiilas  non  est  ex  Lege, 
sed  ex  nobis  post  depravationem  naturae.  Sed  mea 
responsio  haec  est:  ludico  decretum  hoc  simpiici- 
ter  factum  esse  contra  Manichacos,  qui  fingebant 
omnia  peccata  interiora  et  exteriora  necessario 
fieri,   et  negabant  libertatem    esse   regendae  loco- 


547 


PIliL.  MEL.  SCKIPTA  D()G31ATICA. 


>48 


motivae  reliquam  in  hac  depravata  natura.  Haec 
falsa  imaginatio  de  externa  obedientia  damnatur 
hoc  decreto.  Anathema  sit,  qui  dicit  Legem  Dei 
impossibilia  praecipere,  scilicet  in  externa  obedien- 
tia,  seu  in  externo  gestu.  Colligatur  magnus  acer- 
vus  optimarum  admowitionuna,  quae  simul  de  no- 
stra  infirmitate  lo(juuntur,  et  iubent  petere  a  Deo 
auxilium  et  consilium.  Hierein.  10.  Scio  Domine, 
non  esthominis  via  eius.  Proverb.  16.  Cor  bomiuis 
cogitat  viam,  sed  Dominus  confirinat  gressum  eius. 
Talia  dicta  continent  et  doctrinam  necessariam ,  et 
dulcissinms  consolationes.  Docent  aliud  esse  ele- 
ctionem,  et  aliud  eventum,  ut  aliud  est  electio  belli 
in  Pompeio,  aliud  eventus,  ac  manifestum  est,  ad 
eventum  requiri  multas  causas  extra  nos.  In  ele- 
ctione  etiam  saepe  est  error  consilii.  Interdum  cum 
uon  errat  consilium,  ut  non  errabant  Israelitae  arma 
capientes  contra  Beniamin,  tamen  saepe  iustis  con- 
siliis  non  respondent  eventus  propter  alias  causas, 
propter  quas  Deus  alios  exitus  tribuit,  quam  quales 
non  iniuste  ratiocinati  eranms.  Haec  omnia  vult 
nos  Deus  considerare.  Primum  ne  fiducia  nostra- 
xum  virium  suscipiamus  iniusta  aut  non  necessaria, 
Deinde  ut  etiam  ia  causls  iustis  et  necessariis  pe- 
tamus  consilium  et  auxilium  a  Deo,  iuxta  dictum: 
Commenda  Deo  viam  tuam,  spera  in  eum,  et  ipse 
faciet.  Nec  propterea  sequitur,  nullam  esse  con- 
tingentiam,  omnia  fieri  Stoica  necessitate,  humanam 
voluntatem  habere  se  ut  truncum,  ut:  cum  loseph 
fugit  adulteram,  regitur  quidem  et  custoditur  luce 
accensa  in  eius  mente  a  FUio  Dei,  et  cor  accendi- 
tur  a  Spiritu  sancto:  Et  tamen  voluntas  eius  non 
est  otiosa,  sequitur  trahentem  Spiritum  sanctum,  et 
volens  vitat  illecei)ras  et  perniciosas  occasiOnes. 
Israelitae  iustam  et  necessariam  causam  habent 
belli  contra  Beniamin:  Tamen  eventus  initio  tristes 
Kunt.  Ideo  dicit  Salomon :  Cor  hominis  cogitat  viam 
suam,  sed  Deus  confirmat  gressus,  ut  ibi  Israelitae 
vincuntur,  quia  eventus  non  iuvatur  a  Deo.  losias 
etiam  in  consilio  errat,  fuitque  spectator  illius 
magnae  calamitatis.  leremias  inquit:  Scio  Donnne, 
quia  non  est  hominis  via  eius,  id  est,  vocatio,  sed 
ita  est  foelix,  cum  et  consilia  salutaria  Deus  mon- 
strat,  et  praebet  ipse  secundos  eventus,  iuxta  di- 
cta:  Nisi  Dominus  custodierit  civitatem,  frustra  vi- 
gilat,  qui  custodit  eam.  Iteni,  Dominus  dat  sapien- 
tiam  sapientibus. 


DE  LEGE  DIVINA. 


Neccsse  est  usitatam  partitionem  rctinerc:  Prae- 
dpua  par»  Legis  nominatur  Moralis,  quae  est  De- 


calogus  recte  intellectus,  id  est,  conformitas  cura 
sapientia  et  ordine  in  mente  divina.  Aliae  duae 
partes  sunt  politicae,  videlicet  Ceremonialis  et  Fo- 
rensis  seu  iudicialis,  ut  in  Politia  Moisi,  certae  Ce- 
remoniae  et  Leges,  de  distinctione  facultatum,  de 
delictis,  iudiciis,  et  poenis  corporum  divinitus  tra- 
ditae  sunt. 

Tenenda  est  autem  regula :  Sicut  politia  ludaica 
deleta  est,  ita  et  Ceremonias  et  Forenses  Leges, 
quae  non  sunt  naturales,  deletas  esse,  nec  alliga- 
tam  esse  Ecclesiam  ad  Ceremonias  Leviticas,  nec 
ad  Leges  Forenses,  quae  non  sunt  naturales. 
Haec  doctrina  expresse  tradita  est  in  Actis  capite 
15.  et  in  Epistola  ad  Gaiatas  et  alibi. 

Hic  autem  considerandum  est,  et  quare  illa 
politia  constituta  sit,  et  quare  Ceremoniae  et  Fo- 
renses  Leges  traditae  sint.  lohannes  eruditissime 
discernit:  Lex  per  Moisen  data  est,  gratia  et  veri- 
tas  per  lesum  Christum  facta  est,  id  est,  Messias 
missus  est,  ut  deleto  peccato  et  deleta  morte  re- 
stituantur  in  nobis  aeterna  bona,  iustitia  et  vita  ae- 
terna,  sicut  et  Daniel  in«(uit:  Peccatum  expiabilur 
et  delebitur,  et  adducetur  aeterna  iustitia. 

Constat  autem  Ceremonias  et  ritus  Forenses 
non  esse  res  aeternas,  Ideo  firmissime  statuendum 
est,  Ceremonias  et  ritus  Forenses  non  esse  institu-  < 
tos,  ut  mereantur  remissionem  peccatorum,  seu  ut 
essent  iustitia,  qua  homines  coram  Deo  essent 
iusti,  seu  ut  essent  illud  bonum,  propter  quod  ven-  . 
turus  erat  Messias.  Quare  et  in  Epistola  ad  He- 
braeos  dicitur:  Impossibile  fuit  sanguine  taurorum 
deleri  peccata. 

Quid  igitur  fuerunt  Ceremoniae  et  ritus  Foren- 
ses?  Respondeo.  Fuerunt  illius  politiae  forma 
seu  vinculum.  Voluit  enim  Deus  singulari  benefi- 
cio  certam  politiam  constituere,  et  a  caeteris  gen- 
tibus  separare,  ut  certum  esset,  ex  qua  gente  ct 
stirpe,  in  quo  loco  terrae  vellet  nasci  Christus.,  et 
ubi  audiendus  esset,  ubi  testimonia  de  ipso  exhibi- 
turus  esset,  ubi  subinde  repetiturus  et  illustratu- 
rus  esset  promissionem ,  et  testimonia  ostensurus, 
ut  sciretur  promiisionem  ve.re  traditam  esse  a 
Deo. 

Praedixit  etiam  exhibito  Messia,  et  ostensis 
testimoniis  resuscitatione  mortuorum  et  aliis  mii^a- 
culis,  finem  fore  politiae  Mosaicae,  et  futurum,  ut 
Evangelium  inter  gentes  spargeretur,  et  coUigere- 
tur  aetcrna  Ecclesia  ex  ludaeis  et  gentibus.  Haec 
ideo  praedicta  sunt,  ut  sciretur,  promissionem  Mes- 
siae  intelligendam  csse  de  aeternis  bonis,  et  nou 
tantum  de   illa   politia,   et  -reros  cultus  Dei   esse 


549 


V.    EXPLIGATIO  SYMBOLI  NICENI. 


550 


aeternam  iustitiam,  non  umbras  Ceremoniarum  et 
rituum  Forensium.  Haec  in  Daniele  expresse  prae- 
cHcta  sunt,  adtlucetur  iuslitia  aelerna,  et  populus 
dcsinet  esse,  et  templum  destruetur  ita,  ut  non 
rursus  aedificandvun  sit.  Destructo  autem  tetnplo 
Hierosolymae  simul  iacent  inter  rudera  et  cineres 
Leviticae  Ceremoniae  et  Forenses  Leges,  quae  non 
sunt  naturales.  Nee  aliae  gentes  ad  Moisi  ritus 
alligatae  sunt.  Duravit  autem  illa  politia  ab  exitu 
ex  Aegypto,  usque  ,ad  ultinmm  destructionem  fa- 
ctam  a  Tito  annos  1582. 

Cogitemus  autem,  quam  dulce  beneficium  Dei 
fuerit,  quod  tam  diu  certa  sedes  Ecclesiae  fuit, 
quae,  etsi  ingentibus  aerumnis  interea  quassata  est, 
tamen  inter  illas  ipsas  aerunmas  vidit  mirandas  li- 
berationes,  quae  fuerunt  testimonia  de  Deo.  Semper 
etiam  ibi  servavit  Deus  aliqua  viva  Ecclesiae  mem- 
bra,  in  quibus  fulsit  veritas,  ut  fuerunt  ul(imo  et 
tristissimo  tempore  Zacharias,  Simeon,  et  alii. 

Cogilentur  etiam  causae  destructionis,  inter 
quas  et  haec  fuit,  Ne  Ceremoniae  Mosaicae  puta- 
rentur  esse  res  necessariae.  Omissis  ergo  illis 
duabus  partibus,  Ceremonialilms  et  Forensibus  le- 
gibus  Moisi,  quae  ita  deletae  sunt,  ne  fiant,  hic  di- 
cenduni  est  de  Lege  Morali,  quae  est  aeterna,  et 
ad  quam  renovamur.  De  liac  parte  hanc  definitio- 
nem  constituo. 

LEX  MOKALIS  est  aeterna  et  immota  sa- 
pientia  in  Deo,  et  regula  iustitiae,  discernens  recta 
et  non  recta,  volens  recta,  et  horribili  ira  destruens 
contraria,  cuius  notitia  in  creatione,  rationalibus 
creaturis  insita  est,  et  postea  saepe  repetita,  et  de- 
clarata  voce  divina,  ut  sciamus,  quod  sit  Deus,  et 
qualis  sit,  et  quod  sit  iudex  obligans  omnes  crea- 
turas  ratiouales,  et  praecipiens,  ut  omues  sint  con- 
formes  ipsi,  et  habeant  integram  obedientiam  iuxta 
totam  Legem,  et  accusans  ac  destruens  omnes  non 
conformes^  iuxta  dictum:  Maledictus  omnis,  qui  non 
permanserit  in  omnibus,  quae  scripta  sunt  in  Lege. 

Cum  autem  in  definitione  sit  vocabulum  immota, 
ex  Evangelio  adiicitur  interpretatio  et  inisCxem^  nisi 
fiat  remissio  et  reconciiiatio  propter  Filium  Media- 
torem.  Nam  ante  promissionem  aliter  iudicari  non 
poterat,  nisi  iram  prorsus  innnutabilem  esse,  et  sic 
est  immutabilis,  quod  Deus  peccato  semper  irasci- 
tur,  et  non  sine  poena  remittit,  quam  in  Filium  Me- 
diatorem  immensa  bonitate  et  mirando  consiiio 
transtulit.  Recipit  autem  creaturam  suam  propter 
Filium,  Suntque  execrandi  furores  Stoicorum  et 
Antinomorum,  qui  fingunt  Deum  velle  peccatum. 
luniores  hanc  brevem  descriptionem  terteant-  Lex 
Moralis  est  Decalosus  recte  intellectus. 


DE  USIBUS  LEGIS  MORALIS. 


Recte  autem  dicimus,  tres  esse  usus  Legis  Mora- 
lis.  Prinms  est  Politicusseu  Paedagogicus,  coercere 
externa  membra  etiam  in  non  renatis,  ut  1.  Timoth  1. 
dicitur:  Lex  est  iniustis  posita,  et  est  Empliasis  in 
verbo  xHrat,  premit  iniustos,  quoad  utrumque ,  id 
est,  coercet  externa  membra,  et  punit  facientes  ex- 
terna  delicta  poenis  corporalibus. 

Sciendum  est  autem,  quid  sit  haec  externa  iu- 
stitia,  et  (mod  sit  aliquo  modo  etiam  non  renatis 
possibilis.  Dsxi  autem  supra  hanc  externam  iusti- 
tiam  esse  gubernationem  locomotivae,  regentem  ex- 
terna  membra,  ut  faciant  opera  externa  congrueu- 
tia  Decalogo. 

Philosophi  muha  de  virtute  quaerunt,  quae 
sunt  obscura,  sed  gubernationem  externorum  mem- 
brorum  scimus  esse  cogitationem  in  cerebro,  et 
voluntatem  imperantem  externis  membris,  ut  cieant 
tales  motus,  quales  docet  cogitatio,  ut  cum  Achil- 
les  reprimit  se,  ne  interficiat  Agamemnonem,  cogi- 
tatio  et  voluntas  imperat  manil.us,  ne  facia;;t  cae- 
dem.  Talis  libertas  adhuc  in  hominibus  etiam  jion 
renatis  reliqua  est. 

Ac  praeclpue  de  politico  usu  hoc  consideran- 
dum  est,  quod  et  hic  usus  illustre  testimonium  sit 
de  Deo,  quod  sit  Deus  et  qualis  sit,  quod  sit 
vindex. 

Notitiae  ordinatissime  testantur,  quod  haec  na- 
tura    non    casu    ex  Democriti    Atomis    confluxerit. 
I  Deinde  hae  notitiae  discernentes   recta  et  non   re- 
cta,  ostendunt,  qualis  sit  Deus. 

Tertio  quia  universaliter  sequuntur  poenae 
atrocia  scelera,  testimonium  ostenditur,  quod  vere 
sit  Deus  praesens  in  genere  humano,  et  puniat 
scelera.  Nec  contemnenda  sunt  haec  testimonia 
de  Deo,  sed  saepe  nmltumque  cogitanda,  ut  con- 
firmetur  assensio  de  providentia. 

Hic  etiam  repetantur  causae,  quare  necesse 
sit  facere  externa  Legis  opera,  etiamsi  non  meren- 
tur  remissionem  peccatorum,  nec  sunt  illa  res,  qua 
homo  est  iustus  coram  Deo. 

Prima  causa  est,  quare  necesse  sit  facere  ex- 
terria  honesta  opera  etiam  non  renatis,  scilicet 
mandatum  Dei. 

Secunda,  Ut  vitentur  poenae,  quae  ordine  di- 
vino    sequuntur   atrocia  scelera,    iuxta  dicta:    Qui 

35* 


551 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DO(JMATICA. 


552 


gladium  acceperit,  gladio  peribit.  Iteni,  Omiiis 
anima  quae  fecerit  has  abominationes,  evometur  ex 
terra.  Item,  Vae  qui  spolias,  quia  spoliaberis. 
Hinc  regula  est:  Atrocia  delicta  comitantur  atroces 
poenae  in  hac  vita. 

Tertia  causa  est,  ut  aliis  pax  sit,  Quia  nasci- 
mur  ad  fovendam  societatem,  non  ad  infinitam  de- 
letionem  generis  humani. 

Quarta,  ut  externa  modestia  sit  paedagogia  in 
Christum,  ut  doceri  possimus  nos  et  alii,  et  per- 
severantes  in  sceleribus  conlra  conscientiam ,  non 
sunt  sanctificati  a  Christo  per  vocem  Evangelii  et 
Spiritum  sanctum.  Ideo  dicitur:  Scortatores,  adul- 
teri,  homicidae  non  possidebunt  regnum  Dei.  Usus 
est  autem  Paulus  appellatione  non  terribili,  quia 
paedagogus  non  tantum  castigat,  sed  etiam  docet, 
et  ordinatis  exercitiis  assuefacit.  Ita  usus  paeda- 
gogicus  Legis  ad  hoc  prosit,  ut  doceantur  rudiores 
de  Deo,  et  de  virtutibus,  non  ut  confirmetur  Cy- 
clopica  et  effera  barbaries.  Hunc  usum  politicum 
ratio  etiam  in  non  renatis  utcunque  intelligit,  etsi 
hunc  quoque  per  caliginem  aspicit,  et  addit  errores, 
fingit  esse  merita  remissionis  peccatorum,  esse  im- 
pletionem  Legis  et  iustitiam  coram  Deo.  De  his 
erroribus  postea  dicemus  in  secundo  usu. 

"^  Secundus  usus  Legis  divinae  in  iudicio  con- 
scientiae,  in  quo  cum  voce  Legis  accusantur,  sen- 
sus  irae  Dei  adversus  peccatum  veros  et  horribiles 
dolores  afFert,  De  hoc  usu  concionatur  Paulus, 
cum  inquit:  Lex  iram  efficit.  Et  ad  Corinthios, 
Aculeus  mortis  peccatum  est,  potentia  peccati  Lex 
est.  Rom.  7,  Peccatum  ocoasionem  accipiens  per 
Legem  occidit.  Est  enim  Lex  post  peccatum  hor- 
ribile  Dei  iudicium,  accusans  et  damnans  ont)!ies 
reos,  quorum  alii  alio  tempore  sentiunt  huius  iudi- 
cii  exequutionem.  Et  qnanquam  multi  damnandi, 
ut  Nero,  vivunt  securi,  et  habent  cervices  ferreas, 
frontes  aeneas,  corda  adamantina:  tamea  tandem 
his  terroribus  opprimuntur. 

Alii  vero  convertendi,  ut  David,  Manasses, 
Ezechias,  Paulus,  in  sensu  talium  terrorum  erigun- 
tur  consolatione,  intuentes  promissionem  gratiae, 
credentes  Evangelio,  et  fiducia  Mediatoris  susten- 
tati  vivificantur,  ut  Paulus  inquit:  lustificati  fide 
pacem  habenms  apud  Deum. 

De  hoc  iudicio  3t  de  his  terroribus  loquitur 
Ezechias,  cum  inquit:  Sicut  Leo  contrivit  omnia 
ossa  mea.  Et  in  Psalmo :  Non  est  pax  ossibus 
meis  a  conspectu  peccatorum  meorum. 

Etsi    autem    in    aliis  hi  terrorcs  sunt  r.  ^iores, 


in  aliis  minores,  quia  summos  nemo  ferre  potest, 
sicut  in  Psahu.  dicitur:  Non  accendit  Deus  totam 
iram  suam.  Et  in  Osea :  Non  faciam  furorem  irae 
meae,  quia  Deus  ego  sum:  tamen  omnes  conver- 
tendi  ad  Deum  aliqua  initia  talium  terrorum  sen- 
tiunt,  ut  Psalmo  50.  dicitur:  Deus  noster  manifeste 
veniet,  et  non  silebit  ignis  in  conspectu  eius. 

Et  vere  irascitur  Deus  carnali  securitati,  ut 
Paulus  ad  Ephesios  damnat  eos,  in  quibus  nulli 
sunt  dolores,  quos  nominat  anrfk^^rixozaq^  id  est,  qui 
dedoluerunt,  btc  ba  iterfdl}itier(jt  babeii,  bie  nid}t5  bar* 
nad)  fracjcn.  Ideo  cum  de  contritione  in  doctrina  de 
poenitentia  dicitur,  hi  terrores  intelligantur,  quo- 
rum  initia  in  vera  poenitentia  discenda  sunt. 

Etsi  autem  est  aliqua  notitia  Legis  divinae  in 
toto  genere  humano,  quae  nobiscum  nascitur:  ta- 
men  simul  magna  caligo  est,  et  ratio  imaginatur, 
satisfacere  homines  Legi  divinae  externa  disciplina. 
Ideo  Deus  semper  in  vera  Ecclesia  repetivit  Le- 
gem,  et  docuit  eam  esse  iudicium  accusans  pec- 
cata  externa  et  interiora,  tenebras  et  dubitationes 
de  Deo  in  mente,  et  pravitatem  cordis,  quod  est 
in  hac  corrupta  natura  ante  conversionem  sine  ti- 
more  Dei,  sine  fiducia  et  sine  dilectione  Dei,  et 
ardet  aflfectibus  pugnantibus  cum  Lege  Dei,  et  fre- 
mit  adversus  Deum,  sicut  leremiae  17.  dicitur: 
Perversum  est  cor  hominis  et  aerumnosum.  Per- 
versitas  significat  culpam  seu  contumaciam  contra 
Legem.  Aerumnosum  significat  ingentes  dolores 
in  fuga  et  fremitu  adversus  Deum,  qui  sunt  culpae 
et  poenae. 

Ut  igitur  peccata  interiora  et  exteriora  agno- 
scantur,  vult  Deus  in  Ecclesia  sua  doceri  Legem, 
sicut  Paulus  inquit:  Per  Legem  cognitio  peccati. 
Et  quanquam  •  Christus  non  est  missus,  ut  sit  Le- 
gkilator  novae  alicuius  Legis,  sed  ut  proferat  Evan- 
geiium  ex  sinu  aeterni  Patris,  et  sit  Redemtor  et 
Salvator:  tamen  cum  docet,  ut  minister  repetit  vo- 
cem  Legis  Moralis,  et  eam  declarat,  emendat  er- 
rorem  Pharisaeorum,  qui  Legein  tantum  de  exter- 
nis  actionibus  interpretabantui". 

■Sic  semper  ab  initio  in  sola  Dei  Ecclesia  re- 
tenta  est  integra  Lex^  et  subinde  detersae  sunt  sor- 
des,  quibus  obscurata  fuit. 

Quare  fuvor  esi  execrandus  dicere :  Vocem 
Legis  Moralis,  sicut  eam  Christus,  Prophetae  et 
Apostoli  declaraiit,  non  docendam  esse  in  Ecclesia. 
Constat  onim  necessari&m  praedieationem  poeni- 
tentiae  esse,  in  qua  peccata  o^tendi  necesse  est, 
sicut  leremiae  primo  scriptum  est :  Ecce  dedi  rer- 
ba    mea    in  ore  tuo,    constitui    Vi  super  gentes,  ul 


553 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


554 


evellas  et  destruas,  sciHcet  arguentlo  peccatum. 
Et  ad  Tituni  2.  Argue  eos  cum  omni  imperio,  id 
est,  praecipiendo  cum  conmiinatione  irae  Dei  et 
poenarum  aeternarum.  Simul  autem  docet  Eccle- 
sia,  quod  nemo  Legi  Dei  satisfaciat,  et  proponit 
Evangelium  de  remissione  peccatorum  et  iastitia 
fidel,  quae  donatur  Gratis  propter  Mediatorem,  et 
sola  fide  accipitur.  Postea  vero,  quomodo  placeat 
nova  obedientia,  suo  loco  dicetur. 

Tertius  nsus  cst,  docere  renatos,  qui  cultus 
Deo  placeant.  Etsi  enim  quomodo  renati  et  iusti- 
ficati  fide,  sint  liberi  a  Lege,  dlcendum  est  suo  lo- 
Co:  Sunt  enim  liberi  a  Lege,  id  est,  a  maledictione 
seu  ira  Dei,  quae  in  Lege  proponitur,  scilicet  cum 
fidem  retiiient,  et  fiducia  Filii  Dei  repugnant  pec- 
catis  et  vincunt  terrores  peccati:  &emper  tamen  in 
hac  vita  docenda  est  Lex. 

Primum,  ut  habeamus  testimonium  Dei,  qui 
cultus  ei  placeant,  quia  totam  obedientiam  interio- 
rem  et  exteriorem  regi  vult  verbo  suo,  iuxta  di- 
ctum:  In  praeceptis  meis  ambulate.  Item,  Lucenia 
pedibus  meis  verbum  tuum. 

Manet  etiam  ordo  aeternus  et  immutabilis  in 
mente  divina,  ut  creatura  rationalis  Deo  obtempe- 
ret  iuxta  dictum:  Non  Deus  volens  impietatem  tu 
es.  Ideo  dicitur:  Per  fidem  Lex  stabilitur,  id  est, 
fide  inchoatur  obedientia  et  placet. 

Secundo  cum  in  renatis  sint  reliquiae  peccati, 
crescere  poenitentiam  oportet.  Ut  igitur  peccata 
magis  niagisque  agnoscantur  voce  Legis,  ira  Dei 
monstranda  est,  ut  crescat  vera  contritio ,  sicut 
6criptum  est:  Ad  quem  respiciam,  nisi  ad  Spiritum 
coutritum  et  trementem  sermones  meos.  Et  Domi- 
nus  inquit  ad  suos  discipulos:  Nisi  poenitentiam 
Cgeritis,  omnes  similiter  peribitis,  et  Paulus  inquit: 
Argue  eos  cum  omni  imperio,  scilicet  vocis  di- 
vinae. 

Itaque  propter  reliquias  peccati,  etiam  renati 
docendi  sunt  de  Lege,  sicut  et  in  Deut.  scriptum 
est:  Repetas  seu  acuas  eis  praecepta  mea.  Quo- 
modo  autem  intelligenda  sit  doctrina  de  liberatione 
a  Lege,  suo  loco  copiosius  dicitur. 

Postquam  haec  de  tribus  usibus  Legis  Mora- 
lis  dicta  sunt,  procedimus  ad  Decalo^i  explicatio- 
nem  quantulamcunque,  ubi  primum  cogitandum  est, 
Quare  Lex  Moralis,  cui.i  natura  nota  sit,  tamen 
voce  divina  sacpe  repetita  sit  et  magnis  miraculis 
audientibui  sexcentic  millibus  virorura  promul- 
(atst  sit. 


PRIMA  causa  est,  Quia  post  peccatum  cah*go 
accessit.  quae  naturalem  notitiam  fecit  obscuriorem, 
sicut  manifestum  est  Etluiicos  cito  recepisse  invo- 
cationes  multorum  numinum  et  confusiones  libidl- 
num.  Item  ratlo  non  damnat  vitiosam  concupi- 
scentiam,  quae  nobiscum  nascitur.  Quotidiana  ex- 
perientia  in  omnibus  honiinibus  ostendit  rapi  men- 
tes,  ut  minus  severe  iudicent,  cum  corda  ardent 
coeco  affectu,  sicut  dicitur:  Quae  volunt  homines, 
fibenter  credunt.  Item ,  i(^  yd^  tQion  ta  fi)^  xala 
xaXd  jTicpavTai. 

SECUNDA  causa  promulgationis  est,  quia  vo- 
luit  Deus  extare  illustre  testimonium,  quod  osten- 
deret  has  notitias  naturales  ab  ipso  nobis  insitas 
esse,  et  iudicium  conscientiae  et  pavores ,  qui  ex 
illis  notitiis  oriuntur,  esse  Dei  iudicium,  et  poe- 
nas  interiores  et  exteriores,  quae  sequuntur  delicta, 
non  accidere  casu,  sed  ordine  divino,  et  hac  sa- 
pientia  et  hoc  iudicio  voluit  ipse  doceri  honwnes 
qualis  sit  Deus,  videlieet  iustus,  verax,  castus. 
vindex  scelerum ,  et  velle  Deum  se  discerni  a 
malis  naturis,  iuxta  dictum:  Non  Deus  volens 
impietatem  tu  es. 

TERTIA  causa  promulgationis  est,  Quia  Deus 
vult  extare  discrimen  sua  voce  raonstratum  iusti- 
tiae  Legis  et  peccati,  et  vult  sciri  in  toto  genere 
humano  damnari  peccatum,  et  poenas  non  accidere 
casu,  sed  ordine  divino,  et  simul  etiam  vult  omnes 
homines  intelligere  cum  Lex  a  Deo  hominibus  in- 
sita  sit  et  repetita,  necesse  est  eam  aliquando  im- 
plori,  et  restitui  integram  obedientiam.  Ita  Lex  il- 
lustre  est  testimonium  de  futura  vita.  Legem  opor- 
tet  integre  fieri:  Non  fit  in  hac  vita,  Ergo  necesse 
est  restare  ah*am  vitam,  in  qua  vel  sit  integra  haec 
iustitia,  vel  sit  poena  aequalis  magnitudini  pecca- 
torura,  scilicet  aeterna. 

Cum  autem  Legem,  peccatum  et  poenas  con- 
sideramus,  sciamus  hoc  iudicium  noii  ideo  mon- 
stratum  esse,  ut  totum  genus  humanum  pereat, 
quia  Deus  iurans  inquit:  Vivo  ego,  nolo  mortem 
peccatoris,  sed  ut  convertatur  etvivat:  Quaeramus 
igitur,  quomodo  et  per  quem  velit  nos  liberare. 
Ideo  Paulus  inquit:  Lex  est  paedagogus  in  Chri- 
stum,  iudicamur,  ut  agnoscentes  peccatum  confu- 
giamus  ad  Mediatorem.  Et  apud  lesaiam  dicitur: 
Faclt  alienum  opus,  ut  faciat  opus  proprium.  Et 
apud  Michaeam:  Iram  Domini  portabo,  sed  Domi- 
nus  erit  lux  mea.  Haec  prooemia  de  usu  Legis  et 
de  causis  promulgationum,  semper  in  conspectu 
sint,  et  de  amphtudine  sapientiae  Legis,  et  ordinis 
divini  saepe  multumquc  cogitemus .  quod  ut  facia- 
mus,  admonent  nos  mors  et  plurimae  horrendae 
poenae  in    hae    vita,    quarum  omnium  consideratio 


555 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


556 


refeienda   est    ad  hoc  dictum:    Bonum  mihi,    quod 
humiliasti  me,  ut  discerem  iustificationes  tuas. 


DECALOGUS. 

Lex  Moralis  postulat  conformitatem  in  liomine 
cum  Deo,  et  cum  sint  duae  tabulae.  Prior  loqui- 
tur  de  vera  agnitione,  qua  Deus  agr.oscitur  lucens 
i')se  in  nobis,  er  sese  nobis  comnmnicajis,  et  qua 
nos  vicissim  diligimus  eum,  et  laetamur  in  eo,  et 
efticimur  unum  cum  eo.  Taiis  erit  in  beatis  agni- 
tio,  dileclio  et  laetitla  acquiescens  in  Deo,  et  econ- 
tra  in  impiis  in  hac  vita,  et  post  hanc  vitani  mens 
est  ignara  Dei,  sine  luc3  Dei,  plena  dubitationum, 
odii,  et  fremitus  adversus  Deum,  ut  in  Saul  et  si- 
niilibus. 

Secunda  tabula  ostendit  conformiiatem  cum 
Deo,  qualis  iii  eo  est  erga  homines,  sicut  in  mente 
divina  est  haec  sapientia  et  bonitas  erga  hominem, 
ut  homo  conservetur,  non  occidatur,  sit  castus, 
tota  natura  abhorrens  a  confusione  libidinum,  sit 
verax,  et  fruatur  suo  conveniente  ordine.  Ita  Lex 
ostindit,  qialis  esse  confounitas  cum  Deo  deberet, 
non  tantum  in  externis  operibus,  sed  integra,  in 
omnibus  partibus  horninis.  Observes  igitur  voca- 
bulum  conformitatis ,  et  cum  de  Lege  cogitas  ge- 
mens  deplorato,  noji  esse  hanc  integram  conformi- 
tatem  in  hac  dcpravata  natura.  Usitatum  est  sic 
discernere  primam  et  secundam  tabulam.  PRI- 
MA  loquitur  de  operibus,  quae  Deo  immediate  tri- 
buuntur.  SECUNDA  de  operibus,  quae  innnediate 
hominibus  tribuuntur:  Sed  fiunt  cultus  Dei,  quia 
propter  eum  fiunt.  Haec  phrasis  usitata,  facilius 
inteHigitur  in  Catechesi,  quam  si  de  integra  confor- 
mitate  diceretur,  de  qua  tamen  cogitent  illi,  qui 
processerunt  in  discendo. 

Sciendum  est  autem,  cum  hic  recltantur  bre- 
via  dicta:  Non  occidas,  Non  moecliaberis,  compre- 
hendi  enarrationes,  quae  alibi  scriplae  sunt  in  Le- 
ge  Dei,  ut  de  puniendis  homicidis,  de  incestis  e(c. 
Haec  ojnnia  etiamsi  dicuntur  Forensia,  tamen  re 
ipsa  sunt  Moralia. 

Addantur  et  enarrationes  Matth.  5.  quae  osten- 
dunt  in  Ecclesia  Legem  Moralem  intelhgi  oportere 
de  integra  conformitate  cum  Deo,  non  taiitum  de  j 
externis  operibus.  Postremo  consideratis  his  enar- 
rationibus,  sciamus,  quae  opera  sint  cultus  Dei. 
Et  sint  in  conspectu  reguhve:  Frustra  colunt  me 
mandatis  homiimm,  Et  apud  Ezecliielem:  In  prae- 
cepiis  meis  ambulate. 

Et   valde    dignum    est    consideratione   dictum 


Christi,  Matth.  22.  ubi  inquit:  Mandatum  de  dile- 
ctione  proximi  esse  simiJe  primo.  Haec  similitudo 
est  obligationis,  quia  utraque  oSjedientia  est  neces- 
saria.  Est  et  conformitatis :  Sicut  Deus  necessario 
est  verax.  et  vult  se  recte  agnosci,  sic  est  neces- 
sario  castus,  et  non  vult  confusiones  libidinum.  Ut 
igitur  sit  conformitas  cum  Deo,  fit  simihtudo  non 
solum  in  primo  praecepto,  sed  etiam  in  aliis.  Haec 
eruditi  pie  expcndant. 

Sit  igitur  delinitio  cultus  Dei  haec.  Cultus 
Dei  est  opus  mandatum  a  Deo,  factum  in  agnitione 
et  fiducia  Filii  Dei,  relatum  ad  hunc  finem  princi- 
paliter,  ut  Deo  praestetur  obedientia  et  honos,  id 
est,  testificatio,  quod  statuanms  hunc  solum  vere 
Deum  esse,  quem  sic  colimus,  et  quod  sic  velit 
coli,  ut  castitas  loseph  tribuit  honorem  Deo,  id  e.^^^t, 
ostendit,  quod  statuat  hunc  solum  verum  Deum 
esse,  quem  sic  colit,  et  quod  sic  velit  coli.  De 
his  cultibus  loquitur  Petrus:  Offerte  hostias  spiri- 
tuales  placentes  Deo  propter  Filium. 


DE  PRIMO  PRAECEPTO. 

Primum  praeceptum  initio  loquitur  de  vera 
aghitione  Dei,  quam  lucere  in  nobis  in  hac  vita 
oportet  fide  accensa  per  verbum,  quo  se  verus 
Deus  patefecit.  Quia  enim  verax  est,  vult  vere 
agnosci,  non  vult  ludibria  opinionum  de  se  fingi, 
sicut  impii  homines  horribili  furore  seniper  fece- 
runt,  faciunt  et  facient. 

Deinde  praecipit  de  unitate  cum  Deo,  Quia 
enim  ideo  conditus  est  homo,  ut  sit  adiunctus  Deo 
tanquam  capiti,  et  sese  Deus  in  tota  aeternitate 
homini  conununicet,  non  communicat  se  avulsis  ab 
ipso,  furentibus  odio  ipsius  et  iustitiae  ipsius. 

Consideses  autem  hic  expresse  positas  esse 
affirmativas  et  negativas  seatentias,  Primum  poni- 
tur  aflirmativa:  Ego  sum  Dominus  Deus  tuus,  qui 
eduxi  te  de  terra  Aegypti.  Hoc  opus  seu  testimo- 
nium  de  Deo  propter  discrimen  additum  est,  quia 
discesnendus  est  verus  Deus  et  patefactus  suo  ver- 
bo  in  Ecclesia  ab  omnibus  commenticiis  numinibus. 
Omnes  Ethnici  fatenlur  aliquid  esse  Deum,  et  in- 
tuentur  opus,  videlicet  mundi  opificium,  quod  est 
testimonium  de  Deo,  sed  tamen  non  satis  est  sic 
agnoscere  Deum,  quia  haec  notitia  excutitur,  cum 
videmus  iustos  affligi  et  malos  florere,  et  magno 
impetu  (lubitationes  irruunt,  an  Deus  nos  curet,  an 
exaudiat,  an  sic  velit  coli,  et  quomodo  velit  coli. 

Edidit   igitur    Deus  et  verbum  et  alia  testimo- 


557 


V.  p:xplicatio  symboli  nicenl 


558 


nia,  et  se  patefecit,  et  sic  viilt  coli,  sicut  se  ver- 
bo  patefecit,  et  vult  se  verum  Deum  patefactum 
agnosci  et  discerni  a  commenticiis  nuuiinibus.  Sic 
Adae  principio  fuit  datum  verbum  in  Paradiso,  et 
proj^ositum  totum  opificium  mundi,  ut  esset  te- 
stimonium  de  Deo,  sed  postea,  cum  lapsus  fuit  ho- 
mo  et  raoriturus  esset,  editum  est  aliud  verbum, 
scilicet  prouiissio  gratiae  propter  venturum  semen, 
et  additum  est  illustre  testimonium,  scilicet  vivifi- 
catio  Adae  et  Evae,  postea  addita  sunt  alia  signa. 
Accendebantur  victimae  coelestibus  ilammis,  sic  et 
nobis  idem  verbum  Evajigelii  piopositum  est,  et 
certum  testimonium,  scilicet  Filius  Dei  crucifixus 
et  resuscitatus,  per  hunc  placatus  est  Pater,  et  pro- 
pter  eum  exaudit  et  salvat,  et  vult  sic  agnosci  Deus, 
quod  hic  sit  verus  Deus,  qui  se  patefecit  misso  Fi- 
lio,  ut  sit  Mediator,  qui  dedit  huic  Filio  Evange- 
lium  de  remissione  peccatorum  et  de  vita  aeterna, 
et  quod  sic  velit  coli,  sicut  per  hunc  Filium  nos 
docuit.  Quare  in  omni  invocatione  discernamus 
hunc  verum  Deum  a  commenticiis  numinibus,  et 
semper  cogitemus  nos  alloqui  ]mnc  verum  Deum, 
qui  se  patefecit  misso  Filio,  et  commonefactionis 
causa  prodest  saepe  expresse  recitare  formam. 

Onmipotens  Deus  aeterne  Pater  Domini  lESU 
CHRISTI,  creator  coeli  et  terrae  et  hominum,  una 
cum  Filio  tuo  coaeterno  et  Spiritu  tuo  sancto,  mi- 
serere  mei,  et  iustifica  me  per  et  propter  lesum 
Christum  Filium  tuum,  et  sanctifica  me  Spiritu 
tuo  sancto,  collige,  serva  et  rege  Ecclesiam. 

Haec  forma  comprehenditur  i»  verbis  Baptisma- 
tis  et  Symboli,  et  quod  sic  velit  invocari  Deus 
mentione  Filii,  ostendunt  haec  dicta:  Qui  non  lio- 
norat  Fiiium,  non  honorat  Patrem.  Item,  Haec  est 
vita  aeterna,  ut  agnoscant  te  solum  verum  Deum, 
et  quera  misisti  lESUM  esse  CHRISTUM. 

Sciamus   igitur   initio    in  hoc  mandato  doceri, 
oportere    lucere  in   nobis    veram    agnitionem  Dei, 
sicut  se  patefecit  misso  Filio  suo,  per  quem  coUi- 
gitur  Ecclesia,    propter  quam    collectionem    onmia  i 
miracula  facta  sunt. 

Deinde  praecipitur  huius  veri  Dei  ardens  et 
perfecta  dilectio  super  omnia,  et  laetitia  in  eo, 
timor  Dei  super  omnia  et  fiducia  super  omnia,  iuxta 
dictura :  Diligas  Dominum  Deum  tuum  ex  toto  corde 
luo. 

Considerata  autcm  Antithesi,  fit  illustrior  do- 
ctrina,  et  raagis  conspicitur  ingens  miseria  nostra, 
quae  vero  dolore  deploranda  est.  In  mentibus  liu- 
manis  sunt  tenebrae  et  dubitationes  horrendae. 


Epicurei  et  Cyclopes  cogitant  nihil  esse  Deum. 
Academici  dubitant,  Stoici  fatentur  aliquid  esse 
mentem  ordinatricem,  sed  alligant  eam  ad  causas 
secundas.  Piiarisaei  fatentur  esse  Deum,  sed  ne- 
gant  se  ab  eo  exaudiri ,  diligi  et  iuvari  sicut  Saul. 
Hanc  dubiiiitionem  comltatur  horribilis  fremitus 
adversus  Deum,  ut  Pauhis  inquit:  Sensus  carnis 
inimicitia  est  adversus  Deum.  Et  leremias:  Per- 
versum  est  cor  hominis  et  aerumnosum.  Sic  aver- 
sae  sunt  mentes  et  corda  a  Deo,  cum  deberent 
esse  copulata  cum  Deo,  templa  Dei,  vivificantis 
ea,  ut  sine  peccato  et  sine  morte  viveremus. 

Pugnant  ergo  in  una  parte  curo  primo  prae- 
cepto  ignoratio  Dei,  in  altera  parte  odium  veri 
Dei  et  cultus  Idolorum.  Homines  in  metu  quaerunt 
aiiquid  tanquam  Deum:  Quia  ratio  scit  aliquid  esse 
Deum,  id  ipsum  tamen  amittunt  et  oderunt,  cum 
deseri  se  vident,  sicutHecuba  inquit:  Invoco  igna- 
vos  opitulatores  seu  Deos. 

Donec  autem  metuunt,  quaerunt  aliquid,  ut 
pofe'ta  inquit:  Primus  in  orbe  Deos  fecit  timor,  quod 
verum  est  de  Idolis.  Alius  fingit  aliud  numen,  et 
vult  Deum  placare  aiio  ciiltu.  Bellatores  coUocant 
statuam  Martis,  puerperae  lunonis  statuam.  Deni- 
que  ut  cupiditas  vagatur,  ita  finguntur  cultus. 
Amatores  Venerem,  Mercatores  Mercurium,  Sapien- 
tes  Palladem  finxerunt.  Alii  fiduciam  Deo  debitara 
collocant  in  suas  vires,  ut  Aiax.  Alii  pacta  cum 
Diabolis  faciunt,  ut  Magi,  Omnes  autem  aben  antes 
a  vero  Deo  nominantur  cultores  Idolorura,  et  eo 
peccant,  quia  fingunt  id  esse  Deum,  quod  non  est 
Deus.  Aut  tribuunt  omnipotentiani  Dei  creaturae, 
et  liac  fiducia  eam  invocant,  utinvocantur  homines 
mortui,  aut  fiduciam  collocant  in  aliquid,  quod  non 
est  Deus,  ut  Magi  in  diabolo,  Aiax  in  suam  fortitu- 
dinem,  aut  cogitant  Deum  esse  mendacem,  at 
Saul,    ludas,  desperatione  a  Deo  deficientes. 

In  hac  longa  Anthitliesi  consideretur ,  quanta 
sit  moles  peecatorum  in  Ijac  natura  linminis  <]epra- 
vata,  contia  primum  praeceptun»,  et  e  regione 
dlscamus,  quid  doceatur  in  hoc  praecepto,  et  quo- 
raodo  inclioentur  agnitio  et  dilectio  Dei  et  quomodo 
perficiantur.  Utriunque  sciri  necesse  est  quae 
peccata  in  hoc  praecepto  damnentur,  et  quo- 
modo  fiat  inchoatio  novae  obedientiae. 

Etsi  enim  in  nennne  i>raeter  Filium  Dei  fulsit 
et  fulget  perfecta  obedientia  sine  ullo  peccato: 
tamen  in  omnibus,  qui  convertuntur ,  inclioari  obe- 
dientiam  necesse  est,  iuxta  dictum:  Per  Fidem  Lex 
stabilitur. 

Sciendum  estigitur,  Legem  ne  quidem  inchoari 
posse,  nisi  agnito  Filio,  et  apprehensa  proraissione 


S59 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


560 


gratlae,  iuxta  dictum:  Nemo  venit  ad  Patrem  nisi 
per  Filium,  Quia  Lex  loquitur  de  Deo,  sicut  se  pa- 
tefecit.  Sic  autem  se  pafefecit,  quod  velit  agnosci, 
se  esse  patrem  Domihi  nostri  lesu  Christi,  et  quod 
propter  Filium  remittat  peceata  credentibus,  et 
sanctificet  eos  Spiritu  suo  sancto,  et  reputet  iustos 
propter  Filium,  quanquam  non  habentes  in  hac  vita 
perfectam  obetlientiam. 

Non  agnoscens  Filium  non  novit  Patrem.  Et 
1.  lohan.  2.  Qui  negat  Filiuni^  nec  Patrem  habet, 
nec  potest  esse  dilectio  Dei  in  corde,  nondum  ha- 
bente  remissionem  peccatorum:  fugit  enim  Deum 
tristi  dubltalione  et  fremitu,  sed  agnito  Christo  di- 
rigitur  mens  ad  verum  Deum,  et  accepta  reuiissione 
peccatorum  fiducia  Mediatoris,  cor  acquiescit,  et 
accenditur  laetitia,  per  Spiritum  sanctum,  qna  homo 
incipit  se  Deo  subiicere  et  eum  diligere.  Sic  in- 
choalur  obedientia,  et  quanquani  valde  langutda  et 
imperfecta  est,  placet  tamen  Deo  propter  Mediato- 
rem,  propter  quem  persona  reputatur  iusta. 

Quanquam  igitnr  puerile  est  numerare  opera 
buius  praecepti,  cum  mens  et  cor  deherent  ardere 
firmissima  agnitione  et  amore  Dei,  tamen  ut  in 
Catpchesi  puerili  recensemus  praecipua  opera,  quae 
haec  sunt. 

Primum,  Vera  aguitio  Dei,  sicut  se  patefecit 
misso  Filio:  sicut  ostendltur  in  scriptis  Propheticis 
et  Apostohcis,  in  Lege  Morali  et  Evangelio  et 
Symbolis.  Et  hanc  agnitionem  amplecii  vera  assen- 
sione,  quae  nominatur  Fides.  Item,  Non  indulgere 
dubitationibus ,  sed  repugnare,  et  abhorrere  a  fal- 
sis  opinionibus  de  Deo,  a  quibuscunque  traduntur, 
sive  a  Philosophis,  sive  ab  impii.s  ludaeis,  sive  a 
Mahomelicis  etc.  et  damnare  onniia  Idola.  Horum 
operum  summa  comprels^insa  est  in  liis  dictis:  Do- 
minumDeum  tuum  adorabis  et  ei  soli  servies,  Item, 
Fugite  Idola.  Item,  Non  habebis  Deos  alienos. 
Item,  Qui  non  honorat  Filium,  non  honorat  Patrem. 

Post  agnitionem  sequuntur  tres  affectus  in  corde, 
qui  magis  sentiri  possunt,  quam  alii  affectus  remo- 
tiores  a  sensu,  Timor  Dei,  Fides,  id  est,  fiducia,  et 
laetari  in  Deo. 

Timor  est  expavescere  agnitione  irae  Dei  ad- 
Tcrsus  peccata,  sed  cum  fide  accedente  ad  Deum, 
ut  sit  timor  filialis.  Haec  est  enim  distinctio  per- 
spicua  inter  timorem  servilcm  et  filialem. 

Timor  sine  fide,  qui  est  dolor  sine  consolatione, 
nominatur  servilis,  ut  in  Saule.  Hic  timor  est  fuga 
et  fremitus  adversus  Deum,  et  pugnat  cum  hoc 
praecepto,  quod  praecipit  fidem  et  dilectionem:  Sed 
timor  Servilis  fugiens  Deum,  negat  eius  promissio- 
»em  esse  yeram:    negat  ipsum  esse  misericordem. 


Sed  timor  Filialis  est  reverentia  aut  dolor  cum 
fide.  De  lioc  timore  dicitur :  Initium  sapientiae  timor 
Domini.  Item,  Ad  quem  respiciam,  nisi  ad  tremen- 
tem  sermones  meos. 

Tertium  opus  seu  tertia  virtus,  est  Fides,  quae 
est  fiducia  misericordiae  acquiescens  in  Deo  propter 
Mediatorem,  et  accedens  ad  Deum,  accipiens  re- 
missionem  peccatorum  et  reconciliationem,  invocans 
eum,  et  petens  omnia  necessaria  bona  in  hac  vita 
et  salutem  aeternam.  Quae  fiducia  accenditur,  cum 
agnoscimus  verum  Dcum  et  Mediatorem  Filium, 
assentientes  EvangeHo,  per  quod  et  Fihus  colligens 
Ecclesiam  efficax  est,  et  Spiritu  sancto  consolatur 
eos,  qui  in  veris  doloribus  se  Evangelio  sustentant. 
In  hac  consolatione  fidein  et  fiduciam  comitatur 
laetitia  acquiescens  in  Deo,  ut  Rom.  5  dicitur: 
lustificati  fide  pacem  habenms  erga  Deum. 

Cum  hac  laetitia  coniuncta  est  dilectio,  qua 
homo  fide  aceipiens  remissionem  et  reconciliationem 
iam  laetatur  in  Deo,  et  se  ei  subiicit,  et  habet  bo- 
num  propositum  obediendi  ei  iuxta  omnia  praecepta 
divina,  cum  laetitia  acquiescente  in  Deo,  praelu- 
cente  vera  fide.  Ita  describitur  Dilectio  Dei. 
1.  lohan.  5.  Haec  est  dilectio  Dei  mandata  e^us 
servare.  Tantum  autem  in  hac  vita  de  dilectione 
inteljigitur,  quantum  sentitur  laetitiae  acquiescentis 
in  Deo.  Ad  has  virtutes,  fidem,  laetitiam,  dilectio- 
nem,  accedunt  et  spes  et  patientia. 

Est  autem  Spes  certa  expectatio  vitae  aeternae 
gratis  dandae  propter  Mediatorem:  et  est  expecta- 
tio  auxilii  in  hac  vita  iuxta  consilium  Dei.  Etsi 
autem  vicinae  virtutes  sunt  Fides  et  Spes,  et  divelli 
non  possunt,  tamen  aliquod  est  discrimen. 

Fides  accipit  in  praesentia  remissionem  pecca- 
torum,  et  reconciliationem  seu  iustificationem,  5ta- 
tuit  se  lam  placere  Deo  et  exaudiri  innixa  pro- 
missioni,  et  iam  accipiens  Spiritum  sanctum  in  prae- 
senti  consolatione,  ut  Laurentius  sentiens  laetltiam 
in  supplicio,  tunc  sentit  se  corroborari  a  Spiritu 
sancto. 

Sed  Spes  est  expectatio  futurae  liberationis, 
cuius  conspectu  lenitur  doior,  quia  bonum  est  ob- 
iectum  iaetitiae,  Doloris  obiectum  est  res  crucians, 
quatenus  truciat. 

Cum  autem  affectus  vicini  sint  fides  et  spes, 
vocabula:  fiducia,  fides,  spes,  expectatio,  interdum 
promiscue  usurpantur,  ut  Psahn.  2.  Beati  omnes, 
qul  sperant  in  eum.  Et  Esaiae  58.  Qui  confidunt 
in  me,  liaereditabunt  terram.  Ubi  vocabulum  ac- 
commodatius  est  spei.  Esaiae  28.  Omnis,  qui 
credit   in    eum,    non  confundetur.       Ibi  vocabulum 


561 


V.     EXPMCATIO  SYMBOLI  NICENI. 


562 


proprie  significat  credere.  In  Psalmo  de  profiin- 
dis:  Sustijmit  aiuaia  iiiea  in  verbo  eius.  Speravit 
aninia  niea  in  Dominuni,  utrumque  vocabuium  si- 
gnificat  expecJationem,  et  tamen  compreliendi  fidem 
et  spem  oportet,  quia  fides  intuetur  verbum. 

Primi  praecepti  Virtus  estetiam  patientia,  quae 
est  in  fide  et  dilectione  Dei  tolerare  udversa,  quae 
Deus  vult  nos  sustinere,  et  veile  lianc  obedienllam 
propter  Deum,  ac  intuentes  voluntatem  Dei,  minus 
habere  dolorum,  nec  fremere  adversus  Deum,  sed 
a  Deo  expectare  aut  liberationem  aut  mitigationem, 
ut  latro  iu  cruce  accepta  remissione,  iam  in  fide 
et  dilectione  Dei  tolerat  poenam,  quam  scit  a  Deo 
impositam  esse,  qui  vult  homicidas  puniri.  Ideo 
et  hanc  obedientiam  vult  Latro  propter  Deum,  et 
intuens  voluntatem  minus  habet  doiorum,  nec  fre- 
mif^dversus  Deum,  sed  expectat  finem  poenae  et 
vitam  aeternam.  Sentit  etiam  in  corde  mitigationem. 

"Omnibus  auteni  Legibus  additae  sunt  promis- 
siones  et  comminationes ,  quia  ordo  sapientiae  et 
iustitiae  in  Deo  hic  est,  ut  iustis  bene  sit,  et  iniu- 
stitia  destruatur.  Et  sic  conditae  sunt  rationales 
creaturae,  ut  essent  conformes  Deo  in  sempiterna 
iustitia  et  sempiterna  laetitia.  Postquam  autem 
Diaboli  et  natura  huinana  defecerant  a  Deo,  secu- 
tae  sunt  poenae,  sicut  de  genere  humano  concio- 
natur  Paulus:  Per  peccatum  mors.  Ilanc  ordinem 
Lex  etiam  in  corporalibus  poenis  ostendit,  et  in 
atrocibus  delictis  ac  manifestis,  sive  Magistratus 
facit  officium^  sive  non  facit,  tamen  etiam  in  hac 
vita  Deus  ipse  corporalibus  poenis  atrocia  delicta 
punit,  iuxta  haec  dicta,  ut  de  blasphemis  et  periu- 
ris:  Non  habcLit  Deus  insontem,  ijuisquis  vane 
usurpabit  nomen  eius.  Et  de  homicidis:  Omnis, 
qui  gladium  acceperit,  gladio  peribit.  De  incestis: 
Omnis  anima,  quae  fecerit  has  abominationes,  era- 
dicabitur  de  terra.  De  furtis:  Vae  qui  spolias, 
quia  spoliaberis  etc. 

Sunt  igitur  et  primo  praecepto  additae  promis- 
siones  et  comminationes.  Etsi  autem  poenae  cor- 
porales  in  Lege  sunt  umbrae  significanles  iram  Dei 
et  destry.ctionem  aeternam,  tamen  cuni  Lex  dicit, 
vagari  eas  per  tertiam  et  quartam  generationem, 
loquitur  proprie  de  corporalibus  poenis,  quas  Deus 
exequitur,  ut  propter  Idoiorum  cultus  per  totum 
genus  humanum  omnibus  temporibus  horribiles  poe- 
nae  corporales  vagantur. 

Quod  aulem  obiicitur  dictum  Deut.  24.  Non 
occidentur  patres  pro  filiis,  nec  filii  pro  patribus, 
Praeceptum  traditur  politico  iudici  de  externis  de- 
lictis,  sed  Deus  poenam  in  hoc  praecepto  maiorem 
sancit  corporalem,  quam  ipse  tamen  exequitur,  non 


iudex    politicus,    quia    huius   peccati  magnitudinem 
ipse  intelligit. 

Postea  Ezechiel  capite  18.  addit  ex  collatione 
Evangelii  mitigationem,  quia  Evangelium  est  pro- 
missio  gratiae,  quae  aufert  poenam  aeternam,  et 
mitigat  corporales  poenas.  In  hanc  sententiam  ibi 
dicitur:  Filius  non  portabit  iniquitatem  patris,  sci- 
licet  in  poena  aeterna,  si  conversus  fuerit.  Oppo- 
nit  igitur  Evangelium  Legi,  inquiens:  Vivo  ego,  di- 
cit  Dominus,  Nolo  mortem  peccatoris,  sed  ut  con- 
vertatur  et  vivat.  Et  Ezech.  o3.  Quocunque  die 
conversus  fuerit  impius  ab  impietate  sua,  etc.  omnia 
peccata  elus  non  imputabuntur  ei,  id  est,  poena 
aeterna  auferetur,  et  mitigabuntur  corporales,  etiamsi 
non  prorsus  auferuntur. 


DE    SECUNDO    PRAECEPTO. 

Dulcis  et  utilis  est  consideratio  ordinis  in  De- 
calogo.  Primum  praeceptum  loquitur  de  mente  et 
corde,  quia  Lex  docet  de  totius  liominis  conformi- 
tate  cum  Deo,  et  orditur  a  summis  potentiis,  per 
quas  fit  copulatio  cum  Deo,  videlicet  lucenle  Deo 
ipso  in  hominibus  per  notitias,  et  transformante 
nostra  corpora  ad  suos  motus  ad  ordinatum  amo- 
rem,  ordinatam  laetitiam,  et  ad  alios  afifectus  or- 
dinatos. 

Quia  vero  homo  conditus  est  ad  societatem, 
et  sermo  est  nuntius  mentis  et  cordis  in  societate, 
mox  secundum  praeceptum  loquitur  de  sermone,  et 
praecipit  convenientiam  sermonis  cum  corde,  quod 
est  conforme  cum  Deo. 

Ut  autem  prius  affirmativam  sententiam  tradi- 
dit:  Ego  sum  Dominus  Deus  tuus,  et  addit  negati- 
vam:  Non  habebisDeos  alienos:  Ita  deinceps  scias 
in  negativis  semper  inclusas  esse  affirmativas,  cum 
ait :  Non  usurpabis  nomen  Dei  vane,  prohibentur 
omnes  abusus  nominis  divini. 

Sciendura  est  igitur,  qui  sint  veri  usus.  Hi 
comprehenduntur  his  gradibus,  Vera  invocatio  Dei, 
Gratiarum  actio,  doctrina  et  confessio. 

Quae  sit  vera  invocatio,  diseitur  in  communi 
doctrina  de  precatione,  videlicet,  in  qua  verum  De- 
um  alloquimnr,  et  cogitamus  praecepta  de  invoca- 
tione  et  de  promissione,  et  fide  petimus  bona,  quae 
promisit  etc. 

Pertinet  ad  invocationem  et  iuramentum,  quia 
re  ipsa  iuramentum  est  invocatio  Dei,  in  qua  aftir- 


MKLANTH.  OPEU.  TOL.  XXm. 


3G 


563 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


564 


mamus,  Deum  veracem  esse,  et  punire  mendacia, 
et  petimus^  ut  nobls  sit  testis,  nos  vere  ea  sentire, 
quae  dicimus,  et  ita  sit  testis,  ut  puniat  fairentes, 
quod  et  facit  Deus  iuxta  pactum  in  lioc  praecepto 
sancitum:  Non  habebit  Deus  insontem ,  qui  vane 
usurpat  nomen  eius.  Ita  duas  res  magnas  facit  iu- 
rans,  tribuit  Deo  honorem  veritatis,  et  Deum  orat, 
ut  sit  te>tis  veritatis  pxmiens  fallentem  iuxta  pactum, 
et  benefaciens  non  Yallcnti.  Ac  seryat  Deus  pa- 
ctum,  horrlbiliter  punit  fallentes,  benefacit  non  fal- 
lentibus,  etc. 

Est  autem  universaliter  tenenda  regula  de 
omnibus  virtutibus,  Deus  vult  notas  esse  virtutes, 
veritatem.  castitatera  et  alias,  ut  doceat  nos,  qualis 
sit  ipse,  et  discernanms  eum  a  malis  naturis,  quia 
vult  nos  verum  Deum  agnoscere,  alloqui  et  discer- 
nere  a  malis  naturis  et  a  commenticiis  numinibus. 

Non  enim  brachiis  Deum  amplectimur,  sed 
mente  cogitandum  est,  nos  hunc  verum  Deiun  al- 
loqui,  qui  se  patefecit  in  Lege  et  promissionibus, 
qui  et  ille  i[)se  est,  qui  misit  Filium  mediatorem. 
Haec  quotidie  in  invocatione  cogitanda  sunt. 

Sciendum  cthocest,  universaliteretcaeterispraece- 
ptis  inchidi  primum  praeceptum^  quia  obedientia  prae- 
statur  illi  vero  Deo,  et  ad  hunc  finem  referenda  est, 
ut  Deo  hic  lionos,  quem  ipse  nos  docet,  praeste- 
tur.  Quod  autein  et  supra  de  priujo  praeccpto  mo- 
nuimus,  ita  inchoari  et  placere  obedientian),  cum 
prius  fide  accipitur  remissio  peccatorum,  et  iustifi- 
catio,  id  est,  reconciliatio  et  acceptatio  propler  Fi- 
lium  gratis.  Idem  de  singulis  praeceptis  cogitan- 
dum  est,  iuxta  illud:  Christus  est  ^nis  Legis. 

Secundus  usus  nominis  divini,  quem  postulat 
Deus,  est  gratiarum  actio.  Hic  sciatur,  quid  pro- 
prie  sit  gratitudo,  de  qua  usitatam  hanc  definitio- 
nem  tradimus. 

GRATITUDO  est  virtus  composita  ex  duabus 
virtutibus.  Veritate  et  lustitia.  Veritas  profitetur, 
unde  sint  accepta  beneficia,  et  lustitia  vicissiu)  obli- 
gat  ad  nmtua  bencficia.  De  Veritate  dicitur  in 
Psalmo :  Sacrifica  Deo  sacrificium  laudis.  Iiem, 
Invoca  me  in  die  tri.bulationis,  et  eripiam  te  et  glo- 
rificabis  me.  Item,  Confitemini  Domino,  quoniam 
bonus  etc.  De  obligatione  vero  ac  mutuo  officio 
dicitur  Oseae  2.  Ego  frumentum  eis  dedi,  et  au- 
rum,  ex  quo  fecerunt  Baal.  Et  Dominus  significat 
universam  obedientiam  esse  debitum,  ad  quod  Deo 
obligati  sumus,  ut  grati  simus,  Quod  debuimus, 
fecimus. 

Tertius  usus  divini  nominis  est,  recte  docere 
doctrinam,  quam  Deus  tradidit. 


Quartus,  confiter;  voce  et  aliis  signis  in  tota 
vita,  iuxta  dictum:  Luceat  lux  vestra  corani  ho)iii- 
nibus,  ut  glorificent  patrem  vestrum  coelestem.  De 
his  quatuor  usibus  coHigantur  praecepta  affirmati- 
va,  passim  in  Propheticis  et  Apostolicis  scriptis 
tradita:  ut  de  Invocatione:  Oportet  semper  orare 
et  non  languefieri.  Et  Syracid.  7,  [x^  o?.i,yo\pv/fjaTjg 
iv  TTQOGivxfi  Gov,  E  regione  considerentur  antitheses, 
quia  mundus  plenus  est  abusuum  nominis  divini. 
Manifestum  est  enim  multos  esse  sermones  Epicu- 
reos  et  blasphemos,  innumerabiles  falsas  invoca- 
tiones  et  falsas  doctrinas.  Nomen  Dei,  item  nomen 
Ecclesiae,  item  nomen  libertatis  Christianae  quan- 
tis  sceleribus  praetexuntur. 

Pugnant  cum  secundo  praecepto  universaliter 
omnia  scandala.  quia  propter  mala  exenqjla  multi 
alienantur  a  doctrina,  et  multi  imitatores  fiunt  de- 
teriores  et  Epicurei. 

Pertinet  ad  secundum  praeceplum  et  regula 
de  fama,  Syracid.  41.  Curato  nomen,  quia  Deus 
vult  intelligi  discrimen  virtutum  et  vitiorum,  et 
propteiea  approbari  recla,  et  vituperari  turpia.  Ve- 
tat  etiam  Deus  proponi  mala  exempla  propter  pe- 
ricula  imitationis ,  de  qua  dicitur  apud  luvenalem: 
Quoniam  dociles  imitandls  turpibus  et  piavis 
onmes  sumus,  Et  nota  sit  vox  ALKiUSTINI:  Bona 
conscientia  mihi  opus  est  propter  Deum,  bona  fa- 
ma  propter  proxinmm. 


DE  TERTIO  PRAECEPTO. 


Ut  in  primo  dicitur  de  mentis  et  voluntatis 
conformitate  cum  Deo,  in  secundo  de  sermonis 
conformitate:  Ita  nunc  in  tertio,  cum  Ecclesia  col- 
ligatur  voco  doctrinae,  praecipitur  singulariter  de 
conservatione  ministerii  docendi  Ecclesiam,  ad  quam 
opus  est  congregatione  et  signis,  quae  sunt  nervi 
congregationis. 

Etsi  autem  in  Moise  verba  nominatim  praeci- 
piunt  de  septimo  dle,  tamen  sciamus  certo  Mosai- 
cas  Ceremonias,  quae  sunt  iuris  positivi,  abolitas 
esse.  Et  Paulus  expresse  inquit:  Nemo  vos  arguat 
in  vicibus  Festorum  aut  Sabbatorum.  Sed  post 
politiam  Mosaicam  liberura  est  eligere  diem  nostro 
arbitrio  ad  publicum  congressum,  in  quo  populus 
doceatur,  et  administrentur  Sacramenta  et  ritus  di- 
vinitus  traditi,  ut  sint  vincula  publicae  congrega- 
tionis,  sicut  de  coena  Domini  dicitur:  1.  Cor.  11. 
Quoties  comedetis  panem  hunc,  et  poculura  hoc 
bibitis,    mortera  Domini    annuntiate,    donec  veniat. 


565 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


566 


Sic  igitur  veteres  scripserunt.  Tertium  prae- 
ceptum  quo  ad  genus  est  naturale,  et  pertinet  ad 
omnia  tempora,  scilicet  quo  ad  conservationem  mi- 
nisterii.  Sed  quo  ad  speciem,  est  Ceremoniale,  et 
non  obligat  nos,  scilicet  quo  ad  ritum  septimi  diei, 
et  ad  modum  otii  seu  cessationis  eo  die.  Sed  ta- 
men  decet  eo  die  non  facere  operas,  quae  impe- 
diunt  ministerium  Evangelii,  aut  alios  abducunt  a  mi- 
nisterio.  Hae  nominantur  operae  serviles.  Ex  hoc 
fonte  sumatur  responsio  ad  vulgare  argumentum. 

Ceremoniae  Mosaicae  sunt  abolitae. 
Praeceptum    de  Sabbato    est  Ceremo- 

niale, 
Ergo  est  abolitum. 

Respondeo  ad  minorem.  Praeceptum  de  Sab- 
bato  est  Ceremoniale  quo  ad  speciem,  id  est,  quo 
ad  certi  diei  observationem  et  cessationis  modum. 
Haec  species  est  abolita.  Sed  est  naturale  seu 
morale,  quo  ad  genus  attinet,  id  est,  ad  praecipu- 
am  sententiam  praecepti,  scilicet  ut  conservetur 
ministerium,  Consentaneum  est  autem  Apostolos 
hanc  ipsam  ob  causam  mutasse  diem,  ut  ostende- 
rent  exemplum  abrogationis  legum  Ceremonialium 
poUtiae  Mosaicae  in  die  septimo. 

Simul  autem  sciamus  Deum  velle  publicos  et 
lionestos  congressus  esse,  et  velle  doctrinam  Evan- 
gelii  non  esse  arcana  Eleusynia,  sed  vocem  publi- 
cam,  ut  FiHus  in  toto  genere  humano  agnoscatur, 
sicut  praeceptum  est:  Hunc  audite.  Qui  quidem  et 
ipse  immensa  bonitate  conservator  est  ministerii, 
sicut  scriptum  est :  Sedet  ad  dexteram  aeterni  Patris 
dans  dona  hominibus,  Prophetas,  Apostolos,  Evan- 
gelistas,  Pastores  et  Doctores.  Item,  Ego  vobis- 
cum  sum  omnibus  diebus  usque  ad  secali  consum- 
mationem.  Et  quidem  per  eum  et  propter  eum  Ec- 
clesia  usque  ad  extremum  iudicium  colligitur,  Idque 
regnum  Christi  nominat  Paulus,  cum  inquit,  Postea 
traditurum  esse  regnum  Deo  et  Patri.  Ac  valde 
necessarium  est  hanc  assiduam  praesentiam  et  ef- 
ficaciam  Filli  Dei  in  Ecclesia  cogitare,  de  qua  Pau- 
lus  inquit :  Ipse  est  caput  omnia  in  omnibus  perfi- 
ciens.  Et  Dominus  inquit:  Ego  sum  vitis,  vos  pal- 
mites.  Item,  Sine  me  nihil  potestis  facere,  Ma- 
nete  in  me  et  ego  in  vobis.  m 

Haec  de  praesentia  et  de  efficacia  Filii  Dei  in 
ministerio,  et  de  dignitate  ministerii  eomplectitur 
doctrina  tertii  praecepti,  iuxta  hanc  sententiam: 
Evangelium  est  potentia  Dei  ad  salutem  onmi  cre- 
denti.  Quo  dicto  expresse  affirmatur,  Deum  effica- 
cem  esscj  per  externi  verbi,    lecti  seu  auditi,  cogi- 


tationem.  Est  eigo  opus  tertii  praecepti,  conser- 
vatio  ministerii  Evangelii,  quae  pertinet  non  solum 
ad  docentes,  sed  etiam  ad  popuhim  audientem,  et 
ad  coetum,  qui  praeparatur  ad  docendum.  Docen- 
tes  recta  doceant,  et  Sacramenta  recte  administrent. 
Auditores  sint  memores  huius  dicti:  Qui  vos  audit, 
me  audit,  qui  vos  spernit,  me  spernit. 

Nec  constituitur  hoc  dicto  potestas  extra  Evan- 
gelium,  sed  mandatum  traditur  de  audiendo  Evan- 
gelio,  et  necessaria  consolatio  additur,  vult  nos 
scire.Fihus  Dei,  revera  efficacem  esse  Deum  voce 
ministri,  sicut  voce  FiUi,  et  non  quaerendas  esse 
alias  revelationes  extra  scriptum  verbum,  sicut 
Stenckfeldius  et  Anabaptistae  abiiciunt  scriptum 
verbum. 

Etsi  autem  omnes  corruptelae  doctrinae  simul 
sunt  peccata  contra  primum,  secundum,  et  tertium 
praeceptum,  tamen  quatenus  labefactatur  ministe- 
rium,  proprie  pugnant  cum  tertio  praecepto,  et  qui- 
dem  Stenckfeldiani  furores  et  Anabaptistici,  qui  ne- 
gant  Deum  efficacem  esse  per  vocem  doctrinae, 
directe  delent  totum  ministerium.  Sunt  igiiiu*  pec- 
cata  contra  tertjum  praeceptum,  et  Donatistarum 
furores,  qui  contendunt  Deum  non  esse  efficacem, 
si  doctores  aut  administrantes  Sacramenta  non  sint 
sancti:  Cum  tamett  fides  verbo  Dei,  non  sanctitate 
ministri  niti  debeat,  iuxta  hoc  ipsum  dictum:  Qui 
vos  audit,  me  audit,  id  est,  non  ministri  personam, 
sed  meam  respiciat. 

Sunt  et  alia  multa  peccata  contra  tertium  prae- 
ceptum,  prorsus  abolere  ministerium  Evangelii,  ut 
multi  Tyranni  faciunt.  Item,  Corrumpere  doctrinam 
aut  Ceremonias.  Item,  Non  convenire  ad  publicos 
congressus  in  Ecclesiis  recte  constitutis,  et  malo 
exemplo  alios  abducere.  Item,  Non  tribuere  debi- 
tam  reverentiam  Evangelii  ministris.  Item  eripere 
eis  victum.  De  poena  horum  manifestissimorum  de- 
lictorum  expresse  dicitur,  Aggaei  1.  Quia  domum 
meam  negligitis,  coeli  non  dant  rorem,  et  terra  fit 
sterilis,  et  leremiae  17.  Si  non  sanctificabitis  diem 
Sabbati,  succendam  ignem  in  portis  lerusalem  et 
devorabit  domos  et  non  extinguetur,  et  simus  me- 
niores  dicti  Ignatii,  idg  ioQidg  ix^  diifid^eTS. 


DE  SECUNDA  TABULA. 


Mirum  videtur  dictum  Christi  de  secunda  Ta- 
bula,  cum  inquit:  Secundun»  mandatum  simile  est 
primo.  Sed  causae  gravissimae  sunt,  videlicet,  ut 
intelligatur  simiUtudo  obUgationis  eatenus,  quod  hu- 

36* 


567 


PHIL   MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


568 


mana  autoritate  nullum  mandatura   secundae  Tabu- 
lae  aboleri  possit. 

Est  et  Antithesis  opposita  errori  Hypocritarum 
omnium  temporum,  qui  praeferunt  Cerenionias  la- 
boribus  Oeconomicis  et  Politicis  a  Deo  mand'»tis. 
ut  Monaclii  suos  ritus  nominant  perfectionem,  et 
longe  anteferunt  vitae  Oeconomicae  et  Politicae : 
Timc  etiam  sacrificia  valde  quaestuosa  erant,  sicut 
Missa  apud  Sacrificulos.  Ideo  amplificabatur  digni- 
tas  sacrificiorum,  quae  stulte  cumulabantur  sine 
mandato  divino. 

Tales  superstitiones  taxantnr  dicto  Christi,  quod 
dilectionem  antefert,  sicut  Prophetae  saepe  docent, 
Oseae  6.  Misericordlam  voh),  non  sacrificium,  et 
scientiam  Dei  phisquam  holocausta,  id  est,  praeci- 
pio  veram  agnitionem  et  invocationem  Dei,  de  qua 
prima  tabuhi  Decalogi  concionatnr,  et  praec!pio  be- 
neficentiam  erga  homines,  de  qua  secunda  labula 
loquitur,  Et  Ecclesiast.  4,  Custodi  pedem  tuum, 
cnm  accedis  ad  domum  Dei,  et  appropinqna,  ut  au- 
dias  potius  quam  ut  olTeras  victinias  stultorum,  qui 
nesciunt,  quantum  faciant  mali. 

Ad  haec  testimonia  adiimgantur  alia  simiha  in 
concionihus  Prophetarum.  Ilhistrfitur  dlctum  Chri- 
sti  et  hac  dlffeientia:  Ceremoniae  etiain  divinitus 
traditae  in  casu  necessitatis  omitti  possunt,  ut  Da- 
vid  comedit  panes  propositionis ,  sed  moraha  non 
habent  talem  exceptionem,  et  semper  de  his  tenen- 
da  est  reguhT :  Non  sunt  facienda  mala,  ut  eveuiant 
bona,  quia  Deus  inmiutabiliter  postulat  in  mente  et 
corde  hominis  conformitatem  cum  ipso. 

Discendum  et  hoc  est  ex  illo  dicto  Christi, 
quod  officia  Oeconomica  et  Politica  vere  sint  cul- 
tus  Dei,  in  his  qui  fide  reconciliati  sunt,  et  refe- 
runt  haec  opera  ad  debitum  finem,  id  est,  ut  te- 
stentur  eo  opere  hunc  esse  Deum ,  quem  colunf,  et 
Deum  velle  sic  coli,  et  hac  obedientia  Deo  piae- 
stent  debitum  honorem  :  sicut  cultus  Dei  est  casti- 
tas  loseph.  Item,  Militia  Davidis.  Item,  Omnia  of- 
ficia  patrisfamilias  et  matrisfamilias. 


Honora  Patrem  et  Matrem. 


Lex  Moralis  est  sapientia  et  norma  iustitiae  in  Deo, 
patefacta  creaturae  rationali  etc.  Esi  autem  primus 
gradus  sapientiae  vera  Dei  agnitio,  et  ut  vivificet 
Deus  creaturam  rationalem,  vult  in  ea  lucere,  et 
sic  illa  fit  unum  cum  eo,  et  vicissim  eum  diligit, 
ita  fit  ei  conformis.    Deinde  sapientia  est  in  homi- 


ne  intelligere  ordinem,  quem  et  inter  homines  san- 
xit  Deiis,  et  iustitia  est  conformitas  cum  voluntate 
divina,  quae  vult  hunc  ordinem  servari.  Sicut  De- 
us  ccndidit  homines,  non  ut  perirent,  sed  ut  essent, 
sic  vult  parentes  gignere  et  genita  servare,  et  vi- 
cisshn  diligi  parentcs  a  genitis.  Vult  et  deinde 
caeteros  esse,  non  deleri,  unde  sunt  praecepta: 
Honora  patrem  et  matrem.  Non  occides  etc.  De- 
inde  vult  inteUigi  Deum  esse  castum  et  veracem, 
et  nos  debere  ei  conformes  esse  in  castitate  et  ve- 
racitate:  hinc  sunt  pruecepta:  Non  moechaberis, 
Non  dices  falsum  testimonium.  Praeceptum,  Non 
furtum  facies,  habet  similem  causam,  ut  praeceptum, 
Non  occidas,  quia  inferiores  spoliati  fame  perirent. 
Ut;'aque  igitur  tabula  ostendit,  qualis  debeat  esse 
in  homine  conformitas  ad  sapientiam  et  iustitiam  in 
Deo  erga  ipsum  et  erga  homines  propter  ipsum. 

Est  autem  secundae  Tabulae  primum  praece- 
ptum :  Honora  patrem  et  matiem,  quia  ordinem per- 
sonaiiim  prinmm  constltui  oportet.  Estque  primus 
gradus  imperii  autontas  parentum.  Includantur 
ergo  in  hoc  praeceptum  alia  passim  tradita,  de 
obedientia  debita  legitimis  Mogistratinus,  quibus 
Deus  tradidit  locmn  pasentum,  et  summa  compre- 
hensa  est  Rom.  13.,  Unde  longior  declaratio  su- 
matur. 

Vocabulum  honoris  tres  gradus  complectitur : 
Reverentiam  in  mente  propter  Dcum,  Deinde  ex- 
ternam  obedientiam,  Tertio  inifixnav  in  quibusdam 
erratis  parentum  et  Magistratuum  tolerandis. 

Primus  gradus  honoris  est  intelligere  ordinem 
divinum,  et  propterDeum  venerari  hunc  ipsum  or- 
dinem,  et  velle  subiici  Parcntibus  et  Magistratibus, 
videlicet  ordine  divino:  Nam  cuicunque  tribuendus 
est  honos,    propter  aliquid  divinum  tribuendus  est. 

Est  autem  ipse  ordo  opus  sapientiae  Dei  et 
testimonium  de  Deo,  et  de  providentia,  ut  res  ipsae, 
generatio,  et  sobolis  conservatio.  Deinde  custodia 
societatis,  Legum,  iudiciorum,  pacis,  non  fiunt  sine 
auxilio  Dei.  Itaque  praesentiam  Dei  in  coniugio  et 
in  imperiis  aspicere  debemus,  et  has  res  propter 
DEUM  venerari  et  diligere.    " 

Haec  reverentia  in  mente  prinnis  gradus  honoris 
est.  Deindfl^accedat  externa  obedientia,  de  qua  te- 
neatur  regula:  Necesse  est  obedire  non  solum  pro- 
pter  iram,  sed  e(iam  propter  conscientiam.  Haec 
sententia  testatur  peccatum  mortale  esse,  contuma- 
citer  violare  edicta  politica  civilium  Magistratuum. 


Tertius  gradus  est  initCxna  in  tolerandis  qui- 


569 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


570 


busdani  oneribu.s  gravioribus,  quae  vel  a  parentuni 
infirmitate  oriuntur,  vel  coniitantur  aerumnas  impe- 
riorum,  ut  1.  Petri  2.  dicitur:  Subditi  estote  onmi 
Immnnae  creaturae  propter  Deum,  Subditi  estote 
Dominis,  non  solum  bonis  et  aequis,  sed  etiam 
asperis. 

Necesse  autem  est  res  et  personas  discernere, 
ut  coniugium  est  res  ordinata  divinitus,  bona,  et 
digna  reverentia,  etiamsi  multi  eo  abutuntur.  Ita 
politicus  ordo  est  res  ordinata  divinitus,  et  quidem 
illustre  testimonium  est  sapientiae,  iustitiae  et  prae- 
sentiae  Dei  inter  homines.  Significat  enim  ordo 
has  res  bonas,  ieges  honestas,  iudicia,  iustas  poe- 
nas,  distinctionem  dominiorum,  contractuum,  con- 
servationem  conmmnis  societatis.  Huius  ordinis 
quantum  reliquum  est,  id  vere  a  Deo  conservatur, 
etiam  cum  partes  aliquae  lacerantur,  ut  etiamsi 
lupi  aliquas  oves  rapiunt,  tamen  diligentia  Pastoris 
magna  pars  gregis  servatur:  Ergo  etiamsi  aliqui 
iniuste  dominationem  ad  se  transferunt,  ut  Pisistra- 
tus,  iniuste  se  facit  Dominum  Athenarum,  aut  cum 
turpissima  bellua  NERO  praeest  in  imperio,  quan- 
quam  personae  peccant,  tamen  ipsi  ordini  politico 
debefur  reverentia,  ut  Paulus  execratur  Neronem, 
sed  veneratur  ordinem  divinitus  institutum. 

Deinde  de  personis  quaerendum  est,  quae  to- 
lerandae  sint,  et  quomodo  eis  debeatur  obedientia, 
et  qnae  non  sint  tolerandae,  et  quo  ordine  sint  re- 
movendae.     Hic  definitiones  tenendae  sunt. 

Bonus  MagistVatus  est  qui  habet  TTQoaiQsatv 
iusta  faciendi,  et  plerumque  iusta  facit-  etiamsi  ali- 
quando  labitur,  aut  in  aliqua  parte  est  negligentior 
aut  asperior,  quam  esse  debebar. 

Haec  definitio  necessario  tenenda  est  de  per- 
sonis,  in  qualibet  honesta  functione,  de  mihte,  de 
scholastico  etc.  et  sumta  est  ex  his  dictis,  Paulus 
inquit:  Hoc  requiritur,  ut  fideles  inveniamur  Me- 
dicus  sciat  artem  et  habeat  bonam  voluntatem, 
quae  comprehendit  etiam  seduhtatem. 

Akera  pars  sumitur  ex  Salomone,  Non  est 
iustus  in  terra,  qui  benefaciens  non  etiam  peccet, 
ut  David,  Cyrus,  Augustus,  etiamsi  et  voluntatem 
recte  faciendi  habent,  et  multa  recte  faciunt,  tamen 
multa  negligunt.  De  talibus  loquitur  Petrus :  Sub- 
diti  estote  dominis,  non  solum  bonis  et  aequis,  sed 
etiam  asperis. 

Hic  postulatur  obedientia,  et  erga  publicum  or- 
dinem,  et  erga  personam  talis  >'agistratus,  cui  con- 
gruit  definitio  iam  recitata.  Nam  aut  praecipit  ea, 
quae  congruunt   ad  ordinem  politicum:    tunc  Deo 


necesse  est  praestari  obedientiam,  illa  ipsa  pvaeci- 
pienti,  quae  sunt  sancita  Legibus,  aut  quaedam 
agit  negligentias,  aut  in  parte  aliqua  asperius  agit, 
tamen  retinenda  est  peisona  et  praestanda  obe- 
dientia  propter  divinum  mandatum. 

Contra  vero  Malus  IMagistratus  seu  Tyrannus 
est,  qui  habet  nqtatowiv  scelerate  faciendi,  et  in 
praecipuis  rebus  scelciate  facit,  etiamsi  interdum 
aliquid  iuste  facit,  ut  NERO.  Tales  removendi 
sunt  a  gubernatione  per  Magistratus  ordinarios,  ut 
Neronem  Senatus  etpraestantissimiDuces  iudicarunt 
hostem.  Constantinus  Ecciesias  defendit  contra 
Collegas  et  affine^n.  lus  etiam  habent  siuguli  imme- 
diate  laesi,  si  sint  affecti  atroci  et  notoria  iniuria, 
interficiendi  Magistratus,  ut  et  textus  in  lure  dicit: 
Consulem  licere  interfici  deprehensum  in  aduUerio. 
Et  Hipparchum  Atlienis  interfecit  Harmodius  pro- 
pter  sororem  et  alias  contumelias.  Sed  disputatio- 
nem  de  personis  relinquo  prudentibus  consideran- 
dam. 

In  qaarto  praecepto  proprie  de  parentibus  et 
Magistratibus  loquimur.  In  tertio  de  Sabbato,  di- 
cinms  de  ministris  Evangelii,  et  de  obedientia, 
quae  eis  debetur,  et  quia  Pontificii  faciunt  xaxo- 
^tjXiav,  cum  imitatione  pote.statis  politicae  constituunt 
regna  in  Ecclesia,  necesse  est  de  discrimine  ad- 
rnoneri  homines.  Violatio  Legifm  politicarum  in 
Imperiis  est  peccatum  mortale,  iuxta  dictunv:  Ne- 
cesse  est  obedire  non  sohim  propter  iram,  sed 
etiam  propter  conscientiam:  ut  contumaciter  ge- 
stans  arma  contra  proliibitionem  legitimi  Magistra- 
tus,  aut  nolens  obedire  latae  sententiae  in  legitimo 
iudicio,  iuxta  honestas  leges,  haud  dubie  facit  pec- 
catum  mortale. 

Sed  in  Ecclesia  sciendum  est  de  traditionibus 
humanis,  quae  ab  Episcopis  aut  Pastoribus  con- 
duntur,  non  esse  peccatum  earum  traditionuni  vio- 
lationem  extra  casum  scandali,  quia  expresse  scri- 
ptum  est:  Nemo  vos  arguat  in  cibo,  potu,  vicibus 
festorum  etc. 

Sed  magna  contentione  opponitur  hoc  argu- 
mentum : 

Non  debetur  minor  reverentia  Eccle- 
siasticae  potestati  quam   politicae. 

Legum  politicarum  violatio  est  pec- 
catum  mortale, 

Ergo  et  traditionum  in  Ecclesia. 

Respondeo:    Concedo  maiorem   de  reverentia. 


571 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


572 


sicut  eam  Deus  ordinavit.  Ordinavit  auteni,  ut  de- 
beatur  obedientia  ministris  Evangelii  in  omnibus, 
quae  sunt  iuris  divini,  iux^a  dicta:  Qui  vos  audit, 
me  audit,  Qui  vos  spernit,  me  spernit.  Ilaec  dicta 
tantum  ad  doctrinam  et  nmndata  iuris  divini  per- 
tinent,  et  non  constituuot  Episcopis  aut  Pastoribus 
regnum  extra  ministerium. 

De  ipsorum  autem  traditionibus  Evangelium 
hoc  sancit,  Ordinationes  bumana  autoritate  factas 
intelligendas  esse  sine  opinione  cultus  et  sine  opi- 
nione  necessitatis,  ut  sunt  observatio  festorum,  le- 
ctionum  etc.  Sed  cum  opponitur  exemplum  Le- 
gum  politicarum,  constanter  respondendum  est,  dis- 
similc  esse,  et  causa  haec  est,  quia  Deus  armavit 
potestatem  politicam  autoritate  condendi  proprias 
leges,  quae  non  pugnant  cum  iure  divino,  et  vult 
illo  vinculo  munitam  esse  pacem,  videlicet  obedien- 
tia  debita  honestis  legibus  et  sententiis  Magistra- 
tuum. 

Sed  ministros  Evangelii  nequaquam  vult  insti- 
tuere  novos  cultus,  et  si  quid  boni  ordinis  causa 
instituitur,  ut  series  festorum,  vult  ea  inteiligi  sine 
opijiione  cultus  et  necessitatis.  Hanc  libertatem 
in  Evangelio  sancitam  nulla  humana  autoritas  mu- 
tare  potest.     Haec  scire  necesse  est. 


DE  QUINTO  PRAECEPTO. 


Non  occides. 

Tota  haec  pars  Decalogi  constituens  politiam 
in  externa  gubernatione  manifestam  habet  necessi- 
tatem.  Et  hic  ipse  politicus  ordo  manifestum  testi- 
monium  est,  quod  sit  Deus,  et  quod  sit  iudex  et 
vindex,  qula  Deus  manifeste  est  exequutor  harum 
legum,  etiamsi  Magistratus  non  faciunt  officium, 
aut  non  possunt  facere  iuxta  dictum:  Omnis  qui 
acceperit  gladium,  gladio  peribit.  Ideo  et  Ethnici 
dixerunt  hunc  ordinem  iustitiae  divmum  esse,  ut  in 
versibus  Empedoclis  dicitur: 

dXXd  To  (itv  nQwiov  vofiifiov  did  r    BvqvfiiSovxog 
aXdiQog  ijviyttog  Tiiaxai,  xal  dnXiiov  avy^g. 

Comprehendantur  autem  in  hacDecalogi  parte 
etiam  dicta  de  Magistratuum  officio,  quos  Deus  vult 
executores  esse  poenarum.  Qui  cum  non  faciunt 
ofhcium,  Deus  tamen  poenas  exequitur,  et  servat 
regulam:  Omnis  qui  gladiuni  acceperit,  gladio  per- 
ibit.  Item :  Omnis  anima,  quae  fecerit  lias  abomi- 
nationes,  eradicabitur. 


Cogitentur  etiam  in  his  praeceptis  non  utilita- 
tes  tantum,  sicut  lurisconsuhi  cogitans,  pacis  causa 
prohiberi  caedem  et  aduheria,  sed  intueamur  cau- 
sas  priores:  Deus  vult  conformitatem  cum  suo  or- 
dine.  Ipse  autem  diligit  Filium  Christum,  prohibet 
iniustas  caedes  in  toto  genere  humano.  Est  castus, 
ideo  vult  et  nos  castos  esse,  et  destruit  contraria. 
Item,  sciamus  etiam  iiiterpretationem  a  Christo  tra- 
ditam  Matth,  5.  videlicet  non  tantum  externa  opera 
contraria  Legi,  iniustas  caedes  et  libidinum  confu- 
siones  prohiberi,  sed  etiam  interiores  flammas  pu- 
gnantes  cum  Lege  Dei. 

Sciamus  etiam,  quomodo  respondendum  sit  lu- 
liano  et  ahis,  qui  disputaverunt  Evangelii  doctri- 
nam  absurdam  et  perniciosam  esse  vitae  humanae, 
quia  prohibeat  vindictam.  Respondendum  est  enim 
prohiberi  vindictam  privatam  seu  non  ordinatam  a 
Deo,  severiss^me  vero  praecipi  et  muniri  ordinatam 
a  Deo,  videlicet  officium  Magistratuum. 

Haec  ipsa  dislinctio  utiHssima  est  imperiis,  et 
ostendit  praesentiam  Dei  in  dilectione  societatis 
humanae.  Haec  tota  doctrina  perspicue  in  Eccle- 
siis  nostris  explicata  est  Dei  beneficio,  et  refutanda 
sunt  deUramenta  Monachoruui  et  Anabaptistarum, 
ad  quorum  argumenta  erudite  respondendum  est. 

Deus  dicit:  Mihi  vindictam  et  ego  re- 

tribuam. 
Ergo   nec   Magistratus   exerceat  vindi- 

ctam.  -  . 

Respondeo:  Nego  consequentiam,  quia  in  an- 
tecedente  comprehenditur  officium  Magistratus,  ego 
retribuam  vel  per  me  immediate,  ut  cum  Deus  de- 
let  Pharaonem,  Sodomam,  vel  mediate,  ut  Deus 
punit  Catihnam  per  Consules. 


DE  SEXTO  PRAECEPTO. 


Non  moechaberis. 


Legem  et  virtutes  vult  Deus  intelligi,  ut  et 
scinmus,  qualis  ipse  sit,  et  in  Invocatione  discerna- 
mus  eum  a  malis  naturis.  Facit  autem  illustre  dis- 
crimen,  Castitas,  quam  quantum  velit  Deus,  du- 
pliciter  intelligi  ])otest,  et  quia  ipse  horrihiliter  pu- 
nit  confusiones  fibidinum,  et  quia  Diaboli  tam  fu- 
renter  impellunt  homines,  ut  varie  contamiuentur, 
quod  faciunt,  non  quia  voluptas  similis  sit  in  ipsis, 
ut  in  carnali  natura,  sed  odio  Dei,  ut  magis  offen- 


573 


V.  EXPLICATIO  SYMI50LI  NICENI. 


574 


datur  Deus,  et  plures  homines  perdant.  Quare 
magnifacianms  castitatem,  et  in  Invocatione  Deum 
discernamus  ab  omnibus  immundis  naturis  cogita- 
tione  castitatis.  Ego  expresse  dico:  Omnipotens, 
aeterne,  vive  Deus,  sapiens,  caste,  verax,  liberri- 
me  etc. 

Sciamus  autem  in  praecepto ,  Non  moecliabe- 
ris ,  compreiiendendas  esse  omnes  prohibitiories  de 
incestis  comnnxtionibus  recitatas  Levit.  18.  capite, 
ubi  et  universahs  comminatio  poenae  corporahs  ex- 
pressa  est;  Omnis  anima  quae  fecerit  has  abomi- 
nationes,  eradicabitur. 

De  poenis  aeternis  expresse  dicitur,  1.  Cor. 
6.  Nec  scortatores,  nec  moechi  regnum  Dei  pos- 
sidebunt. 

Cognita  Lege  et  poenarum  comminatione,  de- 
finitio  castitatis  constituatur.  Castitas  est  virtus, 
vitans  omnes  conmiixtiones  et  eftusiones  seminis  a 
Deo  prohibitas. 

Dein^Ie  consideretur,  quomodo  velit  Deus  con- 
iungi  marem  et  ioeminam. 

Prima  regula  in  Paradiso  tradita  est:  Erunt 
duo  in  carnem  unam,  id  est,  inseparabihter  iuncti. 
Haec  sententia  et  institutionem  coniugii  et  prohi- 
bitionem  vagarum  hbidinum  continet,  et  prorsus 
idem  dicit,  quod  praeceptum:  Non  moechaberis. 
Cogitemus  autem  causam,  quare  expressa  voce  in 
Paradiso  prohibitae  sint  vagae  hbidines,  cum  non 
sit  expresse  dictum:  Non  occides,  quia  hice  natu- 
rae  magis  inteUigebatur  hoc  praeceptum,  Non  oc- 
cides,  quam  alterum,  Non  moechaberis.  •  Ut  autem 
ahbi  dicitur,  In  negativis  praeceptis  comprehendi 
affirmationes,  Ita  hic  dicimus:  cum  adulterium  pro- 
hibetur,  simul  legitimum  coniugium  approbari  scia- 
mus,  et  complectamur  universam  doctrinam  de  con- 
iugio,  castitate,  et  poenis  vagarum  libidinum,  et 
sciamus  etiam,  cum  in  conversione  remittuntur  poe- 
nae  aeternae,  tamen  poenas  corporales  in  hac  vita 
seqiii  contaminatos,  ut  in  Davide,  Mitigatio  tamen 
fit  liis,  qui  convertuntur  ad  Deum,  iuxta  dictum: 
Non  accendit  Deus  totam  iram  suam.  Itein,  In  ira 
tua  Domine  misericordiae  recordaberis. 


DE  SEPTIMO  PRAECEPTO. 

Non  furtum  facies. 

Deus  vuit  intelhgi  lustitiam  aequalitatem  esse, 
ut  sciamus  ipsum  aequalem  esse,  et  non  TiQogtono- 


li^TiTtjv.  Lex,  Non  occides,  sancit  aequalitatem,  ne 
tu  alterius  corpus  violes,  nec  alius  tuum,  sed  ae- 
quahter  serventuv  omnia  membra  generis  humani. 
Ita  Lex,  Non  furtum  facies,  sancit  aeqi:ah'tatem, 
ne  alteri  quicquam  eripias  vi  aut  fraude,  nec  ahus 
tibi  quicquam  er»piat,  sed  aequahter  suum  quisque 
teneat.  Kursus  jgitur  considerandum  est  in  nega- 
tivis  praeceptis  comprehendi  affirmadva.  Cum  pro- 
hibetur  furtum,  perspicue  confirmatur  dominiorum 
distinctio.  Ideo  hoc  praeceptum  fanaticis  hoininibus 
opponendum  est,  qui  clamant  in  Evangelio  praeci- 
pi  Platonicam  communioationem  facukatum,  sieut 
nunc  Anabaptistae  docent,  et  saepe  magni  tumul- 
tus  ex  hoc  delirio  orti  sunt. 

Confirmat  autem  Deus  distinctionem  Dominio- 
rum  non  solum  Lege,  s^d  etiam  poenarum  execu- 
tione,  quia  etiam,  cum  cessat  Magistratus,  tamen 
Deus  regulam  servat :  Vae  qui  spolias  etc.  Item, 
Male  parta,  male  dilabuntur.  Et  notum  sit  ilkid 
Pindaricum : 

ivil  fjbiv  &vaTMV  cpQsv fg  (oxvifQat 
xeQSog  aivrjaab  jcqo  dixag  doXtov^ 
TQa/£iav  iQnovTWv  nQog  inC^Sav  o^wg. 

Haec  doctrina  grata  sit  onniibus,  ut  habentes 
proprium,  laeti  sciant  Deo  placere  hunc  ordinem, 
ei  a  Deo  defendi  et  ei  gratias  agant,  et  omnes  ab 
alieno  libentius  abstineant,  sintque  in  conspectu 
phua  testimonia  ex  hoc  praecepto  Decalogl  nata. 
Prov.  5.  Fontes  tui  deriventur  foras,  et  tu  domi- 
nus  eorummaneto.  Citatur  Augustini  dictum:  Tolle 
iura  Imperatorum,  et  nemo  audet  dicere,  haec  vil- 
la  mea  est,  Unusquisque,  quod  possidet,  iure  Iiu- 
mano  possidet. 

Haec  dicia  etsi  in  speciem  excusantur,  tamen 
si  fontes  considerentur^  impropria  et  periculosa 
sunt,  et  quidem  a  multis  non  recte  intelliguntur. 
Unusquisque,  quod  iuste  possidet,  tenet  iure  divino 
iuxta  hanc  Legem:  Non  fuitum  facies.  Et  cum  di- 
cunt:  Aliud  est  induci  in  possessionem,  seu  initio 
distingui  dominia,  ut  cum  deducuntur  coloniae,  vi- 
ctor  attribuit  agros,  Aliud  est  loqui  de  retinendis 
iis,  quae  attributa  sunt.  Ad  id  quoque  respondeo. 
Nec  prima  origo  distinctionis  dominiorum  est  ab 
autoritate  humana,  sed  a  Deo,  haereditas  tibi  reli- 
cta  a  parentibus  est  tua  iure  divino  et  humano, 
emtione,  mutatione,  donatione,  transferuntur  domi- 
nia  iure  divilno  et  naturali. 

Tales  translationes  non  oriuntur  ab  imperiis. 
Magistratus  sit  custos  iUius  ordinis:  Sic  nec  attri- 
buit  tibi  haereditatem  j  sed  sit  ciistos  et  executor 
Legum. 


575 


PH!L.  MEL.  SCRIPTA  DOCrMATICA. 


576 


Sed  omissa  subtiliore  disputatione  teneamus 
vocem  Decalogi  r  Non  fiirtum  iacies,  Quaecunque 
est  origo  distinctionis  dominiorum,  postquam  Deus 
furta  prohibet,  sciamus  iure  divino  contractus,  et 
proprietates  confirmari,  et  muniri,  et  hoc  iure  te- 
neri  reges,  principes  et  privatos. 

Nec  licet  principibus  sumere  ex  alienis  facul- 
tatibus  quantnm  volunt,  sicut  et  historia  de  vinea 
Naboth  ostendit.  Sed  dictuni  1.  Keg.  8.  Hoc  est 
ius  regis,  auferet  agrum  etc.  loquitur  de  legitimis 
stipendiis,  quae  ad  regni  constitutionem  et  ad  coni- 
munem  defensionem,  conferuntur,  iuxta  dictum: 
Estote  contenti  stipendiis  vestris. 

Prudenter  etiam  intelligendum  est  dictum : 
Omnia  sunt  regis,  quod  aulici  assentatores  nimi- 
um  amplificant.  Sicut  in  historia  HENKICI  LU- 
CELBURGENSIS  narratur,  mota  quaestione  in  iti- 
nere  de  quadam  arce,  disputatum  simul  esse,  An 
vera  sit  propositio:  Omnia  sunt  Imperatoris.  Cum- 
que  alter  lurisperitus  defenderet  eam  proposi(ionem 
veram  esse,  alter  contrarium  tueretur,  fecerunt  iu- 
dicem  Imperatorem  Henricuin,  ita  ut  victus  daret 
equiim  vicfori.  Imperator^  ut  solet  ficri,  magis  fa- 
vefc  illi,  qui  amplificat  polenliam  Imj^eratoris,  pro- 
nuntiat  veram  esse  propositionem,  Onmia  esse  im- 
peratoris,  victus  dedit  equuin  victori.  Inde  faceti 
homines  reprehendentes  assentationem,  hunc  iocum 
sparserunt:  Alter  respondit  aequuni,  alter  habet 
equum. 

Haec  inserui  commonefactionis  causa,  ut  con- 
sideretur  humana  levitas,  quae  de  hoc  praecepto 
ludens,  laudem  ingenii  esse  ducit,  graviter  defrau- 
dare  homines,  ut  sunt  infinitci  artificia  stellionum 
et  impostorum  in  contractibus,  et  iniustarum  expi- 
iationum  in  aulis,  unde  vetus  Proverbium  est,  xa- 
fiiat  hlfnai. 


DE  OCTAVO  PRAECEPTO. 


Non  dices  falsum  testimonium. 

Ut  supra  dixi,  Notitias  virtutum  traditas  esse 
divinitus,  ut  sint  testimonia,  quod  sit  Deus,  et 
ostendant,  qualis  sit,  et  quod  sit  vindex:  Ita  in  hoc 
mandato  considerandum  est,  Deum  severissime  po- 
stulare  veritatem,  ut  ipsum  veracem  esse  sciamus, 
sicut  lohannis  8.  inquit  Dominus:  Qui  misit  me, 
est  verax.  Rom.  3.  Sit  autem  Deus  verax.  Quod 
eo  firmius  statuendum  est,  ut  sciamus  Deum  nec 
velle  peccata,  nec  causani  esse  peccati,  quia  sae- 


pissime  affirmat,  se  irasci  peccato.  Zach.  8.  lu- 
ramentum  mendax  ne  dih'gatis,  omnia  haec  odi,  di- 
cit  Doniinus.  Cum  autem  sit  verax,  non  sunt  in 
eo  contradictoriae  voluntates. 

Est  autem  \  ERITAS  virtus  servans  convenien- 
tiam  cogitationis,  sermonis  et  gestuum  cum  re  co- 
gitata,  et  convenienliam  sermonis  et  operum  in  pa- 
ctis  seu  contractibus.  Ac  sciamus  de  veritate  prae- 
cipi,  cum  dicitur :  Sit  sermo  vester  est,  est,  non, 
non :  et  prohiberi  mendacia  in  plurimis  locis  Pro- 
verb.  12.  Abominatic  Domini  labia  dolosa,  et  Pro- 
verb.  19.  Testis  mendax  non  erit  impunitus,  et 
qui  loquitur  mendacium,  peribit.  Hae  prohibitio- 
nes  et  comminationes  flectant  nos  ad  veritatis  anio- 
rem,  et  ad  fugienda  meudacia,  praestigias  Sophis- 
matum  et  iniposturas  in  tota  vita,  in  iudiciis,  in 
pactis,  in  contractibus,  in  doctrinis  et  in  artibus. 

Corruptelae  quidem  doctrinae  de  Deo  proprie 
pugnant  cum  secundo  praece})to:  Non  usurpabis 
nomeji  Dei  tui  vane,  sed  corruptelae  in  artibus 
colh)ceniur  inter  mendacia  pugnantia  cum  hoc  prae- 
cepto:  Non  dicas  falsum  testimonium  etc. 

Discernantur  auteni  a  mendaciis  figurae,  qui- 
bus  aliquando  sancti  et  sapientes  cum  magna  lau- 
de  utuntur.  Racliel  arte  occuhat  Idola.  Raab  ne- 
gat  se  habere  hospites  Israehtas.  Coniunx  Davidis 
fingit  maritum  aegrotale,  et  collocat  statuam  in  re- 
cto.  Et  2.  Regum  17.  teguntur  in  cisterna  Achi- 
mas  et  lonathas.  Tales  figurae  non  j^unt  mendacia 
proprie  loquendo,  sed  velut  stratagemata,  et  ut  ab 
Herodoto  dicitiir,  Gxtjjubaia  loyov  seu  Ironiae,  seu 
Tiaqa  lovio,  id  est,  non  causa  ut  causa:  ut  Rachel 
non  surgit  simulans  morbum. 

Est  autem  proprie  loquendo  mendacium  cogita- 
tio  contraria  rei  seu  dictum  contrarium  rei,  quam 
dici  necesse  est,  seu  gestus  contrarius  rei,  cum  ex 
futihtate  aut  studio  nocendi  oritur.  Haec  definitio 
comprehendit  omnia  mendacia,  (juae  proprie  sic  no- 
minantur  et  sunt  peccata,  ut  cum  miles  gloriatur 
se  eodem  die  praeliatum  esse  in  Cilicia  et  Macedo- 
nia.  Item  alia  palam  falsa  et  perniciosa  aliis,  ut 
cura  Palamedes  calunmiose  accusatur. 

Sed  figurae,  de  quibus  dictam  est,  sunt  occul- 
tationes  earum  rerum,  quas  non  necesse  est  dici 
interroganti,  sicut  Michol  non  debuit  maritum  pro- 
dere.  Vetustas  sic  distinxit:  mendacia  alia  sunt 
perniciosa,  alia  iocosa,  alia  officiosa.  Etsi  autem 
modos  loquendi  veterum  scire  non  est  inutile:  ta- 
men  concinniiis  est  nomen  Meiulacii  non  transferre 
ad  stratagemata,  aut  figuras,  aut  iocos,  videlicet*ut 
ad  Apologos  aut  poemata,   ut  cura  lupus    accusat 


577 


V.    EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


578 


ovem  ^ut  cum  pictor  pingit  Sphingem,  volens 
significare  Sopiii.stioam.  Veiustas  iocosa  jnendacla 
iioniinat  Apologos  et  Foemata.  OfHciosa  sunt,  ut 
stratageni^ta,  aut  figurae  Haab,  Michol  et  similes. 
Haec  non  sunt  pe<;cata,  sed  sunt  consilia  singularis 
sapientiae,  quae  congruit  cum  sapienlia  Dei.  Sunt 
enim  commonefactiones  de  rebus  veris  et  bonis 
quasi  pictura  ostensa:  et  referuntur  ad  hunc  (inem, 
ut  prosint  aliis,  ut  quid  sunt  aliud  Ceremoniae  iMo- 
saicae  nisi  tales  figurae,  aliud  significantes,  quam 
quod  oculis  cernitur.  Vult  enim  Deus  homines 
docere,  aut  proprio  sermone,  aut  figurato,  aut  pi- 
cturis. 


DE  NONO  ET  DECIMO  PRAECEPTO. 


NONUM  ET  DECIMIJM  praeceptum  ostenduHt 
discrimen  Leguin  Polilicarum  et  Legis  divinae.  Le- 
ges  Politicae  tantum  prae<ipiunt  de  externis  actio- 
iiibus,  non  loquuntur  de  motibus  aut  cordis  pravi- 
tate,  ut  non  rapias  res  alienas,  quia  reliqua  est  in 
natura  libertas  frenandi  externa  meujbra,  seu  re- 
gendi  locomotivam.  At  Leges  divinae  praecipiunt 
de  integra  obedientia,  de  interiore  et  exteriore,  seu 
de  integra  conformitate  onutium  virium  hominis, 
mentis  et  voluntatis  et  cordis  cum  Deo,  ut  accusent 
et  damnent  non  tantum  externa  delicia,  sed  etiam 
tenebras  mentis,  et  pravitatem  cordis.  Ideo  haec 
duo  praecepta  postrema  addunt  hanc  declaratioiiem 
superioribus.  Non  concupisces  uxorem  aherius. 
Non  concupisces  res  alienas.  Et  repetitur  haec  de- 
claratio  Matth.  5. 

Pliarisaei  et  INlonachi  dixerunt  tantum  damnari 
vitiosos  affectus,  cum  accedit  consensus,  non  tiqo- 
nd&fiag,  hoc  enim  nomine  aliqui  usi  sunt.  Hunc  er- 
rorem  taxat  Pauhis  ad  Komanos  septimo  et  octavo 
capite,  et  affirmat  peccata  esse  omnes  viliosos  af- 
fectus,  etiam  cum  nondum  accessit  conscnsas,  et 
radicem  eorum ,  scilicet  peccatum  originis,  quod 
comprehendit  tenebras  in  mente,  dubitationes  de 
Deo,  et  in  voluntate  et  in  coide  aversionem  a  Deo, 
scilicet  quod  cor  est  sine  timore  Dei ,  et  sine 
dilectione  D-ei,  et  habet  horribiles  fremitus  ad- 
versus  Deum  in  iudicio  seu  poenis.  Complectitur  et 
ingentem  confusionem  affectuum,  pugnantium  cum 
Lege  Dei.  De  his  malis  onnnbus,  de  radice  et 
fructibus  inquit  Paulus:  Sensus  carnis  inimicitia  est 
adversus  Deum.  Haec  mala  damnantur  in  his 
praeceptis. 

Discant  autem  iuniores  haec  vocabula  recte 
intelligere,  et  discernant  affectus.    Vocabulum  con- 

MELAMTH.  OPliU.  TOL.  XXJU. 


cupiscentiae  saepe  usurpatur  pro  illa  mala  radice, 
etsi  appetitiones  differunt,  quaerlam  sunt  conditae  a 
Deo  in  natura,  quae  fuissent  etiam  in  integra  nata- 
ra,  ut  amor  Dei,  appetitio  cibi,  potus  et  similes. 
Item  GioQyul,  ira,  qualis  est  in  EHa  zelus. 

Aliae  sunt  appetitiones  suo  genere  vitiosae,  ut 
fremitus  adversus  Deum,  ira  in  Cain,  incendium 
inordinati  amori»;  in  Davide,  et  omnes  taies  motus 
pugnantes  cum  Lege  Dei.  Ideo  Augustinus,  cum 
damnat  concupiscentiam,  addit  restrictionem,  et  no- 
minat  malam  concupiscenliam. 

Ego  brevius  vocabulo  aia^iag  utor,  cum  da- 
mnatur  concupiscentia,  dico  ccTa^iav  significari  in 
omnibus  viribus,  in  hac  depravata  natura,  sicut  lo- 
quitur  leremias:  Cor  hominis  perversum  est  et  ae- 
rumnosum  in  omnibus. 

Hae  admonitiones  propter  iuniores  in  his  prae- 

ceptis    repeluntur.      Pharisaei    et    Monachi    negant 

peccata  esse  radicem  vitiosorum  affectuum,  et  vitio- 

j  sos    affectus.      Stoici     pariter    volunt    tolli    omnes 

I  affectus,    cum   necesse  sit  discerni  conditos  in  na- 

j  tura  et  alios  pugnantes  cum  Lege  Dei. 


ADMOOTTIO  COMMUNIS  DE  PRAE- 
MIIS  ET  POENIS  SEU  DE  PROMIS- 
SIONIBUS    ET    COMMINATIONIBUS. 


Ut  autem  in  gubernatione  humana  videmus  Le- 
ges  contemni,  si  non  delinquentes  puniantur,  sicut 
dicunt  Aeschines  et  Demosthenes,  ovS&v  ocpeXog  rrjg 
TToXuBCag  fjbrj  ix^'"^'??  vevqa  ijil  ddixovviag,  Ita  consi- 
derenms  in  Lege  divina  promissiones  et  commina- 
tiones:  et  longa  comu>emoratio  est  benedictionum 
et  maledictionum  in  fine  Deuteronomii.  De  quibus 
prinmm  hoc  sciamus,  quod  omnes  homines  nati  in 
hac  pravitale  naturae,  sint  rei  peccati,  et  commu- 
nem  poenam  sustineant,  scilicet  mortem  corporis. 

Item  cum  nemo  Legi  satisfaciat,  quaestio  est, 
quid  prosint  comminationes  et  promissiones.  De 
hac  quaestione  postea  dicemus,  quia  necesse  est 
discerni  promissionem  Evangelicam  videlicet  gra- 
tiae,  et  promissiones  legales,  et  exponi,  quomodo 
hae  quoque  prosint  reconciliatis. 

Prius  autem  de  maledictionibus  et  poenis  dica- 
mus,  et  sicut  usus  Legis  alius  est  politicus,   alius 

87 


579 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


580 


accusare  peccata  coram  Deo:  Ita  executio  poena- 
runi  differt.  Atrocia  delicta  in  vita  politica  univer- 
saliter  comitantur  atroces  poenae  etiam  in  hac  vita 
corporali,  sicut  de  homicidio  hae  regulae  testantur, 
Omnis  qui  accepent  gladium,  gladio  peribit:  et  de 
incestis  libidinibus,  Onmis  anima  Cjuae  fecerit  has 
abominationes,  eradicabitur.  De  rapinis  :  Vae  qui 
spolias,  quia  spoliaberis.  De  periuriis  et  blasphe- 
miis:  Non  habehit  Deus  insonfem;  quisquis  nomen 
DEI  vane  usurpaverit.  His  comminationibus  regu- 
lariter  eventus  respondere  experientia  testatur,  quae 
etiam  Ethnicos  has  regulas  docuit,  quanquam  et  a 
patribus  eas  acceperunt.  Et  ut  apud  Pindarum  di- 
citur:  ^s^aiov  t^ft?  tov  ^iov  dixaiog  wv.  De  liac  pae- 
dagogica  doctrina  etiam  homines  saepc  monendi 
sunt,  et  sciendum  est  has  corporales  poenas 
non  casu  accidere,  nec  tantum  hominum  consilio 
institutas  esse,  sed  ordinatas  esse  a  Deo,  et  quidem 
Deum  executorem  esse,  etiam  cum  Magistratus  sunt 
infirmiores  et  negligentiores,  aut  nun  faciunt  offi- 
cium. 

Vult  enim  Deus  haec  manifesta  spectacula  fe- 
stimonia  esse,  quod  sit  Deus,  et  ostCDdere,  quaiis 
sit,  videlicet  iustus  et  vindex,  vult  conmionefactio- 
nes  esse,  quod  Lex  naturae  insita  rationi  sit  Lex 
divina,  et  quod  sit  providentia,  et  quod  Deus  cu- 
stos  sit  politicae  societatis.  De  hac  praesentia  Dei 
inter  liomines  connnonefaciunt  nos  haec  liorrenda 
spectacula,  de  quibus  et  concio  Christi  dicit:  Men- 
suram  confertam  et  agitatam  dabunt  eis  in  sinum. 

Deinde  cogitenfur  causae,  ne  quibus  luriscon- 
suhi  loquuntur,  quod  tranquillitatis  publicae  causa 
oporSeat  tolii  sceleratos:  Sed  prius  in  his  poenis 
iudicium  Dei  contemplemur. 

Sed  praeter  exequutionem  poenarum  corpora- 
lium  accedit  et  aiia  maiedictio,  videiicet  ordinatio 
ad  poenas  aeternas,  quae  opprimunt  onines  homi- 
nes,  qu.i  non  sanantur  agnltione  Filii  Dei,  ut  cum 
in  Sauie,  luda  inci|iit  sensus  irae  Dei,  in  quo  sese 
interiiciunt.  Ilii  ingentes  dolores  et  fremitus  ad- 
versus  Deurn  sunt  initium  aeternarum  poenannn, 
ut  lohannes  inquit:  Qui  non  credit  in  Filiun^,  ira 
Dei  manet  super  eum.  Et  sic  maledictionem  in 
Lege  denuntiatam,  deciarat  Paulus  de  aeternis  poe- 
nis:  Maiedictus  omnis,  qui  non  permanscrit  in 
onmibus,  quae  scripta  sunt  iuLcge,  ut  sciamus  ea. 

Dg  utilitate  autem  benedicfionum  legalium  et 
promissioiuim  corporaiium  nihii  dici  potest^  nisi 
prius  dicatur  de  promissione  gratiae.  Ideo  semper 
in  conspectu  sit  haec  distinctio. 


pria  Evangeiii  propter  Filium  Dei  (rratis  dandae, 
videiicet  rennssionis  pcccajorurn,  recoriciliationis, 
seu  iustificationis,  donationis  Spiritus  sancti  et  vi- 
tae  aeternae. 

Aitera  promissio  est  bonorum  corporaiium, 
quae  dupiex  est:  aut  gratuita,  conservationis  cor- 
poris  Ecciesiae  iuxta  dictum:  Primum  quaerite 
regnum  Dei,  et  caetera  adiicientur  vobis.  Esaiae 
48.  Etiam  in  senecta  gestabo  vos.  Item,Erit  sic- 
ut  in  diebus  ISohae,_.  unus  assumetur,  aiter  reliu- 
quetur.  Item,  Ero  vobiscum  usque  ad  consumma- 
tionem  secuii.  Aut  est  a(hlita  bonis  operibu.s  iu- 
storum,  ut:  Qui  dederit  potum  aquae  uni  ex  miru- 
mis  meorum  propter  doctrinam,  Amen  dico  vobis, 
non  perdet  mercedem  suam. 

Traditae  sunt  autem  pro!nissr(mes  de  conser- 
vatione  Ecciesiae  et  borris  corporaiibus  propter 
qnatuor  causas. 

PKiMA  est,  ut  sciamus  bona  corporaiia  non 
casu  obiici,  sed  vere  a  Deo  dari,  si(;ut  dicitnr: 
Benedictio  Domini  divites  facit.  Item,  Nisi  Domi- 
rms  custodierit  civitatem,  frustra  vigilat,  qiri  cu- 
stodit  eam.  Item,  Leones  evu.ierunt,  timentibus 
autem  Dominuirr  non  deerit  uilum  bonum. 

SECUNDA  causa,  Ut  sciamus  Deum  veile 
conservare  Ecciesiam  in  Iiac  vita,  iuxta  haecdicta: 
Priimrm  quaerite  regnum  Dei,  et  caetera  adiicien- 
tur  vobis.  Item  apud  Esaiam:  Posui  verba  niea 
in  ore  tiro,  et  dextera  niea  protegam  te,  ut  plaii- 
tes  coelos. 

TERTIA.  causa,  ut  petitio  corporaiium  sit  exer- 
citium  invocationis  iuxta  dictum:  Invo^ra  me  in  die 
tribulationis,  et  ego  eripiam  te.  Item,  Panem  no- 
strum  quotidianum  da  nobis  liodie.  Item,  Ipse  est 
vita  tua  et  iongitudo  dieiurn  tirorum:  In  ipso  su- 
miis,  vivimus  et  movemur, 

QUARTA  causa,  Quia  vult  petitionem  corpo- 
raiium  csse  commonefactiouem  de  piomissione  et 
peiitione  gratiae,  quia  petitio  sine  fide,  inanis  e^l, 
vel  ut  Augustinus  dicit:  Onitio  sine  fide  peccatum 
est.  Oportet  igitur  in  onuii  pelilione  corporalima 
praelncere  fidem,  petentem  et  accipientem  grat'am 
propter  Fiiium  Dei,  sicr.t  et  in  precatione  communi 
mox  additur:  Remitte  nobis  debita  nostra.  Item, 
Si  fuerint  peccata  vestra  ut  coccinum  et  vermicu- 
lus,  eiilis  candidi  sicut  nix,  ubi  et  promissio  gra- 
tiae,  et  promissio  conservationls  corporis  l"2cclesiae, 
et  mitigationis  poenarum  comprehenduntui. 


Duae  sunt  promissiones,    altera    gratiae.   pro- 


Quod  promissio  conservatronis  corporis  Eccie- 


581 


V.  EXPLICATIO  SYMBOLI  NICENI. 


582 


siae  sit  graluita,  ostendunt  haec  dicta  Esaiae  48. 
Propter  iioinen  meuni  longe  faciam  furoieni  irae 
meae,  propter  me  faciam,  ut  non  blasphemer,  id 
esl,  propterea  ut  sit  aliqua  pars  generis  Immani, 
in  qua  Deus  recte  agnoscatur,  et  recte  invocetur, 
non  sinam  funditus  interire  Ecclesiam.  Psalm.  88. 
Visitabo  in  virga  iniqultates  eorum,  misericordiam 
vero  meam  non  amovebo  ab  eis.  Haec  et  similia 
dicla  siiit  in  conspectu,  et  inter  tantos  fluctus  et 
confusiones  generis  humani  consolentur  nos,  ut 
certo  statuamus,  mansuram  esse  Ecclesiam  Dei, 
gratuita  miserioordia  Dci  propter  Filium.  Dabit 
igitur  ei  aliqua  hospitia.  Sicut  et  Esaiae  30.  haec 
coniunguntur:  Dabit  vobis  Dominus  Doctorem,  et 
panem  et  aquam  cum  tribulatione. 

Sciamus  autem  omnes  promissiones  corporalos 
habere  exceptionem  castigationis  et  crucis,  ut  casti- 
gatur  David  rapicns  alterius  coniugem:  Castigantur 
10  tribus,  item  tluae  tribus.  In  his  calamitatibus 
publicis  aut  privatis  aliquando  etiam  pii  onerantur, 
ea  afflictio  nominatur  crux,  ut  afllictio  lob,  loseph 
et  similium. 

Etsi  autem  '  ona  opera  piorum  non  sunt  im- 
pletio  Legis,  et  haeient  peccata  in  sanctis  in  hac 
vita:  tamen  eis  promissa  sunt  ei  corporalia  et 
spiritualia  praemia,  quia  Deus  approbat  ea,  et  no- 
minat  iiistitiam  et  cul(us  Dei  praelucente  fide,  et 
vult  Deus  exerceri  fidem  et  spem  et  dilectionem 
talium  operum  exercitiis,  ut  haec  omnia  simul  ex- 
ercet  vidua  Sareptana.  Credit  doctrinae  Eliae  et 
agnoscit  verum  Deum^  scit  ei  hanc  obedientiam 
placere,  quod  Proplietae  praebet  hospitium,  exer- 
cet  simul  fidem,  exercet  dilectionem,  quia  Dec 
praestat  obedientiam  et  pascit  Prophetam. 

Ita  Abdemelech,  quia  benefecit  leremiae,  ser- 
vafur  in  excidio  lerusalem.  Talia  niuha  sunt  prae- 
mia  corporalla,  mitigatio  poenarum  praesentium, 
defensio  vitae,  pohtiae  et  oeconomiae,  foelicitas 
liberoram  etc. 

De  talibus  praemiis  loquuntur  haec  dfcta:  Date 
et  dabitur  vobis.  Item,  Qui  dederit  potum  aquae 
uni  ex  miniuiis  meorum  propter  doctrinam,  habebit 
mercedem.  Esaiae  33.  Regem  in  decore  suo  vide- 
bunt,  id  est,  videbunt  florentes  politias,  florentia 
imperia.  Item  58.  Frange  esurienti  panem  tuum, 
ct  rcquiem  dabit  tibi  Dominus  semper. 

Ita  fiunt  ratae  promissiones,  additae  operibus, 
in  his  qui  iustificati  sunt  fide,  et  recte  praestant 
obedientiam,  de  qua  diclt  Petrus:  Offerte  hostias 
spirituales  placentes  Deo  propter  lesum  Christum, 
quasi  dicat:  non  propter  Legem:  Tamen  de  his  re- 


gula  semper  tenenda  est,  cumulari  beneficia  haec 
immensa  Dei  bonitate,  non  propter  operum  digni- 
tatem,  sicut  lacob  inquit:  Minor  sum  cunctis  mise- 
rationibus  tuis.  Haec  confessio  simul  in  his  exer- 
citiis  luceat. 

Considerandum  et  hoc  est,  promissiones  in 
Moise  de  politla  Israehtica  in  specie  loqui.  Ac 
post  destructionem  politiae  Israeliticae  non  est  una 
Ecclesiae  sedes  in  politia  certa,  sed  passim  inter 
gentes  Ecclesia  colligitnr.  Quare  promissiones, 
quae  de  hospitiis  et  aliis  bonis  corpori  necessariis 
in  Evangelio  loquuntur,  iuxta  dictum:  Primum  quae- 
rite  regnum  Dei,  et  caetera  adiicientur  vobis,  intel- 
ligantur  in  geneie.  Deus  dat  hospitium  Athanasio 
in  urbe  Trevirensi,  etiamsi  Alexandria  pellitur. 
Semper  autem  corporalibus  promissionibus  addatur 
exceptio  castigationis  et  cruciiS. 


DE   PECCATO. 


Yocabulum  prccati  in  Ecclssia  non  tantum  in- 
telligatur  de  actione,  ut  Latini  Grammatici  loquun- 
tur,  sed  significat  aversionem  a  Deo^  ream  coram 
Dbo,  seu  damnatam,  nisi  fiat  remissio,  sive  id  ma- 
lum  sit  actio,  sive  morbus  haerens  in  natura.  Ac 
usitatum  est  nominare  duas  species,  peccatum  Ori- 
ginale  et  peccatum  Actuale.  Et  usitata  definitio 
est  sumta  ex  Anshelmo.  Peccatum  originis  est 
carentia  iustitiae  ori^inalis  debitae  inesse.  Etsi  au- 
tem  magni  labyrinthi  sunt  disputationum  de  hac 
descriptione,  tamen  recte  institutis  explicatio  faci- 
lis  est. 

Cum  privationes  definiantur  per  habitus,  prius 
cogitetur,  quid  fuerit  iustitia  originalis,  quae  saepe 
describitur,  cum  dicitur  homo  conditus  ad  imaginem 
et  similitudinem  Dei.  Et  interpretatur  Paulus  ima- 
ginem  Ephes.  4.  Ut  induatis  novum  hominem  crea- 
tum  secundum  Deum  in  iustitia  et  sanctitate  vera. 
Erat  igitur  iustitia  Originalis  et  acceptatio  coram 
Deo,  et  in  mente  lux  recte  agnoscens  Deum,  et 
quae  assenti^i  Verbo  Dei  poterat,  et  radii  illustres 
sapientiae  Legis  transfusae  in  homines  in  crea- 
tione.  Et  erat  in  corde  congruentia  cum  Lege  Dei, 
Dilectio  Dei,  et  Laetitia  in  Deo,  et  integer  ordo 
omnium  virium  hominis.  Et  talis  si  mansisset 
homo,  fuisset  templum  Dei,  et  sicut  in  primo  ca- 
pite  lohannis  dicitur,  si  homo  retinuisset  Verbum 
Dei,  Fiiius  Dei  in  homine  vivificasset  eum,  sicut 
dicitur:  Verbum  erat  vita  hominis,  et  fuisset  homo 
sine  peccato  et  morte,  ac  fulsisset  in  eo  firma  no- 
titia  Dei  per  Verbum  habitans  in   mente,   et  arsU- 

87* 


683 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


584 


«ent    corda   dilectione  per  Spiritum  sanetum  habi- 
tantcm  in  corde. 

Haec  bona  omnia  comprehenduntur ,  cum  no- 
minatur  iustitia  Originalis.  Carentia  igitur  non 
tantum  est  reatus,  sed  etiam  amissio  iiitegritatis 
naturalis^  et  bonorum,  quae  fuissent  adilita.  Sicut 
usitate  loquuntur  scri  tores  de  viatore  saucio,  spo- 
liatum  esse  gratuitis,  id  est,  desiisse  hominem  esse 
templum  Dei,  et  vulneratum  esse  in  naturalibus, 
id  est,  secutam  esse  caliginem  in  mente,  quae 
gignit  horribiles  dubitationes,  et  secutam  esse  con- 
tumaciam  in  corde,  item,  Mortem  et  omnes  cor- 
poris  languefacticnes.  Hac  simplici  declaratione 
considerata,  definitionem  Anshehni  non  aspernamur, 
sed  multi,  qui  quaestiones  in  Longobardum  scripse- 
runt,  corruperunt  eam  insulsis  explicatiouibus. 

Existimo  autem  definitionem  sic  constitui  posse. 
Peccatum  orlginis  est  reatus  propter  lapsum  pri- 
morum  parentum,   propter  naturae  humanae  depra- 


vationem,  quae  secuta  est  lapsum  primoi-um  paren- 
tum,  quae  non  tantuni  poena  est  primi  lapsus,  sed 
etiam  peccatum.  Membra  huius  definitionis  confir- 
manfur  his  teslimoniis:  qnod  posteritas  sit  rea 
propter  lapsuin  priniorum  parentum.  Rom.  5.  dici- 
tur:  Per  unius  delictum  in  omnes  homines  mors 
intravit.  Deinde  quod  depravatio  naturae  simul 
cum  illo  reatu  accesserit,  non  tantum  ut  poena, 
sed  etiam  ut  peccatum,  id  est,  malum ,  propter 
quod  etiam  homo  est  reus  aeternae  poenae,  nisi 
sit  facta  remissio  propter  Filium.  Nam  Paulus 
expresse  nominat  hunc  niorbuin.  Legem  in  mem- 
bris,  et,  ne  poena  tantum  inteiligatur,  addit:  pu- 
giiantem  cum  Lege  mentis.  Et  cuin  dicitur:  Ecce 
in  iniquitalibus  conceptus  sum,  et  in  peccatis  conce- 
pit  me  niater  mea,  vocabulum  prius  significat  pro- 
piie  depravationem,  alterum  significat  proprie 
reatum. 

F    I    N    I    S.^ 


YI.    DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTOMTATE 

y ERBI  DEI 

PHILIPPO  MELANTHONE  AUCTOEE. 

Ab  illis  libris,  in  quibus  aut  universa  evangelicae  doctrinae  dogmata  a  Melanthone  variis  modis  tra- 
ctata  sunt,  aut  magna  eorum  pars  exhibetur,  nunc  transgredimur  ad  eos,  i.i  quibus  de  singulis  partibus  dognia- 
tices  egit.     Inter  quos  o.rdianiur  ab  iis,  qui  continentur  in  hacce  collectione : 

Libelli  \  aliqvot  vti-  |  les  Philippi  Me-  \  lanthonis.  \  De  Ecclesia.  |  De  Poenitentia.  |  De  coniugio 
Sucerdoturn.  \  Scripta  qnaedaniy  de  usu  intefjri  |  Sacramenti  ^  Missa  Theatrica.  \  De  potestate 
Poniificis  Sf  Epi-  \  scoportini,  ^  alijs  quibusdam  controriersijs  col-  \  lecta  opera  Sf  studio  Caspa- 
ris  Cruciijeri  \  Doctoris  Theoloijiue.  \  Scriptum  in  conuentu  Schmal-  \  caldensi ,  propositum  a 
Theolofjis,  qui  ibi  adfuerunt,  \  contra  Stienk/eidium,  Sebastianum  Francum,  \  Sf  vonnullos  erro- 
nes  alios,  Mense  |  Martio,  Anno  1537.  |  Responsio  de  Controucrsijs  j  Stancari.  \  Viteberr/ae  \  Ex- 
cvdebat  lohannes  |  Lv/f't.  Anno  1560.  21  plagg.  litt.  A — X  sign. ,  167  foll.  num. ,  uU.  fol.  al- 
bum.  8.  min.  (fol.  2^  —  4"^  Melanthonis  praefatio  ad  Albertum  Ducem  Prussiae,  a.  1 539.  scripta; 
fol.  5*  — 53*^  De  Ecclesia  et  de  autoritate  verbi  Dei;  fol.  54"  cont.  titulum  subsequentis  tract. : 
Doctri-  I  na  de  Poenilen-  \  tia,  Idee  repetita  ut  praestiipae  \  de  Satisfactionibus  rerens  |  excogi- 
tatae  a  quibusdam  \  SophisHs  refuta-  j  rentur.  \  Epistola  ad.  Le-  \  ctorein  in  qua  respondetur  \ 
Flacio  lUyrico.  \  Aotore  Philip-  \  po  Melantho-  \  ne.  Anno  1560.;  fol.  54''  — 59"^  med.  Mel. 
praefatio  ad  Lectorem,  ('al.  Ort.  1549  scripta;  fol.  60*  — 78»  De  Poenitentia.  Phil.  Mel.  a.  1548.; 
fol.  78*^  —  79^  Defen>>io  \  conivgii  Sacer-  |  dctum  pia  et  erudita,  missa  ad  |  Reijein  Anffliae,  cot- 
lecta  I  a  Philippo  Meian-  \  thone,  «.ubsequente  rhythmica  Querela  aiiimarum  piaruiu  ad  Deum,  de 
Tyrannis,  qui  interficiunt  pios  firopter  Evangelii  professionem;  fol.  79*^  — 98^  De  Coniugio  Sacer- 
dotum,  Phil.  Mel.;  fol.  98''  Scripta  \  qvaedam  de  vsv  \  intef/ri  Sacrainenti  \  et  Missa  Theatrica.  | 
De  potesta-  \  te  Ponlificis  et  E/ti-  \  scoporuin,  et  alijs  quibusdam  \  coiitrouersijs,  collecta  o/iera 
4"  I  studio  Casparis  Cruciijeri  Do-  |  ctoris  Theoloijiae,  partim  anno  |  1540.  in  conuenfu  Schmal-  \ 
culdensi,  pariiin  anno  se-  \  quenii  in  conuentu  Ra-  \  tisbonensi.;  fol.  99*  —  110''  De  usu  integri 
Sacramenti;  fol.  11 1»  —  121'^  Contra  privatam  Missam;  fol.  122^*  —  l^^"*  De  Missa  theatrica; 
fol.  125''  —  138'  De  potestate  et  primatu  Papae.  ddtanorov.;  fol.  138''  cont.  titulum  :  Srri/)tvm  | 
in  conventv  \  Srhmalcaldensi  \  jiropositum  a  Theolof/is ,  qui  \  ibi  adfuerunt  contra  Schuenc-  \  fel- 
dium,  Sebastianum  Fran-  \  cum,  ^  nonnullos  errones  \  alios,  Mense  Mar-  \  tio,  Aniio  \  1537.;  fol. 
139*  —  142*  Contra  Srhwenkfeldum;  fol.  142''  —  144''  init.  De  Eucharistia  non  administranda, 
nisi  adsint  quibus    ea  distribuatur,   RatisboDac  7.  lun.  a.   1541.;  fol,   144''  med,  —  153»  Annotata 


587  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  588 

a  Doctore  Casparo  Crucigero  Ratisbouae  ad  refutandas  praestigias  Sophismatum  Eccianorum  ia 
praeclpuis  doctrinae  Christianae  capitibus;  fol.  153''  —  167"  Responsio  Phil.  Mel.  de  controver- 
siis  Stancari,  annexis  duabus  quaestionibus,  et  Verbis  Ambrosii  in  epistola  priore  adTimotheum; 
fol.  167'»  et  ult.  fol.  vacant.).  *) 

_    _  (Idem  Index)    Vitebergae  1561.  8.  **) 

HI  libri,  quinto  et  ultin)o  exceptis,  eodem  ordine  (cum  annotatt.  marginal.)  recusi  sunt  iu  PeuceHanae 
CollecUonis  Operum  Melanthoni-i  Parte  secunda  {Wittchergae  1562.  Fol.)  pag.  117 — 210.;  et  in  his  Operibus 
Wiltebergae  1580  sqq.  recusis  (conf.  Vol.  XXI.  p.  591  sq.).  Responsio  Mel.  vero  de  controversiis  Stancari 
cum  illic  annexis  legitur  in  huius  Collectionis  Operum  Parte  I.  fol.  345''  —  350".  Examini  Ordinaddorum  pro- 
xime  adiuncta,   aeque  ac  in  hoc  Corporis  Volumine  p.  87 — 102.  huic  Examini  est  annexa. 

Tractatus  de  Ecclesia  et  de  autoritate  verbi  Dei,  qui  inter  illos  libellos  primo  loco  exhibetur,  pri- 
mum  seiunctim  prodiit  anno   1539.  sic  inscriptus: 

De  Ec-  I  clcsiae  avtorita-  \  te  (sic)  Sf  de  veterum  scrip-  j  tis  libellus  |  Autore.  \  PJiilip.  Mclanch.  j 
Vitebergae.  |  Anno.  M.  D.  XXXIX.  (Hic  titulus  inclusus  est  figuris  ligno  incisis,  inter  quas  infra 
titulum  est  Insigne  Electoris  Saxon.,  quod  a  grypho  et  leone  tenetur.)  —  (In  fine:)  Impressvm 
Vitebergae  |  per  losephvm  Clvg.  j  Anno  M.  D.  XXXIX.  Supra  hanc  Clausulam  indicatur  hocce 
eri-atum :  „G.  5.  b.  uersu  5,  lege.  ut  recordemur  mortis  &  beneticiorum  suorum."  (Illo  enim  loco 
in  hac  Ed.  falso  leguntur:  „ut  recordemur  mortuis  &  bene  ficiorum  suorum.)  9  plagg.  litt.  A  —  I 
sign.,  71  foll.  non  num.,  ult.  fol.  album ,  8.  min.,  (fol.  A  2»  — A^  Mel.  praefatio  ad  Albertum, 
Ducem  Prussiae  Marchionem  Brandenburgcnsem  a.  1539.  scripta;  fol.  A  5*  — D  1''  med.  De 
Ecclesia  et  de  autoritate  verbi  Dei,  cum  49  annott.  marg. ;  fol.  D  P  — I  7*  De  ecclesiasticis 
scriptoribus  vetustis,  cum  4  annott.  margin..  subiuncta  Clausala;  fol.  17''  —  8**  vacant.). 

Hanc  primam  Editionem  eodem  anno  apud  eundem  secuta  est  haec  altera: 

De  Ec-  I  clesiiie  avtori-  j  tate  Si"  de  veterum  scrip-  |  tislibellus.  \  Autore.  |  Philip.Melanch.  \  Vitebergae.  ' 
Anno.  M.  D.  XXXIX.  (Hic  titulus  iisdem  figuris  ligno  incisis  cinctus-  est.)  —  (In  fine :)  Impressvm 
Vitebergae  |  per  losephvm  Clcg.  \  Anno.  M.  D.  XXXIX.,  supra  quam  Clausulam  nulium  erratum 
iudicatur,  quoniam  illo  loco  in  hac  Ed.  recte  legitur:  „ut  recordemur  mortis  et  beneficicrum  suo- 
rurn.  9  plagg.  litt.  A— I  sign.,  71  foll.  non  num.,  ult.  fol.  album,  8.  min.  (fol.  A  2"  — 4^  Mel. 
praefatio  ad  x^Ibertum,  Ducem  Prussiae;  fol.  A  5*  — D  1''  med.,  De  Ecclesia  et  de  autoritate  verbi 
Dei,  cuni  49  annott.  margin.;  fol.  D  2^  med.  —  17'  De  ecclesiasticis  scriptoribus  vetustis,  cum  4 
annott.  margin.,  subiuncta  Clausula;  fol.  17''  — 8''  vacant.).***) 

Haec  altera  Ed.  cum  priore  in  plagg.  A — F  omnino  congruit;  at  inde  a  fol.  G  1*  usque  ad  fol.  I  6'' 
divisione  aliquot  paginarum  et  multarum  linearum  ab  ea  diflfert,  praeterea  invenitur  varia  lectio  hisce  locis:  fol. 
G  ^^'  lin.  12.  Ed.  1.  habet:  Principio,  Ed.  2.  male:  Principia;  fol.  G  5*  lin.  3.  Ed.  1.  pro  alijs ,  Ed.  2.  pro 
mortuis;  fol.  G  5**  lin.  5.  Ed.  1.  male:  mortuis  et  bene  ficiorum,  Ed.  2.  recte:  mortis  et  beneficiorum',  fol. 
G  7**  lin.  2.  Ed.  1.  purgatorium,  Ed.  2.  male:  purgotorium;  fol.  G  8"  lin.  14.  Ed.  1.  d)X  taii,  Ed.  2.  dXX* 
(tg  iaiiy  et  lin.  23.  Ed.  1.  scripturis,  Ed.  2.  Scriptura;  fol.  G  8''  lin.  15.  Ed.  1.  scolastico,  Ed.  2.  scholastico, 
et  lin.  17.  Ed.  1.  rhapsodiam,  Ed.  2.  male :  rapsodiam;  M.  H  1''  lin.  16.  Ed.  1.  typ.  errore:  $vGG^(Cag,  Ed.  2. 
recte:  dvGCi^eCag;  fol.  VL  A^  lin.  11.  Ed.  1.  ferunt,  Ed.  2.  recte :  serunt;  fol.  I  3*  lin.  19.  Ed.  1.  eorum,  Ed.  2. 
eorum  etc;  fol.  14''  lin.  6.  Ed.  1.  se  iungat,    Ed.   2.  recte:  seiungat. 

—   —  (Idem  Index)   Vitebergae  1550.  8.  f) 


•)  Haec  Ed.  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  mels  libris  est. 
*•)  Haec  Ed.  olim  erat  in  Biblioth.  senat.  Norimb. 
•**)  Utraque  Ed.  in  meis  libris  est. 
t)  Hanc  £d.  et  subsequentem  memorat  Strobelius  in  praefatione  suae  Editionia  huiui  libelli  iUic«  recensf^ndae  p.  I. 


589  Vr.    DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  \T.RBl  DET.  510 

—  —  (Idem  Index?!  Argentinae  per  Wendellnum  Rtkelriim,  elne  .iijni  iriuicio.  8. 

Hic  tractatus  inscriptus  De  Ecclesia  et  autoritate  verbi  Dei,  reperitur  etiam  in  Melanthonis  Com- 
mentariis  in  epistolam  Pauli  ad  Ronnmos,  qui  Vitebergce  1540.  8.*)  et  Arfjentorali  1540.  8.**)  prodierunt, 
sub  finem  capitis  XIV.,  eodenique  loco  in  his  Commentariis  recnsis  in  Pcucerianae  CoUectionis  Opervin  Mel. 
Parte  III.  (Witebergae  1563.  Fol.)  p.  1049  med.  —  1082.  med.  Praeterea  exstat  in  Collectionis  Operum  Me- 
Iqnthonisj    quae   Basileae  apud  lo.  Hervafjium    1541.  Fol.  prodiit,  Tomo  I.    p.  151.  med.  —  486.    med. 

Ex  his  elucet,  hunc  tractatuni  illo  Sec.  XVI.  quater  seorsim  prodiisse:  1)  Wittebergae  1539.  8., 
2)  ibid.  ilerum  1539.8.,  3)  ibid.  1550.  8.,  4)  Argentinae  s.  a.  8.,  et  novies  cum  aliis  Mel.  lil)ris  coniunctim : 
1)  Wittebergae  1540.  8.  2)  Argentorati  1540.  8.  bis:  mense  Martio  et  m.  Sept.,  3)  Basileae  1541.  Fol.,  4) 
Wittebergae  1560.  8.,  5)  ibid.  1561.  8.,  6)  ibid.   1562.  Fol.,  7)  ibid.  1563.  Fol.,  8)  ibid.  1580  (?)  Fol. 

Ad  has  tredecim  Editt.  antiquiores  accessi^t  haec  recentior  Strobelii  sic  inscripta: 

Philippi  Metanchthonis  libellvs  de  Scriptoribvs  Ecclesiasticis.  Accesserimt  eivsdem  Orationes  de 
vitis  Ambrosii ,  Avgvstini  et  Hieronymi.  Recensvit  et  jyraefatvs  est  Georgivs  Theodorvs  Strobe- 
livs  Pastor  Woehrdensis.  Norimbergae  ex  officina  Baveriana.  MDCCLXXX.  208  pa^g.  num. 
8.  (pag.  3—14.  Praefatio  Editoris;  p.  15—18.  Phil.  Mel.  praefatio;  p.  19  — 51.Cap.  C  De  Ec- 
clesia  et  de  autoritate  verbi  Dei;  p.  52  —  122.  Cap.  II.  De  Ecclesiasticis  Scriptoribus  vetustis; 
p.   123 — 208.  Phil.  Mel.  Orationes  III.  de  vitis  Ambrosii,  Augustini  et  Hieronymi).  ***) 

Praeter  has  Editt.  tractatus  ab  auctore  lafine  scripti  denique  etiam  recensenda  est  lusti  lonae 
traoslatio  eius  in  linguam  germanicam,  a.   1540  ab  ipso  edita  sub  hac  inscriptione: 

3Son  ber  |  .^'ird-ien,  Dnb  al»  |  ten  ^irc^en*  |  lerern.  j  ?Pf)t(tppn§  9)?eIant&on.  |  SSertenfctfc^et  burc&  |  SuPntn  3iO= 
nam.  |  SBtitember^.  |  1540.  (Hic  titulas  figuris  ligno  incisis  cinctus  e.st.)  —  (In  fine:)  ©etrucft  in 
ter  (S^urfurfi^  |  Uctjen  ftab  QBittemberg,  |  burct?  Sofep^  J^Iug.  |  1540.  22  plagg.  litt.  51—8)  sign.,  87  foll. 
non  num.,  ult.  fol.  album,  4.  (fol.  *H  l^  — 4^  3uft.  3ona§  93orreDe  an  »§.  aikurttinS  J^er^ogen  ju  ©ad^^ 
fcn  etc.  3)at.  S©tttemberij  1.  3)?artii  1540.;  fol.  «8  l*  _ij  j»  med.  %[)[{.  md.  «Borrebe  an  ^.  Ql[6rert)t, 
J^er^ogen  ju  ^reuffen  etc.  !Dat.  1539.;  fol.  (S  l^  med.  —  3  1''  med.  9?on  ber  ^irc^en,  tnb  ®otte§  wort;  fol. 
3  P  med.  —  2)  S'*  med.     33cn  t)en  alten  «^irdjen  Serern,  subiuncta  Clausula;  fol.  g)  3^  — ^"^  vacant.  -j-) 

,  In  parte  extrema  dedicatJonis  ad  Mauritium  Duoem  Sax.  aitlonas:   „2)ien:eil  a6er  loi&er  &nij  etlic^e  SRafe= 

loeifen  au§  ben  alten  ©d)rt6enten,  ijefltcfte  fprucljtin  auSflauOen,  tmD  barnadj  feer  S)on  ber  atten  c^irc^en  Tl)itmen,  f)abe  id)  bt§ 
93iic^Iin  inS  ©euDtfd;  gebrad^t,  2)arinne  aflerlel)  .ui|Iid;e  aujeigung  ift,  sjon  ber  alten  Jlirc^en  smb  SSetern.  etc. 

De  huius  libelli  origine  et  fatis  Strobelius  in  praefatione  suae  Ed.  p.  9 — 14.  haec  affert: 

„Occasionem  hunc  libellum  scribendi  praebuerat  MELANCIITHONI  libellus  quidam,  quem  Episcopus 
Misnensis  per  lulium  Pflugium  Henrico  Sax.  Duci  misit,  cui  titulus  erat:  Doctiina  Christiana  generalls  cuili- 
bet  fideli  scitii  necessnria,  sive:  (^ine  gemeine  rf)riftlirt)e  Ial}r,  bie  einem  ieben  6l)riften  ;;u  reiffen  n5tt)ig.  De  qua  libro 
multis  agit  111.  Seckendorfius  in  Hist.  Lutheranismi  L.  HL  p.  215.  MELANCHTHON  quoque  saepius  illius 
mentionem  facit  in  suis  epistolis,  e.  g.  ad  Camerarium  p.  320.  ff)    Mlsnensis  Episcopus  et  lulius  exhibuerunt 


*)  .Scilicet  iii  ea  Ed.,  qiiae  Vitet>ernae  apud  los.Clug.  M.  D.  XL.  menseMarlio,  36  plsgg.  8.  prodiit,  non  vero  in  ea, 
quae  quidein  in  titulo  iKibet:  Vitehergac.  Anno  M.  D.  XL.,  at  in  fine:  Itnpressum  Vitebergae  per  loseji/ium 
Ctug.     Anno.  M.  D.  XLI.  36  plagg.  8. 

**)  lilo  anno  hi  Conimenlarii  Argentorati  bis  prodierunt:  niense  Martio  36  plagg.  8.  et  mense  Sept.  39  plagg.   8.   Utra- 
que  Ed.  liunc  iractatum  sub  finem  capitis  XIV.  continet. 

'**)  Haec  quoque  Ed.  in  meis  libris  est. 

t)  Hanc  translationeni  ipse  possideo. 

•rt)  In  hulus  Corporis  Vol.  III.  p.  726. 


591  PHIL.  MEL.  SCBIPTA  DOGxMATICA.  592 

Duci  Henrico  scriptum  de  rsUgione:  petiverunt,  ne  in  ipsorum  collegiis  aliquam  faciat  mutationem,  se  ipsos 
correcluros  esse  vitia  suarum  Ecclesiarum.  Ibidem  p.  323.  *)  lussi  tihi  libeltum  de  Ecclesia  mitti,  in  cuius 
fine  declamito  adversus  novam  sopliisticam  illius  nostri  et  similium,  qui  nunc  novo  artificio  pingunt  abusus, 
ut  retinendi  videantur.  Talem  nobis  librum  misit  nuper  ille,  in  quo  ut  esset  jT^Xavyig  nQcgtojiov ,  quaedam 
ex  nostris  decerpserat  nfql  niaiiwg.  Postea  insulsissime  excusat  et  defendit  multas  superstitiones.,  etiam  di- 
rorum  invocationcm.  Idem  Brentio  nuntiat  liis  verbis:  Lihellum  de  Ecclesia  propler  quosdam  edidi,  qui  prO' 
ponehant  diaXXaydg  hac  via,  ut  polliceremur  nos  Patrum  sententiis  cessuros  esse.  Epp.  Tomi  Lugd.  B.  p.  388.**) 

Cum  eo  tempore  Patres  maioris  fere  auctoritatis  essent  quam  ipsi  libri  sacri,  et  de  eorum  fide  du- 
bitare  ingerjs  crimen  haberetur,  Pontificis  Romani  asseclas,  qui  pleraque  sua  dogmata  ex  codice  sacro  demon- 
strare  haud  valebant,  et  amissa  auctoritate  Patrum  permultum  amitti  probe  perspiciebant ,  aegerrlmo  animo  hoc 
scriptum  Melanchthonis  tulisse,  non  mirandum  est.  Placet  ipsum  Camerarium  in  vita  Melanchth.  p.  m.  237 
sq.  ***)  de  hoc  libello  sic  commentantem  audire:  Edidit  lihellum  P.  M.  quo  snne  haud  scio  an  ullus  extet 
alius  ipsius  iam  simplice  lihertate  orationis  compositus.  In  eo  de  Ecclesiae  disputatur  autorilate,  et  lihris, 
quos  scripsissent  doctores  in  Ecclesia,  quasi  censoriae  notae  apponi  videnlur.  Id  quod  ah  aliis  aliter  acce' 
ptum  esse  scio.  Neqae  ego  nunc  de  iis  dicam,  qui,  quoties  minus  clementer  atlinguntur  eorum  ulcera,  roci- 
feranlnr  atque  clamant  immoderate,  cum  quidem  medicinae  leniori  ipsi  locum  iam  non  esse  intelligant,  et 
secandi  urendique  tamen  cruciatus  reformident.  Hos  igitur  talihus  disputatiomins  et  isto  libello  offensos 
fuisse  mirandum  non  est.  Verum  ego  ex  aliis  quoque,  in  quihus  essent  neque  a  caussa  alieni,  et  erga  Phi- 
lippum  Melanchlhonem  affecti  haud  male,  audivi,  cum  de  eo  lihello  sic  loquerentur ,  ut  illum  aperte  repre- 
henderent,  tanquam  audacius  facientem  iudicium  et  nimis  fidenter  pronuntiantem  de  iis  rehus,  quarum  hO' 
minis  privati  et  unius,  quamvis  sapientis  et  docti,  cognitio  non  esset.  Ac  memini  ab  uno  prae  caeleris  no- 
tatum,  tanquam  propemodum  temere  ibi  positum:  ^Veterutn  quosdam  aliqua  minus  diserte  exposuisse,  cum 
sentirent  commodius,'  quasi  illi  accusarentur  ut  infantes  atque  indocti.  Verum  enimvero  neque  Philippus 
Melnnchthon  magis  sententiam  ferre  pronuntiareque  illa  tanquam  iudex  ridetur,  quam  indicare  potws  quasi 
monitor  et  hortalor,  ut  in  omnium  lihris  legendis^  quorum  humatia  auloritas  est,  meminerit  aliquis  sihi  ver- 
sandum  circumspecte  et  attente.  Quod  ad  elocutionem  vero  attinet,  id  iale  scilicet  est,  ut,  si  studium  bene 
et  proprie  loquendi  perpetuo  tanquam  castae  virginis  pudicitia  custodiretur ,  nihil  opus  esset  istiusmodi 
admonitione. 

Insipidus  ille  COCHLAEUS,  cuius  scripta  Melanchthon  ^ar^a;fow?  yv^A'ov?  vocat,  primus  erat,  qui 
hunc  egreglum  de  Ecclesiae  autoritate  libellum  confutare  ausus  est  in  PhUippica  quinta  in  tres  libellos  Ph» 
Melanchtlwnis  nuper  aeditos.  1540.  in  4.f)  Qui  etsi  in  hoc  libro  ait  Melanchthonem  tantam  adeptum  esse  et 
gratiam  et  autoritatem  apud  Lutheranorum  primores,  ut  publicis  eorum  conciliis  Philippus  potius  quam  ipse  Lu- 
therus  adhibeatur,  tum  quod  minus  furiose  loquitur,  et  scribit,  tum  quod  magis  amatur  a  doctis  et  bonarum  lite- 
rarum  studiosis  propter  ingenli  acunien,  tum  etiam  quod  honestius  vivit  quam  Lutherus,  simul  tamen  affirmat, 
hunc  libellum  astuti  rhetoris  longe  plus  calumniarum  et  inanium  querelaruni,  quam  rationum  aut  testimoniorum 
habere.  Eodem  modo  in  huno  libellum  del)acchatur  ULENBERCIUS  in  Historia  de  vita  et  rehus  gestis 
Melanchthonis  a  pag.  167 — 1G6.  inter  alia  scribens:  Edidit  lih.  de  Ecclesiae  autoritate  deque  synodis  et  scri- 
ptis  veterum,  quibus  de  rehus  ita  disputat,  ut  et  mendacia  in  Catholicos,  in  Ecclesiam  veterem,  et  conlume- 
lias  in  S.  Patres  infarciat.  Sane  quidem  Catholicos  huius  temporis  adeo  sgcophantice  passim  et  procaciter 
insectatur,  ut  duhium  non  sit,  quin  Lutherus  ipse,  conriciator  omnium,  quos  sol  vidit,  impotentissimus ,  inha- 
larit  illi  spiritum  suum,  et  calamo  scribentis  amaridentiae  venenum  infuderit.  Hisce  similis  erat  FRIDE- 
RICUS  STAPHYLUS  in  Ahsoluta  responsione  in  defensionem  Apologiae  suae  de  vero  germanoque  Scri' 
pturae  sacrae   intellectu    (Colon.    1563.  8.)  p.  132.  eiusmodi  iudicium  ferens :    Quid  vere  Melanchthon?     An 


*)  Corp.  Vol.  111.  p.  765. 

••)  Corp.  Vol.  m.  p.  924* 

•••)  Haec  pagina  spectat  ad  Strobelii  editionem  huius  libri  Camerarii,  quae  prodiit  Halae  1777.  8, 

t)  Alia  huius  libri  edijio,  quae  in  meis  libris  est,  prodiit  a.  15-13.  sic  inscripta:  Philippica  |  qvinta.  \  In  tres  lihellos  \ 
Philippi  MelancJithonis.  \  I  I)e  Ecclesiae  autoritate  et  dc  ueterum  scriptis.  |  //.  De  praecipua  differentia 
inter  Christiunam  \  Euangelij  et  idolatricam  Papistarum  do-  |  ctrinum.  |  ///.  De  officio  Principum  contra 
abusus  Eccle-  \  siasticos.  \  Autore  lo.  Cochlaeo.  \  (Ins:f?ne  typogr.:  Minerva)  Ingolstadij  ex  officina  Alexandri 
Vueissenhorn.  \  M.  D.  XLIII.  13 '/^  plagg.  litt.  A— 0  (0'/,  plag.)  sign.,  .54  foll.  non  num.,  4.  Locus,  ad  quem  hie 
Strobelius  spectat,  legitur  in  Cochlaei  praefatiuncula  ad  Carolum  V.  Imperatorem,  fol.  A4  huius  editionis. 


593  VI.    DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI.  694 

non  is  quoque  iactltat  suam  eximiam  eruditionem  et  peritiam?  In  libello  illo,  qiiem  de  Ecclesia  scripsit, 
nemo  sanctorum  Patrum  tam  illi  visus  est  excellenti  doctrina  prneditus,  quin  eum  oportuerit  ipsius  ferulae 
manum  subducere^  nec  quisquam  inter  illos  est,  qui  pro  ipsius  iudicio  exacte  et  proprie  de  rebus  theologicis 
loqui  sciverit;  se  unum  putat  eum  esse,  qui  Doctores  omnes  antecedat. 

Sed  clamores  talium  insulsorum  hominum  pretium  utilissimi  huius  libelli  nequaquam  minuent,  qui 
iam  dudum  inter  libros  rariores  et  praestantiores  locum  obtinuit,  et  ita  scriptus  est,  ut  ab  intelligenttbus  arbitris 
optimus  librorum  Melanchthonis  merito  habeatur." 

Recte  igitur  Reimannus  in  Catalogo  Bibliothecae  theol.  systematico-critico  p.  159.  hunc  Melan- 
thonis  libellum  vocat  brevem ,  sed  planum,  ac  plenum,  et  expectationi  lectoris  satisfacientem ,  ac  vel  eam  ob 
causam  in  eximiis  habendum,  quia  primus  est  auctor  e  Protestantium  numero,  qui  de  Scriptoribus  Ecclesiasticis 
catalogum  adornavit  historico-criticum. 


^O' 


Hic  libellus  h.  1.  recuditur  ex    Editione   Wittebergensi  anni  1560.,  omissa  autem  praefatione,  quae 
iam  in  huius  Corporis  Vol.  III.   No.   1822.  p.  722 — 724.  inter  epistolas  anni  1539.  data  est. 


MKLaHTH.  OPKR    YOr,.  XXHI. 


DE  ECCLESIA  ET  AUTOmTATE  YERBI 

DEL 


In  Editione  Wittebergensi  anni  1560. 


Saepe  disputari  solet,  quantuin  tribuendum  sit 
Ecclesiae  sententiis,  decretis  Synodorum,  et  Scri- 
ptorum  dictis.  Etsi  enim  regulam  tenemus,  ut 
verbum  Dei  amplectamur,  tamen  cum  videantur  in 
Apostolicis  scriptis  occurrere  loci  ambigui,  dispu- 
tant  aliqui  potius  esse  sentenlias  Ecclcsiae  sequen- 
das,  quam  scripta  Apostolorum. 

Deinde  affingunt  autoritatem  Ecclesiae  ante- 
ferendam  esse  verbo  Dei.  ac  posse  Ecclesiam  mutare 
tradita  in  verbo  Dei.  Citant  ad  has  opiniones  dictum 
Augustini:  Evangelio  non  crederem,  nisi  me  Ec- 
clesiae  Catholicae  commoveret  autoritas.  Itaque 
falso  praetextu  nominis  Ecclesiae  Pontifices  decer- 
iiunt  et  praecipiunt  multa  pro  libidine  contra  ver- 
bum  Dei,  confirmant  et  stabiliunt  impiam  doctdnam 
et  impios  cultus,  ac  plurimos  etiam  nunc  deterret 
a  vera  doctrina  Evangelii,  quam  profitemur,  solum 
nomen  E'jclesiae.  Ideo  necesse  est  de  autoritate 
Ecclesiae  recte  admoneri  homines. 

Rursus  etiam  quaedam  petulantiora  ingenia, 
cum  fingunt.ex  dictis  scripturae  male  detortis  no- 
vas  opiniones,  prorsus  aspernantur  consensum  ve- 
rae  Ecdesiae  et  omnes  Synodos  sine  disorimine, 
ut  cum  Servetus  rixatur  cum  Ecclesia  omniura 
temporum,  et  depravat  dicta  de  Verbo,  lohannis 
primo,  et  quaerit  concinniorem,  ut  ipse  putat,  in- 
terpretationem.  Ut  igitur  talis  petulantia  coercea- 
tur,  aliquo  modo  septis,  ut  ita  dicam,  opus  est 
Ecclesjae,  sicut  veteres  Synodi  et  Scriptores   alle- 


gant  prima  testimonia  ab  Apostolis  et  certis  auto- 
ribus  accepta. 

Tertullianus  contra  Praxeam  inquit,  hanc  re- 
gulam  tenendam  esse  adveisus  oinnes  haereses, 
Rectum  esse,  quodcinque  priiiuKn  est,  a<Uilferinum 
vero,  quodcunque  posterius.  Ej  quidem  vocat  pri- 
mum,  quod  Aposioli  certo  tradlderunt,  sic  enim 
ipse  sese  interpretatur. 

Irenaeus  contra  Florinum  allegat  autoritatem 
superlorum,  ac  nominatim  Polycarpi ,  qui  fuerat 
auditor  lohannis  Apostoli.  Inquit  enim  execratu- 
rum  fuisse  dogmata  Floriiii,  si  ea  audiissei,  et  vi- 
taturum  locum^  in  quo  illa  dicta  essent,  tanquam 
poUutum. 

Basilius  ollegat  nutricem  suam,  cuius  pietatem 
ait  tunc  in  piimis  fnisse  laudatam,  et  addit  eam 
accepisse  doctiinam  a  Gregorio  Neocaesariensi,  qui 
illo  tempore  erudiiione  et  miraculis  claruit,  et  refu- 
tavit  Samosatewum,  ac  rcliquit  brevern  confessionem 
fidei,  quae  continet  illustre  testimoninm  de  Trini- 
tate.  Extat  autem  in  libro  7.  Ecclesiasticae  hi- 
storiae. 

Origenes  allegat  Apostolos  de  Baptismo  infan- 
tum.  Ait  enim  in  cap.  6.  ad  Hciinanos,  Ecclesias 
accepisse  traditionem  ab  Apostolis,  ut  baptizentur 
irjfantes.  Hi  recte  alleg;int,  auto;  itaten»  Ecclcsiae. 
Quare  ordine  dicam ,    quid   sit    Ecclesia,    et    quae 


597 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


598 


aadienfla  sit,  ao  probatls  testiinoniis  utendum,  et 
tanien  (loctiina  iudicanda  ex  verbo  Dei,  ut  nianeat 
suninia  autoiitas  veibi  Dei,  iuxta  illud:  Si  quis 
aliud  Evangelium  docueiit,  anatiieina  sit. 

Primunn  auteni,  cum  nomino  Ecclestam,  non 
intelligo  Pontitices,  Episcopos,  et  caeteros,  qui 
probant  ipsorum  opiniones,  Nam  hi  sunt  hostes 
verae  Ecclesiae,  partiin  Epicurei,  parlim  Idolohi- 
trae  maniresti,  Sed  voco  Ecclesiani,  coetnm  vere 
credentium,  qui  habent  Evangeliuin  et  Saciamenta, 
et  sanctificantur  Spiritu  sancto,  si(;ut  Ephes.  5. 
describitur  Kcclesia,  et  lohan.  SO.  Oves  meae  vo- 
cem  meain  audiunt. 

Etsi  autem  necesse  est,  hanc  veramEcclesiam 
semper  duraie,  quia  regnuin  Cluisti  est  pei  petuuin, 
et  scriptum  est:  IMjinebo  vobiscum  usque  ad  con- 
summationem  seculi,  tainen  sciendum  est,  hanc 
veram  Ecclosiam  non  seniper  pariter  florere,  sed 
saepe  admodum  exiguam  esse,  ac  subiiule  restifui 
divinitus,  missis  veris  doctoiibus,  ut  Noae  tempore 
fuit  angusta  Ecclesia  et  paucorum  coetus. 

Ita  post  diluvium  retinuit  veram  docainam 
Melchisedech,  qui  fuit  Sem,  filins  Noae,  et  cum 
Idolohitria  apud  Chaldaeos  crevisset,  ac  pene  ubi- 
qae  extincta  esset  vera  doctrina,  Deus  renovat 
Ecclesiam  vocato  Abraham.  Postea  lifimilia  Abra- 
hae,  et  pauci  eius  auditores  sunt  Ecclesia,  cum 
interim  Chahlaei  et  Aegyptii  gloriarentur  se  esse 
posteros  patrum,  se  retineie  j»atiun>  excnpla  et 
cultum,  et  praedicarent  se  esse  popuhiin  Dei,  cum 
verbum  Dei  non  retinuissent,  eiiamsi  cerenionias 
retinuerant,  quibus  tamen  afHnxerant  perversas 
opiniones,  et  addiderant  idololatriam. 

Tempore  Acliaz  fuit  in  Israel  extincta  Ecclesia, 
postea  per  Eliam  et  Elisaeuir.  rursus  aucta  e>-t, 
deinde  iterum  collapsa  est. 

Cum  nasceretur  Christus,  fuit  in  luda  admo- 
dum  exigua  Ecclesia,  Maiia,  loseph,  familia  Zacha- 
riae,  Simeon,  Anna,  Pastores,  et  pauci  alii.  Interea 
regimen  Ecclesiasticum  fiiit  penes  Pharisaeos  et 
Saikhicaeos,  qui  erant  palain  impii.  Sadducaei 
etiam  erant  Epicurel,  et  tamen  arrogabant  sibi 
praecipue  titulum  popuH  Dei. 

Sic  et  tempore  Prophetarum  exigua  fuit  vera 
Ecclesia,  Esaiae  primo:  Nisi  Dominus  reHquisset 
nobis  semen,  sicut  Sodoma  et  («omorra  facti  esse- 
mus.  Haec  verba  gravissime  monent  nos,  ne  de 
Ecclesia  cogitemus,  tanquam  de  mundana  politia, 
ne  eam  suc<;essione  Episcoporum,  aut  gradu  et 
loco  Pontificum  metianmr,    sed  apud  eos  esse  sta- 


tuamus  Ecclesiam,  qui  retinent  veram  doctrinam 
Evangelii.  In  hoc  coetu  esse  alifjuos  vere  creden- 
tes  necesse  est,  Nam  ad  hunc  coetuni  pertinent 
promissiones.  Ideo  Esaias  detrahit  ilhim  augustum 
titulum  suis  principibus  et  Pontificibus,  et  inquit, 
exiguum  seinen  reliquum  esse  in  illo  ipso  populo, 
qui  vocabatur  populus  Dei. 

Et  leremiae  tempore,  cum  ei  Reges  et  Sacer- 
dotes  adversarentur,  non  erat  Ecclesia  coetus  sa- 
cerdotum,  sed  illi,  qui  credebant  concionibus  lere- 
miae.  Amos  3.  Sic  liberabitur  Israel,  ut  si  pastor 
duo  crura  leoni  ex  faucibus  eiipiat.  Denique  fuit 
exigua  Ecclesia  prae  multitudine  impiorum,  cum 
omnes  gcntes  praeter  populum  luda  prorsus  ami- 
sissent  notitiam  Dei. 

Praedicit  et  scriptura  futuras  post  Apostolos 
Ecclesiae  clades,  Matth.  14.  Multi  Pseudoprophe- 
tae  surgent,  et  decipient  multos.  Item:  Cum  vide- 
bitis  aboniinationem  desolationis  stantem  in  loco  san- 
cto.  Hic  significat,  in  Ecclesia,  quae  sic  dicitur, 
orituram  esse  Idololatriam,  qua  obruentur  vera  do- 
ctrina  et  veri  cultus ,  et  fiet  Ecclesiae  vastitas ,  id 
est,  solitudo  seu  extinctio.  Atfiue  ita  accidit.  Post- 
quam  abusus  Missarum  et  cultus  traditionum  orti 
sunt,  secutae  sunt  tenebrae  de  veris  cultibus,  de 
fide,  de  invocatione  in  fide,  de  officiis  vocationis. 
Quia  conscientia  intuens  in  propria  merita,  non  po- 
test  remissionem  peccatorum  inteliigere,  nec  veram 
invocationem  et  expectationem  auxilii  divini  etc. 

Item  :  Facient  signa  et  prodigia,  ut,  si  fieri  pos- 
set,  seducantur  etiam  electi,  2.  Tliessal.  2.  Veniet 
defectio  etc.  Luc.  18.  Putas,  quod  veniens  Filius 
hominis  inveniet  lidem?  Psal.  88.  Numqnid  vane 
constituisti  filios  hominum  etc.  Est  enim  querela 
de  venturae  Ecclesiae  ruina.  Haec  dicta  testantur, 
etiamsi  conservaii  Ecclesiam  necesse  est,  tamen 
praesertim  postremo  tempore  adn.odum  exiguam  et 
paucorum  coetum  esse,  qui  sunt  spreti  et  abiectiin 
hac  vita,  sicut  inquit  Paulus:  Non  multi  sapientes, 
non  multi  potentes  etc. 

Haec  testimonia  eo  citavl,  ut  primum  cogitetur, 
quid  sit  Ecclesia,  et  abducatur  animus  a  carnalibus 
opinionibus,  quae  fingunt  E  clesiam  esse  politiam 
Pontificum,  et  alligant  eam  ad  ordinariam  succes- 
sionem  Episcoporum,  sicut  impcria  consistunt  in 
ordinaria  successione  Principum.  Sed  Ecclesia  ali- 
ter  se  habet.  Est  enim  coetus  non  alligatus  ad  or- 
dinariam  successionem,  sed  ad  verbum  Dei.  Ibi 
renascitur  Ecclesia,  ubi  Deus  restituit  doctrinam,  et 
dat  Spiritum  sanctum.  Et  hoc  modo  regi  et  con- 
servari  Ecclesias,  non  ordinaria  successione,  testa- 
tur  Paulus  Ephe.  4.    Dedit  dona  hominibus,  Apo- 

38* 


599 


PHIL.  MEL.  SCFIPTA  DOGMATICA. 


600 


stolos,  Prophetas  etc.  Docet  enini  eam  esse  pro- 
prie  Ecclesiam,  in  qua  Christus  est  elficax,  et  cui 
dat  veros  doctores. 

Ideo  cum  obiicitur  nol«s  nomen  et  autoritas 
Ecclesiae,  primum  consideremus,  an  fiat  mentio  ve- 
rae  Ecclesiae,  an  vero  coetus  Pontificum,  et  suc- 
cessionis  ilhus  et  politiae,  nec  nos  sinamus  a  ver- 
bo  Dei  deterreri  falso  praetextu  nominis  Ecclesiae. 

Secundo,  Postquam  dictnm  est,  quae  sit  vera 
Ecclesia,  iam  addendum  est,  hanc  veram  Ecclesiam, 
quao  est  exigua,  ac  tantum  sanctorum,  retinere  ve- 
ram  doctrinam  Evangelii,  seu  articulos  fidei,  sicut 
Paulus  cam  vocat  sedem  veritatis.  Sed  haec  ipsa 
vera  Ecclesia  habet  doctrinam  alias  magis  alias  nii- 
nus  puram  et  perspicuam.  Habet  et  multa  infirma 
membra,  ut  Apostoli  erant  Ecclesia,  nec  tamen  in- 
telligebant  ante  Cliristi  resurrectionem,  quale  esset 
futurum  regnum  Christi.  Petrus  etiam  post  datum 
Spiritum  sanctum  adhuc  imaginabatur  cultus  legis 
necessarios  esse,  sed  de  coelo  admonitus  didicit 
regnum  Christi  non  esse  politiam  ludaicam,  sed 
culcus  spirituales,  ac  perpetuos,  Act.  10. 

Postea  inchoata  praedicatione  Apostolorum,  lu- 
cebat  in  ipsis  doctrina  pura  et  perspicua,  et  tamen 
interea  erant  multi  infirmi,  qui  tametsi  essent  vera 
membraEccIesiae,  et  tenerent  articulos  fidei,  tamen 
aliquid  addebant  erroris,  ut  qui  observabant  cultus 
legis,  nec  satis  intelligebant  abrogationem  legis,  et 
veros  cultus.  Hic  error  non  erat  levis,  et  ahquam 
caliginem  ofFundebat  articulis  fidei.  Ita  Christus 
praedicit  de  Ecclesia  postremi  temporis,  futuras 
magnas  tenebras,  quae  etiam  electos  impedient,  quo 
minus  puram  doctrinam  habituri  sint. 

Manet  igitur  aliqua  vera  Ecclesia,  quae  reti- 
net  articulos  fidei,  sed  interdum  minus  puros,  et 
obscuratos  ahquibus  incommodis  cpinionibus,  et 
habentibus  aliquid  erroris.  Ac  loquor  adhuc  de 
veris  Ecclesiae  membris,  et  Sanctis,  non  de  aliis, 
qui  amissa  luce  verbi,  amittunt  Spiritum  sanctum, 
et  sequuntur  rationis  iudicium,  et  cum  putent  se 
admodum  pia  tradere,  dicunt  aliena  et  impia.  Sic- 
ut  nunc  quoque  multi  sunt  praestantes  doctrina, 
bonis  moribus,  specie  pietatis,  qui  videntur  sibi  san- 
ctissima  dicere,  cum  procul  absint  a  vera  luce,  hoc 
est,  a  vero  intellectu  verbi  Dei.  De  talibus  nondum 
loquor,  veruni  adhuc  tantum  fit  mentio  de  veris 
membris  EcclesiaC:,  quae  magna  ex  parte  sunt  in- 
firma. 

Sic  igitur  inquit  Paulus:  Fundamentum  aliud 
nemo  potest  ponere,  praeter  id  quod  positum  est. 
Sed  alius  superaedificat  aurum,  alius  lignum,  alius 


stipulas  etc.  Fundamentum  intelligit  articulos  fidei, 
hoc  est,  summam  doctrinae  Christianae,  et  doctri- 
nam  de  beneficiis  Christi,  sed  ad  hanc,  inquit,  ad- 
dent  alii  utilem  doctrinam  et  explicationem,  et  ve- 
ros  cultus  spirituales,  Haec  vocat,  aurum.  Alii  ad- 
dent  stipulas,  id  est,  opiniones  incommodas,  et  ali- 
quid  erroris  habentes,  Sicut  initio  statim  conditae 
sunt  ceremoniae,  quae  secum  traxerunt  falsas  opi- 
niones. 

Ut  Ambrosium  existimo  esse  verum  membrum 
Ecclesiae.  Is  tamen  inquit  de  ieiunio  quadragesi- 
mae:  Caetera  ieiunia  sunt  vohmtatis,  hoc  necessi- 
tatis  est.  Haec  opinio  est  stipula  addita  doctrinae 
fidei. 

Sic  Basilius  addidit  monasticen,  tanquam  sti- 
pulas,  et  laudat  hoc  genus  vitae  immodicis  et  falsis 
praeconiis,  cum  quidem  ab  Episcopo  suo  reprehen- 
deretur.  Quod  autem  non  sit  leve  erratum,  insti- 
tuere  novos  cultus,  saepe  nionet  scriptura,  et  satis 
signlficat  haec  una  sententia:  Frustra  colunt  me 
mandatis  hominum.  Grave  peccatum  est  contra 
primum  praeceptum,  cultus  non  mandatos  a  Deo 
instituere,  aut  approbare.  Nam  prinium  praece- 
ptum  cum  prohibet  alienos  Deos,  etiam  prohibet 
alienos  cultus. 

Cyprianus  urget  poenas  canonicas ,  quarum 
tunc  erat  usus,  et  confirmat  opiniones,  quasi  sint 
necessariae,  et  propter  eas  remittantur  peccata,  In- 
terdum  inquit  absolutionem  sine  illis  inutilem  esse. 
Fortasse  sentiebat  commodius,  quam  locutus  est. 
Tamen  illi  errores  non  sunt  leves,  sed  admodum 
densae  stipulae,  obscurantes  puram  doctrinam  de 
beneficiis  Christi,  et  de  fide. 

> 

Porro  saepe  Scriptores  commodius  senserunt, 
quam  loquun-tur,  quia  plerique  fuerunt  admodum  in 
docendo  negligentes  et  improprii,  et  nuiltas  senten- 
tias  ac  formulas  a  vulgo  mutuantur,  in  quibus  ali- 
quid  inest  errorum,  Ut  nomen  satisfactionum  sumit 
Augustinus  a  vulgo,  etiamsi  errores  de  satisfactio- 
nibus  palam  reprehendit.  Torquet  se  in  hac  sen- 
tentia  interpretanda,  Omne  peccatum  est  volunta- 
rium,  ubi  disputat  de  peccato  originis,  cum  tamen 
sententia  sit  civile  dictum,  de  externis  delictis  tra- 
ditum. 

Sic  vocant  coenam  Domini  eblationem,  populi 
more,  cum  non  sit  instituta  oblatio,  sed  Christus 
ipse  fuerit  Sacerdos,  suum  ofierens  sacrificium.  Ac 
ne  fiebat  quidem  olim  in  ceremonia  Coenae,  oblatio 
corporis  et  sanguinis,  sed  ante  consecratlonem  of- 
ferebantur  panes^  et  aliae  res,  et  Sacerdos  dicebat 
se  offerre  preces,  gratiarum  actionem,  et  totum  cul- 


601 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


602 


tum,  qui  ibi  lieri  solet.  Etsi  igitur  oblatio  non  uno 
niodo  intellecta  fuit,  tamen  postea  nomen  detortum 
est  ad  oblationem  eorporis,  unde  secuti  sunt  ingen- 
tes  abusus. 

Dionysius  in  eo  libro,  qui  continet  ceremonias 
Ecclesiae,  cum  ritum  Synaxis  diligenter  describat, 
tameii  prorsus  nuUam  facit  mentionem  de  oblatione 
corporis  dominici.  Nec  Canon  Basilii  continet  hanc 
oblationem.  Sed  postea  dicain  plura  de  coena  Do- 
mini.  Haec  tantum  addidi,  ut  ostenderem  veteres  in- 
terdum  mutuatos  esse  sermones  incommodos  a  po- 
pulo,  ut  fieri  solet  omnibus  aetatibus. 

Interdum  vincuntur  iudiciis  et  exemplis  multi- 
tudinis,  quae  non  est  pia,  ut  trahantur  in  supersti- 
tiones  aliqua  humana  imaginatione,  ut  in  Synodo 
Nicena,  nisi  unus  Paphnutius  obstitisset,  fuisset  ap- 
probata  sententia  illorum,  qui  volebant  decretum 
tieri,  ut  sacerdotes  abstinerent  a  suis  uxoribus. 
Sic  Cyprianum  et  multos  alios  vicit  consuetudo,  ut 
probarent  frohibitionem  coniugii. 

Item,  tota  Synodus  Nicena  consensu  multitudi- 
nis  aut  temporis  victa,  approbavit  canones  poeni- 
tentiae,  qui  postea  pepererunt  non  tolerandos  erro- 
res.  Magna  exempla  etiam  pios  saepe  fallunt,  sic- 
ut  Antonii  exemplum  muhis  offudit  caliginem.  Ha- 
ctenus  dixi  de  piis,  qui  etiarasi  sunt  sancti,  tamen 
plurimi  sunt  infirmi.     Addam  nunc  de  lapsis. 

Interdum  pii  prorsus  labuntur,  et  amittunt  Spi- 
ritum  sanctum,  sicut  Origenem  iudicio  prorsus  fuis- 
se  lapsum,  praesertim  si  affirmavit  illos  prodigio- 
sos  errores ,  Quod  fuerint  innumerabiles  mundi, 
Quod  Diaboli  postremo  sint  salvandi.  Tertullianus 
etiam  inipie  damnat  secundas  nuptias,  fortassis  au- 
tem  resipuerunt.  MuUi  enim  vere  lapsi  in  vita  et 
doctrina,  tamen  resipiscunt.  Et  saepissime  fit,  ut 
sancti  vere  labantur,  nec  iudicent  iuxta  verbum,  et 
spiritualem  lucem,  sed  decipiantur  imaginatione  ra- 
tionis,  qui  tamen  deinde  resipiscunt.  Sicut  Ge- 
deon  prorsus  lapsus  est,  humano  consilio  instituens 
cultum. 

Ex  his  omnibus  sequitur  conclusio:  Etsi  vera 
Ecclesia,  quae  est  exigua,  retinet  articulos  fidei, 
tamen  illa  ipsa  vera  Ecclesia  potest  habere  errata, 
obscurantia  articulos  fidei.  Praeterea  muhi  ita  la- 
buntur,  ut  approbent  prorsus  impios  errores  ,  con- 
tra  articulos  fidei,  etiamsi  fortassis  aliqui  resipi- 
scunt. 

Primum  igitur,  cum  autoritas  Ecclesiae  allega- 
tur,  quaerendum  est,  an  fuerit  verae  Ecclesiae  con- 
sensus,  congruens  cum  verbo  Dei. 


Deinde  dicendum  est,  Scriptores  qui  extant, 
saepe  lapsos  esse,  et  fortassis  aliquos  ne  quidem 
membra  Ecclesiae  esse. 

Tertio  addendum  est  aliud  discrimen,  In  illo 
coetu,  qui  vocatur  Ecclesia,  est  ingens  multitudo 
impiorum,  quorum  plerique  antecedunt  caeteros  au- 
toritate,  specie  religionis,  opinione  doctrinae,  Quales 
fuerunt  in  populo  luda,  tempore  Hieremiae,  Ponti- 
fices  et  sacerdotes  impii,  qui  et  ipsi  contra  Hiere- 
miam  allegabant  autoritatem  sedis  ac  legis,  et  pro- 
missiones :  Non  peribit  Lex  a  sacerdotibus,  nega- 
bant  suum  coetum  errare  posse,  cum  tamen  pror- 
sus  errarent,  et  dissentirent  a  Hieremia.  Item,  tem- 
pore  Christi  erant  paucissimi  pii,  videlicet,  Zacha- 
rias  et  Simeon. 

Porro  cum  impia  multitudo  dominatur  in  Eccle- 
sia,  constituit  nomine  Ecclesiae  multa  falsa  et  im- 
pia.  Talis  multitudo  amplexa  est  applicationem 
Missarum  pro  vivis  et  mortuis,  cuhus  votorum  et 
sanctorum,  postea  exemplum  nocuit  piis.  Talis  mul- 
titudo  etiam  in  Synodo  constituit,  divellenda  essex 
coniugia  sacerdotum.  Saepe  autem  accidit  in  Ec- 
clesia,  ut  impii,  excellentes  ingeniis,  sumant  impe- 
tus  constituendi  religionem  humana  sapientia,  qui 
cum  non  moveantur  verbo  Dei,  sed  ducantur  ratio- 
nis  imaginatione,  et  quaerant  concinnas  opiniones, 
gignunt  impia  dogmata,  sicut  Samosatenus,  Arius, 
Felagius.  Alii  quaerunt  merita,  aut  quaerunt  spe- 
ciosum  regimen,  et  evia^iav  populi,  et  his  causis 
moventur  ad  instituendos  et  cumulandos  cultus,  ut 
Monachi  et  Gregorius,  et  hoc  tempore  Pontifices, 
Principes,  et  multi  viri  docti,  cupientes  constit»\ere 
Ecclesiam,  moventur  humana  sapientia,  et  omisso 
verbo  Dei,  vohmt  Ecclesiam  iuxta  suas  imaginatio- 
nes  constituere,  Nec  vident  esse  horribilem  impie- 
tatem,  discedere  a  verbo  Dei,  quaerere  Deum  sir:e 
verbo,  cultus  instituere  humano  arbitrio,  sine  man- 
dato  Dei,  vera  dogmata  mutare,  et  opprimere  puri- 
tatem  verbi  Dei. 

Cum  igitur  obiicitur  autoritas  Ecclesiae,  ut  de 
Missarum  applicatione,  Ecclesia  non  errat,  Ecclesia 
tot  secuhs  applicavit  Missas,  Igitur  mos  est  ser- 
vandus. 

Respondendum  est  ad  maiorem:  Ecclesia  uni- 
versa,  quae  est  nuiltitudo  dominantium  in  Ecclesia, 
potest  errare,  sicut  errabant  Pontifices,  et  sacerdo- 
tesj  leremiae  aut  Christi  tempore.  Et  quanquam 
praeter  illam  muhitudinem  sunt  aliqui  pii,  qui  reti- 
nent  articulos  fidei,  tamen  hi  quoque  moti  exemplis 
assentiuntur  quibusdam  erroribus.  Ita  fit,  ut  articulos 
fidei  minus  puros  retineant,  Sicut  videtur  Bern- 
hardus  conmiodius  sensisse,  quam  caeteri,  etsi  mul- 
tis  erroribus  assensit,  ut  abusui  Missarum,  pote- 
stati  Pontificiae,   votis,    cultui  Sanctorum. 


603 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


604 


Non  igitur  miiltitiulinis  aiiloritas  allegancla  est 
contia  yerbiim  Dei,  sed  redeinuium  ad  regulam: 
Si  quis  aliud  Evangelium  do''uerit,  anathenia  sit. 
Prima  sit  autoritas  veibi  divinitus  traditi.  Deinde 
illa  est  Ecclesia  existimanda,  quae  cum  verbo  illo 
consentit,  ut  inquit  Christus:  Oves  meae  vocem 
nieam  audiunt,  et  Auguttinus:  Quaestio  est,  Ubi 
sit  Ecdesia?  quid  ergo  facturi  sumus?  In  verbis 
nostiis  eam  quaesituii  Sumus,  an  in  verbis  capitis 
sui,  Domiiii  nostri  lesu  Christi?  Puto  quod  in  illius 
verbis  quaerere  debemus,  qui  veritas  est,  et  optime 
novit  corpus  suuni. 

Sed  liic  obiicitur:  Si  repudiatiir  autoritas  Ec- 
clesiae,  conceditur  deinde  nimis  magna  licentia  pe- 
tulaiitlae  ingeriiorum,  nam  reiectis  Kcclesiae  senten- 
tiis,  muhi  excogitabunt  novas  et  impias  interpreta- 
tiones  Scriptuiae.  Hoc  periculum  cum  non  sit  con- 
temnendum,  et  prosit  iliain  licentiam  coercere,  rur- 
sus  videndiim  est,  quatenus  requirenda  sit  autoritas 
Ecclesiae.  Servetus  eniin,  cum  renovat  im]»ium  er- 
rorem  Samosateni,  et  negat  verbum  intelligi  per- 
sonam  in  hoc  dicto:  In  principio  erat  verbum,  ma- 
gnifice  praedicat  autorilatem  Scripturae,  iubet  lianc 
anteferri  Ectlesiae  decretis.  Deinde  callide  dispu- 
tat  serinonem  sinipliciter  inielhgendum  esse,  Cum 
autem  veibum  in  communi  hominum  sermone  non 
sigiiificet  personam,  negat  apud  lohannem  intelli- 
geiidam  esse  peisonam,  ut  si  Demosthenes  hoc  di- 
ctum  legeret:  In  principio  erat  verbuin,  certe  non 
cogitaret  intelhgi  personam  aliquain. 

Quaero  igitur,  an  adversus  tales  non  prosit  op- 
ponere  autoritatem  Ecclesiae?  Hic  respondeo:  Sic- 
ut  Evangelium  praecipit  audiri  Ecclesiam,  ita  sem- 
per  dico,  eum  coetum,  penes  quem  fuit  verbum 
Dei,  et  qui  dicitur  Ecclesia,  audiendum  esse,  sicut 
iubenms  quoquo  audiri  nostros  Pastores.  Audiamus 
igitur  docentern  et  admciientemEccJesiam,  sed  non 
propter  autoiitatem  Ecclesiae  credendum  est,  Nam 
Ecclesia  non  coiidit  articulos  fidei,  tantuin  docet 
ac  adinonet.  Verum  propter  verbum  Dei  creden- 
dum  est,  cum  videlicet  admoniti  ab  Ecclesia,  intel- 
ligimus  hanc  sententiam  vere  et  sine  Sophistica,  in 
verbo  Dei  traditam  esse. 

Fortassis  Demosthenes  non  cogitaret  de  per- 
sona,  si  legeret :  In  piincipio  erat  Verbum.  Sed 
auditor  admonitus  ab  Ecclesia,  quod  verbum  signi- 
ficet  personam,  scilicet  Filium  Dei,  adiuvatur  iam 
ab  Ecclesia,  docente  et  admonente,  et  articulum 
credit  non  propter  Ecclesiae  autorifatem,  sed  quia 
videt  hanc  seiitcntiam  habere  firma  teslimoiiia  in 
ipsa  scriptura,  videt  de  quadam  persona  dici,  quae 
assumta  humana  natura  in  nmndo,  conversata  est 
cum  hominibus.  Hanc  personam  videt  adpellari  X6- 


yov,  Colhgit  testimonia  apta  et  firma  de  duabus  na- 
turis  in  Chri.^to.  Scit  enim  de  natura  Dei  creden- 
dum  esse  voci  coelesti,  ac  summam  impietatem  es- 
se,  comminisci  opiniones  de  natura  Dei,  sine  ipsius 
testimonio,  2.  Petr.  L  Et  Matth.  17.     Hunc  audite. 

Item,  valet  prima  Ecclesia,  ut  testis  Apostolo- 
rum.  Loquor  autem  de  dogmatibus,  non  de  huma- 
nis  traditionibus,  Nam  dogmata  volebant  esse  firma 
et  perpetua.  Ritus  humanos  non  volebant  esse  per- 
petuos  aut  immutabiles.  Nec  errabant  Apostoli  in 
doctrina.  Ideo  prodest  tenere,  ubi  allegent  vetu- 
stissimi  Scriptores  autoritatem  Apostoloium. 

Ut  de  Trinitate  citant  eos  Origenes,  Tertullia- 
nus,  Irenaeus,  Gregorius  Neocaesariensis,  Alexan- 
der  Episcopus  Alexandrinus,  et  alii  multi,  qui  cuin 
testentur  doctrinam  de  Trinitate  ab  Apostolis  acce- 
ptam  esse,  valde  confirmant  pios.  Itaque  talia  te- 
stimonia  non  sunt  aspernanda. 

Dixi  autem  audiendos  esse  Scriptores,  sicut 
nunc  quoque  dicinais,  audiendos  esse  Concionato- 
res,  qnia  aliqui  manent  in  Ecclesia,  qui  retinent 
veritatem,  alias  puriuSj  alias  impurius.  Sed  adden- 
dum  est,  ut  auditi  iudicentur  ex  verbo  Dei,  quod 
semper  manet  Reguia  doctrinae. 


Exempla. 

Augustinus  de  peccato  originali  acrius  conten- 
dit  quam  reliqui.  Docet  igitur  et  monet,  cumqiie 
videamus  eum  vere  et  sine  sophistica  recitare  sen- 
tentiam  Scripturae,  credimus  ArticuJum  non  pro- 
pter  Augustinum,  sed  propter  verbum  Dei,  et  vide- 
mus  idem  sentire  superiores,  etiamsi  huiic  Articu- 
luin  non  tam  copiose  aut  tam  perspicue  tractarunt. 


Aliud. 

Petrus  Alexandrinus  Episcopus,  contra  Mele- 
tium,  contendit  lapsos  recipiendos  esse,  et  ailegat 
veterum  autoritatem.  Nam  haec  verba  recitat  Epi- 
phanius,  ut  doctrina,  quae  ad  nos  usque  pervenit, 
tradit:  Docet  igitur  et  monet  Episcopus  ille  Alex- 
andrinus,  recipiendos  esse  lapsos.  Id  credimus 
non  propter  hunc  Episcopum,  sed  quia  videmus 
hanc  sententiam  traditam  esse  in  verbo  Dei,  ct  ac- 
cedunt  testimonia  veteris  Ecclesiae. 

Idem  de  Synodis  dico,   Audiendas  esse  Eccle- 


605 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBi;mi. 


606 


siae  Synodos,  quae,  cum  de  verbo  Dei  disputant, 
docent  et  monent  nos,  sed  iudicium  accedat,  et  cum 
vera  tradunt,  credamus  propter  verbum  Dei,  ut 
Nicena  Synodus  pie  ct  utiliter  docuit,  et  adnionuit 
omnem  posteritatem  de  Filio  Dei,  Sed  Articulum 
crediinus  non  propter  Syno<lum,  sed  quia  vldemus 
sic  traditum  esse  in  verbo  Dei. 

Caetera,  quae  sunt  extra  Scripturas,  non  sic 
amplectenda  sunt,  ut  Synodus  Nicena  condidit  Ca- 
nones  poenitentiae,  qui  sunt  traditiones  humanae 
extra  Scripturam,  et  fuerunt  semina  multarum  su- 
perstitiosarum  opinionum. 

Samsonis  convivae  non  poterant  interpretaii 
aenigma  in  convivio  propositum,  nisi  interrogata 
eius  coniuge.  Quare  Samson  inquit:  Nisi  arasse- 
tis  vitula  mea,  non  invenissetis  meam  quaestionem. 
Sic  circumspiciendum  est,  ubi  sit  coetus,  qui  habet 
verbum  Dei,  et  videndum,  qui  coetus  patrum  ac 
Synodorum  sit  purior,  hoc  est,  minus  habens  opi- 
nionum  extra  verbum  Dei.  llaec  Ecclesia  docet, 
monet,  testatur.  Sed  videndum  est,  an  ea  quae 
proponit,  habeant  firma  testimonia  verbi  Dei. 

Ac  profecto  pios  fateri  decet,  Pa+res  bene  me- 
ritos  esse  de  posteritate,  qui  acerrimis  contentioni- 
bus  propugnaverunt,  et  retinuerunt  pia  dogmata.  ! 
Id  beneficium  non  est  leve  diicendum.  Huc  perti- 
net  Augustini  dictum:  Evangelio  non  crederem, 
nisi  me  Ecclesiae  moveret  autoritas.  Non  sentit 
Augustinus,  maiorem  esse  Ecclesiae  autoritatem, 
quam  verbl  divini,  aut  Ecclesiam  posse  abolere  ar- 
tlculos  in  verbo  Dei  traditos,  Sed  sentit  Ecclesiam 
esse  doctricem  et  testem.  Non  crederemus  Evan- 
gelio,  nisi  Ecclesia  doceret  nos,  et  testaretur,  hanc 
doctrinam  ab  Apostolis  traditam  esse. 

Valet  etiam  hoc  dictum  ad  refutanda  nova 
dogmata,  qiiae  nunquam  in  Ecclesia  extiterunt, 
Sicut  Manichaei  nova  deliramenta  excogitaverunt. 
Nam  dogmata  necessaria  pietati,  necesse  est  initio 
extitisse  in  praedicatione  Apostolorum.  Ergo  nova 
et  prorsus  ignota  Ecclesiae  Apostolicae  sunt  reii- 
cienda.  Sed  de  dicto  Augustini  alias  disputatum 
est  copiosius.  Certe  non  concedit  Ecclesiae  auto- 
ritatem  stataendi  contra  verbum  Dei,  aut  abolendi 
articulos  in  verbo  Dei  traditos,  aut  condendi  no- 
vos  articulos  fidei. 


Catalogus. 

Aliquot    Synodorum  et   Patrum  exempla  colli- 
gam,  ut  appareat  in  illis  contlneri  dissimlles  raate- 


rias,  ne  sine  dlscrlmine  omnia  omnium  dicta,  aut 
omnes  Veterum  ritus  pro  necessariis  recipiantur. 
Sicut  inepti  quidam  ita  admirantur  antiqaitatem,  ut 
omnes  veteres  ritus  humanos  velint  restitui,  Per- 
inde,  ac  sl  nunc  velint  Spartanl  omnes  veteres  ritus 
suae  Reipublicae  resiltuere,  cum  rltus  ab  homlni- 
bus  excogitati,  partim  sint  vitlosi,  partim,  etlamsi 
sunt  probablles,  tamen  non  omnlbus  tcmporibas 
congruant. 

Synodus  Neocaesariensls  vetat,  ne  Sacerdotc» 
accedant  ad  convlvia  secundarum  nuptiarum,  ne 
eas  videantur  approbare.  Tales  rldiculae  constitu- 
tlones  multae,  bonis  admixtae  sunt.  Quare  dele- 
ctus  habendus  est,  nec  temere  omnibus  dictis  vete- 
ruoi  applaudendum. 

Anno  Domini  324.  Nicena  Synodus  a  Con- 
stantino  convocata  est,  in  qua  praefult  Antioche- 
nus  Episcopus  Eustatliius.  In  hac  Synodo  gravls- 
simae  controversjae  dogmatum  diiudlcatae  sunt,  et 
recte  damnati  sunt  errores  Samosateni  et  Arll, 
Item  Catharorum,  qui  lapsos  negabant  recipiendos 
esse ,  ac  negabant  eos  consequi  remissiouem  pec- 
catorum. 

Postea  politica  quaedam  ordinata  sunt,  de  gu- 
bernatione  Ecrlesiaruin,  ut  Alexandrinus  Episcopus 
praeesset  Ecclesiis  Orientis,  et  Romanus  Ecclesils 
nafionum  vicinarum.  liem,  ut  Episcopi  ordinentur 
a  vicinis  Episcopis.  Uaec  politica  ctsi  sunt  utilia, 
tamen  non  volebant  haberi  pro  articulis  fidei. 

Tertio,  Addlderunt  (juaedam  ceremonlalla,  vi- 
delicet  Canones  poenitentlae,  ut  vocahant  qui  initlo 
minus  duri  erant,  et  fortas.se  minus  habuerunt  su- 
perstltlonum.  Sed  postea  crevit  unus  ipsum,  et 
crevit  superstitio,  et  est  obscurata  gratuita  condo- 
natio.  Quare  in  hac  re  Patres  non  satls  cautl  fue- 
runt,  Cumque  eventus  postea  ostendit  talibus  exem- 
plis  superstitiones  crescere,  non  ita  miremur  in  hac 
re  Synodum,  ut  veiinms  illos  Canones  aut  appro- 
bare,  aut  reslituere.  Nec  propterea  dissentimus  a 
veteri  Ecclesta ,  retinemus  articulos  Synodi  de 
dogmatibus,  quac  proprie  ad  Ecclesiam  pertinent. 
Caetera,  quae  susit  extra  vel  contra  verbum  Dei, 
non  pertlnent  ad  Ecclesiam. 

Anno  Dominl  383.  Constantinopolitana  Syno- 
dus  a  Theodoslo  convocata  est,  in  qua  praefuit 
Episcopus  Constantinopolitanus,  controversia  gra- 
vis  diiudicaia  est  de  Spiritu  sancto,  quod  sit  per- 
sona  procedens  a  Patre  et  Filio,  et  sit  Deus,  et 
recte  damnati  sunt  Eunomius  et  alii,  qui  contrarlum 
senserant.  Sunt  et  politlca  quaedam  ordniata,  ne 
Episcopi  in  alienis  Dioecesibus  allquid  administrent. 


607 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


608 


Anno  433.  Ephesina  Synodus  convocata  est 
a  iuniore  Theodosio,  in  qua  praefuit  Cyrillus  Alex- 
andrinus.  Haec  Synodus  recte  daninavitNestorium, 
qui  negabat  in  Christo  unitum  esse  verbum  huma- 
nae  naturae,  substantiali  nnione,  sed  tantum  adesse 
verbum,  et  inhabitare  in  humana  natura,  velut  ho- 
spitem  in  doniicilio,  ut  ibi  esset  efficax. 

Haec  fuit  magni  momenti  controversia.  Nam 
in  Christo  vere  et  substantialiter  unitae  sunt 
duae  naturae,  Nec  verum  est,  humanam  naturam 
solam  csse  Christum,  ac  domicilium  esse  verbi  as- 
sistentis,  Inde  ursenint  pii  has  formas  loquendi  de 
unitate  ^^ersonae,  Deum  esse  natum,  passum  etc. 
Etsi  autem  Nestorius  negabat  se  cuni  Somosateno 
sentire,  tamen  suspicor  eum  re  ipsa  idem  sensisse, 
sed  in  speciem  aliter  proposuisse  vetus  delirium 
involucris  tectum. 

Anno  452.  Chalcedonensis  Synodus  convo- 
cata  est  a  Martiano  Imperatore,  in  qua  recte  damna- 
tus  est  Eutyches,  qui  negavit  etiam  duas  naturas 
in  Christc,  ac  contendit  ipsam  verbi  naturam  divi- 
nitus  missam,  editam  esse  per  virginem,  nec  duas 
esse  naturas  unitas,  Videlur  et  hic  renovasse  deli- 
rium  Saniosateni,  sed  alio  involucio  propositum. 
Hoc  iudicium  Synodi  laudandum  est. 

Caeterum  creverant  iam  in  Ecclesia  humanae 
traditiones.  Ideo  aliquas  addidit  haec  Synodus  vi- 
tiosas  constitutiones,  non  de  dogmatibus,  sed  de 
ceremoniis  et  cultibus  extra  Scripturani,  et  tamen 
adhuc  sunt  verecundiores  hae  constitutiones,  quam 
aliae  postea  natae.  In  hac  Synodo  prinmm  iacta 
est  constitntio,  quae  prohibet  nuptias  Monachis  et 
virginibus,  quae  vota  fecerunt,  et  excomuiunieat 
tales  contrahentes  connubia,  quanquam  addit  miti- 
gationem,  posse  et  hoc  concedi  iudicio  Episcopi. 

Verum  multa  politica  utiliter  tune  constituta 
sunt,  ne  Episcopi  ipsi  tenerent  administrationem 
facultatum  Ecclesiasticarum,  sed  ut  Ecclesiae  ha- 
berent  Oeconomos,  Ne  quis  plura  ministeria  tene- 
ret.  Item,  ne  quis  sine  ministerio  ordinaretur. 
Item,  ut  in  singulis  provinciis  Episcopi  quotannis 
conveniant,  et  Synodos  habeant  de  praesentibus 
Ecclesiae  controversiis. 

Haec  utilia  decreta  Synodorum  adversarii  dis- 
simulant,  ac  interim  alia  leviora  proferunt,  ut  vi- 
deantur  nobis  opponore  veteris  Ecclesiae  autori- 
tatem. 

Fuerunt  interim  et  aliae  Synodi,  seu  provin- 
ciales,  seu  frequentiores,  in  quibus  convenerunt  vi- 
cinarum  provinciarum  Episcopi.       Talis   fuit  Syno- 


dus  Antiochena  ante  Nicenam,  convocata  adversus 
Samosatenum,  quae  pie  et  recte  danmavit  Samosa- 
teni  impietatem.  Talis  item  fuit  Synodus  Gangren- 
sis  in  Galatia,  vetus  et  pura,  habet  optiuia  decreta 
contra  superstiiiones  de  coniugio,  de  clbis,  de  mo- 
nachatu.  Et  apparet,  hanc  Synodum  convenisse 
propter  Montanum,  Marcionem,  et  similes,  qui  il- 
las  superstitiones  valde  auxerunt. 

Secutae  sunt  aliae  posteriores,  ut  Anchirana, 
quae  habet  hanc  con^titutionem  memorabilem,  si 
diaconi  in  ordinatione  non  promiserint  se  victuros 
coelibes,  retinendi  sunt  in  nnnisleriis,  etiamsi  post- 
ea  ducunt  uxores,  sed  si  promiserint,  et  postea 
tamen  duxerint  uxores,  removendi  sunt  a  ministe- 
rio.  Habet  et  alios  Canones  de  annis  poenitentiae 
periculosos  et  superstitiosos. 

Laodicena  recte  damnat  Novatianos,  sed  errat 
taxans  digamos  etiam  laicos,  iubet  eos  prius  pu- 
niri,  quam  admittantur  ad  communionem,  prohibet 
etiam  baptisnmm  post  duas  seplimanas  quadiage- 
simae.  Caetera  politica  sunt  hoiiesta,  ut  cum  pro- 
hibet  nuptias  cum  haereticis.  Haec  Synodus  non 
longo  intervallo  secuta  est  Nicenam. 

Sub  Honorio  Imperatore  fuit  Toletana  prima 
Synodus,  quae  contiiiet  multa  capita  utilia  de  d«- 
ctrina.  Nam  pie  reoenset  articulos  de  divinitate 
et  naturis  Christi,  et  alios  quosdam.  Postea  quae- 
dam  attexit  politica,  et  ceremonias  de  chrismate, 
et  de  votis,  Haec  Synodus  prohibet  Diaconos  evehi 
ad  munus  presbyteri,  si  noii  abstineant  a  lcgitimis 
uxoribus.  Ifeni,  excominunicat  jiarentes,  qui  iilias 
votis  obligatas,  si  nubant,  parenlum  affectu  coni- 
plectantur.  Iteni,  ipsas  nuptas  non  admittit  ad 
communionem,  nisi  discedentes  a  maritis. 

Carthaginensis  quinta  anno  438.  habita,  prohi- 
bet  Episcopis,  Presbyteris  et  Diaconis  consuetudi- 
nem  legitimarum  coniugum.  Ita  pauhitim  cumulata 
est  prohibitio.  Antea  Diaconis  concessa  erat  con- 
suetudo  cum  uxoribus,  ut  testatur  Anchirana  Syn- 
odus.  Postea  secuta  est  prohibitio.  Et  hae 
constitutiones  de  coelibatu,  subinde  in  onmibus 
Synodis  repetuntur,  et  acduntur  acerbiores  poenac, 
sicut  quaedam  Toletana  Synodus  constituit,  ut  fa- 
cultates  mulierum  vendantur,  si  redeant  ad  viios. 

Porro  haec  Carthaginensis  Synodns  continet 
et  aliam  niemorabilem  constitutionem,  de  sacellis, 
de  aris  Sanctorum,  ubi  non  sunt  corpora  eoruin 
condita.  Has  aras  et  sacella  iubet  Episcoptis  de- 
moliri,  aut  si  metuant  tuinultus,  iubet  eos  in  con- 
cionibus  populum  dehortari,    ne  ad  illa  loca  acce- 


609 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


610 


dant.       Apparet  aliquos  crescentem  siiperstilionem 
in  cultu  Sanciorum  voluisse  prohibere. 

Synodus  Carthaginensis  anno  457.  egit  de  pro- 
vocatione  Episcoporutn,  Romanus  Pontifex  postu-  j 
lavit,  ut  concederetur  provocatio,  ubicu.ique  aliquis 
ad  Romanum  provocasset,  Idque  ut  obtineret,  com- 
misit  falsum,  citavit  commenticium  decretum,  quod 
affirmabat  in  eam  sententJam  editum  esse  in  INIce- 
na  Synodo.  Postea  ex  Constantinopoii  petitis 
exemplis  deprehensa  est  vanitas,  et  repudiata  peti- 
tio  Romani  Pontificis.  Huic  Synodo  interfuit  Au- 
gustinus.  Talibus  artificiis  Romani  Pontifices  viam 
sibi  ad  primatum  struxerunt.  Hoc  exeniplum  mo- 
net,  ne  ita  miremur  antiquitatem ,  ut  eam  omnibus 
vitiis  iiberemus. 

Carthaginensis  quarta,  decretum  continet  de 
precatione  et  oblatione  pro  mortuis  his  verbis :  Poe- 
nitentes,  qui  diligenter  servaruntCanones  poeniten- 
tiae,  si  casu  moriantur  ante  communionem,  com- 
mendetur  eorum  memoria  precationibus  et  oblatio- 
nibus.  llla  aetas  nondum  habebat  privatas  Missas, 
sed  tamen  paulatim  superstitio  creverat.  Hic  Ca- 
non  non  vecipit  mortuos,  nisi  diligeiiter  servatis  j 
ritibus  poenitentiae.  Item  addit  morem  de  oblatio- 
nibus. 


Tractavit  causam  gravissimam  Synodus  Mile-  * 
vitana,  cui  interfuit  Augustinus,  et  recte  defendit 
piam  doctrinam  de  peccato  originali,  de  gratia  et 
de  iustificatione.  Habet  et  politica  quaedam,  in 
quibus  haec  sunt  memorabilia.  Vetat  provocatio- 
nem  ad  transmarinos  Episcopos.  Hoc  decretum 
nunc  ne  Romanus  quidem  Pontifex  reciperet.  Ve- 
tat  item  ab  Imperatore  peti  ludices  non  Episcopos. 
Id  illis  temporibus  congruebat,  nunc  esset  dunim. 
De  divortio  etiam  sanxit,  ne  persona  innocens  rur- 
sus  contrahat  matrimonium,  et  addit  petendum  esse, 
ut  Imperator  legem  in  eam  sententiam  ferat.  Id 
quoque  durius  est.  Nam  Romae  Fabiola  contraxit 
aliud  connubium,  ut  apparet  ex  Hieronymo. 

Ea  Synodus  confirmat  et  superstitionom  de 
votis,  concedit  velari  virgines  ante  vigesimum 
quintum  annum  contra  vetere^  Canones.  Quan- 
quam  igitur  de  doctrina  tolerabiliter  pronuntiavit, 
tamen  postea  accedunt  aliquae  stipulae  et  super- 
stitiosae  constitutiones.  Quare  non  omnia  Syno- 
dorum  decreta  sine  delectu  probanda  sunt,  et  ta- 
men  fatendum  est,  pias  Synodos  bene  meritas  esse, 
quia  aliquos  doctrinae  Christianae  articulos  conser- 
vaverunt,  et  de  his  prodest  tenere  Synodonim  et 
antiquitatis  testimonium. 


MELAMTH.  OPER.  VOL.  Xlin. 


DE  ECCLESIASTICIS  SCRIPTORIBUS  VE- 

TUSTIS. 

Hi  quoque  bene  meriti  sunt,  praesertim  qua- 
tenus  sunt  testes  veteris  et  primae  Ecelesiae  Apo- 
stolorum.  Confirmant  enim  nos  suo  testimonio, 
De  Trinitate,  De  naturis  in  Christo,  De  baptismo 
infantum,  De  nsu  coenae  Domini,  De  ordinatione 
ministrorum,  De  coniugio  ininistrorum,  De  usu  in- 
r.ifferentium,  De  poenitentia  lapsorum.  De  his  ar- 
ticulis  omnibus  citantur  memorabilia  exempla  Apo- 
stolorum,  quae  nobis  patrocinantur. 

Caeterum  Scriptores  alii  in  aliis  materiis  fue- 
runt  diligenjtiores,  et,  ut  est  humanum,  saepe  in- 
considerate  effundunt  absurdas  et  falsas  sententias, 
quas  admoniti  haud  dubie  fuerant  correcturi.  Saepe 
cum  non  male  sentirent,  tamen  non  satis  perspicue 
dicere  potuerunt,  quod  volebant.  Saepe  propter 
temporum  consuetudinem  praesentes  traditiones  du- 
rius  defenderunt.  Aliquas  etiam  falsas  opiniones 
interdum  habuerunt.  Quare  non  sunt  sine  delectu 
omnia  Patrum  scripta  probanda,  et  saepe  ipsi  inter 
sese  pugnant,  nec  rarum  est  dissentire  aliquem  a 
se  ipso.  Quare  iudicium  esse  debet  penes  Apo- 
stolicam  scripturam:  Sed  subiicio  exempla. 


De   origine. 

Origenes  citans  Apostolorum  et  veterum  Ec- 
clesiarum  exempla  et  sententias,  est  testis  utilis 
posteritati  de  aliquot  articulis,  De  Trinitate,  De 
duabus  naturis  in  Christo,  De  baptismo  infantum, 
De  peccato  originali,  De  usu  coenae  Domini,  et 
de  aliis  quibusdam. 

Caeterum  miscuit  suis  scriptis  multas  falsas 
et  absurdas  sententias,  quarum  aliquas  etiam  ipsius 
aetas  improbavit.  Fingit  ante  hunc  mundum  fuisse 
plures  mundos,  Fingit  Diabolorum  et  damnatorum 
poenas  cessaturas  esse.  Haec  ipsius  aetas  etiam 
reprehendit. 

In  Rom.  tractans  hanc  propositionem,  Fide  iu- 
stificamur,  non  ex  operibus,  intelligit  ean>  xatd  av- 
vfxdoxijv,  fide  sumus  iusti,  id  est,  perfecta  fide  com- 
plectente  omnes  virtutes,  Idque  declarat,  dicit  idem 
posse  dici  de  caeteris  virtutibus.  Misericordla  su- 
mus  iusti,  scilicet  perfecta,  complectente  caeteras 
virtutes.  Hoc  nihil  aliud  est  dicere,  quam  homi- 
nes  propter  opera  et  propter  virtutes  suas  habere 
remissionem  peccatorum,  et  iustos  esse,  Cumque 
non  attendat,  quid  agat  Paulus,   quid  vocet  fidem. 


611 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


612 


quid  sibi  velit  illa  exclusiva,  Non  ex  operibus,  ad- 
dit  enanationes  coufusas  et  perplexas,  nec  sibi 
constat. 

Interdum  enim  efliindit  aliquod  tolerabile  di- 
ctum,  sed  id  postea  mox  corrumpit,  quale  illud  cst 
Rom.  4.  Initium  iustificatiouis  a  Deo  est  fides, 
quae  credit  jn  iustificantem,  et  haec  fides,  cum  iu- 
stificata  fuerit,  tanquam  radix  imbre  suscepto,  hae- 
ret  in  aninsae  solo,  ut  cum  per  legem  Dei  excoli 
coeperit,  surgant  in  eo  rauii,  qui  fructus  operum 
ferant,  Non  eigo  ex  operibus  radix  iustifiae,  sed 
ex  radice  fructus  operum  crescit,  illa  scilicet  ra- 
dice  iustitiae,  qua  Deus  acceptam  fert  iustitiam  sine 
operibus. 

In  3.  capite:  Ubi  est  gloriatJo  tua?  Videtur 
iam  propior  esse  Paulinae  sententiae,  admittit  ex- 
clusivam,  homines  sola  fide  iustificari,  et  allegat 
latronem  in  cruce,  et  muliei  em  apud  Lucain :  Fides 
tua  salvam  te  fecit.  Sed  postea  declarans  illa,  vide- 
tur  hoc  velle,  hominem  initio  consequi  remissionem 
peccatorum  sola  fide.  Postea  i-usium  esse  caete- 
ris  virtutibus,  sicut  ipse  postea  inquit:  Fides  repu- 
tatur  ad  iustitiam  ei,  qui  convertitur,  sed  postea 
iustitia  reputatur  ad  iustitiam,  porro  mira  varietas 
et  perplexitas  est  enarrationis,  etiamsi  largitur  ho- 
minem  initio  sola  fide  consequi  remissionem  pecca- 
torum,  tamen  ]  ostea  imaginatur  conveisos  sine 
peccato  esse  propter  caeteras  virtutes,  dissentit  a 
Paulo  et  a  reliquis  sciipturis  divinis,  iuxta  illud: 
Non  iustificabitu.'  in  conspectu  tuo  omnis  vivens. 
Item:  Si  dixerimus,  quod  peccatum  non  habeamus  etc. 

In  cap.  7.  clare  dicit,  Sanctos  repraesentare 
alienam  pensonam,  cum  sibi  tribuunt  peccatum,  ut 
apud  Danielem:  Non  in  iustificationibus  nostris, 
sed  in  misericordia  tua  exaudies  nos.  Tales  sen- 
tentias  corrumpit,  et  docet  fiduciam  propriae  iusti- 
tiae  vel  desperationem.  Cap.  3.  inquit:  Sine  lege 
menirestata  est  iustitia  Dei,  id  est,  sine  lege  natu- 
rali  sunt  traditae  novae  leges  Evangelicae.  ut  illa: 
Nesciat  dextra,  quid  faciat  sinistra,  Haec  inquit, 
lex  erat  ante  ignota.  Item:  Lex  est  spiritualis,  in- 
telligit  tantum  de  allegoria,  id  est,  ceremoniae  ha- 
bent  allegoriam  et  saepe  incommode  spiritum  in- 
telligit,  non  de  Spiritus  sancti  motibus,  sed  tantum 
de  hiterpretatione  vel  cogitatione  allegorica. 

Cap.  8.  Quod  erat  impos.sibile  legi,  quia  in- 
firmabatur  per  carnem,  Trarsfert  carnem  ad  legem, 
Caro  legi^i  erat  iiifirma,  id  est,  ceiemoniae  erant 
impo.ssibiles,  inutiles  etc.  At  Paulus  carnem  in- 
telligit  naturam  hominis,  Lex  infirmabatur  per  car- 
neiB,    id    est,  non   polerat  fieri  ab  humana  natura. 


Hi    loci    ostendunt    Origenem  currere    extra   viam, 
nec  attendere,  quid  agat  Paulus. 

Possem  multa  levia  coHigere,  ut  cum  Petrum 
ait  excellere  caeteris,  quia  ei  dicitur  numero  plu- 
rali:  Erit  solutum  in  coelis,  Ad  totum  coetumApo- 
stolorum  dicitur  numero  singulari:  Erit  sohitum  in 
coelo,  Sed  haec  futilia  omiito.  Caeterum  eruditis 
et  iudicium  adhibentibus  prodest  vetera  scripta  le- 
gere,  primum  propter  historica  testimonia,  deinde, 
quia  illorum  collatio  acuit  et  exercet  studiosos. 
Ita  proderit  et  Origenis  lectio  iis,  qui  antea  recte 
instituti  sunt,  et  suinmain  Christianae  doctrinae 
tenent. 


De   Dionysio. 

Unus  est  Libelhis  Dionysii  de  Ecclesia.stica 
Hierarchia,  qui  propter  historiani  est  utilis.  Caeteri 
continent  otiosas  speculationes.  Illic  autem  tra- 
duntur  ceremoniae  Sacramentorum,  et  ritus  Eccle- 
siae,  et  apparet  mediocres  adhuc  fuisse  ceremonias 
illo  ternpore.  Praecipue  autem  ritus  ^vlissae  ibi 
considerandi  sunt,  ut  appareat  receiitiores  in  Eccle- 
siae  Papae  procul  recessisse  a  veteri  foima.  Psal- 
mi  quidam  et  lectiones  ex  Evangelio  recitabantur, 
dicebantur  preces  pro  Ecclesia  et  Republica.  Post- 
ea  Piesbyter  stans  ad  aram,  recitabat  verba 
Christi  de  coena  Domini.  Deinde  distribuebat  po- 
pulo  Sacramentum.  Sequebatur  gratiarum  actio. 
Hic  fuit  ritus  Missae,  unde  manifestum  est  Missain 
tantum  fuisse  commuiiionem,  nec  fuisse  ullas  pri- 
vatas  Missas.  Quin  et  illud  mirandum  cst,  quod 
nec  mentio  fit  oblationis,  ne  ri^uin  quidem  recen- 
set  oflerentis.  Haec  apud  Dionysium  praecipue 
prodest  observare,  ut  antiquitatem  opponamus  iis, 
qui  defendunt  abusus  Missarum. 

Recenset  baptismum,  Chrisma,  communionem, 
ut  dixi,  oidinationem  presbyterorum,  et  eorum,  qui 
vota  faciebant,  et  unctionem  mortuorum,  ubi  nar- 
rat,  qaales  fuerint  ceremoniae  funerum,  cum  cada- 
ver  in  templo  collocatum  esset,  praesente  populo 
recitabantur  aliquae  lectiones  ex  sacris  literis  de 
resurrectione.  Deinde  iiibebatur  populus  gratias 
agere  in  precibus,  quod  hic  pie  decessisset  in  agni- 
tione  Evangelii.  Addebatur  adhortatio,  ut  sibi 
quisque  precaretur  pium  exifum  ex  hac  vita.  Hic 
mos  fuit  plenus  pietatis,  et  laude  dignus.  Quae 
enim  possunt  maiora  beneficia  cogitaii,  quam  in 
illo  ingenti  agone  retinere  Chrlsti  agnitionein,  ad- 
iuvari  a  Christo  et  salvari.  Hanc  ceremoniam  me- 
liorein  recentior  aetas  prorsus  abolevit,  retentis  et 
cumulatis  deterioribus. 


613 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


614 


Addit  autem  Dionysius,  post  hanc  adhoitatio- 
nem,  abiisse  presbyterum,  et  perfudisse  oleo  cada- 
ver,  et  precatum  esse,  ut  Deus  ei  condonaret  in- 
firmitatem,  quae  in  eo  reliqua  fuisset  post  conver- 
sionem.  Postca  cadaver  condebatur  in  terram. 
Hae  tantum  funerum  fuerunt  ceremoniae  tunc  qui- 
dem,  nondum  in  Missa  fiebat  defunctorum  mentio, 
Multo  minus  ofterebatur  corpus  Domini  pro  mor- 
tuis.  Hanc  proplianationem  sacraraenti  posterior 
aetas  addidit. 

Hactenus  de  Dionysio,  in  quo  etsi  ceremoniae 
aliquanto  minus  vitiosae  sunt,  tamen  sunt  initia 
Monachatus,  et  hoc  gravi  reprehensione  dignum 
est,  quod  non  discernit  inter  Sacramenta  divinitus 
instituta,  et  humanas  traditiones.  De  Chrismate 
perinde  loquitur  ut  de  Baptismo,  et  aequat  ituqfQya 
iQyoig,  ut  ita  dicam.  Monachorum  ordinationem 
etiam  antefert  ordinationi  ministrorum,  quod  est 
valde  vituperandum ,  cum  ordinatio  ministrorum 
pertineat  ad  praedicationem  Evaiigelii.  IUa  vero 
Monachoruni  ordinatio  sit  superstitiosa ,  et  tantum 
fiat  propter  cultum  prohibitum  iuxta  illud :  Frustra 
colunt  me  mandalvs  hominum.  Et  tamen  ibi  Mo- 
nachatus  vocatur  perfectio.  Ergo  valeant  eius  te- 
stimonia,  quod  ad  historiam  attinet,  ut  sciamus, 
qui  ritus  tunc  fuerint  usitati,  non  fiant  dogmata 
aut  leges  ex  eius  descriptionibus. 


De  Tertulliano. 


In  Libello  sie  corona  militis  multa  dicit  de  ri- 
tibus  humanis,  et  durissime  declamitat  de  consue- 
tudine,  habendam  eam  esse  pro  lege.  His  dictis 
in  Ecclesia  male  detortis,  ut  fit,  confirmarentur  in- 
gentes  errores  onmibus  aetatibus,  quia  nunquam 
tunta  est  vigilantia  hominum,  ut  non  obrepant  ali- 
quae  vitiosae  consuetudines. 

Recenset  autem  Tertullianus  admodum  pueriles 
mores,  ne  post  Baptismum  primis  septem  diebus 
eatur  in  balneum.  Item,  ut  baptizas  praebeatur 
gustandum  lac  et  mel.  Ibi  inquit  etiam:  Oblatio- 
nes  pro  defunctis,  pro  natalitiis,  annua  die  facimus. 
Id  nunc  impie  detorquent  adversarii  nostri  ad  Mis- 
sas  pro  mortuis.  Cur  natales  omittunt,  si  tantum 
tribuunt  autoritati  Tertulliani?  Sed  ille  non  loqui- 
tur  de  coena  Domini.  Verum  in  diebus  natalibus 
et  funerum  adferebantur  in  templa  cibi,  et  alia  mu- 
nera  pauperibus.  Haec  vocabant  oblationes  et 
dydnag,  et  mos  erat  ab  ethnicis  a(  ceptus,  sed  non- 
nihil  correctus.  Nam  Ethnici  dabant  epulas  etiam 
in  templis,  in  nataiibus  et  funeribus,  ac  postea  Ni- 
cena  Synodus  et  aliae  prohibuerunt  hanc  pompam 
natalium. 

Engo  ut  de  caeteris  dictuni  est,  testimonia  hi- 
storica  in  Tertulliano  prosunt,  ubi  commeinorat, 
quid  senserit  prior  Ecclesia:  Sed  eius  enarrationes 
et  disputationes  non  recipiantur  tanquam  dogmata, 
nisi  quatenus  consentiunt  cum  Apostolica  scri- 
ptura. 


Tertullianus  recte  confutavit  Marcionem  et  re- 
liquos  eius  factionis  haereticos.  Continet  utilia  Te- 
stimonia  de  Trinitate,  recitans  non  suam  senten- 
tiam,  sed  veterem  acceptam  ab  ApostoUs.  Adver- 
sus  Praxeam  extat  luculentum  testimonium  de  verbo, 
hoc  est,  de  Filio  Dei,  quod  sit  persona,  etiam  ante- 
quam  adsumpsit  humanam  naturam. 

I 

Caeterum  et  veteres  reprehendunt  quaedam 
eius  errata ,  videlicet,  quod  secundas  nuptias  da- 
mnat ,  et  ridicule  argumentatur :  Non  licet  fratris 
mortui  uxorem  ducere,  Ducens  viduam  relictam  a 
Christiano,  ducit  fratris  mortui  uxorem,  Ergo  non 
recte  facit. 

Ludit  etiam  de  regno  Sanctorum,  quod  finge-  i 
bant  duraturum  esse  mille  annos  in  hac  corporali  ) 
vita,  ante  mundi  conflagrationem  et  ante  ultimum  j 
iudicium,  paulatim  aliis  citius,  aliis  tardius  resur-  ! 
gentibus.  Hoc  ludaicum  deliramentum  prorsus  ex-  I 
plodendum  est  ex  Ecclesia.  i 


De  Cypriano. 

Cyprianus  vixit  circiter  annum  Domini  260. 
Continet  utilia  testimonia,  De  Trinitate,  de  Ba- 
ptismo  parvulorum,  De  usu  coenae  Domini,  et  de 
forma  electionis  Episcoporum,  quos  scribit  electos 
esse  a  coetu  Ecclesiae,  et  eam  elecrionem  com- 
probatam  esse  adhibitis  aliquibus  vicinis  Episcopis. 

Sed  veteres  etiam  taxanint  Cyprianurn,  quod 
sentit  baptizatos  ab  hae  reticis  rursus  baptizandos 
esse.  Effundit  inter  declamandum  interdum  absur- 
das  sententias,  cum  exf»ggerat  immoderatis  hyper- 
bolis  causam,  quam  instituit,  Ut  de  poenis  Canoni- 
cis  admodum  duriter  scribit,  ait  non  valere  abso- 
lulionem,  nisi  illae  poenae  fuerint  persolutae.  Hoc 
dictum.  quantum  habeat  incommodi,  non  est  ob- 
scurum. 

Vehementer  etiam  declamitat  de  coelibatu,  etsi 
eum  quidem  locum  mitigat,   iubet  contrahere  con- 

39* 


615 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


616 


iiigia  illos  ipsos,  qiii  vora  fecerant,  si  non  servent 
pi"oniissiim.  In  libello  tle  eleemosyna  inquit :  pec- 
cata  ante  baptismimi  commissa  remitti  propter 
Christi  passionem,  sed  post  baptismum  quaerendam 
esse  remissionem  per  eleemosynas.  Idem  repetit 
de  lapsis^  consumptum  esse  beneficium  Christi  in 
baptismo,  postea  per  eleemosynas  quaerendam  esse 
remissionem.  Haec  sunt  plena  absurditalis,  quae 
admonitus  haud  dubie  correxisset,  Non  igitur  di- 
cta  ipsius  omnia  pro  dogmatibus  habenda  sunt. 

De  coena  Domini  solet  uti  verbis  oblationis 
et  sacrificii,  sicut  caeteri,  qui  dicunt  promiscue: 
Offerimus  orationes,  Offerimus  panem,  vinum,  Of- 
ferimus  corpus  et  sanguinem  Christi^  Nam  id  quo- 
que  reperitur  apud  Cyprianum.  Hinc  adversarii 
nostri  sumunt  testimonia,  ad  defendentVim  proplia- 
nationeui  Coenae  Domini  in  Missa  privata  etc. 

Magna  vis  est  consuetudinis,  et  hanc  sequen- 
tes  saepe  improprie  loquuiUur  homines,  Ut  nunc 
Missam  dicimus,  cum  nulli  nota  sit  nominis  ety- 
mologia.  Ita  veteres  retinuerunt  vocabula  oblatio- 
nis  et  sacrificii,  non  admodum  curantes  etymolo- 
giam,  aut  propriam  significationem.  Et  quia  vidit 
Augustinus  alitjuid  in  his  appellationibus  esse  in- 
commodi,  ipse  leniit,  Sacrificium,  inquit,  dici  pro 
memoria  sacrificii,  et  oblalionem  pro  memoria  obla- 
tionis.  Hae  sunt  metonymiae,  ut  dicinms,  Pascha 
pro  memoria,  seu  signo  transitus.  Sed  nolo  argute 
vel  iiiierpretari  vel  excusare  locntionem  usitatam 
illius  temporis.  Sic  enim  populus  loquebatur,  qui 
interdum  reciplt  impropriam  vocem. 

Irenaeus  clare  dicit  hanc  oblationem  esse  gra- 
tiarum  actionem.  Idem  sentiebant  caeteri,  ut  testa- 
t'u-  nomen  Eucharistiae,  Quare  senserunt  esse  ee- 
remoniam,  qua  aguntur  gratiae.  Id  nihil  -habet  in- 
commodi.  Accipimus  enim,  ut  admoneamur  bene- 
ficii  nobis  donati  a  Christo,  et  fitlem  exuscitemus, 
deinde  agamus  gralias  pro  eo  beneficio,  nec  inde 
sequitur,  id  opus  pro  aliis  faciendum  esse,  aliis  ap- 
plicandum  esse  etc.  Haec  monstra  ne  quidem  co- 
gitarunt  Patres.  Ergo  cum  legimus  nomen  sacri- 
ficii  et  oblationis,  intelligamus  aut  signum  sacrificii 
et  oblationis,  aut  gratiarum  actionem,  non  affinga- 
mus  applicationem  pro  aliis. 

Interdum  uno  nomine  vocant  oblationem,  totum 
illud  negotium,  quod  ibi  agatur,  videlicet,  orationes 
et  coenam  Domini,  Hcc  cum  fit^  orationes  inteili- 
gantur  esse  oblationes. 

Leguntur  etiam  apud  Cy^rianum  de  mortuis 
quaedam  verba,  quae  recentiores  male  detorquent, 
Sacrificia  pro  eis  offerimus,  sed  haec  dicit  de  Mar- 


tyribus.  Horum  enim  fiebat  mentio  in  preoatio- 
nibus,  cum  agerentur  gratiae  Deo,  quod  illos  adiu- 
visset.  Sicut  Graecus  Canon  dicit :  Offerimus  pro 
Patriarchis,  Prophetis,  Apostolis,  id  est,  agimus 
gratias,  quod  Ecclesiam  inde  usque  ab  initio  tibi 
elegisti,  redemisti,  sanctificasti  etc.  Haec  fuitinitio 
sententia  iiorum  verborum,  non  petebatur,  ut  mor- 
tuis  Deus  relaxet  poenas.  Postea  accesserunt  tem- 
pore  malae  opiniones,  et  partini  verba  priora  mu- 
tata  sunt,  partim  retenta  forma  veterum  verborum 
aliud  intellexit  posteritas,  quam  priores  intelle- 
xerant. 

Ergo  testimonia  antiquitatis  non  patrocinantur 
recentioribus  abusibus,  quae  partim  aliena  sunt  a 
praesentibus  moribus,  partim  si  quid  habent  vitii, 
non  debent  opponi  firmis  testimoniis  scripturae, 
quia  etiam  reliquae  aetates  habuerunt  sua  incom- 
moda.  Haec  simplicissime  sine  sopListica  respon- 
deo  ad  verba  oblationes  et  sacrificii. 


De  Basilio. 


In  Basilio  extant  utilia  testimonia,  De  Trinitate, 
et  de  poenitentia,  contra  Novatum.  In  concione 
de  humilitate  tradit  egregiam  sententiam  de  iustitia 
fidei,  quae  nobis  aperte  patrocinatur.  Sine  uUa 
Sophistica  detrahit  iustificationem  bonis  operibus, 
nec  loquitur  de  ceremonialibus,  sed  de  omnibus 
virtutibus,  nec  tantuui  loquitur  tle  operibus  ante 
renovationem,  sed  devirtutibus  in  renovatis,  acin- 
bet  sentire,  quod  sola  fiducia  misericordiae  propter 
Christum  promissae  iusti  simus. 

Verba  eius  haec  sunt: 

Dicit  autem  Apostolus:  Qui  gloriatur,  in  Do- 
mino  glorietur,  dicens,  quod  Christus  nobis  factus 
sit  sapicntia  a  Deo,  iustitia,  sanctificatio ,  et 
redemptio,  ut  sicut  scriptum  est,  gloriaturus  in  Do- 
mino  glorietur.  Haec  est  enim  perfecta  et  integra 
gloriatio  in  Deo,  quando  ne  quidem  propter  iusti- 
tiam  suam  aliquis  cffertur,  sed  agnoscit  sibi  deesse 
veram  iustitiam,  fide  autem  sola  in  Christum  iusti- 
ficari,  et  gloriatur  Paulus  se  despicere  suam  iusti- 
tiam,  quaerere  autem  fide  per  Christum  iustitiam, 
quae  ex  Deo  est. 

Haec  verba  satis  ostendunt,  Basilium  sic  in- 
tellexisse  iustitiam  fidei,  quod  sentiendum  sit  nos 
propter  Christum  per  misencordiam  iustos,  id  eit, 
acceptos  esse,  non  propter  proprias  virtutes. 


617 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


618 


Caeleruni,  quod  Basilius  piimum  instituit  coe- 
tus  Monaclioruni,  id,exeni|>luin  nocuit,  et  aliquid 
habuit  vitii,  etiamsi  ipse  prinuun  non  hpbuit  crassas 
supersfitiones,  et  illi  coetus  adhuc  quaedam  imago 
erant  scliolarum.  Circumreruntur  et  lihri  quidam 
eius  nomine,  qui  continent  Re^ulas  Monachoruni, 
quorum  ahqui  haud  dubie  sunt  suppositicii,  et  longo 
tempure  post  Basilium  nati.  Sunt  enim  pleni  fal- 
sarum  opinionum  de  coelibatu,  et  aliis  cultibus  ex- 
cogitatis  sine  mandato  Dei,  et  continent  ridiculas 
nugas,  ut  magnum  acervum  poenarum  seu  satis- 
factionum,  quas  vocat  imiiiJia,  si  riserit  puella  in 
choro,  sedeat  biduo  in  vestibulo,  et  similes  nae- 
nias,  quas  si  quis  vellet  renovare  admiratione  an- 
tiquitatis,  vere  insaniret. 


De  Gregorio  Nazianzerio. 

Nazianzenus  tractavit  articulum  de  Trinitate, 
Alia  dogmata  leviter  attingit.  Scripsit.  vitam  Cy- 
priani,  in  qua  narrat,  quandam  pueUam  amatam 
esse  a  Cypriano  ante  conversionem,  quae  invocans 
Mariam  virginem_,  vicerit  magicas  incantationes  Cy- 
priani. 

Hoc  exemplum  citatur  de  invocatione  Sancto- 
rum.  Etsi  autem  videtur  esse  licta  fabella,  et 
postea  sparsa  titulo  Nazinnzeni,  tamen  etiamsi  vera 
esset  historia,  non  est  cifan<la  ad  conHrmandam  in- 
vocationem  Sanctorum,  Nam  errores  piorum  non 
sunt  opponendi  verbo  Dei ,  et  omnibus  aetatibus 
etiam  pii  in  Ecclesia  habent  suas  infirmitates. 

AUegant  etiam  ex  Basilio  et  Nazianzeno,  quod 
in  fine  concionum  de  Sanc(is,  solent  eos  conipel- 
lare:  O  Athanasi  ora  pro  nobis  Etsi  autem  hae 
Apostrophae  ex  Rhetoricis  figuris  excusari  pos- 
sunt,  tamen  fieri  potest.  ut  more  sui  tern])oris  tunc 
invocaverint  Sanctos,  Nam  invocatio  Sanctorum 
paulatim  tunc  in  Ecclesiam  iirepsit,  Et  errores 
temporum  trahunt  homines,  ut  usitata  n.inus  im- 
probent,  et  boni  consulant,  Sicut  impetus  fluniinum 
secum  rapit  navigantes.  Nec  tamen  ideo  appro- 
banda  est  invocatlo  Sanctorum.  Ac  postquam  mos 
crevit,  et  iam  retecta  est  impietas,  prorsus  ex  Ec- 
clesia  toUi  debet.  Nec  Basiiius  de  invocatione 
quicquam  dicit,  tantum  ait  celebrari  memoriam 
Sanctorum,  ut  eorum  virtutes  imitemur.  Et  vocat 
Sanctos  adiutores  precum  nostrarum,  non  quod 
sint  invocandi,  sed  quia  omnes  beati  in  coelo  orant 
pro  Ecclesia,  et  eani  Deo  commendant. 
• 
Epiphanius  scribit  mulieres  quasdam  invocantes 


virginem  Mariam,  solitas  circumferre  illius  sta- 
tuam.  Iloc  totum  negotium  doinnat,  et  vocat  ido- 
lolatricum  opus.  Continet  eiiim  Epij!hanius  rcfuta- 
tiones  veterum  haeresiuni,  praecipue  de  Trinitate, 
et  paucis  aliis  materiis,  qiiem  quidem  historicum 
praecipue  legendum  esse  censeo. 


De  Chiysostomo. 

Chrysostomi  aetas  multos  iam  vitiosos  mores 
receperat,  quos  ipse  recensens,  non  reprehendit, 
Sicut  laudat  adeuntes  monimenta  Sanctorum,  facit 
et  mentionem  orationis  pro  mortuis.  Monasticani 
immodicis  et  falsis  laudibus  ornat.  In  tractatu  de 
poenitentia  cum  colhgit  multos  modos  consequen- 
dae  remissionis  peccatorum,  scilicet  eleemosynas, 
lacrymas,  et  alia  opera.  tamen  ncn  facit  mentionem 
fidei,  de  qua  oportuit  dici,  Ac  scriptum  ilhid  ple- 
raque  falsa  continet,  et  confusum  ac  perplexum 
est. 

Graeci  maxime  laudaverunt  comnientarios  in 
Paulum,  ubi  in  locis  de  iustificatione  et  de  fide  se- 
riesPaulinae  di.sputationis  deducit  eum  eo,  ut  saepe 
repetat  hanc  sententiam,  Quod  fide  consequanrar 
remissionem  peccatorum  propter  Christum,  non 
propter  opera.  Et  diserte  dicit,  Fide  non  solum 
diligl  Deum,  sed  vicissim  credentes  sentire,  quod 
a  Deo  diligantur,  quanquam  nmltis  modis  rei  sint. 

In  hac  sententia  satis  signilicavit  se  intelligere 
fidem,  non  tantum  de  notitia  historiae,  sed  de  fidu- 
cia,  qua  credimus  nobis  remitti  peccata,  et  quidem 
hanc  fidem  discernit  ab  o[)eribus,  a  non  furando, 
non  occidcndo  etc  et  dicit  hunc  cuhum  superiorem 
esse.  Quanquam  autem  eius  enarratio  simplicior 
esl  et  minus  impura,  quam  Origenica,  tamen  ipsa 
quoque  est  obscura,  nec  ubique  secum  ipsa  con- 
sentit. 

In  7.  Cap.  longius  currit  extra  septa,  Ait  con- 
cupiscentiam  et  afiectus,  nisi  pariant  externum 
opus,  non  esse  peccata.  Sed  tamen,  si  quis  at- 
tente  et  cum  iudicio  leget  cominentarios  illo.s,  multa 
inveniet  testinionia  nmhoi  um  articulorum.  Et  quan- 
quam  tunc  in  Ecclesia  cafigo  fuit,  tamen  apparet 
retinuisse  plerosqiie  lianc  conmmnem  sententian», 
Quod  fide  propter  Christum,  non  propter  opera, 
donetur  remissio  |ieccatorum.  Ideo  etsi  interdum 
minus  commode  loquuntur  veteres,  tamen  in  aliis 
locis,  quid  re  ipsa  voluerint,  animadverti  potest. 


619 


PniL.  MEL.  S(  RIPTA  I)()(J  lATICA. 


«20 


De  coena  Domini  ex  Chrysostonio  satis  patet,     sumpta  a  veteribus  est  utilis.    De  dogmatibus  pau- 

•'—^  ...  .  •',  »1       _!••  II  r> 


nuUas  fuisse  privatas  Missas.  Describit  enim  pres 
byterum    stantem  ad  aram,    et  vocantem  populum, 
ut  accedat  ad  comniunionem. 


ca    scripsit.     Adversus  lovinianum  valde  confirmat 

lalsas    et    .super.stitiosas  opiniones   de  traditionibus 

humanis.      Vituperat    coniiigium ,     et    contumeliosa 

I  oratione     insectatur,    quae    nequaquam    digna    est 

In  libello  de  dignitate  sacerdotii  erudite  discer-  !  Chrisliano.     Coliigit  male  detortas    sententias  Scri- 

"  ^     ,     .      .  ■  TT^  ^    \  piupyg^  quasi  vituperent  coniugium,    ut :     Si  secun- 


nit  civilem  et  Ecclesiasticam  potestatem,  negat  Ec 
clesiasticam  habere  eius  coercendi  vi  corporali. 


De  Ambrosio. 


Multas  causas  attingit  Ambro.sius,  videlicet  de 
Trinitate,  contra  Novatianos,  de  iustificatione.  Et 
quanquam  in  commentariis  interdum  dissimiles  sen- 
tentiac  reperiuntur,  qui  non  tam  ab  ipso  scripti, 
quam  ab  aliis  excerpti  esse  videntur,  tanien  perspi- 
cuum  est  ex  eius  longioribus  disputationibus  sen- 
sisse  eum  de  gratia  et  de  iustificatione,  quod  nos 
docenius. 

Id  testatur  Epistola  ad  Irenaeum  de  Paulino  di- 
cto :  Lex  iram  efficit,  Epislola  71.  ubi  sic  inquit: 
Ex  operibus  Legis  nemo  iustificatur,  id  est,  per  le- 
gem  peccatum  cognoscitur,  sed  culpa  non  relaxa- 
tur.  Veniens  igitur  Dominus  lesus  peccatum  omni- 
bus,  quod  nemo  poterat  evitare,  donavit,  et  chiro- 
graplium  nostrum  .sui  sanguinis  eftusione  delevit, 
hoc  est,  quod  inquit:  Superabundavit  peccatura  per 
legem,  superabundavit  gratia  per  lesum  Christum, 
sicut  lohannes  inqui; :  Ecce  agnus  Dei,  qui  tollit 
peccata  etc.  Ideo  nemo  glorietur  in  operibus,  quia 
nemo  factis  suis  iustificatur,  .sed  qui  iustus  est,  do- 
natum  babet,  quia  per  Christum  iustificatus  est. 
Fides  ergo  est,  quae  liberat  per  sanguinem  Chri- 
sti,  quia  beatus  ille,  cui  peccatum  remittitur,  et  ve- 
nia  donatur. 

Et  similes  sententiae  aliquot  ref)eriuntur  in 
aliis  locis  apud  hunc  scriptorem,  ut  de  vocatione 
gentium.  Item  ad  Demetriadem  virginem,  ubi  in- 
quit:  Nec  ob  aliud  datur  praeceptum,  msi  ut  quae- 
ratur  praecipientis  auxilium.  Caeterum  eius  titulo 
extant  quaedam  praeparationes  ad  Missam,  et  alia 
quaedam  inania,  quae  videntur  esse  suppositicia. 


De  Hieronymo. 


Hieronymus  in  versionibus  utilem  operam  Ec- 
clesiae  navavit,  et  quanquam  enarrationes  Prophe- 
tarum  sunt    tenues,    tamen    historiarum    explicatio 


dum  carnem  vixeritis,  moriemini,  et  similes,  et  ex- 
presse  dicit,  non  difl*erre  a  meretrice  nubentem  post 
secundas  nuptias.  Item ,  spectandum  esse ,  non 
quid  concedat  Deus,  sed  quid  velit,  quasi  Deus 
non  velit  coniugium.  Postrfemo  ethnico  more  col- 
ligit  vulgaria  convicia  sexus  muliebris,  et  coniu- 
gii,  de  qtiibus  Christianus  longe  aliter  sentire  de- 
bet,  qui  scit  causam  infirmitatis  in  utroque  sexu 
esse  naturae  corruptionem,  et  tamen  propter  De- 
um  sexui  tribuendum  esse  honorem,  et  cum  Deus 
non  frustra  condiderit  hunc  sexum,  agnosc^ndum 
esse  opus  Dei,  et  ordinationem  divinam  magnifa- 
ciendam.  Nec  est  minor  infirmitas  animorum  in 
viris,  in  negotiis,  quae  viris  commissa  sunt,  Chri- 
stianus  autem  propter  Deum  fert  et  mitigat  imbe- 
cillitatem  in  sociis  huius  vitae  divinitus  adiunctis, 
et  cohaeredibus  aeternae  gloriae,  et  scitDeum  vel- 
le,  nt  illas  curenms,  tanquam  parteni  generis  hu- 
mani,  non  de.spicianms  Diabolica  superbia.  Haec 
a<que  alia  in  hanc  sententiam  in  Christiana  dispu- 
talione  potius  dicenda  erant,  quam  illa  scurrilia 
convicia  sexus  et  divinae  ordinationis. 

De  discrimine  ciborum  laudat  ritus  sine  vcrbo 
Dei  institutos,  tanquam  cultus  Dei,  Imo  tanquam 
perfectionem.  Ridicula  vox  est,  quam  ponit:  Si 
vis  perfectus  e.sse,  bonum  est  vinum  non  bibere, 
et  carnem  non  manducare,  ubi  male  detorsit  di- 
ctum  Pauli,  qui  cum  inquit:  Bonum  est  carnem  non 
edere,  addit,  si  fratri  noceat  exemplum.  Cum  au- 
tem  necesse  sit,  tales  superstitiones  in  Ecclesia  re- 
prehendi,  pariunt  enim  alios  multos  errores,  pru- 
denter    de  illis  inconsiderale  dictis  iudicandum  est. 

In  dialogo  contra  Pelagium  recte  disputat,  re- 
novationem  non  fieri  tantum  viribus  liberi  arbitrii, 
sed  opus  esse  auxilio  Spiritus  sancti.  Recte  etiam 
negat  Sanctos  esse  sine  peccato ,  et  ponit  memora- 
bile  dictum:  Tunc  iusti  sunms,  quando  nos  pecca- 
tores  esse  fatemur,  et  iustitia  nostra  non  ex  pro- 
prio  merito,  sed  ex  Dei  misericordia  contingit. 
Sed  postea  non  satis  dicit,  peccata  Sanctorum  in- 
telligi  de  actualibus  peccatis,  ut  flammis  libidinum 
aut  iracundiae,  et  sinulibus,  non  intelligit  de  inter- 
iore,  et  perpetua  dubitatione,  securitate,  concupi- 
scentia.  Constat  igitur  multos  esse  in  scriptis  Hie- 
ronymi  non  exiguos  lapsus. 


621 


VI.    DE  ECCLESI\  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


622 


De  Augustino. 


Angustirius  inultas  necessarias  controversias 
tractavit,  refutavit  Arianos,  Manichaeos,  Donatistus 
et  Felagianos.  Nam  irrepseraut  iaui  in  Ecclesiam 
philosophicae  opiniones,  q.uas  Felagius  confirmavit, 
Evangelium  transformans  in  Philosophiam,  conten- 
debat  eiiim  nihil  esse  peccatum  orfginis,  homiiies 
legi  Dei  satisfacere  posse,  et  illa  externa  obec!r<jn- 
tia  mereri  remissionem  peccatorum,  iustos  esse,  et 
mereri  vitam  aeternam.  Niliil  de  fide  in  Christum, 
nihil  de  auxilio  Spiritus  sancti  dicebat.  Haec  Pe- 
lagii  dcctrina  non  Evangelica,  sed  Philosophica 
erat,  Sicut  pronemodum  scholasticorum  Doctorum 
sententia  idem  vult,  nisi  quod  hi  aliquid  assuunt  su- 

{)erstitioiium  monasticarum.  Etnunc  rursusmulti  de- 
abuntur  in  opiniones  Pelagianas,  quia  sunt  plausibi- 
les  rationi. 

Augustinus  igitur  sua  aetate  doctrinam  Evan- 
gelii,  de  gratia  et  fide  in  Christiim,  pene  extinctam 
restituit  et  rursus  accendit.  Propter  hoc  benefi- 
cium  Ecclesia  ei  plurimum  debet.  De  peccato  ori- 
ginis  multo  loquitur  maiori  perspicuitate,  quam  cae- 
teri  onmes.  Distinctius  etiam  et  rectius  loquitur  de 
libero  arbitrio,  quod  viribus  liberi  arbitrii  homines 
facere  possint  externa  legis  opera,  et  honesta  ope- 
ra  civilia,  Sed  sine  Spiritu  sancto  non  possint  ha- 
bere  motu-s  spirituales,  verum  timorem  Dei,  veram 
(iduciam ,  veram  patientiam ,  lioc  est,  novitatem, 
quam  oportet  in  iis  existere,  qui  sunt  salvandi. 

Tradit  utile  discrimen  h'terae  et  spiritus,  docet 
de  gratuita  remissione,  monet,  quomodo  Paulus  in- 
telligendus  sit,  cum  inquit:  Ex  operibus  legis  ne- 
mo  iustificatur,  quod  videlicet  non  tantiiin  lietrahat 
iustificalionem  ceremoniis ,  sed  etiam  moralibus 
operibus.  Hac  admonitione  valde  opus  fiiit  Eccle- 
siae.  Nam  Origenes,  et  muhi  eum  secuti,  sparse- 
rant  falsam  interpretationem  in  Ecclesia,  tantum  ce- 
remoniis  detralii  iusiificationem,  et  finxerant  homi- 
nes  legi  satisfacere,  et  iustos  esse  propter  ojera. 
Ideo  Augustinus  diserte  hanc  quaestionem  tractat 
in  libro  de  spiritu  et  litera,  et  affirmat  Paulum  uni- 
versaliter  loqui  etiam  de  raoralibus,  cuin  negat  nos 
lege  iustos  esse.  Item,  negat  homines  legi  satisfa- 
cere,  Rom.  8. 

Hanc  admonitionem  Augustini,  et  hunc  locum 
ipsius  plurimum  refert  meminisse,  quia  cum  ratio 
non  satis  perspiciat  magnitudinem  peccati  originis, 
et  naturalis  corruptionis,  facile  delabitur  ad  illas 
opiniones,  ikt  putet  legi  satisfieri,  et  homines  pro- 
pter  opera  iustos  esse.  Ita  e  regione  obscuratur 
et  amittitur  iustitia  fidei,  et  vera  exercitia  spiritua- 


lia  excutiuntur,  scilicet  vera  invocatio,  quam  opor- 
tet  niti  sola  misericordia.  Siciit  nunc  derideinur 
ab  adversariis,  qui  volunt  videri  prudentiores,  ac 
vociferantur  nos  inepte  exaggerare  iiifirmitatem,  et 
ridicule  detrahere  operibiis  iustificationem,  cum  ta- 
men  ratio  non  aliud  intelligat  esse  institiam,  nisi 
obedientiam  iuxta  legem. 

Sed  doctrina  Evangelii  de  peccato,  item  de  iu- 
stitia  fidei,  est  arcana  et  peculiaris  sapientia  ve- 
rae  Eccleslae,  quam  etiam  pauci  ex  scriptoribus 
agnoverunt,  ac  saniores,  alii  obscurius,  alii  clarius 
agnoverunt.  Scotistae  et  similes  prorsus  obrue- 
runt.  Ideo  postquam  Deus  luiec  rursus  patefecit, 
diligenter  tueantur  illustratam  doctrinam. 

Porro  cur  adversarii  vicissim  non  considerant, 
quam  sit  absurdum,  dicere,  quod  Christus  liberave- 
rit  nos  tanrum  a  ceremonialibus.  Item,  Si  liberatio 
tantum  ad  ceremonialia  pertinet,  non  profuit  Patri- 
bus  ante  Moisen.  Necesse  est  autem  statuere, 
quod  liberatio  a  lege  pertineat  ad  universam  Ec- 
clesiam,  a  principio  mundi  usque  ad  finem.  Haec 
copiosius  disputantur,  ut  dixi,  in  libello  de  spiritu 
et  litera. 

Denique  quid  sit  Hberatio  a  lege,  prorsus  igno- 
rant  illi,  qui  intelligunt  eam  tantum  de  ceremoniis. 
Ut  omnes  homines  post  lapsum  Adae  sunt  oppres- 
si  peccato,  ira  Dei,  morte,  ingentibus  vitae  aeru- 
mnis,  aeternis  poenis^  ita  sunt  omnes  onerati  lege, 
quae  peccatuui  arguit,  nos  accusat,  et  aeternis  ter- 
roribus  occidit,  ut  Paulus  iiiquit:  Ergo  liberari  a 
lege,  est  ab  illa'  accusatione  liberari,  ne  simus  rei 
irae  Dei  et  aeternae  mortis ,  est  non  tantum  a  riti- 
bus  aut  externis  spectaculis  liberari,  sed  inulto  po- 
tius  a  lege  perterrefaciente,  maledicente,  damnante 
et  interficienti  nos  eripi,  Cum  videlicet  alia  res  pro- 
ponitur,  propter  quam  iusti  pronuntiamur,  scilicet, 
Filius  Dei,  factus  pro  nobis  victima. 

Sic  Adam,  Noe,  Abraham,  et  omnis  electi  ante 
31oisen  a  lege  liberati  fuerunt,  accusabantur  a  l>3ge, 
exercebantur  horribilibus  terroribiis  et  sensu  irae 
Dei,  et  maledictionis.  Sed  inter  hos  terrores  eri- 
gebantur  agnitione  misericordiac,  propter  venturum 
Dominum  promissae,  et  statuebant  se  iustos  pro- 
nuntiari  propter  ver»turam  victimam,  non  propter 
legem.  Norant  peccata  esse  non  tantum  externa 
delicta,  sed  interiorem  immunditiem,  horribilem  du- 
bitationem  de  Deo,  fremitum  et  indignationem  ad- 
versus  Deum  in  rebus  adversis,  et  caeteros  pravos 
impetus,  et  sciebant  non  aliqua  lege  toUi  vel  ipsum 
peccatum  et  naturae  infinifitatem,  vel  iram  Dei, 
Sed  norant  se  agnitione  et  fiducia  promissi  Salva- 
toris  ex  tantis  aerumnis  eripi.      Sic  et  illi  sunt   li- 


623 


PHIL.  MEL.  SCllIPTA  DOGMATICA. 


624 


berati  a  lege  morali,  videlicet,  iiulicante  et  occi- 
dente  eos,  et  ab  aeterna  ira,  qiiam  lex  denuntiat. 
INorant  in  illa  naturali  nolitia  non  proponi  gratui- 
tam  remissioneni  peccatorum,  ideo  aliunde  pete- 
bant  remissionem,  Quod  si  sejisissent  ita  se  iustos 
fore,  cum  sine  vitio  essent,  succubuissei\t  in  agone 
conscientiae^  sed  norant  idco  promissum  esse  Sal- 
vatorem,  ut  statuerent  se  placere  Deo,  etia^nsi  es- 
sent  indigni  et  immundi.  8ic  sentieb-vnt  se  iustos 
esse,  non  propter  legeni,  sed  propter  venturum 
Salvatorem. 

Has  tantas  res  complectitur  liberatio  a  lege, 
quas  non  intelligunt  homines  securi,  qiii  nesciunt, 
quid  sit  vera  poenitentia,  invocalio,  denique  qui 
non  exercentur  adflictionibus,  et  aut  habent  animos 
occupatos  voluptatibus,  aut  delectantur  suis  opi- 
nionibus,  et  aspernantur  verbum  Dei,  aut  ad  suas 
imaginationes  inflectunt  ac  corrumpunt. 

Nonnulli  adversarii  astutiores,  etsi  vident  Au- 
gustini  et  nostram  interpretationem  vere  esse  Pauli 
ac  Propheticae  et  Apostol-cae  scripturae  sententiam, 
tamen  obstrepunt  nobis,  et  Origenis,  llieronynii, 
Chrysostomi,  et  nescio  quorum  autoritatem  citant, 
noii  quod  illos  vere  ex  animo  probent,  sed  tantum, 
ut  fucum  faciant  imperitis,  ne  videantur  victi.  Non 
enim  adferunt  adversarii  ad  haec  certami;ia  bo- 
nam  conscientiam  et  studium  quaerendae  veritatis, 
Sed  odium  nostri,  contemptum  Evangelii,  curam 
tuendae  suae  autoritatis.  Quid  popuhis  de  (3hristo 
sentiat,  quomodo  erudiantur  Ecclesiae,  nihil  ad  se 
pertinere  iudicant,  ac  partim  aperte  exercent  syco- 
phanticam,  ut  Cochleus,  Vuicelius  et  similes,  par- 
"am  sunt  tyranni,  et  tyrannorum  satellites,  qui  pro- 
pter  sapientiae  aut  virtutis  opinionem  gubernant 
Pontificum,  Regum  et  Principum  consilia,  cum  sint 
Iiomines  a&&oi,  qui  in  universum  arbitrantur  reli- 
giones  commenticias  esse,  ac  sibi  ipsi  mirum  in 
niodum  hoc  nomine  placent,  quod  ausint  dvnni$Hv 
n()6g  lag  ^Qovtdg^  ut  ille  apud  Comicum  inquit.  Et 
tales  dicturi  sunt  sententias  in  Synodis  de  Christi 
gloria,  cuius  nomen  esse  fabulosum  cogitant. 

Proinde  pios  lectores  adhortor,  primum  ut 
considerent  genera  doctrinae,  utri  simpliciter  et  si- 
ne  sophistica  sententiam  scripturae  Propheticae  et 
Apostolicae  proponant.  Deinde,  cum  Patres  citan- 
tur,  quae  dicta  Patrum  sunt  consentanea  divinae 
voci.  Est  enim  magna  dissimilitudo  Patrum.  Postre- 
mo,  ut  Paulus  iubet  probare  spiritus ,  voluntas 
utriusque  partis  spectanda  est,  et  summa  consilii. 
Illud  agunt  adversarii,  non  ut  aliquid  emendent,  sed 
ut  qualicunque  praetexcu  defendant  suam  tyranni- 
dem,  confirment  et  muniant  opes.  Ideo  Reges  et 
Pontifices  adversantur    coniugio  Sacerdotum,    quia 


vident  coelibatum  ad  retinendam  potentiam  et  opes 
cxpeditiorem  esse.  Hoc  modo  cum  extent  notae 
impiae  voluntatis  in  quibusdam  manifestis  articulis, 
satis  apparet  eos  non  agitari  bono  Spiritu,  Sed  es- 
se  hostes  Chrlsti,  et  nec  in  caeteris  articulis  quae- 
rere  veritatem.  Quare  eorum  iudicia  constanter  re- 
pudiemus. 

Psalmo  42.  aflirmat  renatum  non  esse  iustum 
prG2)ter  opera,  sed  hde,  Sic  enim  inquit:  Plane  ti- 
me,  si  iustum  te  dicis,  si  non  habes  illam  vocem  ex 
alio  Psalmo:  Ne  intres  in  iudicium  cum  servo  tuo, 
Nam  si  iudicium  exhibueris  sine  misericordia,  quo 
ibo?  Si  iniquitates  observaveris  Domine,  Domiae 
quis  sustinebit?  Ne  intres  in  iudicium  cum  servo 
tuo,  quia  non  iustificabitur  in  conspectu  tuo  omnis 
vivens.  Ergo  si  non  iustificabitur  in  conspectu  tuo 
omnis  vivens,  quia  quicunque  hic  vivit,  quamlibet 
iuste  vivit,  vae  illi,  si  cum  eo  in  iudicium  Deus  in- 
traverit.  Nam  et  apud  alium  Prophetam  arrogan- 
tes  et  superbos  sic  obiurgat:  Quare  mecum  iudicio 
contenditis?  Omnes  dereliquistis  me,  dicit  Dominus. 
Noli  ergo  iudicio  contendere,  da  operem  esse  iu- 
stus,  et  quantumque  fueris,  confitere  te  peccatoruni 
csse,  spera  misericordiam,  et  in  iusta  humili  con- 
fessione  securius  alloquere  turbantem  te,  et  tumul- 
tuantem  adversus  te  animam  tuam,  Quare  tristis  es 
anima  mea,  et  quare  conturbasme?  forte  in  te  vo- 
lebas  sperare?  spera  in  Domino,  non  in  te,  quid 
enim  es  ih  te,  quid  es  de  te?  Ille  sit  sanitas  in  te, 
qui  accepit  vuinera  propter  te,  et  inquit:  Spera  in 
Dominum. 

Psalm.  31.  Qui  sunt  beati?  Non  illi,  in  qui- 
bus  non  inveniet  peccatum,  Nam  in  omnibus  inve- 
nit.  Omnes  enim  peccaverunt,  et  egent  gloria  Dei. 
Si  ergo  in  omnibus  peccata  inveniuntur,  remanet, 
ut  non  sint  beati,  nisi  quorum  remissa  sunt  pecca- 
ta.  Hoc  ergo  Apostolus  sic  commeiidavit:  Credi- 
dit  Abraham  Deo,  et  reputatum  est  ei  ad  iustitiam. 
Hic  recte  accommodat  dictum  de  fide,  et  testatur  se 
fidem  intelligere ,  non  tantum  historiae  notitiam, 
sed  fiduciam,  qua  confidimus  nobis  remitti  peccata 
propter  Cliristum.  Nec  vero  quisquam  potest  as- 
sequi  Pauli  sententiam,  nisi  sic  intelligat  nomen 
fidei.  Hoc  vere  est,  ut  dicitur,  in  foribus  errare, 
fidem  tantum  intelligere  notitiam  historiae,  non  fidu- 
ciam  promissae  misericordiae  propter  Christum. 
Neq  mirum  est,  Monachos  tota  vita  deerrasse  in 
enarrando  Paulo,  quia  in  hoc  ipso  loco  turpiter 
hallucinati  sunt.  Et  nunc  adversariis  haec  caligo 
praecipue  impedimento  est,  quo  minus  recipiant, 
doctrinam  de  fide,  quia  nomen  fidei  non  recte  in- 
teliigunt.  Cur  non  expendunt  talia  Augustini  dicta, 
quale  hoc  est,  quo  modo  recitavi?  Hic  testatur 
Paulum    hoc    velle,   Abraham    pronantiari   iustuniy 


625 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


626 


quia  crediderit,  non  tantum  de  posteritate  sua,  sed 
remissionem  peccatoruin. 

Tales  sentefntiae  passim  obviae  apud  Augusti- 
num,  satis  ostendurit  eum  de  gratia  et  de  fide  idem 
sentire  qiiod  nos  docemus,  Sicut  etiam  de  Spiritu 
et  litera  inquit:  Ex  lege  timemus  Deum,  per  fidem 
autem  confugimus  ad  misericordiam,  Hic  diserte  di- 
scernit  legem  et  Evangelium. 

Etsi  autem  interdum  in  eius  scriptis  figurae 
orationis  occurrunt  non  satis  explicatae  aut  incom- 
modae,  hae  teaiporibus  condonandae  sunt,  quia 
vulgi  consuetudo  quasdam  figuras  receperat,  ut  ap- 
peliationem  meriti,  et  alias  quasdam,  et  has  explo- 
dere  docti  non  poterant,  Deiiule  nec  ipsi  Scripto- 
res  satis  assuefacti  fuerunt  ad  accuratas  disputatio- 
nes,  et  quanta  tunc  fuerit  caligo  in  Ecclesia,  inde 
aestimari  potest,  quod  Pelagii  iinpia  opinio  tanto 
cum  piausu  excepta  fuit,  ut  Augustinus,  et  pauci 
quidarn  alii  non  sine  magnis  certaminibus  eam  rur- 
sus  ex  Ecclesiis  explodere  potuerint. 

Caeterum  de  ceremoniis  si  quis  aetatem  Au- 
gustini  nobis  opponit,  sciat,  ne  ipsi  quidem  Augu- 
stino  placuisse  omnes  ritus  et  persuasicnes  sui 
temporis,  Queritur  enim  multas  superstitiosas  opi- 
niones  haerere  in  Ecclesia,  anteferri  humanas  tra- 
ditiones  praeceptis  Dei,  et  sic  cumulatas  esse  cere- 
monias,  ut  ludaeorum  servitus  tolerabilior  fuerit, 
quam  Ecclesiae.  Verba  eius  haec  sunt  ad  lanua- 
rium  Epistola  119.  Ipsam  tamen  religionem,  quam 
paucissimis  et  manifestissimis  celebrationum  sacra- 
mentis,  misericordia  Dei  esse  liberam  voluit  servi- 
libus  oneribus  prenmnt,  ut  tolerabilior  fuerit  con- 
ditio  ludaeorum,  qui  tamen  divinis  legibus,  non  hu- 
manis,  subditi  erant.  Et  primum  de  ritibus  huma- 
nis  inquit;  Totum  hoc  genus  rerum,  liberas  habet 
observationes.  Deinde  diserte  iubet  inutiles  ritus 
humanos  praecidi,  Ergo  non  ita  probat  Augustinus 
ceremoaias  sui  temporis,  ut  Ecclesiam  ad  eam  nor- 
mam  constitui  velit,  Multa  enim  recepta  erant,  quae 
ne  ipse  quidem  probat,  imo  reprehendi  et  corripi 
vult,  quaedam  more  illius  temporis  observat,  ut 
omnes  praesentibus  moribus  multa  condonamus. 

Huius  aetate  percrebescere  Sermones  de  pur- 
gatorio  coeperunt,  quos  ipse  nec  refutat  nec  con- 
firmat,  tantum  narrat,  inquiens,  quosdam  sic  existi- 
mare  purgari  animas  piorun;,  postquam  discesse- 
runt  a  corporibus.  Sed  libro  confessionum  9. 
petit  his  verbis  precationem  pro  mortua  matre:  In- 
spira  Domine  servis  tuis,  ut  ad  altare  nieminerint 
mairis  meae  et  patiis.  Nec  petit  amplius.  Quan- 
quam  autem  hoc  verecunde  dicitur  apud  ilknn,  ta- 
men   nunc    sceleste    detorquetur  ad  oblationem  sa- 

UKLAMTH.  OPER.  VOL.  XXIlI. 


cramenti  pro  mortuis,  qualis  nondum  fuit  Augusti- 
ni  tempore. 

Fuerunt  et  vota  usitata  eo  tempore,  et  quae- 
stio  incidit,  an  coniugia  post  votum  contracta  dissol- 
vi  debeant.  Hac  de  re  extat  sententia  Augustini  in 
Decretis  27.  q.  1.  c.  nuptiarum.  Hic  etsi  Augusti- 
nus  phis  tribuit  votis  quam  conveniebat,  tamen 
pronuntiat  coniugia  post  votum  contracta  non  esse 
dissolvenda,  et  affirmat  vere  esse  coniugia,  quia 
altera  persona  non  debet  cum  iniurla  alterius  redi- 
re  ad  votum.  Nec  fit  obligatio  irrita  inter  duas 
personas,  etiamsi  altera  attulit  mutationem  prioris 
propositi.  Haec  in  summa  dicit  in  eo  textu.  Sed 
plus  valuit  error  de  votis,  quam  haec  mitigatio  Au- 
gustini.  Ideo  constitutiones  postea  secutae  distra- 
xerunt  coniugia.  Vidit  Augustinus  illam  distraclio- 
nem  vitiosam  esse,  sed  non  satis  consideravit, 
quid  in  ipsis  etiam  votis  vitii  fuerit,  quod  erat  ob- 
scurius.  Vincebatur  enim  vulgaribus  opinionibus 
sui  seculi.  lam  mos  receptus  erat  faciendi  vota. 
Magna  erat  admiratio  muhorum  in  eo  vitae  genere 
degentium.  Admiratio  autem  iudicio  officit.  Non 
igitur  disputabat,  an  vaierent  vola,  cum  quidem 
nmlti  essent  errores  impliciti  illis,  habebantur  pro 
cultibus,  pro  singulari  merito  iustitiae,  pro  perfe- 
ctione,  item  plerisque  erant  impossibilia.  Haec  si 
prius  refutasset ,  melius  prohibere  distractionera 
coniugiorum  potuisset. 

Constat  igitur  multos  abusus  illa  aetate  iain 
haesisse  in  Ecclesia,  quorum  etsi  aliquibus  adver- 
satus  estAugustinus,  tamen  aliquos  boni  consuluit, 
qui  postquam  retecti  sunt,  non  debent  defendi.  De- 
inde  etiamsi  veterum  exempla  suo  tempore  dissimu- 
lata  sunt,  tamen  nunc  ad  confirmandos  maiores  ab- 
usus  nequaquam  accommodari  debent,  ut  nequa- 
quam  valet  consequentia:  Augustinus  iubet  ad  al- 
tare  precationem  fieri  pro  matre,  Ergo  approban- 
dae  sunt  Missae  pro  mortuis.  Aut:  Augustinl  tem- 
pore  quidam  arbitrabantur  esse  purgatorium,  Ergo 
approbandae  sunt  Missae,  indulgentiae,  et  aliae 
fundationes,  pro  mortuis  excogitatae.  Nam  Augu- 
stini  tempore  nondum  erant  hae  prodigiosae  impie- 
tates,  etsi  paulatim  semina  sparsa  sunt. 


De  Gregorio. 


Anno  590.  iniit  Pontificatum  Gregorius,  cum 
essent  exacti  anni  post  Augustini  mortem  157.  In- 
terea  influxerant  in  Italiam  multae  barbarae  gentes, 
Gothi,  Longobardi,  et  horum  socii.  Et  non  solum 
studia  literarum  conticuerant,  et  Ecclesiae  neglectae 

40 


627 


PHIL.  MEL,  SCllIPTA  DOGMATICA. 


628 


erant,  sed  etiam  illae  ipsae  barbarae  gentes,  quae 
tenebant  Italiam,  seciun  invexerunt  aut  facile  re- 
ceperunt  multas  supersiifiosas  opiniones.  Ideo 
brevi  tempore  valde  cumulati  sunt  abusus. 

In  illa  tlilaceratione  Italiae  videbatur  esse  pe- 
cuHaris  lelicitas,  abesse  a  Republica  procul  in  ali- 
qua  solitudiue  degere,  sine  familia,  sine  liberis, 
non  speciare  urbium  excidia,  et  vastationem  pa~ 
triae.  Miserum  est  enim  dicere  illud,  quod  Aeneas 
inquit:  Et  quorum  pars  magna  fui.  Ifaque  modesti 
homines,  qui  habebant  familias,  gratulabantur  Mo- 
nachis  suam  tranquillitatem.  Sic  crevit  admiratio 
Monachorum,  et  plures  coeperunt  quaerere  et 
amare  secessus. 

Deinde  homines  barbari  natura  miranlur  novos 
ritus,  qui  speciem  habent  eximiae  pietatis,  et  tan- 
quam  commercii  cum  Deo.  Nihil  mirum  est  igitur 
tunc  et  Monacborum  coetus  crevisse,  et  plausibiles 
opiniones  de  illogenjre  operum  latius  vagatas  esse 
et  extinctamEvangelii  lucem  de  vera  fide,  et  veris 
cultibus. 

Grata  etiam  fuit  barbaris  veneratio  Sanctorum. 
Postquam  semel  receptum  erat  hos  elhnico  more 
ornare  statuis  et  peculiaribus  templis,  crevit  mos 
imitatione  potenlum.  Et  paulatim  tantum  accessit 
inipietafis,  ut  niliil  difierret  veneratio  Sanclorum 
his  postcrionbus  .seculis  a  manifesta  Ethnicorum 
idoloJatria.  Invocabantur  Anna,  Gregorius,  non 
aliter  quam  luno,  Mars,  aut  Hercules.  (^urrebatnr 
ad  statuas,  Kt  magna  autoritate  illam  ddw^MfjimCav 
confirmabant  Episcopi,  laudabant  doctores.  Et  in 
talibus  cultibus  erat  religionis  summa.  Interim  de 
Christi  invocatione,    de  fide  erat  ingens  siientium. 

Principia  igitur  cavenda  fuerunt  tantae  impie- 
tatis,  quae  quidem  Gregorius  vahle  confirmavit, 
qui  puMicum  ritum  invocationis  Divorum  instituit, 
qui  ossibus  et  pulveribus  eorum  templa  dedicari 
iussit. 

Tunc  etiam  irrepsit  opinio  de  oblatione  corpo- 
ris  et  sanguiiiis  Christi  facienda  pro  mortuis.  Haec 
opinio  peperit  horribilem  prophanationem  Sacra- 
menti. 

Etsi  igitur  post  Gregorii  aetatem  maiores  te- 
nebrae  secuiae  sunt,  tamen  hi  errores  tunc  haese- 
runt  in  Ecclesia.  Falsa  persuasio  de  monachatu, 
de  operibus  sine  mandato  Dei  excogitatis.  Invo- 
catio  sanctorumj  et  oblatio  corporis  Christi  pro 
mortuis.  Hi  errores  magnam  deinde  ruinam  traxe- 
runt.  Itaque  (iregorii  aetas  non  potest  esse  norma 
emendandae  Ecclesiae,   quod  quo   magis    perspici 


possit,  manifestiora  errata  Gregorii  prius  recitabo» 
deinde  pauca  de  coena  Domini  disputabo.  Grego- 
rius  libro  3.  Epistolarum,  in  Epistola  ad  Catanen- 
sem  Episcopum  in  Sicilia,  praecipil:  ne  Subdiaconi 
aut  Diaconi  consuetudine  coniugum  utantur,  quas 
ante  ordinationem  duxerant,  cum  quidem  antea  Si- 
culi  servassent  Graecum  morem,  nec  maritis  inter- 
dixissent  coniugum  consuetudinem.  Hic  lapsus  sa- 
tis  manifestus  est.  Nemo  enim  pius  distractionem 
legitimi  coniugii  approbare  potest. 

Narrat  fuisse  quendam  Speciosum,  qui  malue- 
rit  relinquere  functionem  Subdiaconi,  quam  carere 
coniugis  consuetudine.  Hic  quisquis  fuit,  saniore 
iudicio  praeditus  fuit,  quam  illi,  qui  talia  coniugia 
distrahebant. 

Auget  peccatum  Gregorii,  quod  hunc  morem 
in  Siculis  Ecclesiis  recipi  voluit,  quae  ad  id  tempus 
iuxta  Synodorum  veterum  decreta  retinuerant  con- 
iugia  in  omnibus  gradibus  Ecclesiasticis,  nec  one- 
rabant  votis  Dlaconos  aut  alios.  Cur  sumit  sibi 
Gregorius  iu.perium  in  alienas  Ecclesias?  cum  qui- 
dcm  tam  tragice  declamitet  se  abhorrere  ab  uni- 
versalis  Episcopi  appellatione.  Deinde,  cur  ibi  di- 
strahit  CDniugia,  ubi  Diaconi  non  fuerant  onerati 
votis?  Cur  hic  non  veretur  superiorum  Synodo- 
rum  autoritatem?  Hic  lapsus,  cum  manifestam  im- 
pietatem  et  tyrannidem  contineat,  satis  apparet 
aelatem  Gregorii  non  fuisse  sine  magnis  erro- 
ribas. 

Idem  quam  iniustus  est  adversus  eos,  qui  in- 
fantes  in  monasteriis  educati  fuerant  iussu  paren- 
tum,  et  postea  facti  puberes  aliud  vitae  genus  ex- 
petebant?  De  his  respondet,  nefas  esse  tales  de- 
serere  vitam  monasticam.  Haec  durities  non  eo  tan- 
tum  reprehendenda  est,  quia  aetati  facta  est  iuiu- 
ria,  sed  etiam,  quia  valde  confirmavit  superstitiosas 
opiniones  de  monasticis  cultibus. 

Addam  tertium  erratum  non  obscurum.  Mo- 
vetur  spectris,  ut  comprobet  oblationem  Sacramenti 
pro  mortuis.  Narrat  duos,  qui  post  mortem  in 
bahieis  servierunt,  quorum  alter  petivit,  ut  pro  se 
fieret  oblatio  Sacramenti,  ut  ab  illis  poenis  libera- 
retur.  Ab  his  spectris  sumit  dogmata  in  Ecclesia 
contra  manifestum  mandatum  Dei,  Deut.  38.  Non 
quaeras  a  mortuis  veritatem.  Et  Esa.  8.  Utrum 
populus  a  Deo  quaerit  veteritatem  pro  vivis,  an  a 
mprtuis?  Erga  qualiscunque  est  animarum  status 
post  hanc  vitam,  tamen  a  spectris  non  sunt  su- 
menda  dogmata.  Deinde  quis  non  videt  poeticuni 
esse,  quod  dicit  pios  post  mortem  factos  esse  bal- 
neatores?  Similis  fabula  est  commento  de  filia- 
bus  Danai,  qui  hauriunt  aquam  cribris. 


629 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


630 


Non  instituimus  hunc  catalogum,  ut  errorum 
confatationes  ederenius,  quae  extaiit  alibi  satis  mul- 
tae,  tantum  recensere  errata  volui,  ut  appareat 
falli  eos,  qui  sic  admirantur  Patres,  tanquam  fue- 
rint  dvay,dQTJ]ioi>^  et  nusquam  dissentiant  a  scripturis 
divinis  manifestis.  Etsi  igitur  aliquid  monent  in- 
terdum  eruditiores  Patres,  tamen  de  eis  iudicandum 
est  ex  verbo  Dei. 

Omissis  igitur  aliis  confutationibus,  breviter 
quaedam  de  illa  oblatione  pro  mortuis  adiiciam. 
Non  opus  est  quaeri,  an  sit  purgatorium,  n'hil 
haec  quaestio  ad  oblationem  pertinet.  Etiamsi  es- 
set  purgatorium,  tamen  impium  est,  ofFerre  Sacra- 
nientum  pro  mortuis.  Rationes  muUae  sunt  firmis- 
simae.  Prima,  impietas  est  constituere  cultum  in 
Eccksia  sine  mandato  Dei,  AdpUcatio  coenae  Do- 
mini  pro  aliis,  fit  sine  ullo  mandato  et  testimonio 
divino,  Ergo  sine  uUa  dubitationc  haec  adplicatio 
cst  impia. 

Maiorem  confirmant  plurimae  sententiae,  Non 
habebis  Deos  alienos.  In  hoc  mandato  etiam  cul- 
tus  alieni  prohibentur.  Et  huc  pertinct  dictum : 
Frustra  colunt  mc  mandatis  hominum.  Item:  Quid- 
quid  non  est  ex  fide,  peccatum  est.  Porro  cuUus 
sine  mandato  Dei  non  possunt  ex  fide  fieri.  Sed 
mundus  non  intelligit,  quantum  peccatum  sit,  fin- 
gere  cultus  sine  mandato  Dei,  discedere  a  verbo 
Dei.  De  hoc  scelere  maxime  concionantur  Pro- 
phetae,  et  deplorant  hominum  coecitatem,  qui  cul- 
tus  et  dogmata  de  voluntate  Dei  fingunt  horribili 
audacia,  nec  retinent  verbum  et  cultus,  quibus 
Deus  suam  voluntatem  nobis  proposuit.  Ipsi  coeci 
quaerunt  Deum  aliis  modis.  Constat  autem  Chri- 
stum  non  tradidisse  Sacramentum,  ut  pro  mortuis 
adplicetur.  Quae  ibi  fit  mentio  mortuorum?  lubet 
celebrari  Coenam,  ut  reeordemur  mortis  et  bene- 
ficiorum  suorum.  An  mortui  adsunt,  ut  una  recor- 
dentur?     Sed  breviter  adiiciam  et  alias  rationes. 

Secunda,  Sententia  certa  est,  quae  labefactari 
nequaquam  potest:  lustus  sua  fide  vivet,  Quare 
necesse  est  nos  accipere  remissionem  peccatorum 
vivos.  Ac  impossibile  est,  contingere  ullis  remis- 
sionem  peccatorum  propter  opus  aut  sacrificium 
cuiusquam  sacrificuli.  Causae  obscurae,  ambiguae, 
longas  disputationes  requirunt.  Hic  error  de  obla- 
tione  refutatur  adeo  perspicuis  et  firmis  argumentis, 
ut  niliil  desiderent  longam  explicationem.  Doctrina 
tle  remissione  peccatorum  certa  et  perspicua  fcst. 
Nemini  fit  remissio,  nisi  fide  propria  eam  accipiat. 
Hanc  sententiam  si  quis  tollit,  contumelia  adficit 
Christum.  Ergo  contumelia  adficiunt  Christum, 
qui  iingunt  oblationem  illam  mortuis  mereri  remis- 
sionem. 


'  Tertia,    Tantum  iis    prodest   Sacramenti   usus, 

qui  utentes  eo,  recordantur  mortem,  et  beneficia 
Christi.  Ergo  impossibiie  est,  id  opus  rnortuis  pro- 
desse,  qui  nec  utuntur  ipsi,  nec  addunt  ibi  recor- 
dationem.  Antecedens  manifestum  est  ex  Christi 
institntione,  quia  iubet  celebrari  hoc  mysterium  ad 
recordationem.  Nec  aliud  institutioni  affingendum 
est.  Si  quis  plura  aff)n2,it,  si  quis  fransfert  ad 
mortuos,  impie  contaminat  institutionem  Christi. 

Quarta,  Aperte  dicit  Scriptura:  Reati  mortui, 
qui  in  Domino  moriuntur.  Roin  8.  Corpus  mor- 
tuum  est  propter  peccatum,  Spiritus  vero  vivit 
propter  iustiticationein,  id  est,  iuslificati  Spiritu, 
donec  hoc  tempus  circumferunl,  in  quo  haerent  re- 
liquiae  peccati,  varie  addlguntur,  ut  in  invocatione 
crescant,  fides,  agnitio  Dei,  et  novitas  spirituaiis. 
Sed  mortuo  corpore,  peccati  reliquiae  abolentur. 
Et  diserte  addit  PauJus ,  Vivere  spiritum  propter 
iastificationem.  Illa  vita  iustificati  spiritus,  non  est 
pavor  aut  sensus  irae  Dei,  sed  est  gaudium  in 
Spiritu  sancto,  sicut  Paulus  inquii.  Non  sunt  igi- 
tur  poenae  purgatorii. 

Christus  inquit  ad  convers!im  latronem:  Hodie 
meciun  eris  in  Paradiso,  hoc  est,  in  vita  tranquilla 
et  beata,  non  in  poenis  et  pavoribus.  Non  igitur 
discedunt  iustorum  animae  ad  cruciatus,  sed  ad 
gaudium  spirituale,  et  ad  pacem.  In  hac  vita  exer- 
centur  pi>  horribilibus  adflictionibus,  quiaDeus  mi- 
rabili  consilio  vuh  Ecclesiam  suam  subiectam  esse 
cruci,  et  degustare  adtlictiones  Christi.  Sic  Adam, 
Isaac,  lacob,  loseph,  David,  Esaias,  leremias,  lo- 
hannes  Baptista,  et  caetera  lumina  Ecclesiae,  fue- 
runt  in  aerumnis,  quaram  magnitiidinem  enarrare 
nemo  potest.  Ideo  Petrus  inquit:  Humiiiamini  sub 
potenti  manu  Dei.  Etsi  Igitur  tales  sunt  poenae 
piorum,  dum  in  corpore  vivunt,  tamen  post  mor- 
tem  esse  tales  adflictiones  cur  dicetur?  cum  hae 
adflictiones  sint  destinatae  ad  agnoscendas  peccati 
rcliquias  in  carne,  et  ad  poenitentiam,  At  post 
mortem  non  est  locus  poenitentiae,  sicut  Paulus 
clare  adiirmat  2.  Cor.  5.  Reportabit  unusquisque 
ea,  quae  gessit  in  corpore.  Et  Psalmi  hoc  docent: 
Non  mortui  laudabunt  te  Domine.  Item :  Quoniam 
non  est  in  morte,  qui  memor  sit  tui.  Non  igitur 
affirmari  potest,  aliquos  post  mortem  adhuc  exer- 
ceri  illis  cruciatibus,  ut  agant  poenitentiam. 

Sic  dicunt  adversarii,  cruciatus  illos  non  eo 
infligi,  ut  crescat  poenitentia,  sed  ut  sint  satisfactio- 
nes,  multo  magis  explodenda  est  haec  opinio.  Nam 
doctrina  satisfactionum,  quam  sententiarii  confinxe- 
runt,  falsa  et  impia  est.  Et  quidem  in  eas  dispu- 
tationes,  tanquam  in  sentinam,  plurisna  mendacia 
confluxerunt,  de  purgatorio,  de  votis,  de  ob^atione 

40» 


631 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  DOGMATICA. 


632 


pro  mormis,  flenique  alia  multa.  Cum  igitur  pur- 
galorum,  quod  vocRHt,  adfirmari  non  possit,  impie- 
tas  est  instituere  oblationem  ad  liberandos  mortuos, 
Quanqcam,  si  esset  purgaforium,  non  transferri  ad 
mortuos  coena  Domini  posset. 

Sed  quid  disputo?  Orta  est  mentio  purgatorii 
a  spectris,  deinde  confirmata  propter  quaestuin,  et 
nunc  d'ifenditur  a  FoJitificibus,  Cardinalibus,  Episco- 
pis,  Canorncis,  qui  palam  sunt  Epicurei,  ac  secu- 
rissime  contemnunt  iudicium  Dei,  et  quae  de  poe- 
nis  post  niortejn  legunt,  sic  accipiunt,  ut  fabulas 
Poetarum,  de  Ixione,  Sisypho,  Tantalo,  aut  similes, 
ac  rident  stultiiiam  aliorum,  qui  affirmant  Deum 
proposuisse  aeternas  poenas  impiis. 

Omitto  igitur  disputationem  in  praesentia.  Ba- 
sileae  in  Synodo  exhibuernnt  Graeci  orationem 
de  purgatorio,  quae  hodie  extat  in  Phorcensi  Bi- 
bliotheca,  in  qua  de  loco  Pauli  1.  Cor.  3.  disse- 
runt,  queui  ad  purgalorium  detorsit  aetas  recentior, 
cum  constet  eum  locum  de  poenitentia  loqui:  Sal- 
vabitur,  sic  tamen,  quasi  per  ignem.  Ergo  vult 
lapsum  poenitentia  corrigi.  Quare  de  praesenti 
vita  loquitur,  in  qua  locus  est  poenitentiae.  Pro- 
fecto  vernm  est  quod  dicitur:  Simpiex  est  veritatis 
oratio.  Cum  Paulus  de  poenitentia  loquatur,  non 
potest  hic  locus  detorqueri  ad  cruciatus  post 
mortem. 

De  loco  in  Machabaeis  est  etiam  planissima 
responsio,  Veritas  rerum  erronbus  gestarum  non 
viiiatur,  inquit  lurisconsultus,  Et  Demosthenes  con- 
tra  Aristocraten,  reprehendens  vitiosa  exempla,  in- 
quit:  Mij  Srj  tovio  ^fuv  iart  Xtytiv  <Sg  ycyovfv,  aXX' 
ioil  SCxaiov  yi  icitui,.  Sacrificia  Levitica  non  dele- 
bant  peccata  coram  Deo,  deinde  nulla  pro  mortuis 
instituta  fuerunt.  Ergo  fuit  error  sacrificare  pro 
mortuorum  peccatis,  ut  ludaei  alios  vitiosos  cultus 
saepe  receperunt.  Natura  enim  hominum  ad  su- 
perstitionem  propensa  est  omnibus  aetatibus.  Ideo 
cum  exemplum  illud  pugnet  cum  scripturis,  non 
est  citandunt  ad  confirmandas  superstitiones  in 
Ecclesia.  Haec  fere  sunt  praecipua,  quae  de  pur- 
gatorio  citantur.  Ideo  autem  hanc  disputationem 
inserui,  ut  magis  appareat,  lapsum  Gregorii,  qui 
confirmavit  oblationem  pro  mortuis,  aperte  cum 
apostolicis  sciipturis  pugnare. 

Quod  cum  ita  sit,  etiam  Canon  Missae,  ut 
Yocatur,  reprehfndendus  est,  in  quo  dicitur  fieri 
oblationem  ad  redimendos  vivos  et  mortuos.  Quae 
fuit  audacia  Sacramentuni  transferre  ad  mortuos? 
cum  institutio  tam  clare  de  vivis,  de  recordatione 
loqualur.  Gregorius  scribit  hunc  Canonem  a  quo- 
dam  Scholastico,  ut  ipse  eumnominat,  compositum 


esse.  Sed  quisquis  fuit  autor,  qui  hanc  rhapso- 
diam  congessit,  illud  negari  non  potest,  dissentire 
latinum  Canonem  ab  utroque  graeco,  quanquam 
nec  graeci  Canones  inter  se  consentiunt.  Et  diffe- 
runt  in  locis  insignibus. 

Hactenus  de  Gregorio  dixi.  Nec  volo  sequen- 
tium  seculorum  scriptores  adiicere.  Nam  doctrina 
magis  degeneravit  postea.  Accessi*  et  Pontificum 
tyrannis,  cum  Gregorius  adhuc  appellalionem  uni- 
versalis  Episcopi  repudiet  ac  valde  vituperet,  ut 
testantur  aliquot  Epistolae  in  libro  3. 

Possem  adiicere  querelas  scriptorum  veterum 
de  Episcoporum  cupiditatibus,  et  inscitia,  quae  si 
nihil  aliud,  tamen  hoc  monent,  Ecclesiam  nequa- 
quam  ad  exemplum  et  ideam  eius  tcmporis  consti- 
tuendam  esse.  Sed  in  Apocalypsi  Ichannis  propo- 
nuntur  horribdes  imagines,  quae  significant  haud 
dubie  Ecclesiae  tempora,  et  ostendunt  grassaturos 
statim  in  Ecclesia  impios  doctores  ac  tyrannica 
dominatione  oppressuros  veritatem. 

Monstrant  et  Synodorum  historiae,  quanta  in 
Episcopis  plurimis  rabies  fuerit,  qui  ad  tuendam 
impietatem  miris  artibus  incenderunt  Principes  et 
vulgus,  prorsus  ut  nunc  Pontifices  et  Episcopi  onmi- 
bus  artificiis  Regum  animos  ad  movendum  civile 
bellum  movere  conantur. 

Basilius  in  fine  libri  de  Spiritu  sancto,  quam 
tragica  querela  deplorat  Episcoporum  sui  temporis 
furorem  et  impietatem,  narrat  seditionibus  et  cae- 
dibus  quaeri  defensionem  malorum  dogmatum.  Et 
ad  Italicos  ac  Gallicos  Episcopos  ita  scribit:  'AvU' 
TtTQamat  fiiv  ydQ  t<x  Tijg  tvct^tCag  SoyfiaTa  y  avyxtxw- 
la»  Si  tvat§tCag  ittcfiol ,  (piXagxCat  Si  twv  fitj  ifo^ov- 
fiiva>v  Tov  xvQiov  Tatg  nqoaracCaig  ininTjSmat,  xal  ix 
Tov  nQ0(pavovg  Xotnov  aitXov  dvgct^tCag,  ij  nQotSqCa 
nqoxtnai,^  mcTt  6  ra  jfaAfjrojTC^a  ^Xag(f>r;firjaag,  tig  inC- 
cxonov  Xaov  nQoiifioTtQog ,  oXxtTat  ctfivoTijg  ItgaTix^f 
IniXtXoCnaaw  ol  noi/jiivovTtg  fitToi  intOTijfj/tjg  to  noCfivtov 
Tov  xvqCov. 

Id  est,  Eversa  sunt  veritatis  dogmata,  confu- 
sae  leges  pietatis.  Ambitio  non  timentium  Deum, 
rapit  gubernationem  Ecclesiarum.  Nec  aditus  est 
ad  honores,  nisi  per  impietatem,  ut  quisque  est 
rabiosissimus  et  audacissiums  in  lacerandis  piis  et 
veiis  dogmatibuS;  ita  maxime  dignus  Episcopi  ho- 
nore  iudicatur.  Periit  gravitas  sacerdotibus  con- 
veniens,  desunt  Pastores,  qui  eruditione  gregem 
Domini  pascant. 

Sic  ille  sui  temporis  Episcopos  deplngit,  quorum 
Titiis  recentior  aetas  addidit  imperia  et  tyrannides. 


633 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


634 


Cum  igitur  constet  illam  aetatem  non  sine  vi- 
tiis  esse,  concedenduni  est  Eccleslae,  ut  de  doctri- 
na  consulat  veibuni  Dei,  sicut  Fater  coelestis  piae- 
cipit,  ut  Filium  audiamus.  Et  David  inquit:  Lu- 
cerna  pedibus  meis  verbum  tuum. 

Haec  de  veterum  scriptorum  erratis,  etsi  multa 
praetermisi  absurde  dicta,  non  eo  collegi,  ut  de 
veris  eorum  laudibus  aliquid  detrahatur.  Credo 
plerosqne  in  his  fuisse  p'os  et  praestantes  viros, 
quidani  etiam  optime  meriti  sunt,  sed  ne  ipsi  qui- 
dcm  voluerunt  anteferri  sua  dicta  doctrinae  Christi. 
Deinde  hi,  qui  nunc  nobisvelerum  autoritatem  op- 
ponunt,  valde  illorum  testimoniis  abutuntur.  Etsi 
illis  temporibus  semina  errorum  sparsa  sunt,  ta- 
men  nondum  in  Ecclesiam  p^^rvaserunt  tam  letri 
abusus.  Erat  initio  qualiscunque  mentio  Sancto- 
rum.  Quantum  accessit  impietatis  postea?  Non 
igitur  citanda  est  Nazianzeni  declamatio,  cum  illius 
aetas  adhuc  ignoraverit  hanc  recentem  Idolola- 
triam. 

Sed  quid  citant  Ecclesiae  autoritatem  adver- 
sarii,  cum  non  de  doctrina,  non  de  religione  dimi- 
cent,  sed  de  suis  libidinibus  atque  opibus.  Tran- 
quillitatem  suam  turbari  nolunt.  Haec  una  et  sola 
causa  est,  cur  nos  delere  cupiant.  Nam  dogmata 
quaedam  luce  meridiana  clariora  sunt.  Et  tamen 
ut  haec  oppriniant,  riianifesta  crudslitas  exercetur, 
interficiunt  pios,  doctos  et  bonos  viros  Sacerdotes 
propter  coniugium.  Hoc  ubi  lectum  est  de  uUa 
barbarie,  interfici  homines  propter  honestum  con- 
iugium?  Si  vcterem  Ecclesiam  probant,  cur  hic 
non  imitantur  prima  tempora?  An  Ambrosium  vel 
Aujustinum  arbitrantur  hanc  crudelitatem  suppli- 
ciorum  probaturum  fuisse?  Illi  vero  execrali  es- 
sent  hanc  immanitatem,  et  palam  testati,  hos  Ponti- 
fices,  autores  crudelitatis  non  Ecclesiae  membra, 
sed  Diaboli  organa  esse,  ac  sine  ulla  dubitatione 
defensionem  piorum  sacerdotum,  mulicrum,  puero- 
rum,  dcinde  tot  gentium^  quae  sunt  coniunctae 
huic  causae,  suscepissent. 

Postquam  autem  dixi,  quae  sit  vera  Ecclesia, 
ct  constat,  nos  doctrinam  Catholicae  Ecclesiae 
Christi,  traditam  in  scripturis  Propheticis  et  Apo- 
stolicis  et  in  Symbolis,  fideliter  retinere  ac  tueri, 
manifestum  est,  nos  vere  cum  Ecclesia  Catholica 
Christi  sentire.  Addo  illud  etiam,  praecipuos  ^«icri- 
ptores,  Ambrosium,  Augustinum,  et  paucos  alios 
idem  sentire,  si  commode  intelligantur,  et  pauca 
quaedam  eis  condonentur,  quae  tunc  non  veneinint 
in  controversiam. 

De  Liturgia  nihil  dubium  est,  nec  privatas, 
nec  venales,  nec  funebres  Missas  fuisse  ante  Gre- 


gorium.     Nec  invocatio  Sanctorum  multo  ante  Gre- 
goriuni  celebrari  coepit. 

Est  et  lex  de  coelibatu  perpetuo  admodum  re- 
cens,  quae  non  aliam  ob  causam  defenditur,  nisi 
quia  coeiibatus  est  commodior  ad  tuendas  opes. 
tt  manifestam  iniuriam  verbo  Dei  faciunt,  qui  ad- 
firniant  coniugium  Sacerdotum  cum  iure  divino 
pugnare. 

De  poenitentia,  de  remissione  peccatorum  ac 
iustificatione,  quam  dicimus  homines  propfer  Chri- 
stum  conseqni,  non  propter  opera,  de  salisfactioni- 
bus,  de  clavibus,  de  traditionibus  l)umanis,  de  re- 
bus  poliiicis,  pleraque  noytri  disputaverunt  planius, 
quam  veleres,  quae  tamen  adparet  consenfanea  es- 
so  perpetuis  sententiis  illorum,  qui  fuerunt  erudi- 
tiores  ac  peritiores  rerum  spiiitualium,  qui  quidem 
hanc  explicationem  ac  methodum  si  legissent,  pro 
sua  pietate  candide  probaturi  fuissent,  ut  audio 
narrasse  virum  praestantem  Theologum  Parisien- 
sem,  se  ex  nostrorum  explicatione,  de  iustificatione, 
primum  rectius  Augustini  sententiam  intellexisse. 

Scio  ex  veteribus  excerpi  posse  multa  pugnan- 
tia  cum  nostris  sententiis.  Et  excerpit  pro  suo  ad- 
fecfu  quisque  quod  videtur  commodum ,  ut  ex  iis- 
dem  iloribus  apes  mella  legunt,  araneae  venena. 
Sed  absint  a  iudiciis  Ecclesiasticis  Sycophantiae. 
Non  provoco  ad  omnes  Scriptores,  sed  ad  melio- 
res,  Ambrosium,  Augustinum,  et  quatenus  alii  cuni 
his  consentiunt,  qui  cum  ipsi  interdum  pugnantia 
dixeiint,  veniam  nobis  daburit,  si  quaedam  repre- 
hendemus,  modo  ut  manifestam  et  certam  scriptu- 
rae  divinae  sententiam  sequamur,  nec  discedamus 
a  Symbolis,  et  teneamus,  quod  ipsi  spectarunt  ac 
voluerunt,  interdum  autem  expiicare  non  potuerunt. 
Nihil  enim  dubium  est,  hoc  doctrinae  genus,  quod 
profitemur,  vere  esse  ipsum  consensum  Catholicae 
Ecclesiae  Christi,  ut  ostendunt  Symbola,  saniores 
Synodi,  et  eruditiores  Patres.  Haec  respondi  mc- 
deratioribus,  qui  autoritatem  Ecclesiae  aut  Patrum 
nobis  opponunt. 

Exoritur  autem  quoddam  novum  genus  sapien- 
tum,  qui  cum  sint  a&tot^  nulla  prorsus  volunt  mo- 
veri  de  religione  certamina,  laudant  pacem  et  con- 
cordiam,  execrantur  omnes,  qui  quocunque  modo 
serunt  discordias,  hos,  tanquam  ira^a^/uaia,  et  pe- 
stes  generis  humani  tollendos  esse  censent,  Haec 
est  una  Philosophia  Pontificum ,  Cardinalium  ,  tte- 
gum,  Canonicorum  et  plurimorum,  qui  perhiberi 
volunt  politici,  qui  scilicet  otium  suum  interturbari 
nolunt,  nolunt  dignitatem  suam  labefactari,  oderunt 
doctrinam,  quae  videtur  ofiectura  commodis  ipsu- 
rum,    denique   alius   aliam   habet   causam,   Horimi 


635 


PHIL.  i^IEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


636 


omnium  una  vox  est  in  Regum  consiliis,  Nullam 
mutationem  concedendam  esse,  retinendam  esse 
concoidiam  Ecclesiae,  autoritatem  ordinarlae  pote- 
siatis. 

Dcinde  habent  suos  Rhetores,  qui  vehemen- 
tissimas  conciones  in  eam  sententiam  odunt,  quos 
noniinari  onmes  nihil  opus  est.  Extant  enim  mul- 
toruni  scs  ii)ta,  Sed  ex  omnibus  illis  centones  nuper 
consuit  Omphalios.  Initio  tanquam  Solon  aut  Areo- 
pagita  aliquis,  concionatur  de  Legum  dignitafe,  vi- 
tuperat  seditiones  et  legum  contemtum,  commemo- 
rat  quam  dulcis  harmonia  sit  ordinis  et  ivxaS.ia  in 
Republica,  quam  Leges  efficiunt.  Deinde  etsi  non 
nominat  certain  prolessionem,  tamen  quos  praeci- 
pue  petat,  satis  3s*endit,  de(;lamitat  adversus  nos, 
qui  qnasdam  tyrannicas  et  impias  leges  Pontificum 
excussinms.  Etsi  autem  non  opinor  eum  haec  gra- 
tis  dicere,  tamen  cum  eadem  dicantur  a  multis 
sumniis  ct  eloquentibus  viris,  non  disputabo,  quid 
iste  captet. 

Totum  hoc  genus  concionum  spectat  ad  con- 
firmandos  potentum  animos,  ne  ulJa  moderata  et 
pia  consilia  audiantur,  deinde,  ut  inflammati  iniu- 
stam  saevitiam  exerceant.  Ut  autem  David  pete- 
bat,  ne  valerent  consilia  Achitophel,  sic  nos  pre- 
cabinjur  Deum,  ne  liorum  Rhetorum  eloquentia  ve- 
ritatem  ec  gloriam  Christi  opprimat.  Et  cum  scri- 
ptum  sit:  Ex  ore  infantium  et  lactentium  perfecisti 
laudem,  sperabimus  Deum  non  defuturum  nobis 
esse  in  refutandis  illis  calumniis,  et  in  gloria  Christi 
illustranda. 

Scio  plausibiliter  dici  de  Legum  dignitate,  de 
pace,  de  tranquillitate  communi.  Non  adeo  rudis 
sum  literarum,  nec  adeo  alienus  a  civili  consuetu- 
dine  vitae.  Sentio  etiam  in  republica  communi 
tranquiilitati  ea  onera  condonanda  esse,  quae  sine 
impietate  tolerari  possunt.  Valeant  in  eo  genere 
hae  sententiae ,  xo  xaxcv  tv  xtCfjnvov  fiij  xivrjxiov.  Et 
quod  Plato  dixit,  ut  deliri  patris,  ita  patriae  desi- 
pientis  mores  tolerandos  esse.  Recte  ista  in  loco 
dicuntur,  de  civilibus  onoribus,  quae  sine  impietate 
tolerantur,  sed  haec  philosophia  non  transferatur 
ad  obruendam  gloriam  Dei.  Doctrinae  errores,  et 
idololatria  nequaquam  dissimulari  debent ,  sicut 
Christus  inquit:  Si  quis  negaverit  me,  confundam 
eum.  Primum  Praeceptum :  Non  habebis  Deos 
alienos,  longe  anteferendum  est  omnibus  rebus  hu- 
manis,  legibus  hominum,  imperiis,  ordinariae  pote- 
stati,  paci,  patriae,  concordiae.  His  nominibus  ni- 
hil  est  augustius,  sed  tamen  anteferendum  est  no- 
men  Dei.  ^■'iWxn.zii-  ur:.U.. 

Prophetae,   Apostoli,    haud'  dubie   patriam  et 


patriae  tranquillitatem,  si  qui  alii,  amarunt  maxime. 
Et  tamen  reprehendere  impios  cultus  et  pravas 
opiniones  coacti  sunt.  Et  quidem  Christus  profite- 
tur  se  doctrinae  genus  adferre  tanquam  ignem,  qui 
sit  accensurus  ingentes  discordias.  Necesse  est 
enim  existere  certamina  de  cultu  Dei^  quia  Diabo- 
lus  ardet  horribili  odio  Dei,  et  quantum  potest  de- 
lere  verbum  Dei  conatur,  et  adversus  Deum  ho- 
mines  impios  incitat,  ac  secum  trahit  florentissima 
imperia,  cum  his  hostibus  belligeratur  Christus. 

Quare  cum  necesse  sit  piis  reprehenderc  et 
abolere  impios  cultus,  non  possunt  non  esse  muta- 
tionum  autores  Prophetae  et  Apostoli.  Quanquam 
igitur  politica  sapientia  abhorret  ab  ipso  mutatio- 
nis  nomine,  Et  pii,  qui  certe  non  omnes  stolidi  aut 
fatui  sunt,  intelligunt,  quantum  difficultatum  et  pe- 
riculorum  adferant  mutationes,  tamen  Christianum 
pectus  antefert  mandatum  Dei,  et  excelso  animo 
excipit  omnes  difficuitates,  easque  intelligit  regi  a 
Christo,  cui  omnia  subiecta  sunt,  ut  inquit  Pro- 
pheta. 

Haec  breviter  respondeo,  non  tam  Omphalii 
orationi,  quam  illorum  sapientum  argumentis,  qui 
in  omnibus  consiliis  concionantur  de  vitandis  mu- 
tationibns,  de  concordia.  Etsi  autem  homines  ad^toi, 
hanc  responsionem  derident,  tamen  piis  utile  est 
considerare  haec  argumenta,  ne  illa  sapientiae  spe- 
cies  deterreat  animos  a  pietate,  et  a  professione 
veritatis. 

Et  haec  scribo  maxime  admonendae  iuventutis 
causa.  Impii  cum  aliis  illecebris,  opibus  et  aliis 
commodis  animos  multorum  capiunt ,  tum  vero 
etiam  irretitos  tenent  his  persuasionibus,  quod  vi- 
tandae  sint  mutationes,  quod  deceat  favere  ordi- 
nariae  potestati,  tueri  praesentem  formam  Reipu- 
blicae.  Haec  quatenus  laudanda  sint,  Christiani 
praemonendi  sunt,  ne  obliviscantur  huius  praece- 
pti:  Non  habebis  Deos  alienos. 

Doleo  quosdam  excellentibus  ingeniis  praedi- 
tos  conspirare  cum  impiis,  ac  facss  esse  ad  inci- 
tandos  Reges  ad  crudelitatem,  et  ad  stabiliendam 
impietatem.  Illa  est  virtus  digna  magnis  et  prae- 
stantibus  viris,  praecipue  ad  laudem  Dei  conferre 
industriam  atque  autoritatem.  Hic  scopus  propo- 
situs  esse  debat  omnibus,  ut  suo  quisque  loco, 
quantum  potest,  conferat  aliquid  operae  ad  conser- 
vationem  coelestis  doctrinae.  De  aliis  Parasita- 
stris  parvis,  qui  scribunt  Sycophanticos  libellos, 
hoc  loco  non  dicam,  qui  sunt  ex  illo  genere  xokd- 
xavf  quales  alebat  Dionysios  Siculus,  qui  sputum 
Tyranni  excipiebant,  ac  lingebant  praedicantes  ne- 
ctare  dulcius  esse. 


gor 


Oi 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


638 


Redeo  ad  sapientes  illos,  quorum  aliqui  simu- 
lantes  leligionem,  postquam  vident  abs.urdas  su- 
perstitiones  superiorum  temporum  excusari  non 
posse,  adfingunt  ritibus  et  decretis  molliores  inter- 
pretatlones,  ut  recte  stabiliant  impietatem,  conser- 
vatis  riiibus  ac  vitiosis  decretis.  Talis  est  liber 
cditus  Coloniae,  titulo  Reformationis.  *)  Audio  et 
Contarenum  Cardinalem  in  Italia  dicere  solere, 
Lutheranos  facere  iniuriam  Romanis  proceribus 
cum  adscribant  illis  errata  plebeiorum  scriptorum, 
ut  Legendarum,  Dornu  secure,  et  similium.  Nun- 
quam  sic  sensisse  Romanos  proceres,  aut  ineptias 
illas  probasse.  Ita  nunc  a  se  derivant  errata.  Ac 
scio  ubique  gentium  plurimos  esse,  qui  hoc  novo 
artificio  laudem  singularis  sapientias  aucupantur, 
qui  primum  eo  iniusti  sunt,  quod  cum  pleraque  a 
nobis  correcta  ex  nostris  libris  mutuentur,  et  no- 
stris  se  pennis  ornent,  ut  fucum  incautis  faclant, 
tamen  nobis  iniqua  SCdaxzqa  reddunt,  Non  enim  de- 
sinunt  in  nos  exercere  crudelitatem,  deinde  non  co- 
gitant  hanc  novam  Sophisticam  fore  extremam  per- 
niciem  verae  religionis. 

Si  ingeniis  petulantioribus  licet  comminisci 
glossas  suo  arbitrio,  quid  futurum  est?  Manifesta 
est  idololatria  in  cultu  Sanctorum,  in  Mis-sis  pro 
mortuis.  £t  tamen  glossae  affinguntur  ad  retinen- 
dos  ritus  per  sese  vitiosos.  Ita  paulo  post  fortas- 
sis  Aegyptias  superstitiones  excusabunt.  Absit  ab 
Ecciesia  haec  impia  et  perniciosa  Sophistica,  quae 
est  protestatio  contraria  farto.  Cultus  non  institu- 
tus  expresso  Dei  verbo,  per  sese  vitiosus  est, 
etiamsi  affingas  quamcunque  voles  glossam,  ut  invo- 
catio  Sanctorum  per  sese  vitiosa  est,  quia  non  est 
instituta  divinitus,  deinde  et  ob  hanc  causam  per 
se  vitiosa  est,  quia  hic  ipse  mos,  etiamsi  diversum 
cogites,  tribuit  Sanctis  honorem  Dco  proprium, 
quod  omnes  audiant. 

Possem  exempla  multa  recitare,  sed  desino, 
ac  pios  adhortor,  ut  istam  nefariam  Sopliisiicam 
execrentur.  Ezechias  non  solum  superstitiosas 
opiniones  de  aeneo  serpente  correxit,  sed  ipsam 
statuam  delevit.  Itu  pietas  est  cum  impiis  opinio- 
nibus  ritus  ipsos  abiicere,  qui  non  sunt  proprie 
niores  politici.  Sicut  scriptura  praecipit  Idola  de- 
strui.  Sic  ipsi  ritus  privatarum  Missarum,  Invocatio 
Sanctorum,  Votorum  observatio,  Monasticus  vesti- 
tus,  Sodalitia  monastica,  Vincuhim  coelibatus,  Dis- 
crimina  ciborum,  et  similes  inepti  ritus  a  super- 
stitionibus  orti,  tollantur  et  aboleantur. 


•)  Hunc  librum  composuit  lo.  Gropperus.      Conf.   Seckendorfii 
comment.  de  Lutheranismo  1.  III.  p.  137  sqq. 


Sed  quid  disputo?  IUi,  qui  hac  Sophistica  pin- 
gunt  vitiosos  ritus,  non  hoc  vere  agnnt,  ut  tollant 
errores  ex  Ecclesia,  sed  ut  qualicuiique  praetextu 
defendant  suam  autoritatem,  et  arte  stabiliant  im- 
pietatem.  Facile  enini  repuUulant  pravae  opiniones, 
si  ritus  ipsa  maneant.  Nece.sse  est  pios  vigilantes 
esse.  Nam  Diabolus  oppugnat  Evangelium ,  non 
tantum  palam  incitans  Tyicjnnos  ad  saevitiam,  sed 
etiam  caliide  insidias  struens  praetextu  sapientiae, 
et  offundens  belias  persuasiones,  de  quibus  caven- 
dis  toties  praecipit  Spiritus  sanctus_,  ut  ad  Timothe- 
um  inquit  Faulus,  venturos  spiritus  impostores.  Et 
ad  Coiossenses  ait,  traditiones  humanas  speciem 
sapientiae  habituras  esse.  Non  tantum  manifesta 
deliramenta  spargentur,  qualia  fuerunt  pleraque  ve- 
tera  et  recentia,  ut  paulo  ante  nianifestae  fuerunt 
imposturae  indulgentiarum,  sed  etiam  liomines  astu- 
ti  falsa  dogmata  et  impios  ritus  artificiose  pingent, 
ut  magno  cum  adplausu  exci|)iantur,  ameniur  ac 
retineantur.  An  non  habet  sapiesitiae  speciem  im- 
pi-etas  Samosateni  ?  An  non  est  plausil)ilis  error  Pe- 
lagii  prophanis  ingcniis?  Ita  habent  haec  speciem 
sapientiae,  Prodest  ad  pacem  et  tranquillitatern,  re- 
tinere  usitatos  mores,  decerpantur  igitur  horridio- 
res  opiniones,  et  affingantur  interpretationes  ivfprj- 
fjoTfQat,  ritus  ipsi  retineantur,  Splendide  lioc  dici 
vioetur,  cum  longe  aliud  agatur. 

Hae  Sycophantiae  significatae  sunt  in  historia 
de  Christo,  quem  cum  oculos  eius  velassent,  eique 
colaplios  iinpegissent  hctores  irri«lentes,  iusserunt 
vaticinari,  a  quo  percussus  esset.  Sic  excusatores 
isti  impiorum  rituum  ludibrio  habent  Christum  et 
Ecclesiam.  Postquam  insulsum  aliquod  glossema 
excogitarunt,  pufaiit  se  iam  praestiinxisse  Christo 
oculos,  deinde  addunt  colHphos,  hoc  est,  impieta- 
tem  stabiliunt,  incedunt  Reges  ad  crudelitatem,  ac 
Triumphos  agunt,  quasi  iam  pror.sus  delerint  veri- 
tatem.  Ipsi  plausum  in  suo  Tiieatro  auferunt,  prae- 
dicantur  a  malis,  amantur  a  Regibus,  quorum  ser- 
viunt  cupiditatibus.  Sed  orandus  est  Deus,  ut  hoc 
genus  Sycophantarum  repriinat. 

Nicander  ait  genus  esse  Serpentnm,  quod  ap- 
]iellat  Haemorrhoidas,  sunt  autem  exiguae  bestio- 
iae,  unius  longitiidine  pedis,  se!  veneni  tanta  vis 
est,  ut  ab  illi.b  icto  sudor  erumpat  cruentus  toto 
corpore,  ut  ex  ore,  naribus,  vesica  large  profluat 
sanguis,  ut  sanguineas  lacrymas  extillent  oculi,  ut 
ardeat  incredibili  inflammatione  totum  corpus.  Hu- 
ius  generis  bestia  cum  in  Aegypto  necasset  Nau- 
clerum  Helenae,  Heroica  nmlier  pede  illam  contri- 
vit,  unde  et  posteritas  Hnemorrhoidum  dicitur 
claudicare  amissa  spina.  Porro  eventus  osten- 
dit  hanc  novam  Sophisticam  interpretandarum  tra- 
ditionum,  venenum  esse  non  dissimile  Haemrorhoi- 


639 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


640 


dum.  Indocti  etsi  sunt  nobis  infesti,  tamen  perti- 
nacia  et  odio  pugnant,  non  pugnant  autoritatc. 
Istae  Haemorrhoides  propter  doctrinae  oppugnatio- 
nem,  propter  Sophismata,  et,  ut  vocat  Paulus,  pro- 
pter  speciem  sapientiae,  sunt  in  admiratione,  inci- 
tant  animos  potentum  ad  opprimendam  veritatem. 
Hoc  veneno  accensi  principes,  tlammas  odii  conci- 
piunt,  fiunt  cruenii  et  furenter  crudeles.  Sed  Chri- 
stus  non  sinet  obrui  lucem  Evangelii,  sicut  S(;ri- 
ptum  est:  Quod  est  ex  Deo,  non  abolebitur.  Pro- 
inde  Ecclesia,  in  qua  lucet  vera  doctrina,  tandcm 
illis  Haemorrholdibus  spinas  exteret.  Non  oppri- 
ment  veritatem  sophistieae  illae  interpretaliones,  et 
astuta  et  crudelia  consilia  impiorum. 

Quod  vero  passim  aliqui  cupidi  piae  concordiae, 
expectant  Pontificum  Synodos,  et  .sperant  has  Ec- 
clesiae  medicaturas  esse,  aut  vilia  correctura,  lon- 
ge  falluntur.  Nunquam  enini  Pontifices,  et  eorum 
coniurati  Satellites  desinent  belluni  gerere  adver- 
sus  Christum,  quod  ut  ita  existimem  ,  nioveor  non 
tantum  Immanis  coniecturis,  quae  nmltae  et  non 
leves  suut,  Christi  dictis  uioveor,  deinde  exeniplis 
omnium  aetatum.  Nam  Christus  negat  blasphemos 
sanari,  qui  contra  conscientiam  oppugnant  verita- 
tem,  defendunt  manifestam  ddcoXo^aviav,  et  plorum 
cruore  se  resperserunt.  Furor  blasphemias  et  par- 
ricidia  haud  dubie  comitatur,  sicut  historiae  Cain, 
Pharaonis,  Saul,  popiili  ludaici  testantur.  Et  Deus 
minatur  caecitatem  blasphemis,  sicut  Psalnuis  in- 
quit:  Obscurentur  oculi  eorum.  Itaque  augent  quo- 
tidie  supplicia,  obligant  sibi  principes  inipiis  foede- 
ribus.  Nec  tantuin  palam  grassanlur,  sed  clam 
struunt  insidias  vitae  piorum  principum.  An  ex- 
istimandum  est,  hos  moderata  aut  pia  consilia  ad- 
missuros  essc?  Et  aliquoties  iain  experti  sumus 
plerosque,  qui  simulaiunt  moderationem,  tamen  re 
ipsa  nihil  egisse,  nisi  ut  nos  irretitos  opprimerent, 
ac  totum  doctrinae  genus  delerunt.  Scio  paucos 
quosdam  esse  saniores  in  hostium  Collegiis,  (jui 
deplorant  potentum  pertinaciam,  sed  horuiii  senten- 
tiae  exploduntur  tanquam  scholasticae.  Haec  cum 
ita  sint,  piae  meiitis  est,  et  cogitantis  de  sua  saJu- 
te,  de  gloria  Christi,  quaerere  quae  sit  vera  Ec- 
clesia,  ut  huic  se  adiungat,  ut  huius  coetus,  et  gre- 
gis  Christi  pars  sit,  sicut  inquit  Christus:  Qui  iion 
est  mecum,  contra  me  est.  Deinde  sciat  Ecclesiam 
nequaquam  esse  Tyrannos  et  persecutores  Chiisti, 
ct  eos,  qui  saevitianj  vel  adiuvanr,  vel  comprobant. 
De  his  teneamus  Kegulam  certissimam  Pauli :  Si 
quis  aliud  Evangclium  docuerit,  anathema  sit.  Et 
cuin  ait,  anathema  sit,  non  existimemus  usum  esse 
levi  aut  vulgari  maledicto,  Cum  nominat  apatheina, 
signiticat  Deum  ex  Ecelesia  eiecisse  hostes  verae 
doctrinae  eosque  fugiendos  esse,  tanquam  diras 
pestes,  quas  Deus  execratur.     Pollui  se  horum  so- 


cietate  et  consuetudine  boni  sciant,  et  daturos  gra- 
ves  poenas  amicitiae  et  coniunctionis  cum  illis. 
Psalmus  inquit  de  hoc  genere :  Induit  maledictio- 
nem  sicut  vestimentum ,  et  intravit  sicut  aqua  in 
interiora  eius,  et  sicut  oleum  in  ossa  eius.  Huius 
maledictionis  contagium  nocet  caeteris,  qui  sunt 
coniuncti  cum  illis,  qui  et  veritatem  oppugnant,  et 
exercent  saevitiam  in  pios.  Non  igitur  existimemus 
parum  momenti  habere  hoc  mandatum:  Si  quis 
aliud  Evangelium  docuerit,  anathema  sit.  Non  sunt 
Episcopi,  non  sunt  Ecclesiae  membra,  sed  hostes 
Christi,  qui  cum  furiis  agitentur,  non  de  Ecclesiae 
concordia  et  pace  cogitant,  sed  de  Tyrannide  sta- 
bilienda,  non  student  sanare  Ecclesias,  sed  mollun- 
tur  bella  civilia,  vastitatem  Ecclesiarum,  parricidia 
piorum  sacerdotum  et  piarum  mulierum. 

Proinde  non  expectanda  est  ab  illis  emendatio 
Ecclesiarum,  sed  potius  cogitandum,  ut  sententia, 
animo  et  voluntate  quisque  se  ab  illis  seiungat,  fu- 
giat  eorum  tidwlofiavCav,  non  audiat  convicia  contra 
veram  doctrinam,  non  adiuvet,  non  approbet  illo- 
ruin  consiiia,  non  confirmet  eorum  potentiam.  Fu- 
gite  Idololatriam,  inquit  Paulus.  Haec  praecepta 
non  sunt  levia  ducenda.  Vera  igitur  Ecclesia  quae- 
ratur,  sciamus  in  hac  exaudiri  preces,  in  hac  scia- 
mus  esse  Christi  membra,  ad  hanc  sciamus  perti- 
nere  promissiones  Evangelii.  Non  pertinent  pro- 
missiones  ad  hostes  Evangelii,  sicut  nec  ad  ludae- 
os,  nec  ad  Mahometistas  pertinent,  ut  saepe  testa- 
tur  Deus ,  et  Psal.  16.  inquit  Pontifex  Christus: 
Non  offeram  eorum  libationes,  nec  faciam  eoruni 
mentionem  labiis  meis.  Quem  haec  tam  tristis 
comminatio  non  moveat,  ut  fugiat  coetum  adver- 
santem  verae  Ecclesiae?  Denique  piena  est  in 
utramque  partem  scriptura  divina  talibus  concioni- 
bus,  quae  iub-ent  fugere  hostes  verae  doctrinae  et 
verae  Ecclesiae,  ac  amplecti  veram  doctrinam,  ama- 
re,  iuvare,  ornare  veram  Ecclesiam. 

Nec  cogitemus  tantum  Platonicam  civitatem  es- 
se  Ecclesiam.  Hic  coetus  est  vera  Ecclesia,  in 
qua  lucet  pura  Evangelii  doctrina,  in  qua  recte  ad- 
ministrantur  Sacramenta  divinitus  tradita,  In  tali 
coetu  necesse  est  aliqua  esse  viva  Ecclesiae  mem- 
bra,  quae  praestant  Deo  veros  cultus,  agunt  poe- 
nitentiam,  invocant  Deum  vera  fide,  conferunt  stu- 
dium,  et  operam  ad  Evangelii  propagationem,  osten- 
dunt  suam  confessionem,  serviunt  vocationi,  deni- 
que  praestant  pia  officia  a  Deo  mandata,  exercen- 
tur  periculis  omnis  generis,  in  quibus  exercent  in- 
vocationem  et  alia  bona  opera:  Hanc  affirmo  esse 
veram  Ecclesidm,  cum  qua  oportet  pios  ubique  ter- 
rarum  coniunctos  esse  sententia,  voluntate  et  con- 
fessione.  Ac  tales  esse  sentio  Dei  beneficio,  no- 
stras  Ecclesias,    quae    protitentur  puram  Evangelii 


641 


VI.  DE  ECCLESIA  ET  DE  AUTORITATE  VERBI  DEI. 


642 


doctrinani,  quae  est  sine  iilla  dubitatione,  consen- 
tiens  sententia  Catholicae  Ecclesiae  Chiisti.  Uti- 
nam  bonae  nienfes  considertait,  quantmn  referat, 
non  esse  in  castris  liDstiun»  Ecclesiae,  sed  esse  ci- 
veni  verae  Ecclesiae  Christi,  propter  qiiani  D(!us 
innotesoere  voluit,  propter  quani  onnna  condidit, 
quani  Filii  sanguine  san<;tificavit,  in  qna  patelecit 
se  adnurabilibus  operibus  ]»er  patres,  Noe,  Abra- 
Lani,  loseph,  Moisen,  Davidein,  Eliam,  Elisaeum, 
Apostolos,  et  reliqua  lumina  Ecclesiae,  denique, 
quae  liai)ebit  vitam  et  gloriam  aeternam,  fnietur 
commercio  Dei  et  piorum  Au^elcrum.  Quanta  glo- 
ria  et  beatitudo  est,  huius  coetus  socium  esse,  in 
hoc  agmine  conspici,  quod  ducit  Christus,  quod 
circumvolant  pii  angeli,  in  quo  incediujt  principes, 
Adam,  Noe,  Abraham,  Moises,  Elias,  et  reliqui  vi- 
ri  insignibus  praediti  doi.is?  In  hoc  agniineiam  cer- 
tum  tenes  locum,  si  non  adiuvas,  non  comprobas 
hostium  Ecclesiae  impietatem  et  crudehtatem  ,  sed 
veram  doctrijjam  amplecteris,  confileris,  et  piis  mo- 
ribus  ornas.  Psaiinus  inquit:  Kogate  pacem  leru- 
salem.  Beati  erunt,  qui  diiigunt  eam.  O  suavem 
et  dulcem  sentenliam.  Hortatur  omnes,  ut  adiuvent 
omni  genere  cffieii  Eccles.iam,  ut  doctrinae  puiita- 
tem  et  consensum  tueantur,  ut  doctoribus  benefa- 
ciant,  ut  precibus  et  votis  Deo  connnunem  salutem 
commendent,  ut  impios  doctores,  nt  Tyrannos  iiule 
arceaiit.    Opto  autem  ex  animo,  ut  magnitudinem  ho- 


rum  officiorum  viri  politici  considerent,  qui  debent  et 
possunt  Eeclesiam  luvare.  Intueantur  posteriiatem, 
cui  ut  Reinpuldicam  constitutam  relinquere  cupiunt, 
ita  multo  magis  debent  veram  Dei  agrii;ionein,  in- 
ccrruptani  leligionem,  ])urum  Evangelium,  jeete 
constituras  Eeclesias  tradere,  sicut  Paxdus  iubet 
Timotheum  fideliler  cust'»dire  depositum,  ut  infegrum 
et  incontaminatum  ad  ])osteros  perveniat.  Hac  cu- 
ra  jiroisus  nihil  adfici  videmus  Poniifices,  Episco- 
pos,  Canonicos,  de  opibus  suis  dimicant,  non  de  do- 
ctrina.  Ergo  alii  in  scholis,  in  gubeniatione  civi- 
tatum,  suscipiant  Iianc  curam.  Iloc  sacrificiiim 
praecipue  Deus  ab  oinnibus  postulat,  sicut  Pc-trus 
iiiquit,  vocatos  nos  esse,  ut  ceiebremus  Dei  bene- 
ficium.  Ilic  praecipaus  finis  omnium  consilioriim 
atque  actionum  sajiicntibus  jiropositus  esse  debet, 
ut  ornent  gloriam  Cliri.sti  Pio  hoc  officio  ingen- 
tia  praemia  |)oHicetur  in  hoc  versiculo  Deus :  Beati 
erunt,  qui  diligent  Ecclesiam.  Defensioneni,  suc- 
cessus,  et  salutem  perpetuam  iiromittit  his.  qni  ve- 
ram  Ecclesiam  amant.  Hac  vcce  ]iii  exuscitent 
auimos  ad  curani  ornandae  Ecclesiae,  seque  non 
modo  adversus  tyraniiorum  niinas  confirment,  sed 
etiain  contra  Sopliis^icam  illorum  muniant,  qui  fal- 
so  antiquilafis  et  Ecclesiae  {ostimonia  doginatum  ad 
defensioncm  impiorum  citant,  ad  quos  refutandos 
nonnihil  instituere  stuuiosos  volui. 


MELANTH.  OPER.  VOL.  XXII. 


41 


VII.  DOCTRINA  DE  POENITENTIA 

IDEO  REPETITA  UT  PRAE8TIGIAE  DE  ;SATISFACT10N1BUS  RECENS  EX- 
COGITATAE  A  QUIBUSDAM  SOPHISTIS  REFUTARENTUR. 

AUCTORE  PHILIPPO  MELANTHONE. 

Hic  libellus  primum  prodiit  a.   1549.  sic  inscriptus : 

I 

Doctrlna  \  de  Poenitentia,  ideo  \  repetita  ut  praestigiae  de  Satisfactio-  |  nihus  recens  excogitatae 
a  qui-  \  Imsdam  Sophistis  re-  \  futarentur.  |  Episola  (sic)  ad,  Lerto-  |  rem  in  qua  respondetur  \ 
Flacio  Jllyrico.  \  Avtore  Philip-  \  po  Melanthon&:  \  Vitebergue  apud  losephum  |  Klug.  Anno 
M.D.  j  XLIX.  6  plagg.  litt.  X — F  sign.,  prima  7  foll.  non  num.,  1  fol.  album,  36  foll.  num.,  uU. 
4  fell.  non  num.,  8.  min.  (fol.  A  2*  —  7*  med.  Mel.  epistola  ad  Lectorem  data  Cal.  Oct.  1549.; 
fol.  A  l^  —  8"  vacant;  fol.  P  —  28''  init.  |foI.  B  1»  —  E  3=']  De  Poenitentia  Phil.  Melanthoo 
a.  1548.;  fol.  28"  —  36"  ffol.  E  3"  —  F  4"]  De  dicto  Pauli  Apostoli  1.  Timoth.  4.;  fol.  F 
5'  —  7*  med.  Psalmus  L.  Davidis,  latina  Elegia  redditus  a  lohanne  Stigelio;  fol.  F  7"  —  8» 
Precatio  pro  Ecclesia  Dei,  ex  verbls  Esaiae  Cap.  LXIII.  Carmine  reddita  a  loh.  Stigelio  a.  1546.; 
fol.  F.  8"  vacat.).  *) 

Hic  tractatus  recusus  est  1.  in  libro  supra  p.  585sq.  recensito:  Libelli  aliquot  utiles  Philippi  Mclan* 
thonis,  in  quo  secundo  loco  fol.   54»  —  78*  exhibetur  cum  hocce  titulo: 

Doctri-  I  na  de  Poeniten-  \  tia,  Ideo  repetita  ut  praestigiae  \  de   Satisfactionibus  recens  j  excogitU' 
tae  a  quibusdam   \    Sophistis  refiita-   |   rentur.    |    Epistola  ad  Le-  \  ctorem  in  qua  respondetur  j 
Flacio  Illyrico.  \  Avtore  Philip-  \  po  Melantho-  \  ne.     Anno  1560. 

2.  in  Peucerianac  Collectionis  Operum  Melanthonis  Parte  II.  p.   152 — 167.  cum  eadem  inscriptione :  „Doctrina 
—  refutarentur.     Anno  Christi  1549.     Epistola  ad  Lectorem  etc. 

Tituli    verbum    repetita    aut  spectat  ad  libellum   de   eadem  re  anno  1548.  editum,  cuius  titulus  est: 
Dispututio    thf-ologica    de   Foenitentia,    respondente  M.  Melchiore   Isindero    Suidnicensi.       Witebergae,  Anno 


*)  Hic  libellus  in  Biblioib.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 


645  VII.    DE  POENITENTIA.  646 

1548.  8.  die  Nouemb.  1  plag.  8.,  recusuni  in  huius  Corporis  Vol.  XII.  p.  548 — 554.,  aut  ad  Loconim  theo- 
logicorum  Editionem  Witebergetisem  anni  1549.  (in  huius  Corp.  Vol.  XXI.  p.  5G9  sq.  recensitam),  quippe  quae, 
ut  ceterae  Locorun»  Editiones,  praeter  aiias  etiam  de  poenitentia  doctrinam  continel;  at  verba,  quibus  haec  do- 
ctriQa  in  utroque  libro  explicatur,  a  verbis  illius  tractatus  omnino  differunt. 

Ideni  tractatus  in  vernaculam  linguam  translatus  a.   1550  prodiit  sic  inscriptus: 

De  Poenitentia   |    Sjon  fcer  Sc^erung  ju   )  ®ott,  ]umina,  ge^  |  teutfctjt  njte  eg  juuor  im  latin,  |  auf^ijangen,  | 
^J^nliV^ji  a)?e(antt)on.    [    Cfjec^.    |    ^o  voa.x  i*  le6e,  <B)fX\6:jt  ®ott,  SGBitl  [  idj  ntcfct  baS  Der  <Sunber  fterSe,  | 
fontiern  ba§  er  feeferet  rocrbe    |    ionl)  \tU.  I  1550.  —  (In  fine:)  ©eDriJKft  ju  9Stttem6erg  |    t»ur^  ^ofe^?^  [ 
^tug.     6V2    plagg.    litt.  9t  — ®  {%  14  plag.)  sign.,    25  foll.  non  num.,  ult.  fol.  albura,  4.  (fol.   »21 
2«  —  2''  2)er  ti.  *l<falm;  lol.  33  l''  — 'S''  med.      Q3on  Der  39uS;  fol.  «  S"  med,  —  2)  1"  med.      qjon 
ber  Gontritioft  baS  ijl  ijon  renj  i^nb  lei^t  S)6er  bie  fuitbe;  fol.  3)   P  med,  —  (§.  \^  med.     Q3on  ber  93elc^t; 
fol.  (§.  V>  extr.  —  ®  .8*  med.     33on  ber  gnugtliuung,  subcuncta  Clausula ;  fol.  ®  3''  —  4*^  vacant.).*) 

Epistola  latino  tractatui  in  illis  tribus  Editlonibus  praemissa  primum  separatim  edita  est;  Epistola 
Phil.  Melanthonis.  in  qua  respondetur  Flacio  Illyrico.  Vitebergae  apud.  loseph  Klug.  anno  1549.  8.  Iteriim 
edita  est  in  Actis  synodicis  lat.  p.  17,,  in  Melanthonis  Selectis  epistolis  p.  45'2.  et  in  Epistolarum  libro  I.  p. 
323.  (Ed.  Londinensis  lib.  I.  ep.  107.).  Recusa  est  iii  Mel.  Consiliis  lat,  P.  11.  p  104.  et  in  eiusd.  Declama- 
tlonibus  Vol.  VIII.  p.  727.,  denique  in  huius  (^orp.  Vol.  VII.  p,  477 — 482.,  quapropter  h.  1.  praetermittitur. 

Tractatum  ipsum  de  Poenitentia  h,  1,  ex  Editione  Witehergensi  anni  1549.  exhibemus;  Declamatio- 
nem  vero  illi  in  hac  Ed.  annexam  :  De  dicto  Pauli  ApostoH^  1 .  Timoth.  4.  Attende  lectioni  consolationi  et 
doctrinae  etc.  omittimus.  quia  inter  Declamationes  in  huius  Corp,  Vol,  XI,  p,   750 — 758.   iara  data  est. 


•)  Haec  interpretatio  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 


41 


DE  POENITENTIA. 

PHILIPP.   MELANTHON. 
ANNO   1548. 


In  Ecclesiis  nostris,  Dei  beneficio,  praecipue 
extat  illustvis  explicatio  doctrinae  de  poeiiitentia, 
sicut  niaxinie  necessarium  est  euni  locuai  notissi- 
n.um  esse  in  Ecclesia,  quia  compleclitur  summaiu 
Evangelii.  et  nionstrat  praecipuuni  l;eHeficium  FiSii 
Dei,  iuio  ut  iiiitium  fuit  Ecclesiae  receptae  in  para- 
diso  (]o(;frina  de  poeiiilentia:  Ita  seniper  eodem 
niodo  in  Ecclesia  sonare  haec  vox  debet  usciue  ad 
lesurrectionem. 

Et  inlelligi  facilime  poterit  huius  doctrinae 
summa,  si  priiiiuin  exemplum  aspiciatur,  ibi  primuin 
arguitur  peccatum  .voce  Dei,  et  non  dubium  est 
accu-iante  Deo,  et  sonante  ipso  tristissimam  accu- 
sationem,  horribiliter  expavescere  humanam  natu- 
ram.  Ita  primum  extitit  contiitio  tunc  in  pvimis 
parentibus.  Ei  quid  sit  contritio,  quomodo  fiat ,  in 
eodem  exemplo  conspici  potest.  Accedit  ibi  et 
conlessio  licccati,  quia  reveia  coram  Deo  opottet 
hanc  confessionem  fieri,  nos  reos  esse  et  iuste 
puniri. 

Deinde  sonante  proniissione  recipiuntur  Adam 
et  Heva,  haec  est  absohitio,  qua  awdita,  accenditur 
fides,  qua  agnoscunt  se  recipi  per  misericorcnam 
propfer  semen  promissum,  et  in  corde  nova  coiiso- 
latio,  est  inchoatio  novae  obedientiae,  quae  iam 
placet  Deo.  Ita  facta  est  integra  conversio.  Im- 
ponuntur  et  poenae,  videh'cet  mors  et  aliae  cahi- 
mitates  huius  vitae,  quia  Deus  etsi  remittit  culpam. 


et  aufert  mortem  aeternam:  tamen  propter  iustitiam 
aliquas  poenas  imponit,  et  ut  ipsius  iustitia,  et  ira 
adversus  peccafa  conspiciantur:  totum  genus  huma- 
nuni  horribihbus  miseriis  in  hac  vita  onerat. 

In  his  poeiiis  tamen  promitfitur  Ecclesiae  con- 
sola«io,  ut  tuiic  Deus  ipse  vestit  primos  parentes 
pelle  detracta  ab  ovicula,  qua  imagiiie  significatum 
est  futnrum,  ut  iiovis  corpuribus  vestiamur,  et  qui- 
dem  sumtis  ab  agno  Christo. 

Ilanc  totam  liistoriam  prodest  saepissime  co- 
gitare,  ut  hoc  ipso  exeniph»  nos  de  omnibus  par- 
til)us  poeiiifenfiae,  seu  conversionis  comnionefacia- 
mus.  Item  ut  inde  discamus  tunc  iiichoatum  esse 
ministerium  Evangelii,  in  (juo  semper  una  vox  so- 
nat  arguens  pec.ata,  et  oflerens  remissionem  pro- 
pter  Filium. 

Venim  non  tantum  in  liac  recenti  aetate  Mo- 
nachorum,  obs(!urata  fuit  doclrina  de  poenitentia 
niuUis  hibyrinthis,  et  falsis  opinionibus,  sed  etiam 
vetustis  seculis  quando  Canones  safisfacfionum  cre- 
verunthac  sujiersfitiosa  persuasione,  quod  niereren- 
tur  remissionem  pec(;atoium,  tunc  quoque  magnae 
tenebrae  fuerunt.  Sed  in  disputationibus  recentio- 
ris  aetatis,  phis  fuit  inexfricabilium  quaesfionum, 
et  omnlno  silentium  fuit  de  fide  accipieiite  remissio- 
nem  peccaloruin.  Ideo  non  dubiuin  est  fuisse  ne- 
cessariam  esplicationem  verae  doclrinae  de  poeui- 


649 


VII.   DE  POENITENTIA. 


650 


tentia,  quam  in  Ecclesia  semper  extare  perspieuam 
necesse  est,  et  quain  siiiguli  hoiiiiiies  quotidie  in 
invocatione  totaiu  cogitare  «iebent.  Cretlo  autem 
re(;te,  et  persplcue  exi^licatam  esse  in  nostris  Ec- 
clesiis,  et  de  ea  seiitentia,  quain  in  locis  coinple- 
xus  sum,  niiul  mulo. 

Ciim  autein  Synodus  Bononiensis  ordine  de  par- 
tibus  fecerit  decreta,  quoruiu  aiia  aii)I)igua  sunt, 
alia  aperte  falsa:  dicain  hreviter  de  singulis  partibus, 
non  ut  pliis  sit  intricataruin  <iisj)utationMin,  sed  po- 
tius  ut  evoluta  doctrina  planius  intelligatur. 


DE  CONTRITIONE. 


Omitto  rixas  de  causis  contritionis.  Si  sint 
veri,  et  non  sinuilati  pavores  et  doiores  intuentes 
iram  Dei  adversus  peccata,  et  accedat  fitles,  quae 
facit  ex  tiniore  serviii  fiiialem,  dico  esse  veram 
contiitionem,  et  assentior  lias  causas  concurrere, 
verbum  Dei  arguens  peccatum,  et  Deuin  lioc  verbo 
incutientenj  terrorem,  et  mentem  cogitantem  de  ira 
Dei,  et  voiuntatem,  et  cor  serio  ex[)avescens,  et 
doiens  quod  ofTendeilt  Deum.  Talem  aiiquam  con- 
triiionem  dico  neressariam  esse,  ut  saepissime 
scriptum  est,  2.  Coiintii.  7.  Contristati  estis  ad 
poenitentiam.  Esaiae  66.  Ad  qnein  respiciam? 
nisi  ad  immiliatum,  et  contriUim  spiiitum,  et  Ire- 
mentem  sermones  meos.  Et  Ezecli.  20.  Dispiice- 
bitis  vobis  in  conspectu  vestra. 

Ac  variae  possunt  esse  occasiones  inciioandi 
doiorem,  ut  aiiter  vocatur  Zadiaeus,  ali^er  Panlus, 
aiiter  JManasses,  aiiter  niuliei"  peccatrix.  Sed  in 
omnibus  necesse  est  existere  |  avores ,  et  dolores, 
et  varii  dolores  miscentur,  quos  subtiliter  discer- 
nere  non  est  opus,  ut  aiiidisputanint  de  aiuore 
iustiiiac,  et  tiinore  poenae.  Imo  vuit  Deus  poenas 
metui,  et  esse  eas  veiut  vocem  divinam  commone- 
facientem  totum  genus  Immanum  de  ira  adversus 
peccatum,  ut  testantur  maiedictiones  in  legCj  quae 
propter  lias  duas  causas  additae  sunt  legi. 

Primiim  ut  sciamus  opus  esse  iustitiae  Dei, 
quod  peccafa  pi  niuntur  tantis  caiamilatibus.  Deinde 
ut  s<;iamus  lias  ipsas  caiamilates,  fsse  vocein  legis 
commonefacientem  nos  de  poenitentia. 

Sic  passim  Propiietae  ioqnuntur  de  caiamitafi- 
bus,  ut  in  Psaimo;  Propter  inirjuitates  corripis  fiiios 
hominum.    Dispiicent  Deo  liorribiliter  securae  inen- 


tes,  non  considerantes  iram  Dei,  aut  etiam  eiatae 
inani  fducia  suae  sapientiae,  suae  iuslitiae,  aut 
potentiae,  sieut  Paulus  ad  Eplies.  inquit  impios 
esse  dnt]lyT]x6iac^  id  est,  sine  dolore  vivere,  et  le- 
remias:  Eiubescere  nescierunt. 

Quare  sciamus  temuJentam  vitam  in  otio  et 
voiuptatibus  vaide  periculosam  esse,  el  Deus  prae- 
cipue  suain  Ecdesiam  subiecit  cruci,  quia  praeci- 
pue  in  Ecdesia  vuii  conspici  iram  adversus  pecca- 
tum,  cum  eam  mundus  negiigat. 

Haec  sententia  de  contritione,  nii.ii  obscuri 
continet.  Loquor  enim  de  veris  doioribus  qui  sen- 
timitur,  sunt(jue  iu  aliis  minus,  in  aliis  magis  acres, 
ut  Ezediias  iuquit:  Sicut  Leo  contrivit  omnia  ossa 
mea  elc.  Haec  tanlum  admoniiio  adiuntatur,  ut 
•^ine  obscuritate  discernanlur  tiinor  servilis,  et  tilia- 
lis,  seu  dolor  Judae,  et  dolor  Petri.  Tiuior  serviiis 
est  verus  pavor  sine  fide.  Sed  timor  filialis  (it, 
cuin  ad  pavoi  em  accedit  fides,  qua  cum  incipit  cor 
accedere  ad  Deum,  et  accenduntur  iniiia  fidei,  et 
spel:  subiicit  se  Deo,  et  praedicat  eius  iu^titiam, 
iuxta  illud:  Tibi  Domine  iustitia,  nobis  autein  con- 
fusio  etc. 

Caeterum  baec  duo  necessario  repreliendenda 
sunt  in  doctrina  Monacliorum  de  contritione,  quod 
quaerunt  sufiicienlem  contntionem,  et  deinde  affiii- 
gunl  iioiribile  mendacium,  hanc  sufficientem  con- 
tritionem  mereri  remissionem  peccatoruin,  nec  di- 
cunt  de  fide  gratis  accipiente  remissionem  propter 
medlatorem.  Hi  eriores  sunt  magisi  et  tetri.  Quid 
est  enim  quaereie  sufficientem  contritionem  nuili 
doiores  uiHus  creaturae  quantumvis  niagni,  pares 
sunt  irae  Dei ,  ut  dicitur:  Deus  ignis  consumens 
est,  nec  possuiit  compensare  peccatum,  et  quo  ma- 
gis  crescit  dolor  sine  fide,  eo  magis  merguntur 
animi  in  mortem  et  exitium.  Ideo  necesse  est  lios 
errores  taxari. 

In  altero  errore,  etiam  deploranda  et  delestanda 
est  caecitas,  cum  dicunt  contrltionem  niereri  re- 
missionem  peccatonim,  ubi  transfeiunt  in  nostnim 
opus  iionorem  debitum  filio  Dei,  et  Pauius  toties 
inculcat  particulam  gratis,  qua  exciudit,  ut  saepe 
dictum  est,  non  contrilionem  et  caeteras  virtutes, 
non  cogitationem  de  ira  Dei  et  de  promissionil)US 
etc.  sed  exciudit  dignitatem,  seu  opiiiionem  nieriti* 
Deinde  quantae  tenebrae  sunt,  quod  non  soium  ni- 
bii  de  fide  in  docliina  poenitentiae  dicunt:  sed 
etiam  pertinaciler  negant  opus  esse  liac  fide,  cre- 
das  tibi  ipsi  ren-itti  propter  medlatorem,  etc.  qua 
jiromissionem  til)i  ipsi  appiices,  Ac  relinquunt  nien- 
tes  in  perj)etua  dubitatione,  quia  inquiunt:  Nescis, 
an  contritio  fuerit  sufficiens,    ideo  semper  dubites 


651 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


652 


an  tibi  data  .sit  remissio.   Haec  iniaginatio  prorsus 
est  Ethnica. 

Nos  contra  Iiis  enosibus  ojjponinius  voceni 
Evangelii,  ei  dicinms  opoiteie  aliquam  esse  con- 
tritionen),  id  est,  veros  pavores,  et  dolores  intuen- 
tes  iram  Dei,  qui  in  aliis  magis,  in  allis  niiniis 
acres  sunt,  sed  non  penclet  ex  liorum  magnitudijie 
remissio,  verum  oportet  accedere  fidem,  qua  tibi 
ipsi  creda>  remitti  graiis  propter  mediatoreui,  de 
hac  fide  dicium  est:  lustincati  lide,  pacem  habe- 
nius  apud  Deum,  et  si  haec  fides,  et  fidticia  Filii 
Dei  non  accenditur,  mcns  non  iniuetur  Fiiium  Dei, 
non  ducit  propitiatorem  esse.  Necesse  est  autem 
te  ipsun»  agnoscere  Filium  Dei,  et  liunc  ei  proprium 
honorem  tribuere ,  ut  tibi  propitialorem,  ct  inter- 
cessorem,  et  summum  sacerdotem  esse  statuas. 
Hunc  honoren»  non  ei  tribuunt  diaboli,  qui  etiam 
nojunt  articulum,  remissionem  peccatorum  videlicet 
donari  aliis,  Jion  sibi.  Itaque  donec  homo  tantum 
hanc  generalem  sententiam  credit,  aliis  remitti  non 
sibi,  nondum  tribuit  verum  honorem  Filio  Dei,  nec 
sibi  applicat  promissionem. 

Itaque  luceat  in  Ecclesia  discrimen  legis,  et 
Evangelii,  et  sciant  onnies  propriam  esse  Evangelii 
promissionem,  quae  ostendit  mediatorem  Filium 
Dei ,  et  promittit  proprer  eum  gratis  remitti  pec- 
cata,  et  in  hanc  promissionem  universalem  singilli 
nos  ipsos  in  veri.<^  doloribus  includanms ,  et  scia- 
nms  mandatum  Dei  esse,  ut  Filium  Dei  audiamus, 
et  ei  tribuanms  lionorem  propifiatoris,  et  promis- 
sionem  amplectamur. 

Cum  igitur  hoc  modo  sustentamus  nos  cogita- 
tione  promissionis,  et  Filii  Dei :  accendiiur  fides, 
et  causae  concurrentes  sunt,  vox  Evangelii  et  Spi- 
ritus  sanctus,  et  mens  cogitans  promissionem  et 
voluntas,  ac  cor  non  repugnans,  sed  expefens  con- 
solationem  divinam,  et  assentiens  promissioni,  cum 
quidem  el  a  Spiritu  sancto  adiuvafur  et  inter  tri- 
stes  gemitus  erigitnr  cojispectu  Filii  Dei,  quem  sta- 
tuit,  non  frustra  factum  esse  victimam,  et  hac  fide 
credis  non  lantuui  aliis,  sed  tibi  ipsi,  propter  Fi- 
lium  Dei  gratis  remitti. 

Cum  haec  fides  accensa  est,  iam  et  contritio 
fit  timor  fih'ah's,  et  sacrificium  iuxta  ilhid:  Sacri- 
ficium  Deo  gratum,  spirilus  contribulatus  etc.  Cor 
irascitur  peccato,  dolet  Deum  offensum  esse,  alios 
laesos  esse,  dolel  Ecclcsiam  polluf am  esse,  dolet  scan- 
dala exitataesse,duletSpiriium  .sancfum  innmlti-icon- 
tristatum  esse,  dolet  attrahi  poenas  familiae  et  caef  eris, 
dolet  impediii  ^ioenis  alioium  invocationem,  et  aha 
necessaria  officia.  Denique  innumerabiles  causae  ma- 
gnorum  dolorum  concurrunt.  Ita  dolens  se  subiicit 


Deo,  et  fatetuv  esse  iustam  iram  Dei ,  et  petit  ve- 
niam,  et  cum  fide  revera  incipiat  acquiescere  in  Fi- 
lio  Dei,  certo  accipit  remis.^ionem  peccatorum.  Ac 
discamus  hanc  esse  vohintatem  Dei,  ut  acquiesca- 
nms  in  promissione,  et  statuamus  nos  sic  recipi, 
et  donari  ren)issionem  peccatorum,  idque  agit  mi- 
nister.  hi  al^solvendo  applicat  s-ngulis  proinissio- 
nem. 

Simul  etiam  ciim  in  tah  confritione  homo  se 
subiicit  Deo ,  ct  fide  eur.i  iiivocai,  et  inclpit  ac- 
quiescere  in  mediatore:  datur  revera  Spirilus  san- 
Cius,  et  inchoatur  nova  obedientia,  id  est,  voluntas 
iam  habet  boiium  propositum,  aguita  misericordia 
Dei  incipit  eum  diligere,  et  iiivocare,  et  non  fugit, 
ut  fugiunt  Cain,  Saui  et  similes. 

Dixi,  quomodo  fiat  conversio,  scilicet,  concur- 
rentibus  his  mutalionibus.  In  liomine  primum  fit 
contritio ,  cum  cogitafione  irae  Dei  expavescunt 
corda,  et  vero  dolore  alficiunfur  propter  peccata. 
Deinde  fit  consolatio,  qua  fide  accipitur  remissio  et 
corda  incipiunt  acquiescere  in  Deo  propter  media- 
torem,  et  rursus'  inchoant  obedienliam,  et  spem 
vitae  aeternae.  Haec  ila  fieri,  manifeste  testatur 
experientia  omnium  piorum  in  Ecclesia,  quorum  te- 
stimonium  non  contemnen<lum  est,  ut  Davld  expa- 
vescit  priinum,  inquiens:  Peccavi  Domino.  Deinde 
erigitur  consolatione,  credens  absoluMoni:  Non  mo- 
rieris,  Dominus  abstulit  peccatum  tuum,  et  Esaiae 
38.  Rex  Ezechias  describit  pavores:  Quasi  Leo 
contrivit  omnia  ossa  niea  etc  Postea  et  consolatio- 
nem:  Proiecisti  post  teigum  onniia  peccata  mea, 
et  scripta  piorum  ut  Augustini  et  Bernhardi  con- 
g!  uunt.  Longa  est  concio  Bernhardi  docentis, 
coniungi  oporterc  contritionem  ef  fidem.  Dicat 
quisque  in  pavore  suo:  vadam  ad  portas  inferorum, 
ut  iam  non  nisi  in  sola  Dei  misericordia  respire- 
mus.  Haec  est  vera  fiducia  quae  ad  pavores  ac- 
cedit,  cui  misericordia  non  denegatur. 

Slc  et  Prophetae,  et  Apostoli  de  conversione 
concionantur,  ui  Paulus  in  hac  ipsa  Epislola  con- 
iungit  mortificationern  et  vivificationem,  Ac  valde 
prodest  nioneri  iuniores,  haec  vocabula  proprie  de 
vera  conversione  ad  Deum  intelligeiida  esse,  et 
reiiciendam  e*^se  interpretationem  eorum,  qui  de- 
torserunt  Pauli  dicta  ad  Hypocri.^sin,  ad  ritus  Mo- 
nachorum,  et  ad  falia  pueiilia  exercitia,  Sed  Pauli 
sententia  perspicua  est  observanti  pondera  verbo- 
rum:  Eslis  moitui  peccafis,  et  circumcisi  circumci- 
sione  non  manu  facta,  exuendo  corpus  peccatorum 
carnis. 

Haec  de  contritione  dicuntur,    postea  de  fide, 
I  qua  fit  consolafio,  inquit :  Simul  resuscitati  estis  per 


653 


VII.    DE  POENITENTIA. 


65i 


fifleni,  qua  Deus  est  efficax,  qiii  vivificat  vos  cum 
Clnisto.  Deinde  TitraiiH[ue  sententiam  lursus  illu- 
stri  figtira  pingit:  condonans  onmia  pecca*a,  delens 
chisographum  quod  pcr  decieta  contra  nos  est, 
quod  erat  contrarium  nobis.  Tunc  autem  conspi- 
cilur  chirographum  scriptum  in  cordibus  adversari 
nobis,  cum  agnoscinms  in  veris  doloribus  nos  recr, 
esse.  IIoc  dictum  ad  contritionem  pertinet.  Deinde 
ad  fidem  pertinet  quod  additur  :  deleii  hoc  chirc- 
graphum  suspensum  de  cruce,  facta  condonatione. 

Haec  interpretatio  de  conversione,  est  simplex, 
vera  et  propia,  quam  quidem  obsetvare  prodest,  et 
ut  Pauli  senJentia  nobis  obvia  sit,  et  ut  teneamus 
testimonium  de  his  duabus  mutatlonibus  in  conver' 
sione,  de  morlificatione,  et  vi\ificatione,  id  est,  de 
contritione,  et  consolatione,  quae  fit  per  fidem, 
qua  tibi  ipsi  credis  remitli  peccata  propter  media- 
torem. 


Ilactenus  recitayi,  quid  in  doctrina  de  contri- 
tione  retineri  necesse  sit,  et  quid  taxari  oporteat, 
dixi  item,  doctrinam  de  fide  speciah,  qua  tibi  cre- 
dis  remitti,  adiungendam  esse,  de  qua  supra  in  re- 
futatione  Articuli  praecipientis  dubitationem,  co- 
piose  dictum  est. 

Cum  autem  haec  noitra  sententia  sit  ipsa  vox 
Evangelii  inde  usque  a  prlma  conversione  Adae  et 
Hevae,  sonans  in  vera  Ecclesia,  et  nihil  sit  obscuri, 
aut  intricati  in  hac  nostra  explicatione:  facile  erit 
iudicare  decreta  Synodi  Bononiensis,  et  ne  quis 
dicat  me  iugere  iudicium  Ecclesiae  Dei,  non  dubito 
provocare  ad  iudicia  omnium  piorum,  qui  non  sunt 
rudes  exercitiorum  poenitentiae. 


DE  CONtESSIONE. 

Necesse  est  iunioribus  exponere  et  vocabula, 
et  mores  vetustos.  OUm  in  Ecclesia  consuetudo 
fuit  lapsos,  ac  reos  taliuni  scelerum,  quae  aliis  no- 
ta  erant,  non  recipere,  nisi  signa  mauifesta  emen- 
dationis  praecessissent.  Ideo  certi  ritus  erant, 
quorum  nomen  fuit  publica  poenitentia.  Stabat  ho- 
micida  vel  adulter  coram  Episcopo.  et  narrabat  de- 
lictum  suuin,  ut  Episcopus  modum  castigationis  in- 
diceret,  quae  vocabatur  satisfactio,  Graeci  mode- 
stius  nominarunt  innCfiia,  id  est,  notas  seu  casti- 
gationes.  Cum  enim  alia  delicta  aliis  modis  puni- 
rentur,  seu  (ut  ita  dicam)  norarentur,  exponi  deli- 
ctum  opus  erat,  ut  modus  poenae  indiceretur,  post 
eam  castigationem  sequebatur  absolutio. 


Et  initio  hic  ritus  probabiles  caus.is  habuit. 
Fuit  enim  disciplina  instituta,  et  ut  explorarentur 
voluntates  redeurjtium  ad  Ecclesiam,  an  serio  pr-o- 
mitterent  emendationem,  et  ut  his  exemplls  alii 
commonefacti  maiore  cura  vitarent  lapsus.  Non- 
dum  affingebatur  opinio,  haec  spectacula  meieri 
remissionem  peccatorum,  sed  postea  hanc  opinio- 
nem  indocti  addiderunt,  et  ritus  satisfactioimm  cu- 
muiarunt. 

Ab  hac  vetori  consuetudine  confessio  intelii- 
gitur  enumeratio  delictorairr  singuloruor,  cum  olim 
tantum  dellcta  aliis  nota  recitarentur.  Postea  vero 
decietafacta  sunt  de  omnibus  delictis  etiam  arcanis. 

De  hac  enirmeratione  singulorum,  necesse  est 
erudiri  conscientiam,  nec  iam  de  illa  vetusta  disci- 
plina  primae  Ecclesiae,  et  de  atrocibus  delictis, 
quae  aliis  nota  sunt,  dicimus.  Semper  enim  inde 
usque  ab  initio  mundi,  ritus  fuerunt  certi  excom- 
municationis  in  Ecclesia,  et  receptionis  emendato- 
rum,  Et  optaremus  ea  gr*av;tate  quae  decet  Eccle- 
siam,  administrari  excom'rnrnicationem  et  receptio- 
nem.  Et  ut  saepe  alias  dictum  est,  retineantur  in 
Ecclesia  generalls  confessio,  et  petitio  absolutio- 
nis,  quia  ministerium  privatae  absolutionis  nequa- 
qiram  frustra  institutum  est,  ut  infra  copiosius  di- 
cam,  et  semper  fuit  in  Ecclesia  generalis  confes- 
sio,  ut  de  summo  sacerdote  in  Lege- dicitur:  Te- 
neat  victiniam,  et  confiteatur  peccata  populi. 

Et  in  Nehomia  dicitur :  Filii  Israel  convenie- 
barrt  in  ieiunio,  et  confitebantur  peccata  sua. 

Et  de  auditoribus  Baptistae  dicitur:  Baptisa- 
bantur  in  lordane,  confitentes  peccata  sua. 

Haec  non  erat  singulorum  enumeratio,  sed  in 
genere  confitebaatur  se  reos  esse,  ut  decet  esse 
vocem  piorum  tribuentem  Deo  iustitiam  in  nobis 
accusandis  et  gloriam  iustitiae  propter  missum  Fi- 
liuin,  ut  Danial  clamitat:  Tibi  Domine  iustitia,  no- 
bis  autem  confusio  faciei.  Item:  Tua  est  propitia- 
tio.  Et  haec  ipsa  genei*alis  confessio,  et  petitio 
absolutionis,  testatur  in  Ecclesia  recipi  lapsos. 

Sed  alia  disputatio  est  de  enumeratione  singu- 
lorum,  multoruni  aut  omnium  delictorum,  ac  prae- 
sertim  arcanorum,  hic  taxandi  sunt  tres  errores. 
Primus,  quod  finxerunt  hanc  enumerationem  me- 
reri  remissionem  propter  pudorem. 

Secundus  error,  quod  aiunt  recitationem  ne- 
cessariam  esse,  ut  indrcatur  satrsfactio. 

Tertius  error,  quod  necessaria  sit  enumeratio, 


655 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


656 


et  quod  remissio  pendeat    ex    coiulitione  enumera-  j 
tionis,  quia  dicunt  tlivinitus  praecepiam  esse. 

Hae  tre^  opinioMes  falsae  sunt,  et  obscurant 
gloriam  Filii  Dei,  et  sunt  laquei  conscientiaiurn,  ut 
constat  multos  anjbigemes,  an  safis  pure  confessi 
essent,  ia  masriiis  mocj-oribus  fuisse.  Talis  duinta- 
tio  (idem  et  invocationem  impedit,  et  aut  de>pera- 
tionem,  aut  Epicureum  contenitum  adfert.  Necesse 
est  igitur  et  veritatem  cons[)ici  in  Ecclesia,  et  vul- 
nera  conscientiarum  sanari. 

JManifestnm  est  autem  in  arcana  confessione,  j 
enumerationem  omninm,  vel  paucornn»  dellctorum 
non  essp  ])raecf'pfam  iuie  divino,  quia  nusquam 
voce  riiristi,  aut  Proplijefarum,  aut  A[)ostolorum 
praeci[)itur.  Kt  enumeratio  singnlorum  est  impos- 
sibilis,  quia  valde  niulia  suiit  en'ata.  et  delicta  sin- 
guloiuiM,  qnae  nec  infelHguitt ,  nec  meminerunt 
iuxta  illud:  Delicta  quis  intelligit?  Ideo  certum 
est,  conscientlas  nequaquam  oiierandas  esse  sin- 
giiioruui  eniimeiaiione,  et  ncquaquam  pendere  re- 
missioneni  cx  enumerafione. 

Hanc  docfrinam  necessariam  esse  piis,  manife- 
stum  est,  quia  tiistissima  carnificina  excruciarentur,  | 
si  [lufareiit  singula  nominatiin  recitanda  esse,    nec 
remitti  peccata  sine  illa  anxia  recitatione. 


Nunc  autem  de  hac  quaeslione  nondisputabo  pro- 
lixius,  cuin  njanifesta  sit  veiilas,  et  aiite  lianc  ae- 
tatem  saniores  scriptores  ita  iudica^erinf,  enuniera- 
tionem  singuloium  non  praecipi  iure  divino,  sicut 
a[«erte  inquit  Panormitaiius,  ef  Cbrysosfomus  iu 
enarratione  Psalmi  50.  dicif:  Si  pudet  alicui  dicere 
peccafa,  dicito  ea  quofidie  in  anima  fua,  non  di<;o 
ut  conbfearis  conservo  tuo,  nt  X\i,\  expiobret,  dicito 
Deo  qui  sanat  ea.  Nec  est  iii  graeca  Ecclesia  hic 
mos  eiuiineratsonis  ajcanorum. 

Omifto  autem  hoc  loco  refutafioneni  argumen- 
torum,  qiiibus  ad\  ersa^ii  osfendere  conanfur,  neces- 
sariam  esse  eiuiinerafio::ein  singulorum,  et  iure  di- 
vino  piaecepian).  Nam  alilii  de  eis  safis  dictum 
est.  Ac  sciuiit  ipsi  adversarii  se  has  praesiigias 
offiindeie  oculis,  ef  aiiiniis  [)opuli ,  non  quod  sic 
seniianf,  sed  ne  hunc  neivuin  suae  potentiae  an)it- 
tant. 

Caeferum  sentio  generalem  confessionem  reti- 
nendain  esse,  euin  petifur  absohifio,  sicut  enim  in 
Nelieinia  scri[)fum  est,  confitebanfur  [leccata  sua: 
ita  decet  ahquam  voceni  esse  vere  dolentium,  qua 
fateantur  se  reos,  et  se  Deo  subiicianl;,  et  ei  lau- 
dein  iustifiae  tribuanf,  quod  iuste  damnet  [leccafa,  , 
et  iuste  nos  puniat,   ac    rursus    tribuant  ei  laudem  I 


miseri(;ordiae,  agnnt  grafias,  quod  propfer  Filiuui 
re<;e[)erit  genus  humaiiuin  [uolafo  a(bnirait(b)  de- 
creto  ex  aicnno  sinu.  Deinde  |)etaiur  absoluiio, 
quae  est  vox  minisfeiii  Evangeli<;i  privafim  a[)[>li- 
cans  remissionem  petenti,  cum  Filus  Dei  di.yerit : 
Quoruin  remiseritis  [)eccafa,  remittenfur  eis,  et  po- 
suerit  in  noiiis  serinonein  reconciliaiioiiis:  Kgo  man- 
dato  Filii  Dei,,  ap.iuintio  fibi  vocem  Kvangelii  re- 
n.ittentem  peccafa,  et  tibi  i[>si  peccata  remitti  a 
Deo  pionunlio  propter  Filiuin  Doniinum  nosfrum 
lesum  Chiistuin,  cnicitixuin  pro  nobis,  et  resusci- 
tatuin.  Ac  praecipio  tibi,  ne  asperneris  mortem  Fi- 
lii  Dei,  quae  pio  t-e,  et  reliquis  credenfibus  fuit  sa- 
crilicium  jdacans  iram  aelerni  Pafiis,  scd  vere  cre- 
das  prondssioni  Kvangeiii,  ef  stafuas  te  recij  i  a 
Deo,  cum  credis  tibi  ipsi  propter  hunc  mediutorem 
remitti. 

Hanc  absolutionem  sciainus  nou  osse  vocem 
humanae  autoritalis,  sed  divinae,  sonaiitis  in  mini- 
sterio  Evangelii,  sicut  David  vahle  cumulasset  sua 
peccata,  si  non  credidisset  voci  Nathan:  Don.inus 
abstulit  ])eccafuin  tuuin.  Ita  peccant  oinnes,  qui 
inpavoribus,  et  in  poenitentia  nohint  absolutioni 
credere,  et  eam  consolationem  achnittere  nolunt,  nec 
redeunt    ad    invocationem,    nec    se  fide  et  spe  eri- 

gUUi. 

Hic  etiam  necesse  est  taxari  hunc  errorem 
Monachorum,  (juod  dixerunt  absolufionem  irrifam 
esse,  si  non  sif  sufficiens  contritio.  Sed  sciant  pii 
o|)ortere  fieri  conversionem,  sicut  iusiurandum  in- 
fjuif:  Vivo  ego,  nolo  mortein  pec<;atoris,  sed  iit 
convertatur  et  vivaf.  Oporfet  igifur  aliquam  esse 
contritionem,  et  non  refineri  pro[)ositum  peccandi, 
et  accendatur  fides,  et  sit  deinae  bona  conscien- 
tia,  id  est,  propositum  non  faciendi  confra  consci- 
eiitiam.  Haec  cuin  adsuiit,  certissiniuin  esf  absolu» 
fioneni  rafam  et  firnuim  esse,  quam  quiflein  fide 
opoitet  acci[)i,  qnae  non  pofest  siinul  esse  cum 
proposifo  delinquendi,  et  fides  infuetur  Filium  Dei, 
pro[)ter  hunc  siafuit  iuxta  proinissiouem  grafis  re- 
missa  esse  pec<;afa,  non  p!0[)ter  contritionem,  aut 
gradus  contritionis,  aut  confessionem  etc. 

Ut  autein  alias  saepe  dixi,  nequaquam  abolen- 
da  est  ])rivata  absolufio,  quia  manifestissimum  est, 
proniissioiiem  Evangelii  et  multis  et  singulis  ap[3li- 
cari  ])osse,  et  de  singuHs  manifeste  loquifur  con- 
cio  in  capite  18.  IMaflhaei:  Quoties  remiftam?  sep- 
luagies  se[)ties.  Qui  locus  vere  et  recte  de  mini- 
steiio  absolutionis  inlelligifur,  et  diclutn:  Quorum 
remiseritis  peccata  remiftentur  eis,  de  multis  et 
singulis  recte  intelligi  eertum  est. 

Deinde   et    exemplum   consideretur ,    hic   mos 


657 


VII.    DE  POENITENTIA. 


658 


privatim  absolvenrli,  multum  conducit  ad  retinen- 
dum  intellectum  Evan£;eHi  propriuni.  quod  Evange- 
lium  contineat  promis.sionera  remissionis  peccatorum. 
Est  et  illustre  testimonium,  quod  post  baptismum 
lapsi  conveiti  possint»  et  conversi  recipiendi  sint, 
et  absolvendi,  ac  rursus  fiant  haeredes  vitae  aeter- 
nae.  Haec  causa  vaide  movere  pias  mentes  debet, 
ut  ament  et  tueantur  privatim  absolutionem,  et  suo 
exemplo  eius  conservationem  adiuvent. 


DE  SATISFACTIONE. 


In  hac  distinctione  partiuir  poenitentiae,  nomen 
satisfactionis,  ut  in  hoc  loco  usurpatum  est,  non 
significat  compensationem  Deo  pro  culpa  satisfa- 
cientem,  et  placantem  iram  Dei,  quae  satisfactio 
proprie  per  Filium  facta  est,  Nec  significat  satisfa- 
ctionem  forensem ,  qua  debitor  solvit  })efuniam, 
quani  debet,  aut  is  qui  alium  iniuria  aftecit,  sibi 
ignosci  orat:  Nam  haec  forensis  satisfactio  est  opus 
debitum,  et  pertinet  ad  contritionem,  ac  bonum  pro- 
positum:  Ut  raptor  alienae  coniugis,  si  non  reddit 
marito  coniugen»,  manet  adulter,  et  est  sine  contri- 
tione,  et  sine  bono  proposito,  Ita  debitor  non  vo- 
lens  solvere,  cum  possit,  manet  fur,  et  regula  vera 
est  dextre  intellecta:  Peccatum  non  remittitur,  nisi 
ablatum  restituatur. 

Sed  hanc  tertiam  partem  poenitentiae  nominant 
satisfactionem  Canonicam,  quae  olim  erat  publicum 
spectaculum,  in  qao  stabant  certo  loco  agentes 
poenitentiam,  et  servab&nt  ieiunia  aliquot  dierum 
aut  mensium  ante  absoli:tionem,  et  palam  ostende- 
bantur  populo  tanquam  rei,  et  lugentes,  ut  ex(aret 
signum  non  simuiatac  poenitentiae,  et  ut  alii  his 
exemplis  commonefacti,  diligentius  regerent  moies, 
ne  laberentur.  Horum  rituum  initio  modus  aliquis 
fuit,  et  abfuit  superstitio,  nemo  cogitabat  se  me- 
reri  hoc  spectaculo  remissionem  culpae  vel  poenae, 
sed  exenipl:im  erat  utile  disciplinae,  pertinens  ad 
politiam  Ecclesiasticam.  . 

Non  dubium  est  autem,  hos  ritus,  quibus  rei 
atrocium  delictorum  velut  notati  ostendebantur  po-  ' 
pulo,  ortos  esse  a  primis  patribus.  Semper  enim 
fuit  ceremonla  aliqua  exconmmnicationis  inde  usque 
a  Cain,  et  manserunt  vestigia  apud  Ethnicos,  sicut 
de  Cain  dicitur,  signum  ei  additum  esse. 

Ita  postea  rei  homicidiorum ,  gesserunt  ^igna 
reatus  in  vestitu,  donec  recipeientui-,  ut  scirent  alii 
hos  esse  pollutos  et  fugiendos.  Nam  excommuni- 
cati,  erant  exclusi  a  societate  sacrorum,  mensae  et 

MELAMH.  OPER.  TOI,.  XXIII. 


multorum  officiorum.  Nemo  una  cibum  capiebat, 
donec  ille  homlcida,  vel  incestus  gerebat  signa  rea- 
tus,  et  erant  certa  verba  exconnnunicationis  ,  quae 
vocabantur  Dirae,  graece  aQa^,  Si'jOrestes  vagatus 
est  in  Graecia,  abstinens  ab  aliorum  convictu,  ac 
gerens  signa  reatus,  quae  postea  ei  ademta  sunt, 
cum  in  iudicio  absolveretur.  El  multa  talia  exem- 
pla  recitantur,  ut  Adrasti  apud  Herodotum,  qui  ad 
Croesum  venit  gerens  signa  reatus. 

Cum  autem  huius  vetusti  moris  vestigia  essent 
adhuc  in  populo  ludaico,  et  gentibus  non  oninino 
barbaricis,  recepta  est  haec  disciplina  etiam  ab 
Ecclesia,  fuitque  initio  modus  earum  ceremoniarum, 
sed  postea  superstitio  adfinxit  remissionem  pecca- 
torum  dari  propter  hanc  castigationem.  Haec  opi- 
nio  auxit  has  multas  adeo,  ut  tandeni  intolerabiles 
essent.  Rursus  igitur  laxatae  sunt,  et  hoc  voca- 
bant  Episcopi  indulgentias,  id  est,  remissiones  ta- 
lium  spectaculorum,  de  quibus  Canones  praecepe- 
rant.  Ita  paulatim  illa  vetera  spectacula  cessa- 
runt,  nomen  mansit  satisfactionis  non  intellectum 
a  populo. 

Sed  fatentur  Monachi,  satisfactiones  non  me- 
reri  remissionem  culpae.  Ut  autem  aliquid  tribue- 
rent  multis,  finxerunt  non  remitti  poenam  aeternam 
nisi  propter  coinpensationem  poenarum  purgatorii, 
vel  aliarum  temporalium.  Dixerunt  igitur  satisfa- 
ctiones  mereri  remissionem  poenarum  purgatorii, 
vel  aliarum  poenarum  huius  vitae,  Hic  prudentiain 
iudicando  adhibenda  est. 

Primum  autem  necesse  est  no.«!se  definitionem 
satisfactionis  Canonicae,  quam  ipsi  tradunt. 

Satisfactio  Canonica,  est  facere  opera  non  de- 
bita,  id  est,  non  mandata  lege  Dei,  sed  opera  .su- 
perogationis  iniuncta  ab  E|)iscopis,  vel  ministris, 
ut  ujeieantur  remissioneKi  poenae  purgatorii,  vel 
aliarum  poenarum  huius  vitae. 

Nunc  consideret  Lector,  de  quibus  materiis  in 
hoc  loco  dicendum  sit,  scilicet  de  impletione  legis, 
de  dlsciimine  operum  quae  Deus  praece^dt,  et  alio- 
rum  quae  Deus  non  praecepii,  de  remissionc  poenae 
aeternae,  de  discrimine  remissionis  culpae,  et  re- 
missionis  poenarum  temporalium,  de  causis  poena- 
ruin  teinporallum,  et  afflictionum  in  Ecciesia  etc. 
Has  mateiias  recte  et  vere  expllcari  necesse  est, 
Ideo  hunc  locum  de  satisfactione  repeto. 


Secundo ,  semper  iungi  oportet  remissionem 
culpae,  et  poenae  aeternae,  estque  unum  et  idem 
beneficium  Filii  Dei    gratuitum,    tollere    culpam,  et 

42 


659 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


660 


tollere    mortem   aeternam,    ac  toUere  culpam,    est 
placare  iram  Dei. 

Cum  igitur  poena  aeterna  sit  sentire  horren- 
dam,  et  inenarrabilem  iram  Dei  manentem,  sicut 
lohannes  nujuit,  haDei  manet  super  euni:  sciamns 
culpam  et  poenam  aeternam  simul  tolh  propter  so- 
lum  mediatorem  Fihum  Dei,  non  propter  ullam  no- 
stram  compensationem,  ideo  Ose.  13  dicitur:  Ero 
mors  tua  o  mors,  et  pestis  tua  inferne. 

Et  Paulus,  aculeus  mortis  peccatum  est,  po- 
tentia  peccati  Lex,  Deo  autem  gratia,  qui  dat  no- 
bis  victoriam  per  Doniinum  nostrum  lesum  Chri- 
stum.  Ideo  certissime  statuendum  est  fide  propter 
Fihum  Dei  simul  renntti  culpani,  et  tolh  poenam  ae- 
ternam  gratis,  id  est,  sine  nostra  compensatione. 

Haec  consolatio  hiceat  in  mentibus,  nec  lan- 
guefieri  fidem  sinamus  cura  nostrarum  satisfactio- 
num,  ac  certo  statuamus  non  adferendas  esse  in 
illud  arcanum  iudicium  Dei  (ubi  angimur  de  ira 
Dei,  vel  morte  aeterna),  nostias  satisfactiones,  sed 
solum  sacrificium  Fihi  Dei  intuendum  esse,  huius 
sanguine  credamus  deleri  culpam,  et  tolli  poenas 
aeternas,  hic  satisfecit  iustitiae  Dei,  ut  lohannes 
inquit:  Hic  est  propltiatio  pro  peccatis  nostris,  nec 
pro  nostris  tantum,    sed  pro  totius  mundi  peccatis. 

Et  Triumphi  descriptio  ad  Colossenses  in  con- 
spectu  sit,  ubi  Paulus  diserte  inquit,  victorem  Fi- 
lium  Dei,  a  se  ipso  domitas,  et  captas  potestates 
inferorum,  ducere  in  Triumpho.  Huius  triumphi 
gloriam  non  transferamus  in  nostra  opera.  Fir- 
missime  igitur  haec  consolafio  tenenda  est :  Fide  iu- 
stificati,  pacem  habemus  apud  Deum,  id  est,  cer- 
tum  est  iram  Dei  placatam  esse,  et  nos  liberatos 
esse  a  poenis  aeternis.  Quare  non  sunt  conscien- 
tiae  turbandae  imaginatione  Monachorum  de  satis- 
factionibus. 

Tertio,  manifesti  errores  sunt  in  doctrina  Mo- 
nachorum  de  satisfyctionibus,  cum  alibi,  tum  hic 
quoque  quod  fingunt  opera  non  mandata  a  Deo, 
esse  cuhus  Dei,  nieieri  remissionem  culpae  et  poe- 
narum,  Ut  certis  diebus  abstii^ere  a  carnibus  etc. 
Talia  opera  immediate  hoc  fine  facta,  ut  per  ea 
Deus  honore  afficiatur ,  vocant  cuhus.  Contra 
quam  persuasionem  tenenda  est  regula  verissima: 
Frustra  colunt  me  mandalis  hominum.  Hoc  unum 
argumentum  etiam  satis  firmum  est  ad  refutandas 
sat'sfactiones,  de  quibus  IMonachi  loquuntur,  quae 
quidem  eo  maiore  cura  taxandae  sunt,  qnia  persua- 
sio  de  satisfactionibus  vahle  auxit  traditiones  hu- 
manas,  et  cf)nfirmavit  opinionem,  qnae  fingit  opera 
non  mandata  a  Deo  cuhus  Dei  esse. 


Est  autem  cultus  Dei,  opus  a  Deo  mandatum, 
et  factum  in  agnitione,  et  fide  Fihi  Dei,  cuius  ope- 
ris  principahs  finis  est,  seu  mediatus,  seu  immedia- 
tus,  ut  Deu.?  honore  afficiatur,  Omitto  iam  quae  de 
impletione    legis  in  hac  materia  Monachi  dixerunt. 

Quarto,  etsi  verissimum  est,  remissionem  poe- 
nae  aeternae  nunquam  divellendam  esse  a  remis- 
sione  culpae :  Tamen  necesse  est  discerni  remissio- 
nem  culpae,  a  remissione  poenarum  temporalium 
huius  vitae.  Nam  Ecclesia  propter  mullas  causas 
cruci  subiecta  est,  quas  semper  in  conspectu  esse 
oportet,  quarum  aliae  sunt  impulsivae,  aliae  finales, 
aiiae  nQoxaiaQXTixal,  id  est,  irritatrices. 

Prima  est,  cum  propter  lapsum  primorum  pa- 
rentum  tota  posteritas  rea  sit  et  immunda,  subie- 
cta  est  morti  corporis,  et  aliis  aerumnis  Ecclesia 
Dei,  sicut  rehquum  genus  humanum. 

Secunda,  cum  mundus  interiorem  immunditiem 
humani  cordis,  dubitationes  de  Deo,  neglectionem 
Dei,  et  muitas  vitiosas  ilammas  cupiditatum,  non 
ducat  esse  res  a  Deo  damnatas,  et  contemnat  iram 
Dei:  Ecclesia  magis  premitur,  qaia  vult  Deus  in 
Ecclesia  conspici  iram  suam,  et  vult  in  nobis  om- 
nibus  poenitentiam  crescere,  1.  Petr.  4.  ludicium  a 
domo  Dei  incipit.  Item  Salomon :  Fihum  quem  di- 
ligit,  corripit. 

Tertia  causa,  quia  diabolus  maiore  odio  Filii 
Dei,  etEcclesiae  ardet,  ideo  rabiosius  grassatur  in 
Ecclesia,  conatur  muitos  evertere,  excitat  haereses, 
et  facit  varias  dissipationes,  de  hac  causa  dictum 
est  in  Genesi:  Serpens  mordebit  calcaneum  eius. 

Quarta,  saepissime  singulares  ahquae  caiamita- 
tes,  poenae  sunt  certorum  delictorum,  quas  Deus 
ideo  irrogat  liominibus,  quia  et  iustitiae  Dei  est 
punire  peccata,  et  vuit  Deus  in  hac  vita  in  aliqui- 
bus  exemplis  conspici  irain  suam,  et  iustum  iudi- 
cium  adversus  peccata,  et  vult  revocaii  lapsos  ad 
poenitentiam,  Sic  David  propter  adulterium,  et 
pioditum  Uriam  eiectus  est  ex  regno.  Manasse  ab- 
ducitur  in  exilium,  et  de  universi  populi  exilio,  et 
urbis  lerosolymae  excidio  inquit  leremias  cap.  22. 
et  dicent  unusquisque  proximo  suo  :  Quare  sic  fe- 
cit  Dominus?  et  respondebunt:  Eo  quod  reliquerunt 
pactum  Domini  Del  sui,  et  adoraverunt  Deos  alie- 
nos.  Et  Mich.  7.  Irain  Doinini  poitabo,  quia  pec- 
cavi  ei.  Psalm.  88.  Visitabo  in  virga  iniquitates 
eorum. 

Quinta  causa,  ut  adflictiones  sint  testimonia 
doctrinae,  ut  leremias,  Baptista,  non  propter  pe- 
culiaria  delicta  interficiuntur,  sed  propter  alias  cau- 


661 


VII.  DE  POENITENTIA. 


662 


sas,  ut  aerumnae  testentur  eos  serio  sic  sentire, 
ut  docent,  quia  veritatem  anteferunt  vitae,  et  oiKni- 
bus  coumiodis  corporum. 

Sexta  causa,  ut  adflictiones  sint  testimonium 
immortalitatis.  Cum  enim  Deus  illustribus  miracu- 
lis  ostenderit  sibi  placere  Abel,  Paulum  et  similes, 
et  tamen  sinit  eos  interfici,  necesse  est  restare 
aliud  iudicium. 

Sepfima,  ut  fiamus  similes  imaginis  Filii  Dei. 

Octava,  etiam  ubi  non  sunt  externa  delicta 
atrocia:  tamen  Deus  vult  in  multis  interiora  mala, 
superbiam,  admirationem  sui,  carnalem  securitatem 
emendare,  ut  dicitur:  Bonum  mihi  quod  humiliasti 
me,  ut  discerem  iustificationes  tuas. 

Nona  causa,  ut  appareat  sanctos  universam 
obedientiam  praestare  principaliter  propter  gloriam 
Dei,  non  tantum  propter  suas  utilitates,  ut  in  Psal- 
mo  dicitur:  Haec  omnia  venerunt  super  nos,  nec 
obliti  sumus  te. 

Decima,  ut  adpareat  Ecclesiam  non  humanis 
consiliis  et  praesidiis,  sed  ab  ipso  Filio  Dei,  capite 
et  duce  Ecclesiae,  divina  potentia  colligi,  defendi 
et  servari,  et  in  nostra  infirmitate  conspiciatur 
praesentia  Filii  Dei  propugnantis  nos  contra  Dia- 
bolum.  2.  Corinth.  4.  Circumferimus  thesaurum 
hunc  in  vasis  testaceis,  ut  excellentia  potentiae  sit 
Dei,  et  non  ex  nobis. 

Cum  igitur  multae  diversae  causae  sint,  cur 
Ecclesia  subiecta  sit  cruci,  non  imaginandum  est 
omnes  calamitates  certorum  delictorum  poenas  esse, 
et  satis  commode  distribuuntur  afllictiones  in  qua- 
tuor  genera,  Aliae  sunt  n^wQCai,,  id  est,  poenae 
certorum  factorum,  ut  exilium  Davidis,  vel  suppli- 
Cium  politicum  homicidarum,  quae  etiamsi  sunt 
poenae,  non  tamen  merentur  rennssionem  culpae, 
aut  poenae  aeteinae,  sed  sunt  signa  irae  Dei  ad- 
versus  peccatum,  vel  testimonia  iustitiae  Dei  ira- 
scentis  peccato. 

Aliae  sunt  SoxifjiaaCai,  id  est,  exercitia  utilia  ad 
frenandos  pios,  et  confirmandam  fidem ,  ut  aeru- 
mnae  loseph. 

Aliae  sunt  fxaQTvgm,  id  est,  testimonia  doctri- 
nae,  et  immortaiilatis,  ut  Abel,  leremiae,  Pauli,  et 
similium  neces. 

Aliae  sunt  Xvjqu,  id  est,  pretium  pro  aliorum 
peccatis.  Tale  autem  est  sola  mors  unius  Filii 
Dei.     Sic  Matth.  20.  nonnnat  suam  passionem  ipse 


Filius  Dei,  qua  voce  admonemur  de  re  maxima, 
videlicet,  non  sine  admiranda  disputatione,  de  col- 
latione  iustitiae  et  misericordiae  Dei,  remissa  esse 
generi  humano  peccata,  quomodo  videlicet  Deus 
simul  et  iustus,  et  misericors  esset.  Enciamus 
enim  ex  mentibus  nostris  stultas  opiniones  huma- 
nas,  quae  somniant  Deum  ut  lentum  patremfami- 
lias,  seu  ut  Stoicum  non  irasci  peccato,  imo  iusti- 
tia  Dei  vere  et  horribiliter  irascitur  omnibus  omni- 
um  peccatis,  ut  dicitur:  Deus  est  ignis  consumens. 

Fuit  igitur  disputatio  de  collatione  iustitiae  et 
misericordiae,  quam  nulla  creatura  explicare  po- 
tuisset,  sed  miranda  deliberatione  divina,  res  ita 
diiudicata  est,  ut  ira  in  Filinm  derivaretur,  et  cae- 
teris  hominibus  propter  Filium  parceretur.  Nam 
necesse  fuit  Deo  per  obedientiam,  vel  per  poenam 
aequivalentem  satisfieri. 

Huius  mirandae  deliberationis  causas  discemus 
in  vita  aeterna,  uunc  beneficium  ipsum  vult  nos 
agnoscere  Deus,  et  vult  nos  utrumque  cogitare,  in- 
gentem  esse  misericordiam,  quod  genus  humanum 
reccptum  est,  simul  veram  et  ingentem  iram  ad- 
versus  peccatum,  quod  poenam,  et  compensatio- 
nem  tantam  intervenire  oportuit. 

Huc  pertinet  vetus  argumentum  dignum  con- 
sideratione. 

Misericordiae  est  parcere,  sed  iustitia  est  im- 
mutabiliter  servare  legem,  requirere  obedientiara, 
vel  poenam  aequalem. 

Deus  non  solum  est  misericors,  sed  etiam  iu- 
stus.  Non  igitur  remittit  sine  compensatione,  seu 
satisfactione. 

Respondeo.  Concedo  totnm  argumentum,  non 
facta  est  remissio  sine  satisfactioiie,  scilicet  perso- 
luta  per  Filium  Dei ,  sola  obedieutia  Filii  Dei  est 
satisfactio,  et  aequale  pretium  pro  nostris  pecca- 
tis,  et  sacrificium  placans  iram  Dei,  sieut  et  Esaias 
inquit :  Poiiet  aniinam  suam  hostiani  pro  peccato. 
Hanc  victimam  vult  Deus  aspici,  et  iran)  et  mise- 
ricordiam  considerari,  nec  tribuendus  est  hic  tan- 
tas  honos,  videlicet  esse  ).vtqov  seu  satlsfactionem 
pro  peccatis,  ulli  hominum  iustitiae. 

Necesse  est  igitur  taxari  errores  de  canonicis 
satisfactionibus,  sparsos  in  Ecclesiam  horribili  cae- 
citate.  Manifeste  falsunj  est,  reniitti  poenain  aeter- 
nam  propler  canonicas  satlsfactiones,  manileste  fal- 
suin  et  hoc  est,  potestate  clavium  tolli  poenas  tem- 
porales,  non  inipositas  arbitiio  niinistrorum,  sed 
connnunes    illas    vagantes  per  totum  genus  huma- 

42» 


663 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


664 


imm  propter  iram  Dei  vel  propter  confessionem, 
ut  morbos,  bella,  inopiani  et  siiailes,  quae  sunt 
alias  doxvpaGiaC,  aJias  ii^MQiai,  alias  ^aQivQia.  Haec 
genera  uihil  ad  potestateni  claviuni  peitinent,  id 
est,  potestas  clavium  nec  imponit,  nec  remittit. 

Etsi  autem  vitandae  obscnritatis  causa  nolo 
recitare  omnes  labyrinthos  huius  materiae,  tamen 
quaedam  argumenta  refutabo,  quae  nunc  excogi- 
tant  aliqui  aslute,  ut  errores  praetextu  aliquo  stabi- 
liant.  ' 

Primum  est  hoc :  Ecclesia  pie  facit  iubens 
quaerere  mitigationera  poenarum,  et  moduni  osten- 
dens. 

Certissimum  est  autem  propterbona  opera  mi- 
tigari  poenas  temporales. 

Igitur  Ecclesia  recte  facit,  iubensfacere  certa 
opera. 

Respondeo  ad  maiorem.  Ecclesia  recte  facit 
iubens  quaerere  mitigationem  poenarum,  et  modum 
ostendens  scilicet  traditum  in  Evangelio,  non  ex- 
cogitans  novos  cultus.  Verissimum  est  autem  mi- 
tigari  poenas  tota  conversione  et  bonis  opeilbus 
a  Deo  mandatis.  Clamat  Ecclcsia  sicut  Filius  Dei, 
et  sicut  vox  Spiritus  sancti  seniper  clamat:  Agite 
poenitentiam.  Item  nisi  poenitcnliam  egeritis, 
omnes  similiter  peribitis. 

Item  si  peccata  vestra  fuerint  ut  coccinum, 
eritis  candldi  sicut  nix.  Si  eritis  in  tristissimis 
poenis,  et  velut  homicidae  in  supplicio  conspersi 
cruore:  tamen  Deus  mitigabit  poenas,  deterget 
cruorem. 

Item,  Convertimini  ad  me,  et  cgo  convcrtar 
ad  vos. 

Haec  inchoatio  novae  obedientiae,  meretur  mi- 
tigationem  pocnarum  teniporalium,  et  de  his  ope- 
ribus  a  Deo  mandatis  intelligatur  minor,  non  affin- 
gantur  alia  opera  seu  cultus  non  man(lati  a  Deo. 
Quare  si  in  conclusione  addatur,  Ecclesiam  recte 
facere  indicentem  alia  quaedam  opera  non  man- 
data  a  Deo:  insidiae  sunt  in  conciusione,  et  ne- 
ganda  est  consequentia,  quia  plus  est  in  conclu- 
sione,  quam  in  praeniissis.  Ecclesia  recte  facit 
praecipiens  totam  conversionem,  et  bona  opera  man- 
data  a  Deo,  sicut  mandata  sunt,  non  recte  facit 
fingens  homines  lege  iustos  esse,  et  alia  nova  ope- 
ysl  facienda  esse  tanquam  supererogationis,  quae 
sint  pretium  ad  compensandas  poenas. 


Caeterum  de  criminibus  populo  notis  antea  di- 
ctum  est,  Ecclesiam  cum  recipit  lapsos,  posse 
exempli  causa  publice  commenioraie  delictuin  et 
poenitentiam,  et  adiungere  aliquam  piam  obiurga- 
tionem  et  adhortationem  etc. 

Obiicitur  et  Pauli  dictum:  Si  nos  iudicaremus 
ipsi,  non  iudicaremur.  Ergo  si  Ecclesia  puniret, 
Deus  parceret  nobis,  et  mitigaret  calamitates  pu- 
blicas  et  privatas. 

Speciosum  argumentum  est,  sed  prudcnter  dis- 
cenienda  est  vera  castigatio  ab  hypocrisi.  Totum 
argumentum  verum  est  dextre  intellectum:  Si  nos 
iudicaremus,  id  est,  castigaremus  seu  emendaremus 
vera  conversione,  id  est,  si  vero  doloie  cruciare- 
mur,  quod  Deum  offendimus,  quod  nostris  scanda- 
lis  turbavimus  Spiritum  sanctum,  quod  nobis  et 
Ecclesiae  cumulavimus  mi.^^erias.  In  tali  conver- 
sione,  fides,  spes,  invocatio  et  nova  obedientia  ve- 
re  inipetrarent  mitigationem  poenarum,  ut  supra 
dictuin  est,  et  loliel  inquit:  Convertinn*ni  ad  Doini- 
num  Deum  vestrum,  quia  bonus  est,  et  rcmittit 
poenas. 

Cum  igitur  Paulus  inquit:  Si  nos  iudicaremus 
etc.  veram  poenitentiam  seu  ipsam  conversionem 
ad  Deum  intelligit,  ne  de  aliis  operibus  non  debi- 
tis  loquitur,  de  quibus  scriptum  est:  Frustra  co- 
lunt  me  mandatis  hominum,  et  sine  vera  conver- 
sione  nulla  opera  Deo  placent,  quia  Deus  requirit 
obedieniiam  cordis,  id  est,  verum  timorem ,  Teram 
fidem,  spem  acquiescentem  in  promissione  Dei, 
veram  invocationein,  iuxta  illa  dicta:  Veii  adorato- 
res  adorabunt  Patrem  in  Spiritu  et  veritate. 

Item,  sacrificium  Deo  spiritus  contribulatus, 
cor  contrituin  et  humiliatum  Deus  non  despicies. 
Nec  plus  valent  coram  Deo  ieiunia  non  converso- 
rum,  aut  aliae  poenae,  quam  valuerunt  laceratio- 
nes  coiporum,  quas  faciebant  sacerdotes  Baal,  et 
quales  hodie  diciintur  facere  Turcici  sacerdotes, 
qui  ritus  omnes  ad  haiic  regulam  pertinent:  Fru- 
stra  colunt  me  mandatis  homiimm. 

Ilaec  de  satisfactionibus  hoc  loco  dlxisse  sa- 
tis  sit:  Nam  et  alibi  eadein  doctrina  saepe  expo- 
sita  est,  sed  necesse  est  totam  doctrinain  de  poe- 
nitentia,  saepe  in  Ecclesia  repeti,  ut  oninibns  notis- 
si'nia  sit,  et  semper  sit  in  conspectu,  quia  in  omni 
invocatione  quotidie  cogitanda  est.  Seinper  enini 
obstrepit  invocanti  liaec  tristis  concio:  Peccatores 
Deus  non  exaudit. 

Huius  obiectionis  refutatio  sumenda  est  ex 
doctrina    de   poenitentia,    videlicet  non  audiri  pec- 


665 


VII.   DE  POENITENTIA. 


666 


catores,  non  agentes  poenitentiam,  sed  agenti  poe- 
nitentiam  mandatimi  est,  ut  credat,  se  propter  Fi- 
lium  Dei  gratis  reclpi  et  accipi,  ac  placere  eius 
invocationem:  Hanc  fidei  lucem  non  sinanms  ex- 
tingui  falsis  opinionibus  de  satisfactione  Canonica, 
eicut  saepe  in  Ecclesia  valde  obscurata  est  etlam 
vetustis  temporibus,  et  cum  extinguitur  haec  lux 
fidei,  recipiuntur  opiniones  Ethnicae,  et  Turcicae, 
quae  fingunt  remitti  culpam  propter  satislactiones 
humanas ,  sicut  nunc  quoque  docent  Turcae,  re- 
mitti    periurium    diviti,   si    decem  pauperibus  prae- 


beat  vestem,  et  homines  non  praemoniti,  facile 
capiuntur  illa  operum  specie.  Ideo  tales  opiniones 
niHiore  cura  refutandae  sunt,  et  simul  corda  exci- 
tanda  sunt  ad  veram  conversionem,  quae  sine  ulla 
dubitatione  impetrat  auxilium  Dei,  et  mitigationem 
praesentium  calamitatum,  ut  dictum  est. 

Et  pro  hac  luce  doctrinae  Doo,  gratias  aga- 
mus,  et  gratitudineni  declarenms  in  confessione  et 
studio  conservandae  huius  puritatis. 


Vm.    DEFENSIO  CONIUGII    SACERDO- 

TUM  PIA  ET  ERUDITA, 

MISSA  AD  REGEM  ANGLIAE,  COLLECTA  A  PHILIPPO  MELANTHONE. 

Haec  Dcfenslo  anno  1540.  scripta  prodiit  in  hisce  collectionibus  scriptorum  Melanthonis: 

Defensio  |  Comvgii  Sacerdotvm  pia  \  S^  enidita,  missa  ad  Regcm  Angliae,  \  collecta^d  Philtppo 
Melan-  \  thone.  \  AJE2nOTA.  \  Re/'rtatioabvsvi:m  Coe-  \  naeDomini.  \  Ervdita  et  vtilis  dispv-  \ 
tatio  de  potestate  Pon-  \  tificia.  —  (In  fine :)  Argentorati  ex  officina  \  Cratonis  Mylii,  \  Men. 
Decemh.  \  Anno  \  M.D.XL.  9  plagg.  litt.  A— I  sign.,  140  pagg.  nuni.,  penult.  1  '/o  foll.  alba,  ult.  pag. 
Insigne  typogr.  cont.,  8.  niin.  (pag.  2.  Querela  animaruin  piarum  ad  Deuni,  de  Tyrannis,  qui  inter- 
ficiunt  pios  propter  Evangelii  professionem  [10  Disticha] ;  p.  3  —  47.  De  coniugio  Sacerdotum 
Phil.  Mel.;  p.  48 — 7.5.  De  usu  integii  Sacramenti  corporis  et  sanguinis  Christi;  p.  76 — 101  med. 
Contra  privatam  Missam ;  p.  101.  med.  —  109.  De  Missa  theatrica;  p.l  10 — 131.  De  Potestate 
et  Primatu  Papae.  dSiCnoTov;  p.  132 — 140.  De  Potestatc  et  lurisdictione  Episcoporum,  subiuncta 
Clausula;  penult.  1  y^  foll.  [fol.  I  7=^  — 8*J  vacant,  ult.  pag.  [fol.  I  8*^]  cont.  Insigne  typogr.  Cia- 
tonis  Mylii).  *) 

Huius  collectionis  prodiit  a.   1549.  haecce  altera  Editio: 

Defcnsio.  \  Conivgii  \  Sncerdotvm  pia  et  \  ervdita,  missa  ad  Regem  \  Angliae,  collecta  d  \  Phi- 
lippo  Mekmihone.  \  AJE^TIOTA.  \  Uefvtatio  ab-  \  nsnum  coevae  Domini.  \  Ervdita  et  vtilis  \ 
dispidatio  de  polestate  \  Pontiflcin.  \  Vitemberqne,  \  per  lonnnem  Cratonem.  I  M.  D.  XLIX. 
—  (In  fine:)  Impressvm  j  per  loannem  Cralonem.  superposito  Insigni  lo.  Cratonis.  9  plagg.  litt. 
A  —  I  sign.,  70  fo!l.  non  num.,  ult.  2  foll.  alba,  8.  min.  (fol.  A  1''  Querela  animarum  piarum  ad 
Deum  etc. ;  fol.  A  2=^  —  C  8^  init.  De  coniugio  Sacerdotum  Philip.  Melan.;  fol.  C  8*  med.  — 
E  b^  De  usu  integri  Sacramenti  corporis  et  sanguinis  Christi;  fol.  E  6*  —  G  ^*'  init.  Contra 
privatam  Missam  ;  fol.  G  -2^  med.  —  6''  med.     De  Missa  theatrica;    fol.  G  7*  —  I  1''  med.     De 


•)  Haec  Ed.  et  sequens  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  sunt. 


669  Vill.    DEFENSIO  CONIUGII  SACERDOTUxM.  670 

Potestate  et  Priraatu  Papae,  d8ianoTov\  fol.  I  2  ■ —  6*  med.     De  Potestate,  et  lurisdictione  Epi- 
scoporum;   fol.  I  6''  Insigne  typogr,  litteras  I  K  coniunctas   continens,  subiuncta  Ciausula;     fol.  I 

7.  8.  vacant). 

Praeter  hanccoUectionem  eadem  scripta  eodem  ordine  exhibentur  in  utraque  Ed.  collectionis  supra  recensi- 
tae,  cuius  titulus  est:  Libelii  aliquot  utiles  Philipid  Melanlhonis  etc.  {Vitebergae  1560.  et  1561.  8.)  fol- 
77b  _  is8\ 

Denique  eadem,  excepta  Disputatione  de  Potestate  Pontificia,  extant  cum  annotatt.  raarginal.  in 
Peucerianae  CoUeclionis  Operum  Melanthonis  Parte  11.  {Vitebergae  1562.  Fol.)  pag.   168 — 200. 

Defensio  coniugii  Sacerdotum,  quae  latine  tantum  cum  aliis  libellis  coniunctim  edita  est,  a  lusto 
looa  in  germanicam  linguam  translata  a,   1541.  separatim  prodiit  sic  inscripta: 

(Sinc  ©djrtfft  5P()t=  |  li^,  SUielant^.  nerc=  |  lic^  latinifd?  gefteOet,  9Btb=  j  ber  bcn  tmreinen  93a^f}3  (  Gelibat,  tinb 
berbot  ber  ^riefter*  |  c^e.  93erbeu^tf*et  burd?  |  3uftum  3onam.  j  aBittemberg.  |  Qinno  9«.  2),  XLI.  — 
(In  (ine:)  ©ebrucft  ju  SBittemberg,  |  burc^  Sofep^  Jtlug.  9  plagg.  litt.  % — 3  sign.,  35  foU.  non  num., 
iilt.  fol.  album,  4.  (fol.  QI  2^—3  2"  med.  (Sine  @d)vtfft  $^i(ip,  «Kel.  SSon  Der  qjrieftere^e ,  2)a8  fie 
reiber  otle  ®ott(ict?e  »nb  naturlid^e  aftedjte,  tmb  alle  geTOon^eit  m'^  Oraud^  bcr  Jltrctien  »er6oten  ift;  fol.  3 
^*»  med.  —  3''  cont.  9  Locos  Scripturae  S.  germanice,  illi  libello  annexos,  in  quorum  fine  Erratum 
atque  Clausula  leguntur;  fol.  3  4  vacat,).  *) 

Ab  hoc  Melanthonis  scripto  prorsus  diflfert  illud,  quod  primum  a.  1551.  seorsim  prodiit  sub  hac  in- 
scriptione : 

De  Coniv-  \  gio  piae  commo-  \  nefactiones  col-  \  lectae  a  Phi-  j  lippo  Melan  \  thone.  |  Witeber- 
gae  \  excvdebat  lo-  \  hannes  Cra-  \  to.  Anno  \  MDLI.  4  plagg.  litt.  A — D  sign.,  prima  8  foll. 
non  num,,  32  pagg,  num,,  seqq,  13  pagg.  non  uum,,  ult,  3  pagg.  albae,  8,  min,  (fol.  A  2*  — 
8"  init.  Melanthonis  praefatio  ad  Petr,  Medmannum  Cal.  Maii  1551,  sciipta;  fol,  A  8''  Quatuor  di- 
sticha;  fol,  B  P  —  C  8"  [pag,  1  —  32.]  et  fol.  D  l"»  —  7^  De  Coniugio;  fol.  D  7^  —  S^ 
vacant.).**) 

Deinde  hoc  scriptum  Locis  Theologicis  et  Examini  Ordinandorum  annexum  iterum  iterumque  edi- 
tum  est.  In  huius  Corporis  Vol.  XXI.  p.  1051  —  1076.  post  Locos  tanquam  Appendix  l.  est  recusum.  In 
vernaculam  linguam  a  Steph.  Agricola  translatum  seorsim  1555.  prodiit  sic  inscriptum: 

e^rtftltc^c  ©rinnerung  m\  bem  l^eiltgcn  (S^eftanbc,  ijcrbcutfc^t  burc^  «Stcp^.  5IgricoIam.  SStttcm6erg  1555. 
2  plagg.  8.***) 

Defensioni  coniugii  Sacerdotum,  quae  h.  I.  ex  Editione  Witehergensi  anni  1549.  denuo  editur,  in 
omnibus  illis  Editt.  latini  libelli,  praefationis  loco,  praemissa  est  rhythmica  Querela  animarum  piarum  ad 
Deum,  quam  in  huius  Corporis  Vol.  X.  inter  Carmina  auctoris  non  inveni^  quam  ob  causam  hic  item  prae- 
mittitur : 

Qucrela  ammarum  piarum  ad  Deum,  de  Tyrannis  qui  inlerficiunt  pios  propter  Evan' 

gelii  profcssioncm. 

O  Pater  alme  Dens,  terraeque  polique  creator, 
Ista  manum  cuius  machina  vasta  tremit. 


*)  Haec  interpretatio  in  Biblioth.  serat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 
••)  Hoc  scriptura  in  Bibliotb.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 
•**)  Haec  translatio  in  Biblloth.  senat.  Norimb.  invenitur. 


671  PHIL   MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  672 

Omnia  qui  cernis,  verique  es  amator  et  aequi, 

Fallere  quem  non  est  ullius  arte  3oli, 
Unicus   innocuis,  si  iustus  es  arbiter,  unibris, 

Solus  et  insontis  sanguinis  ultor  ades. 
Si  tua  pacKici  cruor  intemeratus  Abeli,  "* 

Voce  fatigavit  sidera  clara  poli, 
Ecquid  adhuc  iustam  lentus  non  surgis  in  iram?. 

Et  potes  haec  contra  te  fera  tela  pati? 
Ecce  rebellantes  audacter  ut  omne  Tyranni, 

lusque  tuo  Christo  fasque  piumque  negant. 
Respicis  insontes  animas,  tristemque  cruorem  ?  ' 

Illis  pro  verbo  quem  damus  ecce  tuo. 
Respicis,  et  patulis  gemiius  hos  auribus  hauris, 

Quos  tibi  semineces  reddinius  ore  pio. 
Utque  truces  raro  tristi  sine  caede  Tyranni, 

Et  sicca  ad  stygias  morte  feruntur  aquas, 
Sic  quoque  nunc  meritas  pendent  cum  sanguine  poenas, 

Quos  iuvat  iniusta  tingere  caede  manus. 


DE  CONKIGIO  SACERDOTUM 


PHILIR  MELANTHON. 

Ex  Editione  Witebergensi  anni  1549. 


Multi  Principes  viri  palam  fateutur  defendi 
coelibatum,  nec  religione,  nec  superstitione  aliqua, 
sed  tantum  quia  commodior  est  ad  potentiam  et 
splendorem  sacerdotum  retinendum.  Satis  enim 
constat,  concesso  coniugio,  oportere  et  numei-um 
et  pompani  diminui,  ut  Graecorum  sacerdotes  nec 
tantay  opes,  nec  imperia  adepti  sunt.  Turha 
etiam  tanta  in  singulis  Ecclesiis,  praeterquam  ubi 
scholaa  erant,  non  fuit.  Nolunt  aatem  Episcopi 
et  alii  ambitiosi  sacerdotes,  aliquid  de  dignitate, 
aut  de  splendore  detrahi.  Accedit  huc,  quod  Re- 
gum  et  Prinripum  aulae  sunt  ornatiores  et  frequen- 
tiores  satellitio  Episcoporum  et  Canonicorum,  qui 
comitantur  aulas  sine  Regum  sumptu.  Et  liic  coe- 
tus  magno  usui  est  Regibus.  Hinc  sumuntar  ludi- 
cum  decuriae,  hinc  deliguntur  homines  expedifi  ad 
Legationes,  ad  niulta  et  varia  Reguni  negotia.  De- 
inde  Rege«J  etiani  adfeclibus  iicbilitatis  serviunt, 
quae  est  inimicissima  coniugio  sacerdotnm,  propterea 
quod  ipsi  nunc  passim  opulentis  collegiis  fruuntur. 
Et  miiUae  familiae  dignitate  et  opibus  augentur  in 
hoc  statu  Ecclesiasticorum  procerum.  Amitteret 
autem  nobilitas  plerasque  harum  romnioditatum, 
nt  facile  potest  iudicari,  si  concederetur  coniugium 
sacerdotibus ,  quod  cogeret  aliquid  de  luxu  et  de 
splendpre  diminui.  Ideo  coelibatum  ambitiosi  Ca- 
nonici,  Nobilitas,  et  Reges  ipsi  tanto  consensu, 
tantis  studiis  defendunt.     Est  etiam  multitudini  Oa- 

MKLANTH.OPFK.  VOr..  XXHl. 


nonicorum  grata  licentia  vulgo  impune  scortandi. 
Propter  has  causas  haeret  in  Ecclesia  ingens  tur- 
pitudo,  quae  dedecorat  totum  nonien  Christianum. 
Boni  agnoscunt,  quantum  sit  onus  coelibatus,  et 
tolli  cuperent,  et  hi  sunt  paucissimi :  Reliqua  infi- 
nita  multitudo  quam  inquinate  vivit?  Quam  ne- 
pharia  flagitia  cernuntur  Fomae  et  aJibi  ?  Qualis 
est  species  collegiorum,  in  quibus  sunt  magna 
agmina  scortorum  et  adulterarum?  Haec  rident 
Epicurei  Pontifices  ac  Principes,  et  nos  putant 
esse  agrestes  ac  stolidos,  qui  has  delicias  arbiira- 
mur  repiehendendas  esse.  Si  iudicarent  esse  Deum, 
et  vere  irasci  libidinibus,  easque  punire,  facilius 
persuaderi  possent,  ut  iniustas  et  tyrannicas  leges 
abolerent,  quae  sunt  fontes  tantoruni  scelerum,  qui- 
bus  Ecclesia  polluitur.  Sed  dolendum  est  adeo 
prophanas  nientes  esse  multorum,  ut  libidines  ri- 
deant,  deinde  defendant  legem  de  coelibatu  propter 
opes,  et  tamen  falso  praetexant  religionem  et  no- 
men  Dei.  Hanc  contumeliam  nominis  sui  profecto 
Deus  puniet,  ut  dicit:  Non  erit  impunitus,  qui  no- 
mine  Dei  abnsus  fuerit. 

Haec  praefari  volui :  quid  enim  opus  est  in 
causa  perspicua  disputatione  ulla?  Ornnes  enim 
honesti  et  mediocriter  periti  doctrinae  Christianae 
et  historiarum,  norunt  hanc  Pontificiam  legem  de 
coelibatu  pugnare  cum  iure  naturali  et  divino,    et 

^   .        43 


675 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOCJMATICA. 


676 


veteris  Ecclesiae  consuetucline,  Et  paulatim  plus 
accesfiit  tyninnidis.  Circa  tenipora  Gregorii  qui 
ducebant  uxores  in  Latiiia  Ecclesia,  tantuni  a  nii- 
nisteriis  renjovebautur:  Posfea  exacerbata  lege, 
prorsus  adenuum  est  coniugium  sacerdotibus :  Nunc 
interticiiintur  qui  ducunt  uxores,  cum  in  Ecclesia- 
stica  gubernatione  inprim>s  lenitas  adliibenda  sit. 

Etsi  autem  haec  causa  adeo  perspicua  est,  ut 
non  habeat  opus  longa  disputatione,  tamen  colligam 
testimonia  iuris  divini,  quae  docent,  sacerdotibus 
non  prohibendum  esse  coniugium,  eamque  prohibi- 
tioncm  impiam  et  iniustam  esse,  recte  iacere  pios 
sacerdotes,  qui  ducunt  uxores,  ac  pertinere  ad  of- 
ficium  Piincipum,  abolere  proliibitionem  illam  in- 
iustam  et  tjaannicam. 

Vocamus  autem  coniugium ,  legitimam  et  per- 
petuam  coniunctionem  unius  viri ,  et  unius  tantum 
foennnae  divinitus  institutam  generationis  causa,  et 
ordindtam  ad  vitandas  libidines  prohibitas,  iuxta  di- 
ctum  illud:  Erunt  duo  in  carne  una,  videlicet,  ut 
in  ea  vocatione  Deo  conditori  morem  gerant,  ob- 
temperent  eius  ordinationi,  vitent  ne  polluantur 
contra  eam  ordinationem,  vir  non  despiciat  sexum 
foenn'neum,  sed  honore  adficiat,  et  sciat  sibi  quis- 
que  suam  coniugen»,  tanquam  partem  generis  hii- 
mani,  tuendam,  iuvandam,  et  amandam  esse,  pro- 
creent  liberos_,  eisque  tradant  veram  Dei  notitiam, 
ut  agnitio  Dci  propagetur,  et  in  terris  conservetur. 
Hi  sunt  enim  praecipui  fines  coniugii,  de  quibus 
saepe  concionatnr  doctrina  coeleslis.  Accedunt  et 
alii  fines,  coniugia  colenda  esse,  ut  iuvemus  com- 
munem  societatem  hominum,  ut  cives  gignamus  at- 
que  educemus  usui  futuros  patriae.  Hi  fines  Phi- 
losophis  «t  Legurnlatoribus  noti  fuerunt.  Sed  Plato 
etiam  de  priore  fine  loquitur,  inquiens,  Ideo  conin- 
gio  utendum  esse,  quia,  cum  homines  ex  hac  so- 
cietate  morienfes  discedant,  debeal  upusquisque 
pro  se  al'os  Deo  cultor^s  in  hoc  coetu  relinquere. 
Haec  vox  digm'ssima  est  memoiia  piorum:  Narn 
hic  praecipuus  finis  coniugii  esse  debet.  Propter 
hunc  finem  expetebant  liberos  Abraham,  Isaac,  et 
multi  veteres  Episcopi,  ut  relinquerent  fidos  custo- 
des  doctrinae  coelestis. 


Prima  Ratio. 

Quod  sacerdotibus  liceat  habere  coniuges, 
aperte  tesfatur  Paulus  ad  Timotheum  et  ad  Tituuj: 
Oportet  Episcopnm  unius  uxoris  maritum  esse. 
Haec  sententia  sine  ulla  dubitalione  testatur,  non 
pugnare    coniugium    cum  ordine,    sed    licere    eligi 


sacerdotem  maritum.  Repudianda  est  igitur  illorum 
ameistia,  qjui  vociferantur  coniugium  cum  natura 
ordinis  pugnare.  Tota  Graeca  Ecclesia  usque  ad 
hunc  diem  testatMr,  Sacerdotes  posse  maritos  esse, 
posse  habere  uxoies,  vel  ante  ordinationem,  vel 
postea  ductas,  ut  infra  copiosius  ostendemus.  Nunc 
illud  tantum  aginuis,  ut  ostendamus  sacerdotes 
posse  esse  maritos:  quod  dicimus  ad  refutandum 
errorem  illorum,  qui  contendcrunl  coniugium  cum 
ordine  pugnare.  Nec  levis  est  hic  error,  ac  multa 
deliramenta  coinpleclitur,  fingit  coniugium  esse  rem 
innnundam,  hoc  est,  vitae  genus  vitiosnm,  quod  aut 
non  adprobet  Deus,  aut  certe  in  aliquo  piorum 
hominum  gradu  non  ad[^)robet.  Huic  superstitioni 
necesse  est  reclamare,  quae  quidem  damnata  est 
etiam  in  Synodo  Gangrensi,  in  qua  sunt  uiilia  ct 
pia  decreta  contra  Marcionis  sectam  facta,  in  qui- 
bus  et  ho.  est:  Si  quis  discernit  Presbyterum  con- 
coniugatum,  quasi  proptcr  nuptias  offerre  non  de- 
beat,  et  alt  eius  oblatione  ideo  abstinet,  anathema 
sit.  Etsi  autem  quaerunt  adversarii  cavillationes 
ad  hoc  decretum  eludendum,  tamen  certum  est, 
hanc  esse  sentcntiam,  Coniiigium  presbyteri  nihil 
diflferre  a  coniugio  aliorum,  et  id  vitae  genus  Deo 
placere.  Cum  igitur  certum  sit,  ex  teslimoniis  scri- 
pturae  et  veteris  Ecclesiae,  ordinem  non  pugnare 
cum  coniugio,  sententiae  generales  dictae  de  onmi- 
bus  viris,  eiiam  ad  sacerdotes  pertinebunt.  Acce- 
dunt  igitur  reliqua  testimonia. 


Secundum  Testimonium. 

Vitandae  scortationis  causa,  unusquisque  uxo- 
rem  suam  habeat.  Haec  sententia  praecipit  omni- 
bus  uti  coniugio,  qui  non  sunt  ad  coelibatum  ido- 
nei,  ac  sine  ulla  dubitatione  pertinet  non  ad  solos 
Laicos,  sed  etiam  ad  Sacerdotes.  Est  enim  uni- 
versale  mandatum:  Unusquisque  uxorem  habeat 
vitandae  scortatlonis  causa.  Nec  ulli  ab  hoc  man- 
dato  sunt  excepti,  praeter  illos  quos  Deus  excipit, 
videlicet,  qui  aut  natura  sunt  emasculati,  aut  prae- 
diti  singulari  dono,  ut  pure  etiam  sine  coniuge  vi- 
vere  possint:  tantum  hi  sunt  excepti  a  regula,  de 
caeteris  onmibus  \alet  dictum  Christi:  Non  omnes 
capiunt  hunc  sermonem.  Nafura  enim  hominum 
ita  condita  est:  ut  sit  foecunda,  siciit  in  Genesi 
scriptum  est:  IMasculum  et  foeminam  creavit  eos, 
id  est,  indidit  utiique  sexui  mutuam  coniunctionis 
appetitionem,  quae  quidem  in  natura  infegra  fuisset 
sine  viflo.  Nunc  non  est  sublata  naturalis  inciina- 
tio,  sed  vagatur  sine  ordine,  eoque  magis  opus 
est  coniugio,  ut  coherceatur,  sicut  omnes  doctores 
scribunt,  coniugio  post  lapsum  primorair.  parentum 


«77 


VIII.  DEFENSK)  CONIUCIII  SACERDOTUM. 


678 


non  tanlum  procreationis  causa  ufcndum  esse,  sed 
etiam  ut  sit  reniedium  errantiuin  appetitlonum. 
Manet  inclinatio  ad  sexum,  quae  est  aioQy^  (pvaixij 
a  Deo  indita  naturae  hominum,  sed  nuno  sine  or- 
dine  vagatur.  Cum  i^ifur  eo  magis  opus  sit  con- 
iugio,  dixil  Faulus :  Vitandae  scortationis  causa, 
unusquisque  uxorem  suam  habeat.  Nec  levem  sen- 
tentiam  puteuuis  adiectam  esse  ad  praeceptum  in 
Genesi,  ubi  de  benedictione,  de  procroatione  dici- 
tur:  Hic  additur  doclrina  de  remedio,  ut  magis  in- 
telligatur  necessarium  esse  coniugium.  Quid  con- 
tra  haec  dici  potest  ?  An  obscurum  est,  qualis  sit 
natura  hominum,  quanta  infirmitas,  quam  pauci 
praediti  sint  dono  continentiae?  Quam  multae  le- 
guniur  et  audiuntur  querelae  bonorum,  qui  cum 
conati  sint  pure  in  coelibatu  vivere,  tamen  sense- 
runt  se  id  nequaquam  assequi  posse.  Kepugnant 
enim  duae  res  maximae:  Priumin,  ipsa  naturae  in- 
clinatio,  deinde,  infinnitas  quae  accessit.  Sed  re- 
clamant  adversarii,  et  domari  naturam  iubent  ine- 
dia,  laboribns,  et  aliis  vexationibus,  ut  extinguan- 
tur  libidinum  incendia.  Cur  ipsi  non  domant? 
Mulii  boni  futentur,  se  inlelicifer  hoc  conatos  esse. 
Non  eniui  sine  gravi  causa  dictum  est  a  Paulo: 
Melius  est  nubere,  quam  uri.  Nisi  adsit  siugulare 
donum  naturae  coiporum,  etiamsi  inedia  aut  labo- 
ribus  duiiter  vexentur,  tamen,  ut  ita  dicam,  infer- 
dum  exundant.     Haec  PauluS    docet  vitanda    esse. 


Tertium  Argumentum. 

Sfabilire  docfrinas  daemoniorum  est  impietas. 
Prohibitio  coniugii  est  doctrina  daemonioium:  Ergo 
stabilire  ac  defenlere  eam,  est  impietas.  Paulus 
enim  in  priore  ad  Timotheum  aperte  vocat  prohibi- 
tionem  coniu2;ii  doctiinain  daeinoniorum.  Nec  leve 
nialum  significat  Par.Ius,  cum  nomiiiat  doctrinas 
daemoniorum.  Hae  fanaticae  prohibitiones  multa 
ingentia  mala  paiiunt,  ut  res  ostendit.  Infinita 
multitudo  contaminata  Jibidinibus,  ruit  in  aefcrnum 
exitium,  propterea  quia  non  licuit  uti  coniugio.  Et 
otium  ac  opes  auxerunt  iuxum,  qui  multa  vitia 
cornplectilur,,  ambitionem,  ingluvie:n,  et  libidines. 
Non  stupris,  non  adulteriis  contenti  siint  Pontifices, 
Cardinales,  et  Monachi,  scd  accedunt  teterrima 
flagifia,  propter  quae  Deus  saepe  totas  urbes  sub- 
ito  delevit,  iit  Sodoma,  Sybarin,  Athenas,  Spartam, 
Thebas,  Romam,  et  alias  multas.  Nunc  prohi- 
bitio  coniugii  non  tantum  haec  vifia  parit,  luxum, 
libidines  omnis  generis,  sed  etiam  crudellssima  par- 
ricidia.  Nam  propter  hanc  legem  pii  interficiuntur, 
qui  ducunt  uxores.  Tanta  seges  malorum  cum  ex 
una  lege  oriatur,  satis  apparet  Paulum  non  exi- 
guam  rcm  significasse,  cum  uominat  doctrinas  dae- 


moniorum.  Atque  haec  prohibitio  statiin  post  Apo- 
stolica  tempora  concuteie  Ecclesias  coepit.  Monta- 
nus  et  Marcion,  ut  se  venditarent  simulatione  maio- 
ris  puritatis,  prohibuerunt  ac  daniiiarunt  coniugium. 
Ac  narrat  horum  Epiphanius  horrenda  flagitia,  de- 
que  ipso  dogmatis  autore  Marcione  scribit,  eum 
exceptum  hospitio  a  quodain  Diacono  in  Cyprj, 
abduxisse  ab  hospife  uxorein  ipsius,  deceptam  spe- 
cie  novae  religionis.  Sed  cum  abductam  stupras- 
set  Marcion,  misera  mulier  aliquanto  post  ad  ma- 
ritum  rediit,  deplorans  suum  erratum,  et  veniam 
petivit.  Hanc  mulierem  ait  inultis  postea  monitri- 
cem  fuisse,  ne  amplecterentur  Marcionis  dogmafa, 
cum  nariaret,  alias  multas  mulieres  in  eo  sodalitio, 
etsi  simulabant  confinentiain,  tamen  promiscue  ob- 
noxias  esse  libidini  fanaticorum  Doctorum.  Haec 
fuerunt  initia  legis  de  coelibafu  Postea  secuti 
sunt  iYxQaif]TaC.  Ab  horum  exemplo  Monachi  orti 
sunt:  Et  ne  viderentur  inferiores  Sacerdotes  istis, 
coeperunt  hi  quoque  partem  «uperstltionis  imitari. 
In  SynodoNicena  quidam  voluerurit  decretum  fieri, 
ut  hi  qui  habebant  uxores,  elecii  ad  munus  Eccle- 
siasfjcum,  postea  a  consuetudine  uxorum  abstine- 
rent.  Quanquam  autem  tunc  repudiata  est  haec 
impietas,  tamen  aliquauto  post  haec  tyrannis  per- 
vasit  in  Ecclesias  in  Occiiiente,  ut  postea  dicam. 
Haec  erant  semina  tyrannidis  Antichristi,  cuius  et 
hanc  legem  propriam  fore  praedixit  Daniel,  qui 
ait:  illum  iinpium  Regem  dominaturum  in  Ecclesia, 
nec  Deum,  nec  mulierjs  creaturum  ,  se<I  foedis  et 
incestis  libidinibus  contaminatnrum  esse  Ecclesiam. 
Quid  hoc  aliud  est,  quam  digito  monstrare  Roina- 
nos  Pontifices?  Horum  tantorum  scelerum,  quae 
significat  Paulus  et  Daniel,  societate  contaminan- 
tur,  qui  defendunt  legem  de  coelibatu,  stabiliunt 
doctriiias  daemoniorum,  approbant  regnum  Anti- 
christi,  confirmant  foedas  libidines,  et  multas  alias 
pestes.  Ideo  pietas  est,  non  defendere,  non  ad- 
probaro,  sed  prorsus  illam  perniciosam  legem  ab- 
olere,  et  reddere  Ecclesiis  pium  usum  coniugii  di- 
vinitus  institutum. 


Quartum  Argumentum. 

Hactenus  recensui  testimonia  ex  scripturis, 
nunc  adiiciam  exempla  primae  et  purioiis  Eccle- 
siae.  Nihil  dubium  est,  Apostoloruin  temporeet  diu- 
post,  in  Graeca  et  Latina  Ecclesia  fuisse  Sacerdo- 
tes  maritos.  Apud  Eusebium  lib.  5  Ecclesiasticae 
historiae  fit  mentio  Polycratis  Episcopi  Ephcsii, 
cjui  ait  se  orfum  ab  Episcopis,  haec  enim  sunt 
verba:  Sed  et  ego  omnium  vestrum  minimus  Poly- 
crates ,  traditionem  parentum  meorum  observo, 
septem    namque   ex  parentibus   meis    per    ordincm 

43  • 


679 


PKIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


680 


fuerant  Episcopi,  ego  octavus,  qui  omnes  ita  ob-« 
servaverunt  luinc  diem.,  Habuit  et  Latina  Ecclesia 
maritos  Sacerdotes  longo  tempore,  ut  Syricii  histo- 
ria  testatur,  qui  priHms  divellere  coniugia  Sacerdo- 
tum  in  Hispania  conatus  est,  etsi  Sacerdotes  Hispa- 
ni  parere  decreto  Syricii  recusarunt,  et  patronum 
habuerunt  suae  causae  Episcopum  Tarraconensem, 
qui  respondens  Roniano  Episcopo,  citat  dicta  Evan- 
gelii,  quae  vetant  dissolvi  connubia.  Sed  rescri- 
psit  Syricius  adeo  arroganter  ac  stollde,  ut  mirum 
sit  tantam  tunc  in  Ecclesia  inscitiam,  audaciam,  im- 
pietatem,  et  tyrannidem  fuisse.  Vituperat  honestos 
niaritos,  et  contumeliose  vocat  libidinum  defenso- 
res.  Insulse  detorquet  et  dictum  Pauli  contra  con- 
iugium:  Si  secundum  carnem  vixeritis,  moriemini. 
Si  tanta  erat  inscitia,  ut  arbitraretur  hoc  dicto  vi- 
tuperari  coniugium,  muho  digiiior  fuit  Syricius,  qui 
remos  in  navi  agitarct,  quam  qui  ad  guJberiiaculum 
in  Ecclesia  Christi  sederet.  Sed  si  sciens  ita  lu- 
sit,  impudentia  multo  magis  fuit  digna  odio,  quain 
inscitia.  Vivere  secundum  carneni,  est  ruere  con- 
Ira  inandata  Dei,  non  significat  uti  coniugio,  ciboj 
potu,  iuxta  mandata  Dei.  Postea  Gregorius  sacer- 
dotum  coniugia  distraxit  in  Sicilia,  ac  paulatim  ve- 
tus  consuetudo  abolita  est.  In  Germania  eero, 
etiam  reclamante  Episcopo  Augustano,  ut  apparet, 
gravi  viro  Uhico,  impositum  est  onus  coelibatus 
nostris  Sacerdotibus.  Deinde  Moguntiae  cum  de- 
cretum  Hildebrandi  teterrimi  monstri  proponere- 
tur  de  coelibatu,  tanto  tumuhu  repudiatum  est  in- 
iustum  et  turpe  edictum,  ut  pene  manus  iniectae 
fuerint  Episcopo  Moguntino  et  Curiensi,  qui  lega- 
tus  erat  Hildebrandi,  etsi  Moguntinus  fuit  aequior, 
qui  proniisit  se  daturnm  operam,  ut  Hildebrandum 
de  sententia  deduceret.  Multa  aiia  testimonia  ex- 
tant,  quae  ostendunt  admodum  recentem  esse  hanc 
legem  de  coelibatu,  quae  nunc  ab  {.dversariis  plus 
quam  Neroniana  crudelitate  defenditur.  Quanquam 
autem  res  nota  sit,  lamen  haec  recensui,  ut  ipsa 
exempla  commonefaciant  lectores,  coniugium  non 
pugnare  cum  ordine,  ut  aUqiii  somniant,  et  nos  non 
esse  autores  novi  exempli  in  Ecclesia,  sed  veterem 
et  piam  consuetudiiiem  revocare. 


Qiiintum  argumentum. 

Naturalia  vere  sunt  immutabilia,  nec  prohiberi 
legibus  humnnis  possunt,  ut  appetitio  et  usus  cibi 
ac  potus.  Appetitio  maris  ad  foeminam  est  iuris 
naturalis:  Ergo  non  est  humanislegibus  prohibenda. 

Minorem  ostendunt  dicta  in  Genesi :  Creavit 
Deus  masculum  et  foeminam.     Quibus  videlicet  in- 


didit  mutuam  coniunctionis  appetitionem ,  quac,  ut 
supra  dixi,  in  natura  integra  etiam  fuisset,  et  fuis- 
set  ordinata.  Nunc  inclinatio  illa  non  sublata  est, 
sed,  ut  dixi,  vagatur  sine  ordinc,  ideo  magis  opus 
est  coniugio.  Pugnant  igitur  cum  natura,  qui  pro- 
hibent  legitimam  coniunctionem  maris  et  foeininae, 
ut  si  prohiberent  honorem  praestari  parentibus,  aut 
alia,  quae  divinitus  ordinata  sunt  in  hominum  na- 
tura.  Neque  enim  excepti  sunt  ab  hoc  iure  natu- 
rae  ulli,  praeter  eos  quos  Deus  excepit,  iuxta  di- 
ctum  Christi,  viuelicet,  qui  aut  natura  cunuchi  sunt, 
aut  habent  singulare  donum.  Testatur  autem  Chri- 
stas  id  donum  non  contingere  multis,  ut  eventus 
ostendit.  Et  iudicare  quisque  facile  potest,  quid 
velit  Paulus  inquiens:  Melius  est  nubere,  quain  uii. 
Cum  igitur  ius  divinum  et  naturale  praecipiant  uti 
coniugio  omnibus,  qui  non  sunt  ad  coelibatum  ido- 
nei,  et  consuetudo  priniae  Ecclesiae  testetur,  Sacer- 
dotes  fuisse  maritos,  satis  liquet,  legem  de  coeliba- 
tu  iniustam  et  abolendam  esse,  et  sacerdotes  qui 
ducunt  uxores,  recte  et  pie  facere.  Sed  quia  hanc 
verissimam  sententiam  quidam  ineptis  cavillationi- 
bus  labefactare  conantur,  has  breviter  diluemus. 


Confutatio. 


Praecipua  cavillatio  est  de  voto.  Etsi  propter 
opes  et  splendorein  sacerdotum  defenditur  coeliba- 
tus,  tamen  votum  praetexitur.  Multi  fatentur,  Sa- 
cerdotes,  si  voto  non  impedirentur,  posse  uxores 
ducere,  Sed  quia  votum  accessit,  arcent  eos  a  con- 
iugio.  Sed  haec  obiectio  multis  firmissimis  causis 
relutari  potest.  Ac  priusquam  ad  refutationem  ac- 
cedo,  hoc  postulo  ab  istis,  qui  votum  allegant:  Si 
tantum  voto  impeditur  coniugium,  cur  non  abolent 
Episcopi  morem  vovendi,  cum  videant  inde  tantum 
oriri  scelerum?  cum  videant  Ecclesiam  adeo  defor- 
ir.atam  esse  spurcissimis  moribus  plurimorum?  Nec 
dubium  est,  singulos  Episcopos  hanc  vovewdi  con- 
suetudinem  in  sua  dioecesi  et  posse  et  debere  ab- 
rogare.  Deinde  haec  tota  consuetudo  vovendi  pror- 
sus  dissentit  a  natura  voti,  et  plena  est  ambiguita- 
tuni,  Ut  Hypocrisis  est  flexiloqua  et  ambages  ha- 
bet  plurimas.  Primum,  etiamsi  vovenr,  tainen  omnes 
qui  accedunt  ad  hunc  graduin,  mallent  non  vovere, 
dolent  vitae  genus  oneratum  esse  hac  servitute. 
Porro,  Non  est  votum,  quod  noii  est  voluntarium. 
Temporibus  haec  recepta  sunt,  et  confirmata  exem- 
plis  multorum  et  potentum.  Ilaec  reliquum  vulgus, 
ut  solet  fieri,  imilatur.  Sed  res  ipsa  dissentit  a 
natura  voti.  Omnes  enim  sani  mallent  sibi  con- 
cedi  coniugium.  Sed  videamus  ambigua.  Scio  di- 
versis    inodis    proponi    obligationem.       A!ii    dicunt 


68i 


Vlll.     DEFET^SIO  CONIUGII  SACERDOTIjM. 


nSi 


haec  verba:  Promitto  castifatem,  quatenus  huniana 
IVagilitas  pennittit.  Hi  ceite  non  promlttunt  se 
non  usuros  esse  cohiugio.  Nani  conditio  non  con- 
cedit  scortationem,  Alii  dicunt  haec  verba:  Fro- 
niitto  me  obtemperaturum  esse  Canonibus.  Et  liaec 
est  forma  verborum  in  vetustioribus  Ecclesiis.  Vide 
autem  Lector,  quae  hic  sit  ambiguitas.  Canones 
diversi  sunt,  Veteres  non  prorsiis  adimebant  coniu- 
gium  Pastoribus  Ecclesiarmn  aut  Diaconis,  sed  si 
quis  ducebat  uxorem ,  removebant  a  ministerio, 
Haec  missio  tnnc  beneHcii  loco  esse  polerat,  cum 
non  erat  otium  sacei  dotibus,  quale  nunc  est  in  col- 
legiis,  sed  Paslores  in  acie  stabant,  et  maximis 
periculis  gubernationis  et  confessionis  exerceban- 
tur.  Postea  Canones  tyrannici  conditi  sunt,  sine 
autoritate  Synodorum,  loquentes  de  perpetuo  coe- 
libatu.  Sed  quoquo  niodo  haec  verba  accipiuntur: 
Promitto  obedientiam  Canonibus,  constat  erudita 
et  vera  interpretatione,  tantum  lege,  non  voto  pro- 
liiberi  coniugium,  sicut  lege  adiguntur  ad  ahas 
muUas  ceremonias  in  Canonibus  traditas.  Estque 
nota  sententia  talium  promissionum,  cumpolhcemur 
nos  legibus  obtemperaturos  esse.  Obligamus  enim 
nos  ad  poenam  subeundam.  At  nuUi  Canones  poe- 
nam  capitalem  irrogant:  Imo  crudelitas  est  indignis- 
sima  Ecclesia,  afficere  capitah  supplicio  honiinem 
propler  coniugium.  Sed  omitto  has  tenues  excusa-^ 
tiones,  quae  etiamsi  valent,  tamen  conscientiae  fla- 
gitant  graviorem  et  firmiorem  doctrinam. 

Exaggerent  igitur  votum,  quantum  volent,  ta- 
men  opponenda  est  liaec  sententia,  quae  labefacta- 
ri  nullo  iuodo  potest.  Omnia  impia  vota,  et  facta 
contra  mandata  Dei,  sunt  irrita.  Votum  coelibatus 
est  impium,  et  factum  contra  mandatum  Dei,  Quare 
est  irrituni. 

Haec  ratio  nulla  cavillatione  eludi  potest,  et 
vere  liberat  pias  mentes  superstifione  huius  voti. 
Constat  enim  vota  facta  contra  mandata  Dei,  irri- 
ta  esse.  Non  enim  colitur  Deus  iis  factis,  quae 
prohibet,  ut  inquit  Psalmus:  Non  Deas  volens  im- 
pietatem  tu  es.  Quoties  clamitant  Canones,  in  pro- 
missis,  quae  sine  peccato  praestari  non  possunt, 
pacta  rescindenda  esse?  Pug:iat  autem  hoc  votum 
cum  mandatis  divinis,  et  iure  naturae,  ut  supra  di- 
ctum  est.  Deus  praecipit  his,  qui  non  sunt  idonei 
ad  coelibatum,  ut  coniugio  utantur,  idein  sancit  ius 
naturae.  Non  poiest  autem  voto  tolli  aut  lex  di- 
vina,  aut  ius  naturae,  ut  si  quis  promittat  se  non 
affecturum  honore  parentes. 

Est  et  alia  causa,  cur  hoc  votum  sit  impium, 
quae  est  quideni  firmissima,  sed  rudes  doctiinae 
Christiaiiae  non  satis  eam  intelligunt,  Superstitiosi 
culius  non  placentDeo,  iuxta  illud:  Frustra  colunt 


me  mandatis  hominum.  Item:  Non  Deus  volens 
impietatem  tu  es.  Hoc  votuin  est  superstitiosus 
cultus,  et  multcs  errores  coiuplectitur:  Ideo  non 
placet  Deo.  Nam  tota  res  ex  superstitione  orta 
est  illorum,  qui  non  intelligebant  iustitiam  fidei, 
nec  norant  haec  oeconomica  et  politica  officia  con- 
secrata  verbo  Dei  esse  bona  opera  et  Deo  pla- 
centia,  in  quibus  Deus  vult  nos  iuxta  verbuni  su- 
uin  servire,  exercere  fidem,  et  dilectionem,  nec  ex- 
cogitare  novos  cultus,  quos  ipse  nobis  non  propo- 
suit.  Fingunt  igitur  coelibatum  esse  o^ius  excel- 
lens,  propter  quod  Deus  fiat  placaiior  hominibus, 
Arcent  coniuges  a  Deo,  tanquam  irnmundos,  hou 
est,  iion  placentes  Deo,  aut  cerie  impliciKs  vitae 
generi  nuilto  periculosiori,  qaod  vix  possit  placere 
Deo,  sicut  constat,  multos  de  conii!galibu.>  officiis 
dubitasse,  an  Deo  placeant.  Hae  super.tiiiosae 
opiniones  non  exiguas  tenebras  induxerunt  doctri- 
nae  de  iustitia  fidei,  et  de  veris  Dei  cultibus.  Con- 
stat  autem  ex  ipsis  Canonibus  vota  hoc  err  jre  fla- 
gitari  et  praedicari.  Canon,  Proposuisti,  distin.  82. 
diserte  allegat  hanc  causam:  Qui  iu  carne  sun^, 
Deo  placei  e  non  possunt.  Quod  dicenius  esse  faisi 
crimen,  s:  hoc  non  est?  Flagitiose  enim  tletorquet 
Papa  dictum  Pauli  ad  proliibitionem  coniugii,  cuiu 
Ibnge  aliud  velit  Paulus:  Hic  ludus  nequaquam  in 
Ecclesia  tolerandus  est.  Ac  miruni  est,  tot  secu- 
lis  homines  doctos,  qui  Canones  legerunt,  tulisse 
has  coniugii  contumelias.  Alius  Canon,  Decerni- 
mus,  allegat  causam  prohibiti  coniugii,  quia  non 
debeat  sacerdotes  servire  cubilibus  et  immunditiis. 

Haec  impie  dicta  reprehendi  in  Ecclesia  ne- 
cesse  est,  et  hac  persuasione  facta  vota  haud  du- 
bie  sunt  irrita.  Coniugium  enim  est  muriditia;  hoc 
est,  genus  vitae  Deo  placens,  sicut  testatur  Pau- 
lus,  inquiens:  Salvatur  mulier  per  filiorum  genera- 
tionem.  Laudat  officium  coniugale.  Nam  veri  cul- 
tus  Dei  sunt  opera,  quae  ab  ipso  nobis  praecepta 
sunt,  quae  fiunt  praelucente  ipsius  verbo.  Kaec 
doctrina  in  Ecclesia  multis  de  causis  uecessaria 
est.  Cum  eniin  cultus  excogitamus  nostro  arbitrio, 
disceditur  a  verbo  Dei,  vera  notitia  Dei  amittitur, 
ac  firnia  consolatio  in  veris  agonibus  excutitur. 

Ubique  igitur  damnant  Prophetae  ii) tXod qrjaxfCag, 
revocant  nos  ad  opera  praecepta  divinitu»,  In  hifs 
luccat  fides,  quae  pctat  gubcrnari  pericula,  exitus. 
In  his  exerceantur  dilectio  et  cacterae  virtutes. 
Porro,  ut  mundities  vere  sia,nificat  hanc  obedieu- 
tiain  Dco  placentem,  ut  dixi,  ita  immunda  opera 
sunt,  non  solum  scortationes,  sed  etiam  omnes  su- 
perstiosi  cultus  non  mandati  a  Deo.  Quare  con- 
iugalia  officia  vere  sunt  mundities,  ui  recte  dixit 
Paphnutius,  castitatem  esse  consuetudinem  coniu- 
galem. 


683 


PHIJL.  INIEL.  SCRIPTA  DOCJMATKA. 


684 


Econtra  vero  poelibatiis  non  eo  tantum  est 
imTnundities,  quia  paucissimi  sine  turpitufline  sunt 
coelibes,  setl  etiam  ob  hanc  causam,  quia  est  su- 
perstitiosu^  cultus. 

Cuf  igitur    laudat    Paulus  ad  Corintliios  virgi- 
nitateir.?       Laudat  in    h:s,    qui  sunt  idonei,  el  qui 
proplcr    hunc    finem   id  vitae  genus  aniplectuntur, 
ut  expedltiores  sint  ad  doceiidum,    ad    serviendum 
Ecclcsiis :  Non  sic  laudat,  quod  id  opus  niagis  gra-  | 
tiam  niererl  iudicet.  Hunc  errorem  pugnantem  cum  i 
iustUia  iiclei  maxims  cxecratur.     Non   negamus  dif-  j 
ferie  genera  vitae:    Antecellit   guberiiator  civitatis  } 
nautac,  sed  non  n.agis  meretur  gratiam  gubernatio  1 
civitatis,    quam   ars    nautica.       Et   fieri  potest,    ut  | 
nauta  verius  colat  Deum,  quam  gubernator   civita-  j 
tis.     Non  igitur  difTerunt  hi  gradus,  quod  ad  vitam  i 
spiritualem,  seu  quod  ad  gratiam  attinet,  etsi  inter  i 
sese    coUati    in    vita    externa  alii  aliis  antecellunt,  | 
vult  enim  Deus  esse  ordinem  functionum.  j 

Hactenus    de    voto  dixi,   quantum  iu  hoc  loco  1 
opus  est,  quod  valde  exaggerant  quidam,  non  quod  i 
sic  sentiant,  sed  ut  qualicunque  praetextu  retineant  ] 
morcm  ipsi»  utilem.     Revera  lege  humana,  non  vo-  j 
ij  piohibetur  conlugium.     Et  ut  accederet  votum,  j 
certissimum  est  vota  irrita  esse,  quae  fiunt  contra  j 
mandata  Dei,  quae  sine  peccato  non  possunt  prae-  i 
stari.       Cur  ad  hrsnc  excusationem  gravissimam  et 
verissimam,    surdas    au>es  habent  isti  asperi  atque 
immites  coelibatus  defensores,  cum  palam  videant, 
quantum  scelerum  oriatur  ex  hac  coniugii  prohibi- 
tione?  Si  arbitrantur  Deum  oflendi  libidinibus,  cur 
non  iubent  E.jiscopos  abolere  votum?  cur  laqueum 
scientes  iniiciunt  his,  qui  ad  Ecclesiasticas  functio- 
nes  adhibentur? 

Nec  peto  in  hac  causa  aliud,  nisi  ut  iudex  ani- 
mum  adferat  aequum,  cupientem  consulerc  conscien- 
tiis  ])iorum,  amantem  veritatis,  abhoirentem  amon- 
strosis  libidiiiibus,  quae  parit  coelibatus  ,  cogitan- 
tem  vere  Deum  irasci  vulgari  scortationi  et  adul- 
teriis,  sicut  inquit  textus:  Scortatores  et  adulteros 
iudicabit  Deus.  Si  quis  autem  propter  opes  et 
splendorem  sacerdotum  decrevit  omnino  defendere 
coelibatum,  quid  cum  illo  disputemus,  qui  causam 
non  veritate,  sed  utilitate  metitur?  Et  callidis  in- 
geniis  non  difficile  est  excogitare  praestigias  ali- 
quas,  ad  eludendam  quamvis  perspicuam  veritatem. 
Sed  a  iudiciis  controversiarum  Ecclesiae,  removen- 
da  est  Sophistice,  quam  odisse  omnes  pios  et  gra- 
ves  viros  ex  animo  decet. 


Secunda  Obiectio. 

In  Lege  abstinebant  Sacerdotes  a  consuetudl- 
ne  coniugum,  certo  tempore,  dum  obibant  suas 
functiones.  Nunc  Sacerdotes  semper  esse  parati 
ad  ministeria  sua  debent:  Ergo  semper  abstinere 
debent.  Sic  est,  Non  desunt  caviUationes  iis,  qui 
veritatem  non  amant.  Utifur  hoc  argumento  Papa 
in  distin.  82.  Sed  si  volunt  exem[jlum  Legis  se- 
qui,  cu»*  in  totum  prohibent  coniugium?  Lex  exiguo 
teinpore  consuetudinem  coinugum  interdixit.  Quis 
est  autem,  quem  non  ipsa  negotia  interdum  domo 
abducant?  Nec  propterea  in  totum  prohibendum 
est  coniugium.  Et  Sophi.stlcvjm  est  quod  addit 
Papa,  Cum  sacerdotes  semper  debeant  esse  parati 
ad  n»inisteiia,  semper  abstineant.  Concedit  inter- 
valla  ofiicium  publicum,  et  piivSciunt,  ubi  consue- 
tudo  coniugalis  moderanda  sit,  Deinde,  non  sunt 
onerandae  conscientiae  ritibus  Mosaicis.  Quare 
non  est  inmiundities,  hoc  est,  res  displicens  Deo, 
coniugale  officium,  sicut  Paulus  inquit:  Omnia 
munda  mundis.  Canones  quadam  xaxo^rjlCa  et  in- 
erudita  imitatione  Mosaicarum  ccremoniarum  cu- 
mulaverunt  superstltiones  in  Ecclesia.  Eamque 
«ttxct^rjXCav  reprehendi  necesse  est,  sicut  et  Paulus  ad 
Galatas  eau»  duriter  taxat:  Discamus  fide  in  Chri- 
stum  nos  sanctificare,  et  in  bonis  operibus  obe- 
dientiam  verbo  Dei  ordinatam  et  approbatam  ma- 
gnifaciamus,  meminerimus  Deuin  velle  nos  verbo 
suo  gubernari,  non  eligcre  quamvis  speciosa  opera 
nostro  iudicio  sine  verbo  Dei.  Nec  dicara  proli- 
xius  de  hac  obiectione.  P»reviter  enim  ad  Maio- 
rern  respondendum  e.u,  In  Lege  Sacerdotibus  con- 
iugium  concedi:  Ergo  nec  nostris  prohibendura 
est.  Intervalla  moderabuntur  homines  pii  pro  ne- 
gotiis.  Nec  propter  hanc  causam  iniiclendi  sunt 
laquei  conscientiis,  nec  prorsus  adimendum  con- 
iugium. 

Eodem  modo  diluendae  sunt  el  multae  aliae 
obiectiones.  Quidam  aiunt,  Sacramenta  non  con- 
trectanda  esse  ab  immundis.  lam  si  Sacerdotes 
essent  mariti,  saepe  contrectarent  sacramenta  post 
coniugalem  consuetudinem.  Respondeo,  ut  iam  di- 
ctum  est:  Scortalio  est  immundities,  et  vere  dis- 
plicet  Deo.  At  coniugaHs  consuetudo  non  est 
immundities,  sed  opus  ordinatum  et  approbatum 
verbo  Dei,  placens  Deo.  Et  tamen  pii  modcrari 
usum  pro  tempore  norunt :  Et  negotia  ipsa  excu- 
tiunt  bonis  viris  domesticas  cogitationes. 

Idem  respondeo  de  dicto  Esaiae :  Mundamini 
qui  fertis  vasa  Domini.  Propheta  de  vera  mundi- 
tie  hic  loquitur,  id  est,  de  universa  obedientia, 
quam    Deus    approbat.       Qui  gestant  vasa  Dei,  id 


685 


VIII.  DEFENSIO  CONIUGI!  SACERDO TUM. 


■'J86 


est,  qui  doeent  Evangelium,  qui  regunt  Ecclesias, 
habeant  nientes  non  pollutas  scortatione,  et  aliis 
sceleribus,  sed  agant  poenitentiam,  Deo  obediant, 
ut  locuidetentur  donis  spiiitualibus,  tiniore,  fide, 
constantia,  et  caeteris  virfutibas:  Mundities  enim 
significat  universalem  obedientiam,  cum  Froplietae 
loquuntur  de  vera,  non  de  ceremoniali  munditia. 
Denique  haec  ipsa  vox:  Mundamirzi,  qui  fertis  vasa 
Domini,  iubet  ut  sacerdotes  agant  poenitentiam, 
fiant  mundi  niariti,  nec  se  polluant  deinceps  scor- 
tatione,  adulteriis,  et  aliis  llagitiis.  Quis  autem 
non  doleat  connivere  Ponlifices  et  Principes  ad 
vagas  libiilines  sacerdotum,  interea  vero  durissime 
adversari  honesto  coniugio?  cum  sit  societas  vitae 
pulcherrima,  in^tituta  divinitus,  Deo  placens,  orna- 
la  ingentibus  miraculis  a  Deo. 

Primum  enim  praesentia  Dei  maxime  conspi- 
citur  in  generatione,  formatiorie  foetus,  in  edendo 
partu.  Haec  niira  opera  voluit  Deus  testimonia 
esse,  quae  nos  commonefaciant,  ut  statuamus,  nos 
non  casu  oriri,  sed  Deum  autorem  et  conservato- 
rem  esse  generis  humani,  idque  beneficium  agno- 
sci,  praedicari,  celebrari  vult  in  hac  societate,  tan- 
quani  in  choro.  Ideo  enim  homines  ad  societatem 
conditi  sunt,  ut  alii  alios  de  Deo  et  eius  voluntate 
doceant.  Nec  minus  lucet  eius  bonitas  in  nutri- 
tione,  Lac  gignit  in  maternis  uberibus,  ad  alendos 
infantes,  coniugibus  foecundat  agros,  et  miro  modo 
genus  humanum  alit.  Addit  et  piorum  Angelorum 
excubias,  ut  defendant  parentes  et  liberos  contli- 
ctantes  variis  aerumnis.  Sunt  et  pueri  maxima 
pars  Ecclesiae,  sicut  inquit  Christus:  Talium  est 
regnum  coelorum. 

Quanta  laus  est  coniiigii,  quod  Paulus  inquit, 
Imaginem  esse  amoris,  quo  Christus  complectitur 
Ecclesiam  ?  Ut  sponsus  habet  veras  ilannaas,  et 
ardet  vero  amore  sponsae,  laetatur  eius  consuetu- 
dine,  complexu,  incolumitate,  nulluin  detjcctat  pe- 
riculum,  ut  eam  defendat  ei  propugnet:  Sic  Filius 
Dei  veie  ardet  aniore  Ecclesiae  suae,  delectatur 
eius  officiis,  eamque  vicissiin  complectitur,  vult 
eam  incolumem  esse,  ornat  amplissimis  inuneribus, 
mortein  pro  ea  oppetit.  Fuiwset  haec  Gio^yij  in  na- 
tura  integra  ardentior,  scd  purior,  et  Deum  iiitu- 
ens,  praedicasset  ipsius  beneiicia:  Nunc  non  pror- 
sus  extincta  est,  et  pii  regeie  eam  fide  «lebent. 
Quos  quidem  domestica  consnetudo  ac  suavitas  ad- 
monoie  debet  de  amore  Filii  Dei  erga  Ecclesiain, 
et  incendere  vicissim  ut  ipsum  amemus,  eique  gra- 
tias  aganuis,  qucd  abolevit  peccatum,  quod  propter 
ipsum  haec  ipsa  generatio  fit  mundum  opus.  Quo- 
ties  coniugem  piam  pius  maritus  ccmplectitur,  quo- 
ties  intuetur  liberos,  parentes,  veuiat  in  mentem 
amoris  Christi  erc-a  Ecclesiam.       Cum   sic  aflectae 


j  sunt    mentes,    et  Dei  beneficia  agnoscunt  ar  prae- 

i  dicant,    coniugalia    officia   fiunt   bona    opera,    Deo 

j  grata,    et,    ut  Paulus   inquit,    honore  digna.       Non 

j  enim  ieve  praeconium  est,  quod  Paiilus  iubet  con- 

ingium    honore  affici,    vult    agnosci    ordlnationem 

Dei,    hominum    procreationem,   nutritionem,  defen- 

sionem,  et  caetera  beneficia,  et  propter  haec  amari 

et  laudari  hoc  vitae  genus,  et  Deum  autorem  cele- 

brari. 

Ac  ut  magis  intelligi  possit,  coniugiurn  esse 
piam  et  Deo  placentern  coniunctionem,  valde  prod- 
est  diligenter  considerari  et  hanc  rationem:  Deus 
vult  sexuni  sexui  curre  esse,  vetat  sexum  a  sexu 
despiei  ac  negligi,  ideo  dicit:  Faciamus  ei  adiuto- 
rium  simile  ipsi.  Est  igitur  pium  officiuai,  cuiare 
alteram  generis  humani  partem,  et  hoc  animo  du- 
cere  et  amare  coniugem.  Naturae  depravatio  est, 
negligere  alterui»!  sexum,  desprcere  vero  et  contu- 
melia  afficcre,  superbia  est  proijrie  a  Diabolo  orta; 
Id  autem  vitiuni  admodum  vulgare  est:  Quidani 
putant  se  magis  masculos  esse,  si  superitc  despi- 
ciant  mulieies,  si  audacter  convicia  dlcant  huic 
sexui,  qualia  extant  multa  in  poeniatis.  Et  collegit 
magniun  acervum  Hieronymus  contra  lovinianurn. 
Sic  fortasse  consueverat  iir  declamationibus  multa 
sine  delectu  congeiere:  Sed  Christiano  Doctore 
haec  oratio  neijuaquam  conveniebat.  Opus  Dei 
honore  dignurn  est,  sexus  suam  laudem  habet,  qui 
etiamsi  suam  habet  infirmitatem,  propter  generis 
humani  lapsuni,  tamen  non  minor  imbeclllitas  ani- 
mi  et  consilii  est  in  viris,  in  his  negoliis  quae  vi- 
ris  Deus  iniunxit. 

Aliquanto  pliires  sunt  bonaematresfamrlias,  quam 
boni  patresfarnilias,  et  multae  melius  educant  et  regunt 
parvos  pueros,  quam  viri  Kespublicas.  lam  in  religione 
quantum  decus  est  mulierum,  quanta  fidei  constantia, 
quanta  rriagnifudo  aniini  in  adeundis  et  perferendrs 
suppliciis,  ut  historiae  Maityrum  testantur.  Hae  lau- 
des  cogitandae  sunt  piis  et  honcstis  ingeniis,  et  oppo- 
nendae  scurrilibus  et  impiis  conviciis  huius  sexus, 
et  assuefaciendus  aniinu.,  ut  sexum  veneretur,  ac 
sciat  furoreni  esse  a  Diabolo  ortum,  superbiani 
despicientem  alteram  generis  huniani  partem. 

QuareexecrandisuntHypocrrtae,Pontifices,  Cat- 
drnales,  Episcopi,  Monachi,  qui  cuni  suis  libidinibus 
polluant  totam  rerum  naturam,  gcnus  vifae  d'vinit«s 
institutum,  irulignissimis  contunieliis  oneranf,  im- 
probant  edi(;tis,  Ieg'bus,  tanquam  tetrum  facinus 
afficiunt  capifali  supplicio  homines  honestos  ac 
pios,  propter  Iionestum  coniugium,  perinde  ac  si 
scelus  atiocissirnum  puiiirent.  Haec  immanitas  et 
saevitia  propiia  est  regni  Antrchristi,  quod  Hom.ie 
ortum,    grassatur  in  omnibus  regionibus  Christiani 


6S7 


PHIL.  MEL.  SCBIPTA  DOGMATICA. 


888 


noniini;^,  ubicunqiie  impiae  leges  Pontificum  Roma- 
nonim  dominantur.  Quae  cum  coniugium  vocant 
immunditieni!,  meminerimus  haec  virulenta  convicia 
a  Diabolo  oriri.  sicut  Paulus  inquit,  Prohibitionem 
coniugii  esse  doctrinam  daemoniorum.  Hos  igitur 
Canones  cum  sciamus  esse  doctrinas  daemoniorum, 
deleri  prorsus  oportuit,  prohiberi  vagas  libidines,  et 
reddi  coningium  sacerdotibus,  ut  caste  vivere  possint, 
et  bona  conscientia  Deuns  invocare,  et  fungi  munere 
omnium  summo  et  difticillimo.  explicatione  doctri- 
nae  et  gubernalione  Ecclesiae.  Recte  enim  Pa- 
phnutius,  qui  ait,  coniugum  consuetudinem  esse 
castitatenu 


Tertia    Obiectio. 

Batentjr  quidavn  eligi  posse  maritos  ad  munus 
sacerdotum,  sed  coelibes  electos  negant  post  ordi- 
nationem  posse  ducere  uxores.  Scio  hoc  obiici 
nostris,  sed  est  futilis  et  inanis  cavillatio.  Nihil 
enim  ex  Apostolicis  literis  proferri  potest  ad  eam 
confirmandam.  Et  refurari  clare  v^temm  Synodo- 
rum  sententiis  potest.  Distin.  28.  in  cap.  Diaconi, 
inqui^^^  Synodus  Ancyrana,*  Diaconos  coeMbes,  si 
postea  evecti  ad  gradum  superiorem  ducant  uxo- 
res,  concedendum  esse,  nisi  votum  fecerint  se  non 
ducturos  uxores.  Tunc  enim  liberum  erat  cuilibet, 
facere  aut  non  facere  votum.  Concedit  ergo  Syn- 
odus  ordinatis  ducere  uxores.  Et  hic  mos  liodie 
manet  in  Graeca  Ecclesia.  Ducunt  uxores  Presby- 
teri  etiam  post  ordinationem.  Idque  fatetur  dictum  i 
Dist.  31.  iibi  ^egitur:  Orientales  in  sacris  ordinibus 
copulantur,  ubi  (ilossa  ridiculam  intei-pretationera 
affingit,  Copulantur,  id  est,  copulato  utuntur.  Sed 
non  est  inusitata  haec  sophistica  in  illorum  glossis. 

Unde  igitur  haec  persuasio  orta  est,  ut  post 
ordinationem  nolinr  concedere  coniuginm?  Koma- 
na  Tyrannis  ef^ ,  quae  ut  post  ordinationem  divul- 
sit  coniugia  vetera.  ita  non  concessit  nova:  Deinde 
etiam  pariter  omnes  adegst  ad  vovendum.  Scio  ab 
adversariis,  qui  literis  luris  pont'ficii  ntcunque  im- 
bati  sunt.  cum  historias  nnllas  norint,  saepe  hoc 
dictum  iactari :  Posse  eligi  mar-tos  sacerdotes.  sed 
r^on  posse  concedi,  ut  electi  coelibes  post  ordina- 
donem  du-jant  nxorem.  Sed  si  qucieras  firmajn  au- 
toritate:n  huius  dicti,  nihil  ex  sacris  literis  proferri 
potest.  Et  contraria  exempla  vetera  et  recentia 
Graecae  Ecclesiae  opponi  possunt.  Non  igitur  de- 
terrerl  nos  a  veritate  sinamus  inani  cavillatione, 
quae  non  aliunde  nisi  ex  ii^iusto  more  Romanorum 
pontificum  orta  est. 


Quaerunt  etiam  adversarii  de  digamis,  ut  vo- 


cant,  An  si  sacerdoti  coninnx  mortua  fuerit,  con- 
cedamuSj  ut  ducat  aliam?  Concedimus.  Nemini 
enim  idoneo  prohibendum  est  coniugium,  ut  Paulus 
inquit  ad  Corinth.  de  viduis:  Si  non  continent,  con- 
trahant  coniugia.  Et  alibi:  Volo  iuniores  nubere. 
Ab  his  regulis  non  discedendum  est.  Nec  vetus  Ec- 
clesia  Graeca  prohibuit,  quo  minus  sacerdos,  mor- 
tua  uxore,  aliam  duceret,  sed  ducentem  removit 
a  ministerio.  Id  non  est  necesse  fieri,  sed  illa  ae- 
tas  quadam  superstitione  secundis  nuptiis  etiam  lai- 
corum  fult  iniquior,  ut  ex  TertuUiano  in  Laodicena 
Synodo  apparet:  Quare  non  est  mirum  duriorem 
fuisse  sacerdotibus  in  hoc  casu.  Cur  autem  ido- 
neum  ministrum  ab  officio  removeremus  propter 
hanc  causam,  cum  scriptura  Apostolica  concedat 
ei  secundas  nuptias^  ut  dicta  Pauli  testantur,  et 
coniugium  sit  genus  vitae  pium  ac  laudatum  ?  Quod 
eniin  dicitur  ad  Timotheum  et  ad  Titum:  Sit  unius 
uxoris  vir,  vult  Paulus  honestum  maritum  esse 
contentnm  coniuge  sua.  Non  prohibet,  quo  minus 
priore  mortua,  ducat  aliam.  Nam  et  is,  qui  secandam, 
prioie  moitua,  ducit,  est unius  uxoris  vir,  si  coniuge 
sua  contentus  est.  Quae  esset  impietas,  propter  super- 
stitiosam  tradilionein  idoneos  Doctores  removere  a 
functione,  cum  magna  iactura  Ecclesiarum?  Multis 
enim  omnino  defutuii  essent  pastores  his  remotis, 
alicubi  surrogarentur  minus  idonei.  Longe  autem 
anteferendum  est  ministerium  Evangelii  his  tradi- 
tionibus  humanis  non  necessariis. 


Quarta  Obiectio. 


Cavillatio  est  indigna  refutatione,  sed  tamen 
recitanda.  Reges  possunt  de  rebus  politicis  suo 
iudlcio  decreta  facere.  Matrinionium  est  res  poli- 
tica:  Ergo  Regibus  licet  de  eo  decreta  facere  suo 
iudicio.  Ut  Rex  potest  tantum  coelibes  ministros 
in  aiilam  admittere,  sic  videtur  posse  constituere, 
ut  tantum  coelibes  praesint  Eccle^iis.  Brevis  re- 
sponsio  cst,  Maior  nesiiranjla  estr  Reges  enim  nec 
de  politicis  rebus  decreta  suo  iudicio  qualiacunque 
condere  possunt,  sed  debent  iustas  leges  condere, 
et  soqui  iudicium  Dei,  videlicet,  ne  condant  leges 
pugnantes  cum  mandatis  Dei.  Politica  res  est  fo- 
rense  iudicium,  sed  Regibus  non  licet  leges  condere, 
ut  ludex  puniatinnocentenij  sine  legitima  cognitione. 
Habet  sims  met=is  Regum  pofentia,  nec  suinat  sibi 
licentiam  contra  mandata  Dei  aliquid  constituendi. 
Pertinent  ad  ij^sos  quoque  mtnae  coelestes:  Vae 
vobis  vi  scribitis  leges  iniquas.  Nec  exemplum  de 
aulicis  accommodandum  est  ad  perpetuum  coeliba- 
tum:  Iniusta  lex  et  haec  esset,   Si  Reges  prohibe- 


m 


VIH.  DEFENSIO  CONIUGII  SACERDOTUM. 


690 


rent,  quo  minus  aulici  ducerent  uxores.  Quorsurn 
est  opus  disputatione  de  religione,  de  iustitia,  si 
hoc,  quod  in  Tragoedia  est,  sequi  volunt: 

Sanctitas,  pietas,  fid^s, 
Privafa  hcka  sunt,  qua  iuvatj  Reges  eant. 

Nos  non  de  aulicis  utilitatibus  hic  disputamus, 
sed  de  voluntate  Dei,  de  emendandis  moribus  Ec- 
clesiae,  de  sanandis  pioiiim  eonscientiis,  ut  Deum 
invocare  et  recte  colere  possint.  Nam  mens  sibi 
male  conscia,  quae  habet  propositum  peccandi, 
qualis  esse  solet  in  scortatoribus  et  adulteris,  non 
potest  invocare  Deumj  aut  expectare  a  Deo  auxi- 
lium,  ut  inquit  loannes:  Si  cor  nostrum  non  con- 
demnat  nos,  fiduciam  habemus  erg;a  Deum.  Item, 
Peccatores  Deus  non  exaudit.  Debent  igitur  et 
Principes  et  Episcupi  tollere  iniustas  leges,  quae 
sunt  fontes  scelerum,  et  aveliunt  mentes  a  Deo. 
Non  existiment  se  leviter  offendere  Deum,  cum  in- 
iusta  vincula  conscientiis  iniiciunt,  sicut  Christus 
inquit:  Vae  nobis,  qui  claves  tenetis,  nec  ipsi  in- 
tratis  in  regnum  coelorum,  et  alios  arcetis. 


Quinta  Obiectio. 

Paulus  vituperat  viduas,  quae  electe  ut  servi- 
rent  Ecclesiis,  veteri  ludaico  more,  cum  de  publico 
alerentur,  postea  appetebant  nuptias.  Hunc  locum 
multi  accommodant  ad  votum,  quia  ibi  dicuntur 
primam  fidem  irritam  fecisse,  quou  interpretantur 
aliqui  de  violatione  voti.  Non  respondebo  callide: 
PHma  fides  non  de  voto,  sed  de  fide  in  Christum 
intelligenda  est,  ut  aliquanto  superius  loquitur:  Si 
qna  suos,  et  maxime  domesticos  non  curat,  fidem 
abnegavit,  et  est  infideli  deterior.  Vituperat  enim 
Paulus  mulierculas  illas,  quod  cum  prius  in  ege- 
state  fuissent  modestae,  et  fideliter  servissent,  postea 
sumptu  publico  altae,  coeperint  impudice  vivere, 
et  negh'gere  officium:  Propter  hos  malos  mores, 
inquit,  eas  fidem  primam  irritam  facere,  hoc  est, 
excutere  fidem,  qua  antea  placebant  Deo:  Nam 
vera  fides  excutitur,  cum  conscientia  polluitur. 

Deinde  si  contendent  de  voto  hic  dici,  ipsi 
multo  gravius  accusandi  sunt,  quod  obligant  voto 
iuvenes,  non  senes,  ut  hic  locus  aetatis  mentionem 
facit.  Adhaec  si  qua  fuissent  primis  temporibus 
vota  publica.  fuissent  sine  superstitione,  obligas- 
sent  se  mulieres  illae  ad  serviendum  Ecclesiae. 
At  vota  Sacerdotum  et  Monachorum  recentia,  fiunt 
cum  impiis  persuasionibus  plurimis,  sentiunt  coeli- 
batum  esse  cultum  singularem,  quo  Deus  fiat  pla- 

MBLANTH.  OPKK.  VOL.  XXIII. 


catior,  quem  Deus  flagitet,  ut  digne  sacrificent. 
Ac  sacrificium  illud,  seu  applicatio  Mlssae,  est 
abusns  idoloiatricus  et  omnino  fugiendus  et  abolen- 
dus.  Quare  votum  irritum  est,  quod  fingit,  coeli- 
batum  esse  cultum  singularem,  ut  dixi,  et  fit  pro- 
pter  i(Jololatrica  sacriiicia.  Haec  est  firma  ratio, 
quae  ostendit,  sine  uUa  dubitatione  hoc  votum  ir- 
ritum  esse.  Fugite  Idololatriam,  inquit  Paulus.  Id 
praeceptum  omnium  summum  est:  Quare  nec  vota, 
nec  ulla  vincula  valent,  ut  contra  id  praeceptum 
faciamus.  lurabant  et  Eleusiniis  initiati,  se  ceremo- 
nias  eius  foederis  servaturos  esse:  Sed  id  iusiu- 
randum  cnm  contineret  idololatriam,  fuisse  irritum 
facile  intelligi  potest.  Similiter  de  horribili  Missae 
abusu  et  connexis  ceremoniis  iudicandum  est:  Nam 
adplicatio  Missae,  non  est  exigua  aut  levis  propha- 
natio  coenae  Domini,  ut  suo  loco  dicetur.  Sin  au- 
tem  vota  fiunt  ventris  causa,  haec  hypocrisis  non 
minus  detestanda  est. 

Postremo,  cum  Paulus  vocet  prohibitionem 
coniugti  doctrinam  Daemoniorum,  etiam  hoc  vincu- 
lum  voti,  quo  sine  discrimine  omnibus  initiaudis 
prohibetur  coniugium,  est  ortum  a  Diabolo.  Quare 
irritum  votum  ducatur,  })raesert?m  cum  constet  tam 
multa  vitia  inesse  huic  voto.  Non  fit  sponte ,  fit 
ut  sit  cultus  singularis,  fit  ut  sacrificent,  aut  fit  ven- 
tris  causa,  et  fit  ab  omnibus  qui  initiantur,  sine 
discrimine.  Cum  igitur  sit  doctrina  daemoniorum, 
et  irritum  et  detestandum  est. 

Hactenus  collegi  ea,  quae  in  hac  causa  sunt 
praecipua:  Nunc  obtestamur  omnes  gubernatores 
propter  gloriam  Dei,  haec  duo  ut  piis  animis  con- 
siderent,  videlicet,  quod  Paulus  inquit,  Prohibitionem 
coniugii  ess^  doctrinam  Daemoniorum.  Item,  quod 
Daniel  significat  propriam  Antichristi  notam  fore, 
coniugii  contemtum.  Multa  autem  hae  breves  ad- 
moniiiones  coniplectuntur:  Si  oritur  haec  supersti- 
tio  a  Diabolo,  ac  defenditur  et  propagatur  ab  Anti- 
christo,  necesse  est  eam  trahere  ingentem  ruinam. 
Quanta  in  universum  corruptela  morum  est  coeli- 
batus?  Alia  enirn  vitia  ex  aliis  oriuntur.  Maxima 
pars  paiain  inquinata  est  scortatione  et  adulteriis: 
Haec  efficiunt  mentes  prophanas  et  Epicureas, 
sicut  Paulus  ad  Ephesios  monet,  libidines  causam 
esse  Epicurei  contemtus  Dei.  Quis  non  detestetur 
manifestam  turpitudinem  morum  in  collegiis  Cano- 
nicorum  in  tota  Europa?  Et  tamen  hanc  superant 
flagitiosae  libidines  urbis  Romae.  Quanquam  au- 
tem  semper  pauci  aliqui  fuerunt,  qui  repugnare  im- 
beciilitati  naturae  conati  sunt,  tamen  multorum 
conscientiae  graviter  sauciatae  sunt,  et  deplora- 
runt  lapsus  suos  multi  boni  viri.  lam  hoc  tempore 
cum  Antichristi  regnum  oppugnatur,  accedunt  par- 
ricidia,    interficiuntur  honesti  Sacerdotes,    propter 


691 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


692 


pium  coniugium.  Nec  vero  dubium  est,  hanc  in- 
iustam  saevitiam  a  Diabolo  oriri,  qui  est  homicida, 
et  delectatur  hoc  spectaculo,  sanctorum  nece,  et 
contuineliis  divini  noniinis.  Quid  quod  haec  lex 
de  coelibatu  nervus  et  etiam  reliquae  impietatis 
Pontificiae?  Magna  pars  impiorum  cuUuum  et  lu- 
xus  Pontificum  et  Collegiorum  rueret,  restituto 
coniiigio  Sacerdotum.  Ideo  multa  atrocia  scelera 
stabiliunt   Principes   et  Pontifices,    qui  coelibatum 


defendunt,  assentiuntur  Diabolo  autori  impiae  do- 
ctrinae,  muniunt  regnum  Antichristi,  augent  libidi- 
ncs,  adiuvant  parricidia,  confirmant  et  reliquam 
idololatriam  regni  Antichristi.  A  tantorum  scelerum 
societate  abhorrere  omnes,  qui  Deum  tinient,  opor- 
tet,  et  legem  Pontificiam  improbare  ac  detestari. 


IX.    REFUTATIO    ABtJSUUM    COENAE 

DOMINI. 

AUCTORE  PHILIPPO  MELANTHONE. 


Hoc  scriptum  invenitur  in  iisdem  tribus  collectionibus  librorum  Melanthonis,  quas  supra  p.  739  sqq.  in 
Prolegomenis  libelli,  qui  inscriptus  est:  Defensie  coniugii  Sacerdotum,  recensui.  Huic  enim  libello  in  Ed. 
Arfjentoratensi  anni  1540.  8.  et  in  Ed.  Vitembergensi  anni  1549.  8.  illo  loco  descriptis  annexa  sunt  haecce 
duo  dSiffTcoTa  seu  anonyma:  1.  Refutatio  abusuum  coenae  Domini  atque  2.  Erudita  et  utilis  disputatio  de 
potestate  Poidificia,  quae  etiam  in  libro,  cuius  titulus  est :  Libelli  aliquotutiles  Philijypi  Melanthonis,  post  eundem 
De  coniugio  SacerdMum  libellum  proponuntur  sic  inscripta :  1.  Scrijita  quaedam,  de  um  inttgri  Sacramenti  et 
Missa  Theatrica,  atque  2.  De  potestate  Pontificis  et  Episcoporum,  et  aliis  quibusdam  controversiis,  collecta 
opera  et  studio  Casparis  Crucigeri  Doctoris  Theologiae.  *)  Eaedem  inscriptiones  leguntur  in  Peucerianae 
Collectionis  Operum  Melanthonis  Parte  II.  p.  181  extr. ,  quamquam  in  hacce  CoIIectione  tantum  prior  horum 
duorum  libellorum  y.  182 — 200.  init.  exhibetur  cum  annott.  margin.,  altero  libello  omisso. 

Huius  Refutationis  auctorem  MeIanthonem~esse,  non  solum  ex  eo  consequitur,  quod  in  has  CoIIe- 
ctiones  recepta  est,  sed  elucet  etiam  ex  hisce  verbis ,  quae  in  libelli  proxime  praecedentis  De  coniugio  Sacer- 
dotum  parte  extrema  leguntur :  „SinuIiter  de  horribili  Mlssae  abusu  et  counexis  ceremoniis  iudicandum  est,  Nam 
adplicatio  Missae  non  est  exigua  aut  levis  prophanatio  Coenae  Domini,  ut  suo  loco  dicetur.'^ 

Hic  libellu»,  quem  h.  1.  ex  Editione  Witebergensi  anni  1549.  recudeudum  curamus,  in  hasce  tres 
partes  est  divisus:  1.  De  usu  integri  Sacranienti  corporis  et  sanguinis  Chiisti.  2.  Contra  privatam  Missam. 
3.  De  Missa  theatrica. 


*)  Haec  inscriptio  in  libri  titulo  legitur;    at  in  libro  ipso    ("aeque  ac  iu  Peuceriana  coUectione  i.  1.)  his  verbis  annexa  sunt 
haecce:  partim  anno  1510.  in  conuentu  Schmalcalden.ti,  partim  anno  sequenti  in  conuentu  Ratisbonensi. 


44' 


REFUTATIO    ABUSUUM    COENAE 

DOMINL 


Ex  Editione  Witebergensi  anni  1549. 


DE  USU  INTEGRI  SACRAMENTI  CORPORIS  ET  SANGUINIS  CHRISTL 


Quidam  vociferantur  nos  de  re  non  necessaria  j 
litigare,  cum  de  liac  ceremonia  restituenda  agimus, 
et  queruntur  frustra  moveri  certamina  et  dissidia. 
Hi  sciant  nos  hic  non  de  parvis  rebus  contendere, 
cum  de  resfitutione  huius  ceremoniae  agimus,  si- 
nmi  docemus  Ecclesias  de  vero  usu  Sacramento- 
rum,  et  de  exercenda  fide:  Item,  de  ingentibus  ab- 
usibus  Missae.  Postremo,  illa  Thesis  hic  contine- 
tur:  An  liceat  hominibus  mutare,  seu  abolere  rilum 
a  Christo  institutum.  Ergo  res  niagnas  hic  com- 
plectimur,  dicimus  de  usu  Sacramentorum,  de  hor- 
ribilibus  abusibus  Missae,  et  de  potestate  Ecclesiae. 
Nam  hae  sunt  causae,  cur  adversarii  restitui  inte- 
grum  usum  Sacramenti  nolint.  Primum,  quia  Pon- 
tificum  et  Episocporum  autorifatem  amplificant,  his 
tribui  volunt  potestatem  mutandi  res  ins.itutas  divi- 
nitus,  condendi  novos  cultus,  et  nova  dogmate.  Vi- 
dent  item  doctrinam  veram  de  usu  Sacramentorum 
pugnare  cum  abusibus  Missarum,  hanc  autem  quo- 
quo  modo  obruere  conantur.  Fogamus  aufem  pios 
lectores,  ut  cogitent,  quantum  intersit  Ecclesiae, 
extare  explicatani  doctrinam  de  vero  usu  et  utili- 
tate  Sacramentorum,  de  veris  exercifiis  fidei,  de 
potestate  Ecclesiae.  Et  assuefaciendae  sunt  piae 
mentes,  ut  verbo  Dei,  non  humanis  opinionibus  re- 
gi  fidem  et  opera  curent,  ut  agentes  cum  Deo,  ni- 
tantur  certe  verbo  Dei,  sicut  inquit  David:  Lucer- 
na  pedibus  meis  verbum  tuum. 


Accedamus  igitur  ad  hanc  causam. 

Ut  Dominus  noster  lesus  Christus  inquit:  De- 
siderio  desideravi  hoc  pascha  manducare  vobiscum, 
cupiens  videlicet  iam  exhibere  pignora  sui  amoris 
erga  nos,  et  futurus  victima  pro  nobis:  ita  nos  in- 
genti  desiderio  accipiamus  oblatum  beneficium,  et 
huius  beneficii  Sacramentum.  Ut  aufem  reverenter 
utamur  Sacramento,  voce  Chrisfi.  obfemperemus,  et 
discamus  quomodo  prosit  piis  mentibus  Sacramen- 
tum.  Haec  augent  veram  reverentiam.  Sunt  au- 
tem  nota  verba  Evangelii  de  instifutione.  Et  man- 
datum  addit  Christus:  Hoc  facite  ad  recordationem 
mei.  lubet  nos  idem  facere  quod  fecit  ipse.  Ergo 
dato  pane  et  vino  in  coena  Domini,  exhibentur  cor- 
pus  et  sanguis  Domini.  / 

Sic  auteni  prodest  conscientiis ,  cum  agentes 
poenitentiam  credunt  Christum  factum  esse  hosfiam 
pro  peccato,  et  accepto  hoc  pignore,  fidem  exusci- 
tant,  ac  credunt  sibi  propter  Christum  ignosci,  cre- 
dunt  ad  se  pertinere  beneficia  Christi,  se  consolan- 
tur,  et  agunt  gratias  pro  immenso  beneficio  Dei, 
idque  celcbrant  in  confesslcne,  quae  quidem  in  to- 
ta  vifa  lucere  debet:  Nam  omnes  acliones  in  vita^ 
omnia  certamina  in  gubernatione  Feipublicae  et  fa_ 
miliae,  debent  eo  referri,  ut  teslentur  nos  recte  ce 


697 


IX.    REFUTATIO  ABUSULM  COEWAE  DOMINf. 


«98 


lere  Deuni,  et  agnoscere  ac  accipere  beneficia  per 
Filium  Dei  exhibita.  De  hoc  exercitio  f  dei  in  usu 
Sacramenti  nihil  dicujit  Papistae,  imo  abusus  Mis- 
sarum  prorsus  obruit  hanc  doctrinam  necessariam 
conscientiis ,  Ssd  de  fine  Sacramenti  dictum  est  in 
loco  de  Missa.  Redeamus  igitur  ad  ipsam  ceremo- 
niam,  ac  ostenda.nus  usum  infegri  Sacramenti  re- 
stituendum  esse. 


Coiifirmationes. 


Cum  testamentura  hominis  nemo  nmtare  debeat, 
nmlto  minus  testamen]^um  Dei  mutandum  est,  ut 
Paulus  inquit  ad  Galatas:  Coena  Domini  est  pro- 
prium  novi  tesfamenti  Sacramcntum,  ut  Christus  in- 
quit:  Hic  est  calix  novi  testamenti:  Eigo  nemini 
licet  aut  licuit  hanc  ordinationem  mutare,  aut  par- 
tem  abolere. 

Nihil  firmi  contra  hoc  argumentum  dicipotest: 
Constat  enim  Christum  sic  instituisse  ritum,  ut  utan- 
tur  omnes  pii,  Sacerdotes  et  Laici,  utraque  parte 
Sacramenti,  quia  textus  de  calice  nominatim  dicit: 
Bibite  ex  hoc  omnes.  Addita  e»t  universalis,  ut 
6ciamus  nulium  membruni  Ecclesiae  excludi,  Et 
Paulus  diserte  diclt:  A  Domino  accepi,  quod  tra- 
didi  vobis.  lussit  autem  totam  Ecclesiam  integro 
Sacramento  uti,  ut  tota  narratio  testatur:  Probet 
se  ipsum  homo,  ut  sic  de  hoc  pane  edat,  et  de 
hoc  poculo  bibat.  Nec  dubium  est  hunc  fuisse  mo- 
rem  Graecae  et  Latinae  Ecclesiae  muhis  seculis, 
et  indicia  multa  sunt,  vix  ante  quadringentos  annos 
abolitum  esse :  Nec  constat,  quoniodo  aut  qua  au- 
toritate  vetus  con.^uetudo  nmtata  sit.  Et  tamen 
cum  sine  certis  autoribus,  contra  expressum  man- 
datum  divinum,  et  contra  Ecclesiae  veteris  morem 
recepta  sit  nova  consuetudo,  defenditur  mira  per- 
tinacia  et  crudelitate  indignissima  lenitate  Eccle- 
siastica. 


Testimonia  sanctorum  Patrum. 


Cyprianus  lib.  1.  Epist.  2.  ubi  de  laicis  marr 
tyribus  loquitur,  inquit:  Quomodo  docemus  aut 
provocanms  eos  in  confessione  Christi,  sanguinem 
suum  fundere,  si  eis  militaturis  Christi  sanguinem 
denegamus?  Aut  quomodo  ad  martyrii  poculum  ido- 
neos  facinuis,  si  non  eos  ad  bibendum  prius  in 
Ecclesia  populum  Domlni ,  iiire  communicationis 
admittimus?    £t  similes    loci   alM   nmlti  sunt  apud 


Cyprianum,  ut  lib.  2.  Epist.  3.  ubl  inquit:    In  cali- 
ce  Dominico  sanctificando,  et  plebi  ministrando. 

Hieronymus  in  Sophoniam  cap.  3.  Sacerdoles, 
qui  Eucharistiae  serviunt,  et  sanguinem  populis 
eius  dividunt  etc.  Nam  caetera  quae  sequuntur, 
nihil  ad  hanc  rem  pertinent. 

In  Tripartita  historia  lib.  9.  dicitur  ad  Thecdo- 
sium:  Quomodo  cruentis  manibus  accipies  san- 
ctum  Domini  corpus?  Qua  temeritate,  ove  tuo  po- 
culum  sanguinis  pretiosi  perciptes,  cum  tantum  in- 
iusti  sanguinis  fuderis? 

In  Decretis  de  consecratione,  dist.  2.  extat 
Canon  Gelasii,  qui  prohibet  divisionem  Sacramenti. 
Verba  haec  sunt:  Xomperimus  autem,  quodquidam 
sumta  tantummodo  corporis  sacri  portione,  a  cali 
ce  sacrati  cruoris  abstineant,  qui  aut  integra  Sa- 
cramenta  percipiant,  aut  ab  integris  abstineant. 
quia  divisio  unius  eiusdem  mysterii  sine  grandi  sa- 
crilegio  non  potest  accidere.  Hic  Canon  divisio- 
nem  vocat  sacrilegium.  Eludunt  autem  hoc  testi- 
monium  adversarii  vanissima  cavillatione:  Aiuiit 
enim  tantum  pertincre  ad  consecrantes ,  non  ad 
laicos.  Quod  enim  haec  cavillatio  sit  commenticia, 
inde  intelligi  polest,  qui  tunc  durabat  mos  utendi 
integro  Sacramento.  Et  cum  hic  ait:  Arceantur, 
loquitur  de  laicis,  ut  arcerentur  per  ministros  por- 
rigentes. 

Extat  et  in  quadam  Toletana  Synodo  manife- 
stum  testimonium,  quod  ostendit,  laicos  tunc  usos 
esse  integro  Sacramento.  Vidimus  ipsi  in  libris 
Ecclesiarum  Germaniae,  scriptuni  veteiem  morem 
porrigendl  annotatum,  ubi  clare  affirmatur,  populu 
datum  esse  integrum  Sacramentun».  Audimus  et  in 
Gallia  testlmonia  similia  reperiri.  Et  aiunt  Regem 
Gailiarum  adhuc  retinere  veterem  raomny  hoc  est, 
integro  Sacramento  uti.  Citarem  et  Graecos  auto- 
res,  nisi  omnes  scirent  Graecas  Ecclesias  adhuc 
praebere  integrum  Sacramentum  populo. 

Cum  igitur  constet  in  Evangelio  sic  institutum 
esse  hunc  rilum,  ut  paiiter  Sacerdotes  et  Laici 
utantur  integro  Sacramento,  cum  manifestum  sil 
hunc  moreni  diu  in  tota  Ecclesia  retentuus  esse, 
satis  adparet  eos  qui  prohibuerunt  aheram  partem 
Sacramenti,  et  prohibitionem  defeudant,  non  recle 
facere.  Usitata  est  in  veteribus  Doctoribus  senten- 
tia,  Ecclesiam  nec  materiam  nec  formam  Sacramen- 
toruni  mutare  posse.  At  hic  palan)  est^  materiam 
mutatam  esse. 

Supra    diximus    laedi  testamenti  Christi  saucii- 
i  tatem,  Nunc  addam  aiteram  rationem. 


699 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGiMATICA. 


700 


Secmida    Ratio. 

Qui  coiJtra  mandaturn  divinuni  aliquid  instifuunt, 
peccant,  iuxta  illud:  Si  quis  alJud  Evangelium  do- 
cuerit,  anathema  sit.  Porro,  prohibentes  alteram 
partem  Sacranienti,  haud  dubie  pugnant  cum  man- 
dato  divino:  Sunt  enim  verba  mandantis  et  dispo- 
nentis.  Accipite,  bibite.  Item,  Probet  se  ipsum 
hoino.  et  sic  de  hoc  pane  edat,  et  de  Iiac  calice 
bibat. 


Tei-tia  Ratio. 


Paulus  iubet  conservari  ceremoniam  usque  ad 
gloriosum  Christi  advenfum,  et  iubet  annuntiavi  mor- 
teniDomini,  hoc  est,  addi  vult  conciones  de  bene- 
ficiis  Christi,  ut  recordatio,  fides,  et  gratiarum  actio 
accedant  ad  ceremoniam.  Haec  sunt  siisipliciter 
nuitata,  quia  populo  datur  tantum  pars  Sacramenti, 
cum  Paulus  de  toto  loquatur:  Quoties  comedetis 
panem  hunc,  et  bibetis  ex  hoc  populo.  Haec  est 
integri  Sacramenti  descriptio.  Deinde  qualis  est 
doctrina  adversariorum?  Magna  ex  parte  ceremo- 
nia  sine  ullis  concionibus  administratur,  ut  in  Mis- 
sis  piivatis.  Et  populo  semel  in  anno  porrigitur 
Sacramentum.  Ibi  quantulum  doceri  subito  potest, 
etiamsi  quid  dicitur?  Et  doctrinam  de  beneficiis 
Christi,  de  exercenda  fide,  et  de  usu  Sacramento- 
rum,  multipliciter  corrumpunt  adversarii.  Cum  au- 
tem  dicat  Paulus,  Reos  esse  corporis  et  sanguinis 
Christi  eos  qui  abutuntur  Sacramento,  non  dubium 
est  graviter  peccare  autores  et  defensores  tot  in- 
gentium  abusuum  huius  Sacramenti.  Prohibent 
partem  alferam,  transformant  Sacramentum  populo 
debitum  in  sacrificium  ethnicum,  offerunt  pro  alie- 
nis  peccatis  contra  doctrinam  de  morte  Cljristi,  ab- 
olent  veram  doctrinam.  An  hos  abusus  existiniant 
Deum  non  puniturum  esse?  Etsi  enim  tempus  non 
praescrjbit  Christus,  tamen  hanc  ceremoniam  non 
frustra  tradidit,  vuit  eam  in  Ecclesia  frequsnter  ce- 
lebrari  ad  adultis  Et  cum  utimur,  servanda  est 
forma  instituta  a  Christo,  Peccant  igitur,  qui  dis- 
cedunt  ab  ea  forma. 

Dictum  est  de  causa,  quantum  opus  est  iis 
qui  anteferunt  verbum  Dei  humanis  opinionibus,  et 
iudica)>t  ab  ordinatione  divina  non  esse  disceden- 
dum  humano  iudicio.  Sed  quia  cavillationes  nml- 
tae  obiiciuntur,  ad  has  quoque  breviter  responden- 
dum  est. 


Confutatio. 

Qaidam  fatentur,  in  Evangelio  integrum  usum 
institutum  esse,  fatentur  etiam  in  veteri  Ecclesia 
fuisse  morem  quem  diximus,  sed  aiunt  nmtari  po- 
tuisse,  quia  sit  res  libera,  uti  hitegro  Sacramento, 
vel  parte. 

Idem,  inquiunt,  iuris  est  de  toto  et  parte.  Li- 
berum  est  prorsus  abstinere  a  Saciamento,  Ergo 
liberum  est  et  parte  tantum  uti. 

Hic  ad  Minorem  respondemus  dupliciter,  Pri- 
'  mum,  Etiamsi  esset  liberum  prorsus  aSacramento 
abstinere,  tamen  cum  utimur,  necesse  est  uti  in- 
tegro  Sacramento,  quia  partes  non  sunt  separa- 
biles  :  Non  enim  iioet  mutareTestamentum  divinum. 
Valet  autem  regula  forensis,  ubi  partes  prorsus 
sunt  separabiles. 

Adiicienda  est  et  altera  responsio:  Non  estli- 
berum  abstinere  a  toto  Sacramento,  sed  mandatum 
de  usu  pertinet  ad  adultos  omnes,  qui  sunt  mem- 
bra  coetus  Ecclesiae.  Vult  Christus  singulos  adul- 
tos  hac  cerenionia  aliquando  uti,  etiamsi  certum 
tempus  non  praescribit  singulis,  Oportet  enim  con- 
servari  hanc  ceremoniam  usque  ad  finem  mundi, 
sicut  Paulus  expresse  inquit :  Quoties  comedetis 
panem  hunc,  et  ex  poculo  hoc  bibetis,  moitem  Do- 
mini  annuntiate,  donec  veniet.  lubet  et  ceremo- 
niam  conservari,  et  addi  ceremoniae  recordationem, 
et  praedicationem  de  morte  Christi,  usque  ad  glo- 
riosum  adventum  eius.  Cur  hoc  dictum  Pauli  ne- 
glexerunt  Pontifices,  qui  usum  mutaverunt,  qui  do- 
ctrinam  de  fide,  et  de  beneficiis  Christi  corrupe- 
runt,  qui  conciones  omittunt,  et  populum  ad  par- 
tem  Sacramenti  adigunt,  nec  docent  de  fructu? 
Paulus  inquit  reos  corporis  et  sanguinis  Domini 
esse  illos,  qui  abutuntur  Sacramento.  Quare  non 
dubium  est  graviter  peccare  autores  et  defensores 
liorum  abusum. 


Alia  Obiectio. 

Evangelium  concedit  libertatem  in  ceremoniis, 
iuxta  illud:  Regnum  Dei  non  ^^enit  cum  observa- 
tione,  Licet  igitur  et  in  hac  ceremonia  hanc  liber- 
tatem  usurpare. 

Hic  homines  callidi  amplificant  libertatem,    et 

j  exagitant  nos,    tanquam  ludaica  quadam  pertinacia 

ac  superstitione  simus  duriores  in  defendenda  cere» 

monia:    iubent    anteferri    tranquillitatem    Ecclesiae 

j  huic  externo  ritui,  sicut  scriptum  est:   Magis  volo 

'  miserjcordiam    quam    sacrificium.      Denique    multa 


701 


IX.    REl  UTATK)  ABUSUUM  COENAE  DOMINI. 


702 


ab  astiitis  in  hanc  sententiam  coUigi  possunt.     Ad 
haec  omnia  respondemus  breviter. 

Evangelium  non  ooncedit  libertatem  docendi 
coutra  mandata  Dei,  aut  abolendi,  seu  prohibendi 
uUam  partem  mandati  diviiii,  quod  ad  Ecclesiam 
pertinet.  Sed  Evangelium  maxime  praecipit  con- 
servari  ministerium,  quod  consistit  in  doctrina  et 
administratione  Sacramentorum.  Si  quis  propter 
libertatem  docere  velit,  onntti  posse  Baptismum, 
execrandus  esset.  Ita  et  in  hoc  casu  prohibitio 
semper  est  impia,  quia  partem  ministeiii  divi- 
nitus  ordinati  abolet.  Sed  libertas  Evangelica  li- 
berat  pios  a  Leviticis  ceremoniis,  et  ab  humanis 
traditionibus.  Addam  ct  illud:  Concedit  in  casu 
impossibilitatis  dispensationem  credenti,  ut  si  qui 
Martyres  catechumeni  interfecti  sunt  ante  Baptis- 
mum,  id  non  est  abolere  ministerium,  sed  adhibere 
dispensationem  in  peculiari  casa.  Ut.  Machabaei 
non  abolebant  legem  die  Sabbato  praeliantes,  sed 
in  easu  necessitatis  dispensationem  adhibebant.  At 
de  Sacramento  extat  prohibitio  perpetua,  et  defen- 
ditur  magna  atrocitate  suppliciorum.  Hoc  non  est 
libertatem  EvangeUcam  tueri,  sed  opprimere  potius, 
et  simul  delere  ministerii  partem. 


Alia  Obiectio. 

Ecclesia  propter  aliquam  gravem  causam  mu- 
tare  potest  aliquid  in  ritu  Sacramentorum,  ut  Apo- 
stoli  mutarunt  formam  Baptismi,  cum  in  Actis  di- 
catur,  Baptizetur  unusquisque  in  nomine  lesu  Chri- 
st!.  Multae  autem  causae  probabiles  videntur  con- 
currere,  quare  prosit  adimere  unam  partem  lalcis, 
ut  maior  sit  reverentia  Sacramenti,  Facile  aliquid 
destillaret  ex  calice  ii^  terram,  Item  vinum  acces- 
sit,  quare  pars  altera  vino  consecrata  conservari 
non  posset.  Item  prodest  exempluin  ad  docendam 
libertatem,  Ideo  sic  ordinet  Ecclesia,  ut  extet  testi- 
monlum,  quod  libertas  Evangelica  concedat  tantum 
una  parte  uti.  Denique  multae  liic  ratlones  colli- 
guntur.  Quare  videtur  Ecclesiam  potuisse  propter 
has  causas  aliquid  mutare. 

Negamus  maiorem,  Ecclesia  propter  nullam 
causam  potest  mutare  mandata  Dei,  iuxta  illud: 
Si  quis  aliud  Evangelium  docebit,  anathema  sit. 
De  Apostolorum  exeniplo  respondeo,  Textus  nus- 
quam  dlclt  Apostohjs  hac  fcrma  usos  esse:  Ego 
baptizo  te  in  nomine  Christi,  sed  saepe  repetita  est 
haec  figura  loquendi:  baptizari  in  nomen  Cliristi: 
quod  de  effectu  intelligitur,  pro  eo  quod  est  f:cri 
Christi  membrum.  Ut  Paulus  inquit  ad  Rom.  In 
Chri«tum  lesum  baptizati  estis.    Sed  fingamus  sane 


Apostolos  si  esse  locutos,  quid  hoc  ad  prohibitio- 
nem?  Nam  Apostoli  alteram  foimam  prohibuerunt^ 
Magnum  discrimen  est  Apostolorum  et  Episcopo- 
rum,  sicut  Proplietariim  et  Sacerdotum.  Elisaeus 
singulari  vocatione,  et  excellenti  impetu  Spiritus 
sancti  unxit  novos  Reges,  caeteris  hoc  non  licuit. 
Ita  Apostoli  vocatione  et  donis  antecedunt :  Sed  ta- 
men  nec  Apostolis  licuit  prohibere  formam  a  Chri- 
sto  traditam.  Quare  etiamsi  essent  usi  aliis  verbis 
in  casu  aliquo,  tamen  id  exemplum  nihil  patrocina- 
retur  peipetuae  prohibitioni,  quae  est  legis  divinae 
abrogatio. 

Refutata  maiore,  venio  ad  pericula,  quae  de 
calice  recensentur.  Paulus  inquit,  humanas  tradi- 
tiones  habere  speciem  sapientiae.  Kuila  tam  levis 
tradltio  est,  quae  ab  eloquentibus  non  possit  egre- 
giis  fucis  pingi.  Reverentia  summa  est,  non  disce- 
dere  a  verbo  Dei,  docere  Ecclesiam,  ne  non  de 
voluntate  Dei  aliunde  iudicet,  quam  ex  verbo  Dei. 
Haec  est  peculiaris  sapientia  Ecclesiae.  Hanc  re- 
verentiam  probat  Deus,  Illa  diligentia,  ne  quid 
destillet,  est  paedagogia,  quae  non  multum  ad  rem 
principalem  pertinet.  Sacramentum  est,  id  quod 
homini  in  Ecclesia  porrigitur,  non  id  qaod  rodunt 
mures,  aut  quod  destillat:  Nam  Sacramenta  sunt 
actiones  ipsae,  directae  ad  eum  finem,  ad  quem  in- 
stitutae  sunt.  Si  metuunt,  ne  vinum  acescat,  cur 
non  metuunt,  nc  panis  fiat  muscidus?  Melius  est 
subito  cum  opus  est  consecrare.  Ergo  haec  ficti- 
cia  pericula  non  excusant  prohibilionem :  Nec  illud 
excusat,  quod  negant  ubique  vinum  esse.  Cur  pro- 
hibent  in  tis  locis,  ubi  vinum  haberi  potest?  Et 
Christus  de  poculo,  non  de  vino  nominatim  loqui- 
tur,  itaque  dicuntur  gentes  quaedan>  Ruthenicae 
consecrare  mulsum. 


Alia  Obiectio. 

Quaerunt  adversarii  etiam  exempla  libertatis 
usurpatae  in  hoc  Sacramento.  In  Luca  dicitur  de 
fiMctione  panis.  Item  in  Actic  dicitur  de  Aposto- 
lis:  Frangentes  panem  passim  circunieuntes  per 
domos.  Haec  loca  videntur  loqui  decoena  Domini, 
quae  cum  tantum  faciant  mentionem  panis,  satis 
est  uti  una  parte. 

Respondemus  breviter,  In  his  locis  non  insti- 
tuitur  Sacramentum,  nec  satis  constat,  an  de  Sa- 
cramento  loquantur.  Nam  fractio  paiiis  Ebraica 
consuetudine  sigiiificat  generaliter  convivium,  sicut 
scriptum  est  apud  Esaiam:  Frange  esurienti  panem 
tuuin,  id  est,  impertias  ei  de  panibus.  Sed  non  re- 
prehendimus  communem  persuasionem  veterum,  qui 


ro3 


PHIL.  MEL.  SCRfPlA  DOGMATICA. 


704 


aibitrantur  Christum  ibi  convivantem  dedisse  duo- 
hus  iUis  viris  Sacramentum  corporis  et  sanguinis 
sui.  Et  credibile  est,  Ap6:^tolos  passim  in  aedibus 
amicorum  concionatos  et  convivatos  esse,  et  ibi 
distribuis«.e  Sacr«imentum  piis  auditoribus.  Adsen- 
tiannn  igitur  loqui  te.xtum  de  coena  Domini.  Est 
autem  usitata  Synecdoche,  appellatione  fractionis 
panis  totum  convivium  significare:  Complectitur 
ergo  etiam  potum.  Haec  est  simplex  et  vera  re- 
sponsio.  Caeterum  pugnent  quantum  volent  adver- 
sarii,  tamen  haec  testimonia  non  excusabunt  pro- 
hibitionem.  Non  sequitur.  Hic  tantum  fit  mentio 
panis,  Ergo  h*cet  Ecclesiae  prohibere  partem  Sacra- 
men^i.  contra  expressum  mandatum  quod  legitur 
in  institutione.  Hanc  consequentiam  iudicare  non 
difficile  est. 

Citant  et  alia  exempla  ex  historiis,  ubi  fit  men- 
tio  gestati  Sacramenti  in  calathis  :  Id  intelligunt  de 
solo  pane.  Sed  Eusebius  et  Hieronymus  osten- 
dunt,  utramque  partem  solitam  ad  aegrotos  ferri. 
Nam  Eusebius  lib.  6.  inquit.  Parum  Eucharistiae 
puero,  qui  ad  se  venerat,  dedit,  quod  infusum  ius- 
sit  seiii  praeberi.  Hic  unius  partis  mentione  totum 
Sacran)entum  complectitur.  Et  Hieronymus  ali- 
quanto  clarius  dicit  ad  Exuperium :  Nihil  illo  ditius, 
qui  corpus  Domini  in  canistro  vimineo,  sanguincm 
portat  in  vitro.  Sic  intelligendi  sunt  similes  loci, 
ubi  de  gestatione  fit  mentio,  nisi  pars  altera  ex- 
presse  excluderetur.  Historiae  satis  dilucide  osten- 
dunt,  fuisse  publicum  et  communem  usuni  integri 
Sacramenti.  Ideo  obscura  exempla  eius  aetatis 
iuxta  pubiicum  ritum  accipienda  sunt.  Et  si  qua 
essent  contraria  exempla,  tamen  prohibitionem  non 
excusant. 


Alia  Obiectio. 


In  pane  datur  vivum  corpus:  Igitur  sanguis 
simul  datur.  Quod  cum  ita  sit,  satis  est  accipere 
unam  partem,  quia  de  aequivalentibus  non  est  con- 
troversia  movenda:  Ut  cum  Apostoli  baptizantes  in 
nomine  Christi,  volebant  tamen  nomine  Filii,  lu- 
daeos  de  patre  admonere,  et  nomine  Messiae,  signi- 
ficare,  quod  daturus  esset  Spiritum  sa^ictum.  Cur 
de  appellationibus  dimicaretur,  cuni  rem  ipsam  sa- 
tis  declarent?  Ita  in  hoc  Sacramento,  cur  de  ex- 
terno  poculo  litigatur,  si  in  pane  corpus  et  sanguis 
exhibentur  ? 

Ilaec  obiectio  sumpta  est  ex  vulgari  dicto  dc 
concomitantia,  ut  vocant.  Dixi  autem  antea  huma- 
nas  traditiones  habere  speciem  sapientiae.    Totiaro 


seculis    quaesitae    sunt  excusationes    novi    moris : 
Ideo  non  mirum  est  multa  vafre  excogitata  esse. 

Respondemus  igitur  breviter:  Propter  lias  hu- 
manas  cogitationes  non  violandum  est  mandatura 
Dei,  vult  enim  Deus  ministerium  conservari.  Po- 
tcst  Deus  sine  aqua  impertire  Spiritum  sanctum, 
sed  tamen  vult  adhiberi  externum  signum.  Deus 
innotescere  vult  per  verbum  suum,  et  signa  ab 
ipso  instituta,  non  vult  nos  nova  signa  instituere, 
ut  Gentes,  Papistae,  Monachi  instituerunt  nova 
signa,  currebant  ad  certas  statuas,  ad  has  aliiga- 
bant  Deum  sua  persuasione.  Hanc  impietatem  sae- 
pissime  taxant  Prophetae,  Christus,  et  Apostoii,  et 
volunt  nos  Deum  iuxta  verbum  et  signa  nobis  ab 
ipso  tradita  apprehendere.  Ideo  minlsteriuu)  Deus 
in  Ecclesia  et  instituit,  et  vult  conservari,  nec  per- 
mittit,  ut  mutetur  humano  arbitrio.  Quare  et  h';c 
ita  sentiendum  est:  Voluit  Deus  distincta  csse 
Symboia  corporis  et  sanguinis,  ut  fusi  sanguinis 
recordatio  ceiebretur,  Ideo  retineamus  morem  a 
Cliristo  institutum,  et  sciamus  Cliristum  adesse  suo 
ministerio,  et  per  id  efficacem  esse. 

Nec  nihil  significat  haec  nova  proliibitio  cali- 
cis :  Nam  sicut  prohibuerunt  Pontifices  dari  calicem 
populo,  ita  deleverunt  doctrinam  veram  de  san- 
guine  Christi,  abluente  peccata  hominum,  de  re- 
missione  peccatorum,  et  de  fide.  Hi  debebant  esse 
effectus  distributi  calicis.  Ut  autem  hi  effectus  de- 
leti  sunt,  ita  et  ceremonia  mutata  est. 

Multa  dici  possunt  de  vulgari  persuasione,  de 
concomitantia :  Nam  Sacramentalis  coniunctio  ha- 
bet  sunm  modum,  positis  symbolis  adest  Christus, 
et  est  efficax,  quia  ministenum  sic  ordinatum  est 
divinitus.  Nec  discedendum  est  a  ministerii  insti- 
tutione  propter  humanas  cogitationes. 


Alia  Obiectio. 

Utile  est  discrimen  inter  Presbyteros  et  Lai- 
cos  ostendi.  Huius  ceremoniae  dissimilitudo  facit 
discrimen:  Ergo  Ecclesia  videtur  probabiii  ratione 
hanc  dissimiiitudinem  instituisse. 

O  singuiarem  impudentiam.  Scimus  multos 
scriptores  serio  hanc  causam  allegare  in  defendenda 
hac  prohibitione:  Ut  amplificent  dignitatem  sacer- 
dotum,  dicunt  his  rellnquendum  esse  integrum  Sa- 
cramentum,  laicis  vero  tantum  partem  tandam.  Sed 
ixaec  temeraria  persuasio  acriter  reprehendenda  et 
refutanda  est.  Est  aliud  discrimen  inter  Ministros 
et  Laicos,   quod   Iiic  integre  expHcari  non   potest. 


705 


IX.    REFUTATIO  ABUSUUiM  COENAE  DOMIN!. 


706 


Minister  porrigit  Sacramentum,  sed  in  usu  diffe- 
rentid  nulla  sit,  pariter  utantur  inlegro  Sacraniento 
Minister  et  Laicus,  pariter  se  consolentur  accepto 
hoc  pip;nore,  et  fidein  exerceant,  pariier  agant  gra- 
tias.  Rej)udienlur  errores  de  oblatione  et  applica- 
tione  pro  aliis.  Sed  sacrificuli,  ut  confirment  im- 
pios  abusus  de  oblatione  et  applicatione,  dissimili- 
tudinem  in  usu  ceremoniae  delendunt,  ut  pluris  fiat 
sacerdotum  opus,  quam  laicorum  communicatio. 
Hac  falsa  persuasione  cum  obruatur  intellectus  Sa- 
cramenti,  necesse  est  reclamare.  Postquam  enim 
coeperunt  sacrificuli  discernere  suum  opiis  a  laico- 
rum  conmmnicatione,  secuta  est  horribilis  idolola- 
tria  privatarum  Missarum,  quam  toHi  ex  Ecclesia 
necesse  est. 


Alia  Obiectio. 

Priina  Corinth.  11.  dicitur:  Qui  comedit  pa- 
nem  hunc,  aut  biberit  pocuhim  Domini  indigne  etc. 
Hic  usus  est  Paulus  disiunctiva  particula:  In  dis- 
iunctivis  autem  satis  est  aUeram  partem  poni.  Con- 
cedit  igitur  Paulus  tantum  una  parte  Sacramenti  uti. 

Pulcherrima  virtus  est  amor  veritatis,  qui  qui- 
dem  excelleie  debet  in  his,  qui  Ecclesiasticas  con- 
troversias  diiudicant,  ut  cognita  veritate,  finis  ali- 
quis  sit  sophismatum:  Nam  qui  non  amant  verita- 
tem,  semper  ad  eam  ehidendam  ahquas  cavillatio- 
nes  reperient,  cuni  sophistica  sit  infinita.  Sed 
agamus  ingenue. 

Paulus  ubi  praecipit  uti  Sacramento,  in  his 
ipsis  verbis  praecepti,  particulam  copulativam  ter 
repetit:  Probet  se  ipsum  homo,  et  sic  de  hoc  pane 
edat,  et  de  calice  bibat.  Haec  sunt  verba  dispo- 
nentis  ac  praecipientis,  ut  utraque  piirte  utantur. 
Laudo  diligentiam  in  expendendis  particulis,  sed 
adhibeatur  in  iudicando  ingenuitas  et  veritas.  Vi~ 
deatur,  ubi  Paulus  usus  sit  copulativis  aut  disiun- 
ctivis.  In  praecepto  de  utraque  parte  sumenda,  est 
usus  copulativis:  Confirmat  igitur  usum  utriusque 
partis.  Deinde  semel  est  usus  particula  disiun- 
ctiva,  loquens  de  poena  indigne  sumentium,  ut 
comminatio  esset  atrocior,  et  sciret  auditor  parem 
reverentiam  utrique  parti  deberi. 

Contumelia  afficiunt  Sacramentum,  qui  sine 
emendatione  morum  accedunt:  item  sacerdotcs  qui 
quaestus  causa  sumunt.  Sed  multo  maior  est  con- 
tumeha,  non  afferre  veram  poenitentiam,  fidem,  et 
doctvinam  de  usu  Sacramentorum.  Est  et  haec 
contumelia,  prohibere  unam  partem.  Haec  contu- 
melia   cum  pecuhariter  pertineat  ad  calicem,    dis- 

MELAMTH.  OPBR.  VOL.  XXIII. 


iunctiva  recte  convenit,  quia  pars  una  prohibetur, 
altera  concessa.  Proinde  satis  adparet,  hac  ipsa 
disiunctiva  taxari  adversarios,  et  confirmari  nostram 
sententiam.  Movcantur  igitur  hac  gravissima  com- 
minatione ,  et  vere  agnoscant  se  reos  esse  corporis 
et  sanguinis  Christi,  ac  desinant  tandem  polhiere 
Sacramentum  his  abusibus,  quos  hactenus  magna 
cradeHtate  defenderunt.  Copulativa  praecipit ,  ut 
utraque  parte  utamur.  Disiunctiva  deinde  exagge- 
rat  comminationem,  modos  plures  recenscns,  qui- 
bus  in  hoc  genere  delinquitur.  Utrain  partem  con- 
tumelia  adfecesis,  graviter  offendes  Deum.  Sunt 
autem,  ut  diximus ,  mubiplices  et  horrendi  abusus 
huius  Sacrainenti  apud  adversarios. 

Refutatis  adversariorum  argumentis,  satis  li- 
quido  apparet,  prohibitionem  alterius  partis  impiam 
esse,  et  restituendum  esse  inte^rum  usum,  iuxta 
mandatum  Christi,  et  morem  mullis  seculis  obser- 
vatum  in  tota  Ecclesia  veteri.  Excogitent,  fingant, 
refingant  quae  volent  argumenta  adversarii,  tamen 
prohibitionem  defendere  non  poterunt.  Si  quis  au- 
tem  tantum  hanc  adfert  causam:  Sic  volo,  sic  iu- 
beo,  sit  pro  ratione  voluntas,  is  in  Ecclesia  sibi 
immoderatam  potestatem  sumit:  ubi  conscientiae 
habent  regulam,  quae  docet,  Deo  magis  obedien- 
dum  essc,  quam  hominibus.  Non  licet  Pontificibus 
autPrincipibus  constituere  religiones  proprio  iudicio 
contra  mandatum  Dei.  Et  tamen  proni  sunt  animi  gu- 
bernatorum  ad  huc  lapsum,  ut  exemplamagnorum  vi- 
rorum  omnibus  fere  aetatibus  ostendunt.  Et  alii  mo- 
ventur  superstitione,  alii  spe  tranquillitatis  publicae, 
ut:  leroboam  ut  alienaret  populi  animos  a  regno 
luda,  instituit  peculiares  cultus  in  Samaria  contra 
mandata  Dei.  Ita  Pontifices  instituerunt  quaestuo- 
sos  cultus,  et  reperenint  varias  ceremoniijs  utiles 
ad  augendam  pompam  sacerdotum,  et  ad  fascinan- 
dos  animos  populi  qualicunque  specie  religionis. 
Quare  variis  erroribus  Ecclesia  polluta  est,  ct  multi 
perierunt,  multorum  consci&ntiae  miserabiliter  sau- 
ciatae  sunt. 

Proinde  pii  gubernatores  non  sumant  sibi  po- 
testatem,  suo  iudicio  contra  mandata  Dei  aliquid 
constituendi,  sed  Deo  obtemperent,  ornent  gloriam 
Dei,  consulant  conscientiis  piorum.  Haec  sunt 
praeclpua  officia  gubernantium  Ecclesias,  quibus 
spretis,  si  qui  leges  iniustas  Ecclesiae  imponent, 
his  minatur  vex  divina  inquiens:  Vae  vobis,  qui 
leges  iniustas  conditis.  Tanti  fecit  Christus 
animas  nostras ,  ut  sua  morte  eas  redeme- 
rit.  Quantum  igitur  reprehendenda  est  asperitas 
et  durilies  gubernantium,  qui  sauciunt  et  perdunt 
animas  suorum  iniusiis  legibus?  Quis  hanc  aspe- 
ritatem  non  accuset?  Quis  hanc  tristem  Ecclesiae 
servitutera  non  deploret?    Orandus  est  igiturDeus, 

45 


707 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


708 


ut  miserae  et  adflictae  Ecclesiae  opituletur,  ut  ab- 
usus  ac  errores  emendet. 

Ut  autem  toliatur  huius  Sacranienti  abusus, 
complectenda  est  etiam  emendatio  totius  doctrinae, 
restituenda  est  vera  doctrina  de  poenitentia,  de  re- 
missione  peccatorum,  de  fide ,  et  de  exercitiis  fidei 
in  usu  Sacramentorum.  Est  et  Missa  revocanda 
ad  primam  institutionem. 


Haec  pio  et  simplici  animo  monemus,  nec  du- 
bitamus  nos  causam  piam  et  Ecclesiae  necessariam 
agere,  ac  precamur  Deun»,  ut  mentes  Principum 
flectat  ad  illustrandam  gloriem  Domini  nostri  lesu 
Cliristi,  et  ad  salutem  Ecclesiarum. 


CONTRA  PRIVATAM  MISSAM. 


Quod  Missa  seu  usus  Sacramenti  non  sit  sa- 
crificium,  seu  tale  opus  quod  factum  a  sacerdote 
et  applicatum  pro  aliis,  mereatur  remissionem  pec- 
catorum  facienti,  et  iis  quibus  applicatur  vivis  et 
mortuis  etc. 


Prima  Ratio. 

Nullum  est  sacrlficium,  nec  fuit  unquam  quod 
mereatur  remissionem  peccatorum,  et  quod  aliis 
possit  applicari,  praeter  unieum  sacrificium  Christi, 
semel  factum  in  cruce.  Ergo  Missa  seu  cpus  sa- 
cerdotis,  non  est  sacrificium,  quod  ipsi  vel  aliis 
impetret  aut  adferat  remissionem  peccatorum. 

Antecedens  clare  testatur  Epistola  ad  Ebraeos 
cap.  10.  quae  inquit  de  sacrificio  Christi:  Unica 
oblalione  consummavit  in  perpetuum  sanctificatos. 
Item,  Seme?  in  consummatione  seculorum  ad  abo- 
litionem  peccatorum,  per  hostiam  suam  apjiaruit 
etc.  Item,  Hac  voluntate  sanctificati  sumus,  per 
oblationem  corporis  lesu  Christi  semel. 

Et  Esaiae  53.  de  sacrificio  Christi  dicitur: 
Postquam  posuerit  animam  suam  hostiam  pro  de- 
lictis,  videbit  semen  longaevum  etc.  Denique  tota 
scriptura  hoc  docet,  quod  sola  mors  Christi  sit 
unicum  sacrificium,  seu  victima  pro  peccatis.  Nam 
et  in  veteri  testamento  etsi  erant  quaedam  sacri- 
ficia,  quae  vocabantur  pro  peccato  seu  pro  delicto, 
tamen  nequaquam  fuerunt  talia  opera,  quae  mere- 
rentur  sacrificantibus,  aut  aliis  remissionem  pecca- 
torum  coram  Deo,  sed  erant  cerenioniae  institutae 
ad  hoc,  ut  his  picturis  significaretur  verum  sacri- 
ficium  Christi,  qui  futurus  erat  victima  pro  pecca- 
♦  tis  totius  mundi.  Et  propter  hanc  significationem 
attribuebatur  illis  sacrificiis  haec  appellatio,  ut  vo- 
carentur  propitiatoria,  seu  sacrificia  pro  peccato, 
non  quod  illa  opera  mererentur  reconciliationem 
coram  Deo,    scd  quia  erant  imagines  et  typi,    qui- 


bus  pii  admonebantur  de  vera  hostia,  quae  esset 
abolitura  peccatum  et  mortem,  videlicet,  de  illo 
promisso  semine  Christo  etc. 

Quod  enim  Leviticae  hostiae  non  potuerint  me- 
reri  remissionem  peccatorum,  clare  affirmat  Epi- 
stola  ad  Ebraeos,  «uminquit:  Impossibile  est,  san- 
guine  taurorum  et  hircorum  auferri  peccata.  Quare 
pii  ita  utebantur  illis  ceremoniis,  non  quod  senti- 
rent  se  propter  illa  opera  consequi  remissionem 
peccatorum  coram  Deo,  sed  utebantur  tanquam  si- 
gnis,  quibus  Deus  testaretur  ipsis  sese  daturum 
illud  promissum  semen,  qui  futurus  esset  victima 
pro  peccatis,  et  quod  vellet  recipere  credentes 
promissioni  de  Christo,  et  remittere  peccata 
propter  illam  victimam.  Et  ipsi  utentes  illis  cere- 
moniis,  profitebantur  se  credere,  quod  propter  pro- 
missum  semen  consequerentur  remissionem  pecca- 
tdrum.  Itaque  perinde  usi  sunt  illis  ceremoniis, 
ut  nos  Sacramentis  utimur.  Etsi  interim  erat  etiam 
alius  usus  illorum  rituum  Leviticorum,  quod  si  qui 
erant  rei  in  certis  offensis  aut  erratis  contra  obser- 
vationes  Mo.saicas,  hi  utentes  his  ceremoniis,  re- 
conciliabantur  seu  pronuntiabantur  absoluti,  et  re- 
cipiebantur,  ne  essent  exclusi  a  politia  populi. 
Haec  erat  externa  quaedam  reconciliatio  secundum 
iustitiam  legis,  et  propter  hanc  reconciliationem 
vocabantur  sacrificia  seu  expiationes  pro  peccato, 
sed  veram  reconciliationeni  seu  rcmissionem  co- 
rajc  Deo  nen  consequebantur,  nisi  fide  venturae 
victimae  Christi,  de  qua  admonebant  pios  illae  ex- 
ternae  ceremoniae, 

Ex  his  satis  intelligi  potest,  quod  opinio  de 
oblatione  et  applicafione  operis  sacerdotis  in  Mis- 
sa ,  quae  affirmat  hoc  opus  mereri  remissionem 
peccatorum  utenti  et  aliis,  plane  pugnet  cum  do- 
ctrina  Evangelii  de  sacrificio  Christi:  palam  enim 
est,  si  sola  mors  Christi  est  oblatio  et  pretium, 
propter  quod  remittuntur  peccata,  ergo  opus  sa- 
cerdotis  non  meretur  remissionem  peceatorum. 
Quid    potest    apertius  et  simplicius  diciV       Estque 


7U9 


IX.     REFUTATIO  ABUSUUM  COENAE  DOMINI. 


10 


hoiribilis  blaspliemia ,  tribuere  hoc  operi  sacerdo- 
tis,  quod  est  solius  Christi,  et  fingeie,  quod  opus 
sit   alio    sacrificio  in  Ecclesia,  quasi  Christi  sacri- 


clare  ostendit,  quod  Missa  noii  possit  esse  tale 
opus,  quod  sit  cultus,  qui  ex  opere  operaio  valeat 
coraai  Deo.      Quare  sunpliciter  haec  iuipia  ac  re- 


ficium  semel  factum  non  satis  sit  ad  toUenda  pec-  vera  ethnica  persuasio,  quae  fingit  Missam  valere 
cata,  et  impetrandam  remissionem,  aut  fides  niti  pro  allis  ex  opere  operato,  prorsus  explodenda  est 
debeat  opere  sacerdotis.  ex  Ecclesia. 


Secmida  Ratio. 

In  novo  Testamento  nullus  cultus,  nulla  cere- 
monia  valet  ex  opere  operato :  Quare  nec  facienti 
meretur  remissionem,  nec  potest  adplicari  aliis. 
Nam  novum  testamentum  requirit  cultus  spiritua- 
les,  videlicet,  veros  motus  cordis,  veram  fidem,  in- 
vocationem,  sicut  Christus  inquit  loan.  4.  Veri 
adoratores  adorabunt  Patrem  in  spiritu  et  veritate, 
um\  et  Pater  taies  requirit,  qui  adorent  eum:  Deus 
est  spiritus,  et  eos  qui  adorant  eum,  in  spiritu  et 
veritate  «portet  adorare.  Et  Apostoli  Petrus  ac 
Paulus  praecipiunt  praestari  tales  cultus  spiritua- 
les,  id  est,  non  externam  operum  simulationem, 
sed  veros  motus  cordis,  fidem,  timorem,  invocatio- 
nem  et  reliquos.  Nec  placent  Deo  ceremoniae  seu 
observationes  quae  fiunt  sine  hac  vera  luce,  et  si- 
ne  vivis  motibus  cordis,  quae  sunt  vera  fides,  in- 
vocatio  et  similes  motus  etc.  Quare  saepe  etiam 
in  Prophetis  repudiantur  tales  cultus  operum,  qui 
finguntur  esse  cultus  ex  opere  operato.  Hieremiae 
7.  Non  sum  locutus  patribus  vestris  in  die,  qua 
eduxi  eos  de  terra  Aegypli,  de  holocaustis  et  vi- 
ctimis,  sed  hoc  verbum  praecepi  eis  dicens:  Au- 
dite  voce  meam,  et  ero  vobis  Deus  etc.  Similes 
sunt  sententiae  et  alibi,  praesertim  in  Psalmis. 
Psalm.  39.  Sacrificium  et  oblationem  noluisti. 
Item  Psalm.  49.  Non  arguam  te  in  sacrificiis  tuis. 
Et:  Numquid  manducabo  carnes  taurorum  etc  In- 
voca  me  in  die  tribulationis,  et  eripiam  te,  et  ho- 
norificabis  me.  Hi  loci  clare  damnant  impiam  opi- 
nionem  de  opere  operato. 

Etsi  autem  in  veteri  testamento  propter  man- 
datum  Dei  praestari  oportebat  illos  ritus  et  cere- 
monias,  quae  erant  institutae  in  politia  Mosaica 
propter  disciplinam,  qua  Deus  illum  populum  vo- 
luit  coherceii  et  regi,  Tamen  nec  illa  opsra  divini- 
tus  mandata  iili  populo,  erant  veri .  cultus  Deo  pla- 
centes,  nisi  in  his  qui  habebant  veram  agnitionem 
Dei  et  fidem,  nec  iustificabant  aut  merebantur  re- 
missionem  peccatorum:  Multo  minus  ceremoniae 
aut  externae  observationes  in  novo  testamento  sunt 
cultus  ex  opere  operato. 

Itaque    haec    ratio    de    cultu    novi    testameoti 


Tertia  Ratio. 

Opinione  obla^ionis  et  applicationis  Missae, 
simpliciter  pugnat  cum  doctrina  de  iustitia  fidei, 
quae  docet,  quod  remissionem  peccatorum  conse- 
quamur  nulla  re  nisi  fide,  quae  statuit  Deum  nobis 
ignoscere  propter  Christum  gratis,  non  propter  ul- 
lum  opus  vel  nostrum  vel  aliorum.  Haec  fides  so- 
la  vincit  terrores  peccati  et  mortis.  Est  igitur  im- 
pietas,  sentive  quod  propter  opus  sacerdotis  detur 
remissio  peccatorum.  Et  quidem  necesse  est  unum- 
quemque  propria  fide  accipere  remissionem  pecca- 
torum,  seu  liberari  a  peccato  et  morte,  sicut  testa- 
tur  dictum  Abacuc:  lustus  fide  sua  vivet.  Ergo 
non  prodest  alienum  opus  sacerdotis  ad  remissio- 
nem,  sed  sua  quisque  fide  apprehendit  beneficium 
Christi.  Haec  ratio  clare  adplicationem  sacerdotis 
refutat,  et  perspicue  ostendit,  fidem  tantum  unico 
Christi  sacrificio  niti,  in  quo  ipse  sese  Patri  obtu- 
lit,  et  pro  nobis  factus  est  victima,  pro  nobis  rogavit, 
sicut  inquit :  Oro  autem  non  pro  eis  tantum,  sed  pro 
ouinibus  qui  credituri  sunt  per  verbum  eorum.  Haec 
est  enim  vox  Christi  adplicantis  suum  sacrificium 
pro  nobis. 


Quarta   Ratio. 

Haec  adplicatio  repugnat  institutioni  Chwsti, 
quia  Christus  instituit  hanc  ceremoniam,  non  ut 
fieret  pro  aliis  non  utentibus,  sed  instituit  ad  usura 
singulorum ,  videlicet ,  ut  quisque  vescens ,  fidem 
exuscitet,  et  se  recordalione  beneficii  Christi  con- 
soletur,  quemadmodum  verba  institutionis  testan- 
tur:  Accipite,  comedite  et  bibite.  Ergo  non  prod- 
est  ceremonia  iis ,  qui  non  ipsi  utuntur ,  hoc  est, 
vescuntur  corpore  Dominico,  et  bibunt  eius  sangui- 
nem.  Nec  potest  unius  manducatio  alteri  adplicari. 
Estque  plane  contra  naturam  Sacramentorum,  ea 
ailplicari  aliis:  Sicut  Baptismi  usus  non  valet  pro 
aliis,  nec  potest  alteri  adplicari,  qui  non  ipse  ba- 
ptizatur.  Item  nemo  potest  pro  alio  accipere  abso- 
lutionem.  Est  autem  impietas  et  impudens  auda- 
cia,  Christi  institutionem  pervertere,  et  fingere, 
quod  opus  sacerdotis  prosit  aliis  non  utentibus. 


45  < 


711 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


712 


Quinta    Ratio. 

In  hac  opinione  est  manifesta  et  muUiplex  itlo- 
lolatria,  quare  talis  Missa  simpliciter  est  abomina- 
tio,  a  qua  omnes  pli  abhorrere  debcnt,  quocl  sic 
probo: 

Primuni.  Idololatria  est  instituere  cultum  ex- 
tra  verbum,  et  sine  verbo  Dei,  et  quidem  talem, 
qui  sit  cultus  ex  opere  operato.  Id  clare  testatur 
hoc  dictum;  Frustra  colunt  me  mandaiis  homirmm. 
Et  Proplietae  vocant  idololatriam  sacrificia  quae 
fiebant  extra  verbum  et  mandatum  Dei,  qualia 
erant  sacrificia  excelsorum  et  in  hicis,  cultus  vitu- 
lorum  in'  Bethaven,  item  cuhus  aenei  serpentis. 
Sed  haec  oblatio  et  applicatio  Missae  est  tah's  cul- 
tus,  qui  non  habet  mandatum  Dei,  nec  convenit 
cum  institutione  Chrisii,  imo  neglacto  verbo  trans- 
fertur  ceremonia  in  usum  alienum  ab  institutione: 
Ergo  talis  Missa  v*ue  est  idololatricus  cultus. 

Secundo.  Sacramenta  extra  usum  a  Christo 
institutum  non  sunt  Sacramenta,  quia  talis  usus 
non  habet  verbum,  et  repugnat  institutioni.  Sicut 
nunc  Circumcisio  ludaica  aut  Turcica  non  est  Sa- 
cramentum,  et  sicut  aqua  baptismi  non  essot  Sa- 
cramentum^  si  transferetur  ad  alios  usus  extra  ver- 
bum  ac  institutionem,  ac  si  circumferretur  ad  spe- 
ctandum,  vel  ad  aspergendos  homines.  Aut  sicut 
Episcopi  lavant  et  lingunt  nolas.  Id  spectacuhjm, 
quia  non  servatur  institutio,  non  potest  dici  Baptis- 
mus,  sed  ect  illusio  et  contumelia  Sacramenti.  Ita 
Missa,  in  qua  iit  oblatio,  et  applicatur  aliis,  non 
servat  institutionem  Christi,  quae  iubet  non  offerri 
pro  ahis,  sed  manducari  et  bibi  corpus  et  sangui- 
nem  Domini,  sed  transfertur  ad  cultum  alienuni  a 
verbo. 

Ergo  haec  missa  non  est  Sacramentum,  quare 
palam  est,  horribilem  idololatriam  committi,  cum 
pro  Sacramento,  ubi  distribuendum  erat  corpus  et 
sanguis  Domini,  proponitur  Missa  sacerdotis  tan- 
quam  opus,  quod  mereatur  remissionem  peccato- 
rum,  ilem  prosit  etiam  mortuis,  ad  redimendas 
poenas  purgatorii.  Ilaec  sunt  mendacia  impuden- 
ter  conficta  ab  idololatris  et  impiis  sacrificulis  ac 
Monacln*s,  qui  sanctissimam  ceremoniam  polluunt  ac 
transferunt  ad  manifestam  idololatriam,  ac  ei  prae- 
texunt  nomen  Sacrameiili,  et  hos  idololatricos  cul- 
tus  defendunt  propter  quaestum. 

Has  abominationes  etiam  cogitare  horribile  est, 
quare  omnes  pii  hanc  prophanationein  totis  animis 
execrari  debent.  Nec  est  dubium,  quin  propter 
tantas  prophanationes  Deus  horribiliter  irascatur 
et  puniat  munduui. 


Breviter  ostendimus  oblationem  et  applicatio- 
nem  in  Missa  pugnare  cum  tota  doctrina  Eva:ige- 
lii  de  Christo  et  eius  sacrificio,  cum  doctrina  de 
vcris  cultibus  et  de  fide,  item  adversari  verbo  et 
institutioni  Christi:  denique  non  dubium  est  idolo- 
latriam  ibi  committi,  cum  Sacramenta  extra  usum, 
ad  quem  instituta  sunt^  non  sint  Sacramenta,  sed 
inania  spectacula. 

Cum  igitur  constet  manifestam  impietatem  hae- 
rere  in  talibus  Missis,  simpliciter  omnes  illae  Mis- 
sae  sacerdotuin  toliendae  et  abolendae  sunt.  Abii- 
ciendus  est  Canon,  quem  vocant,  in  quo  apertis 
verbis  fit  oblatio  et  applicatio  pro  aliis,  et  additur 
idololatrica  invocatio  sanctorum.  Econtra  revo- 
candus  est  et  reddendus  Ecclesiis  verus  usus  iuxta 
institutionem,  videlicet,  ut  sit  communis  coena,  in 
qua  distribuitur  corpus  et  sanguis  Domini,  ubi  pii 
vescentes  admonentur,  ut  statuant  sibi  pignus  dari, 
quod  testetur  ipsos  esse  Christi  membra,  ad  ipsos 
vere  pertinere  beneficia  Christi,  sanguine  Christi 
ipsos  ablutos  esse.  ^ 

Postremo  repudianda  est  imaginatio,  quae  fa- 
cit  discrimen  inter  opus  Sacerdotis  et  Laici,  quasi 
sacerdotis  opus  sil  peculiaris  cultus  in  Ecclesia  ne- 
cessarius,  et  qui  pro  aliis  fieri  debeftt:  Quia  Chri- 
stus  non  facit  discrimen,  sed  vult  ut  sit  communis 
coena,  ubi  quisque  suae  fidei  exercendae  causa 
utatur  Sacramento,  cum  inquit:  Accipite  comedite 
etc.  Etsi  quod  est  discrimen,  tantum  ministerii 
est,  quod  Sacerdos  ut  minister  Ecclesiae  aliis  por- 
rigit,  caeteri  accipiunt.  Sed  ipsa  ceremonia  et 
usus,  communis  est  toti  Ecclesiae,  a  Christo  insti- 
tutus  et  traditus.  Et  sacerdos  minister  est,  ac  Ec* 
clesiac  servit,  non  ut  offerat  aut  vescatur  pro  aliis, 
sed  ut  porrigat  omnibus  qui  petunt. 


RESPONSIO   AD   ARGUMENTA,    QUAE   OBII- 
CIUNTUR  DE   SACRIFICIO  MISSAE. 

Prima  Obiectio. 

Sicut  in  lege  erant  quotidiana  sacrificia,  quae 
fiebant  pro  aliis,  quale  erat  quod  vocabatur  iuge 
Sacrificium  etc.  Ita  in  novo  Testamento  oportet 
esse  tale  quotidianum  seu  iuge  sacrificium,  quod 
ofFeratur  pro  Ecclesia.  Hoc  quotidianum  sacrificium 
est  Missa.  Et  huc  allegatur  locus  Epistolae  ad 
Ebraeos  5.  Omnis  Pontifex  ex  hominibus  assum- 
ptus,  pro  hominibus  constituitur,  in  his  quae  sunt 
apud  Deum,  ut  ofTerat  dona  et  sacrificia  pro  pec- 
catis  etc.      Hinc  raliocinantur  adversarii:   Cum  in 


713 


IX.     REFUTATIO  ADUSUUM  COENAE  DOMINI. 


7U 


novo  Testamento  sint  Pontifices  et  Sacerdotes,  ne- 
cessario  sequi,  quod  sit  etiam  aliquod  sacrificium 
pro  peccatis. 

Hac  collatione,  qua  quaeritur  similitiido  ritu- 
um  in  novo  Testamento  congruens  cuin  ritibus  Le- 
viticis,  decepti  homines,  sonmiant  op^rtere  esse 
quoddam  tale  sacrificium  cereiiionialc  in  novo  Te- 
stamento,  qualia  erant  in  lege.  Ac  oritur  hic  ra- 
tiocinatio  ex  ignoratione  quid  sit  novum  Testamen- 
tum,  quae  sint  beneficia  Christi,  et  qui  veri  cultus. 

Sic  igitur  respondeo  prinmm  in  genere,  ad 
omnia  talia  argumenta  de  sacrificio  dicta  ex  colla- 
tione  veteris  Testainenti.  Ut  maxime  valeret  simi- 
Htudo,  tamen  hinc  non  sequilur,  quod  Missa  ex 
opere  operato  mereatur  remissionem  peccatorum 
facienti  et  aliis  pro  quibus  applicatur.  Nam  siCut 
supra  ostensum  est,  haec  opinio  pugnat  cum  uni- 
versa  doctrina  Evangeiii,  quae  proprie  et  praeci- 
pue  hoc  docet.  quod  remissionem  dehctorum  con- 
sequamur  non  propter  aliquod  opus  qualecunque, 
sed  propter  Christum  gratis,  fide,  quia  haec  sola 
vincit  errores  peccati  et  mortis.  cum  statuimus  no- 
bis  ignosci,  per  misericordiam  propter  Christum, 
et  donari  iustitiam  et  merita  Christi.  Bom.  5.  !u- 
stificati  fide  pacem  habemus. 

Haec  una  responsio  diluit  omnia  quae  afferun- 
tur  ab  adversariis  de  oblatione  et  apphcatione  ope- 
ris  operati,  quia  nulla  dicta  de  sacrificiis  hoc  effi- 
ciunt,  quod  ceremonia  Missae  sit  opus  iustificans 
ex  opere  operato,  aut  applicandum  aliis  ad  impe- 
trandam  remissionem  peccatorum  etc. 

Secundo  ad  simih*tudinem  ductam  ex  lege,  re- 
spondeo.  In  veteri  Testamento  illi  externi  ritus 
seu  ceremoniae  sacrificioium,  erant  umbrae  seu 
typi  verarum  rerum  exhibendarum  in  novo  Testa- 
mento,  sicut  Paulus»  ad  Coloss.  ait:  Quae  suntum- 
bra  futuromm,  corpus  autem  Christi.  Quare  non 
valet  haec  ratiocinatio:  In  iege  fuerunt  externae 
ceremoniae  sacrificiorum ,  ergo  et  in  novo  Testa- 
mento  oportet  esse  simiies  ceremonias,  quae  sunt 
sacrificia:  Non  enim  simiiitudo  rituum  quaerenda 
est,  sed  res  significata  iilis  typis  in  iege,  quae 
nunc  exiiibita  est  in  Evangeiio.  Et  cum  novum 
Testamentum  non  sit  taiis  externa  poiitia,  qualis 
erat  Mosaica,  sed  afferat  ipsas  res,  quae  iilis  Le- 
viticis  ceremoniis  significabantur,  nihii  opus  habet 
talibus  ritibus. 

Porro  scriptura  ciare  iioc  docet,  ritibus  iiiis 
sacrificiorum  pro  peccato  in  ieg?,  significatam  esse 
mortem  Christi,  quae  est  unicum  sacrificium  quod 
oblatimi    pro    genere  humano  toliit  peccata,  unica 


victima,  propter  quam  Deus  piacatur  nobis,  sicut 
Esaias  interpretatur  iegem,  cum  ait:  Postquam  po- 
suerit  animam  suam  pro  peccato.  £t  loannes:  Ilic 
est  agnus  Dei,  qui  toliit  peccata  mundi. 

Caeterum,  hoc  addendum  est,  Cum  de  sacrificio 
ioquimur,  discernendae  sunt  species:  Non  sunt  enim 
omnia  sacrificia  unius  generis,  sunt  enim  duae  spe- 
cies  sacriticii.  Est  quod^Iam  sacrificium  quod  po- 
test  vocari  propitiatorium ,  id  est,  taie  opus,  quod 
pro  aiiis  lactum  piacat  Deum,  et  meretur  remissio- 
nem  peccatorum.  Porro  unum  tantum  est  sacrificium 
vere  propitiatorium  sciiicet  morsFiiii  Dei,  Domini  no- 
stri  lesuChristi.  Nec  aiiud  fuit  propitiatorium  sacrifi- 
cium  uiio  tempore,  uiia  aetate.  Huius  unius  Ponlificis 
iiaec  gioria  est,  quod  unica  obiatione  satir.fecit  pro 
omniuin  peecatis,  et  Deo  reconciiiavlt  genus himianum. 
Quod  autem  in  iege  quaedam  vocabantur  propitiatoria, 
haec  non  merebantur  condonationem  peccatorum, 
rec  erant  vere  propitiatoiia,  sed  quia  erant  typi 
venturae  victimae,  sic  appeiiabantur:  Haec  serten- 
tia  verissima  et  firmissima  est.  Alia  sacrificia  dis- 
cernenda  sunt  ab  hoc  priore.  Nam  cum  dicit 
Psaimus:  Sacrificium  Deo  sjuritus  contribulatus, 
iiic  necesse  est  nostra  sacrificia  a  Cluisti  morte 
discerni.  Vocantur  ergo  haec  Eucharistica,  quae 
non  merentur  reconciiiationem,  sed  fiunt  a  reconci- 
liatis,  ut  grati  Deo  honorem  aiiquem  praestemus, 
et  profiteamur  hunc  quem  invocamus,  esse  Deum, 
esse  saivatorem  ac  iiberatorem.  Taie  sacrificium 
generaliter  est  universa  obedientia  in  bonis  operi- 
bus  sanctorum,  quae  a  Deo  praecepla  sunt,  et  sic- 
ut  mandata  sunt,  et  in  afflictionibus.  De  iiis  sa- 
crificiis  ioquitur  Petrus,  inquiens:  Vos  estis  sacer- 
dotium  sanctum,  ut  offeratis  iiostias  spirttuaies.  At 
ut  sciamus  eas  non  placere  sine  agnitione  et  fidu- 
cia  Christi,  addit  Petrus:  Acceptas  per  lesum  Cliri- 
stum.  Non  enlm  placeut  ne  haec  quidem  ex  opere 
operato. 

Nunc  respondeo  ad  ea  quae  citata  sunt  de  sa- 
crificiis  ex  veteri  Testamento.  Cum  aiiud  nuiium 
sit  propitiatorium  sacrificium,  nisi  sola  (-hristi  mois, 
certuin  est,  obiationem  in  Missa  aut  coena  Domini 
non  esse  sacrificium,  quod  aut  facienti  mereatur 
remissionem,  aut  sit  appiicandum  pro  aliis.  Cur 
igitur  Patres  vocant  saciificium?  Ut  typi  in  iege 
eandem  iiabebant  appeiiationem,  ita  et  iiuic  cere- 
moniae  hoc  nomen  tribuerunt,  quia  institutum  est, 
ut  nos  de  ilio  sacrificio  adnjoneat.  Sed  esme  sa- 
crificiiun  eiJxciQiGTixov  ?  Dixi  nuiia  esse  fv/rt^toTt^fce 
nisi  opera  a  Deo  mandata,  et  quemadmodum  prae- 
cepta  sunt,  quia  Christus  inquit:  Friistra  coiunt 
nie  mandatis  hominum.  Nec  nobis  licet  cuitus  no- 
vos  instituere  sine  mandato  Dei.  Porro  coeiia  Do- 
mini  sic  instituta  est,  ut  manducans  suam  ibi  fidein 
exertjeat,    et   se   recordatione   beneficiorum  Christi 


715 


PHIJ..  MEL.  SCRIFTA  DOGMATICA. 


16 


consoletur,  et  sic  agat  gratiais.  Haec  omnia  pu- 
gnant  cum  ratione  operis  operati:  Eigo  nec  fv^^a- 
QiGnxiv  esse  po;est  ex  opere  operato.  Quare  etiam- 
si  applicatio  detrahevetur,  tanien  non  essent  facien- 
dae  Missae,  tanquam  id  opus  sit  gratiarum  actio. 
Non  igitur  Mis»ae  comnmnes  ordinari  aut  institui 
possunt,  tanquam  gratiarum  actiones,  sed  servetur 
institutum  Christi,  sit  minister  porrigens,  et  utantur 
alii  Sacramento ,  pro  sua  consolatione.  In  hac 
manducatiune,  gratiarum  actio  et  confessio  agentis 
poenifentiam,  et  se  consolantis,  fit  sacrificium  iv- 
;(aQiciix6v,  ipsa  ceremonia  per  se  non  est  sacrificium, 
nec  propitiatorium,  nec  fvjfa^tffitxoV. 

Ad  sententiam  Epistolae  ad  Ebraeos,  Omnis 
Pontifex  etc.  respondeo:  Ipse  autor  Epistolae  hoc 
dictum  accommodat  ad  unicum  Pontificem  Christum, 
quemadmodum  verba  quae  mox  sequuntur,  satis 
ostendunt,  et  tota  Epistola  de  sacerdotio  unius 
Pontificis  Christi  concionatur.  Si  quis  igitur  ex 
hoc  dicto  argumentatur,  oportere  in  novo  Testa- 
mento  esse  Pontificem,  qui  offerat  sacrificia  pro 
peccatis,  concedendum  est  argumentum  de  Cliristo, 
de  quo  solo  loquitur  Epistola  ad  Ebraeos. 

Solet  etiam  citari  locus  Malachiae  I.  Ab  ortu 
solis  usque  ad  occasum,  magnum  est  nomen  meum 
in  gentibus.  Et,  In  omni  loco  incensum  offertur 
nomini  meo,  et  oblatio  nmnda.  Etsi  autem  hic 
locus  violenter  detorquetur  ad  Missam,  tamen  re- 
spondeo,  Primum :  Ut  maxime  haec  sententia  loque- 
retur  de  Missa,  tamen  inde  nequaquam  sequitur, 
quod  Missa  mereatur  rennssionem  peccatoinim,  aut 
sit  opus  cominune,  sic  faciendum,  tanquam  ceremo- 
nia  sit  per  se  gratiarum  actio.  Secundo:  Verba 
Prophetae  ostendunt  eum  loqui  de  praedicatione 
Evangelii  et  veris  cultibus  novi  Testameriti,  cum 
inquit,  nomen  Dei  magnum  fore  in  gentibus,  signi- 
ficat  Evangeham  spargendum  esse  in  gentes,  per 
quod  innotescat  et  glorificetur  Deus.  Haec  prae- 
dlcatio  Evangelii  de  misericordia  Dei  parit  fidem 
in  cordibus  eorum,  qui  accipiunt  Evangelium,  hi 
praestant  veros  cultus,  qui  sunt  primum  ipsa  fides, 
deinde  invocatio,  confessio,  gratiarum  actio,  obe- 
dientia  in  afflictionibus  etc.  Ita  glorificatur  nomen 
Dei.  Et  haec  sunt  oblatio  munda,  id  est,  veri 
cultus  qui  tantum  praestantur  ab  iis,  quorum  corda 
iam  vere  agnoscu)it  Deuni,  recte  sentiunt  de  Deo, 
vera  fiducia  invocant  etc.  Hos  cultus  significat  in- 
censum  ei  oblatio,  non  significat  ceremoniam  ex 
opere  operato  sine  fide  et  notitia  Dei.  Breviter, 
quaecunque  dieta  ex  Scriptura  colliguntur  de  sa- 
crificiis,  semper  hoc  meminerimus,  ea  nihil  patro- 
cinari  oblationi  seu  applicationi  operis  operati,  quae 
palam  est  blasphema  et  idololatrica. 


Responsio  ad  dicta  Patrum. 

£x  his  quae  diximus,  facilis  est  responsio  de 
dictis  Patrum,  qui  Missam  vocant  sacrificium.  Pri- 
nmm  enim  non  potest  ostendi,  Patres  hoc  volui^se, 
quod  Missa  sit  sacrificium  ex  opere  operato  adfe- 
rens  remissionem  peccatorum  et  applicandum  aliis. 
Qui  sic  interpretantur  Patres,  iniuriam  illis  faciunt: 
Nam  haec  portenta  prorsus  ignota  fuerunt  veteri 
Ecclesiae,  imo  ne  fuit  quidem  usque  ad  tempora 
Gregorii  Missa  sine  Communione  plurium,  sed 
habebatur  statutis  diebus  una  communis  coena  seu 
communio,  ubi  mulli,  quotquot  volebant,  simul  sume- 
bant  corpus  et  sanguinem  Domini.  Quemadmodum 
ne  hodie  quidem  in  Graecis  Ecclesiis  fiunt  privatae 
Missae  singulorum  sacerdotum,  sed  unica  Missa 
j  communis.  Nec  laturi  erant  Patres  istam  impieta- 
I  tem  et  prophanationem  sanctissimae  ceremoniae. 
j  Postea  inscitia  et  superstitione  indoctorum  Pontifi- 
'  cum  etMonachorum  introductae  sunt  privatae  Mis- 
sae,  qui  ex  male  inteliecto  vocabulo  sacrificii,  fin- 
xerunt  Missam  esse  tale  opus,  quod  mereatur  re- 
missionem  culpae  et  poenae,  et  attexuerunt  opinio- 
nem  de  opere  operato.  Haec  opinio  auxit  Missas 
in  infinitum  :  et  <iuia  erat  res  ad  populum  vendibi- 
lis,  coepii  prostitui  ad  quaestum. 

Cuin  ergo  Patres  Missam  seu  communem  coe- 
nam  Domini  (^ut  tunc  servabatur)  vocant  sacrificium, 
ex  ipsorum  verbis  facile  poterit  iudicari,  eos  loqui 
non  de  oblatione  et  applicatione  operis,  sed  de 
gratiarum  actione  seu  memoria  sacrificii  seu  mortis 
Christi.  Sic  ait  Chrysostomus  in  capite  nono  Epi- 
stolae  ad  Ebraeos,  cum  dixisset  nos  per  singulos 
dies  offerre  semper  id  ipsum:  Hoc  quod  nos  faci- 
i  mus,  in  connnemorationem  quidem  eius  fit,  quod 
semel  factum  est,  non  allud  sacrificium,  sed  id 
ipsum  semper  facimus,  magis  autem  recordationem 
sacrificii  exercemus.  Et  Augustinus  lib.  10.  de  ci- 
vitaie  Dei  cap  5.  Quod  ab  hominibus  appellatur 
sacrificium,  signum  est  veri  sacrificii  etc.  Ad  hunc 
modum  loquitur  et  Lombardus  in  sententiis:  Illud 
quod  olferlur  et  consecratur  a  sacerdote,  vocatur 
sacrificium  et  oblatio,  quia  est  memoria  et  reprae- 
sentatio  veri  sacrificii  et  sanctae  inunolationis  fa- 
ctae,  in  ara  crucis. 

Allegatur  et  Tertulliani  quoddam  dictum  ex 
libro  de  Corona  militis,  ibi  inquit:  Etiam  oblationes 
pro  defunctis,  pro  natalitiis  annua  die  facimus. 
Hic  locus  impie  detorquetur  ad  Missam  pro  defun- 
ctis.  Non  enim  dicit  Tertullianus  opus  Missae  es- 
se  oblationem  pro  mortuis,  quae  redimat  eos  a 
poenis  etc.  nec  hic  loquitur  de  coena  Domini,  sed 
in  diebus  natalibus  et  funerum,  solebant  afferri  ci- 


717 


IX.     REFUTATIO  ABUSUUM  COEISAE  DOMINI. 


718 


bi  et  alia  munera,  quae  dlstiibuebantur  in  paupe- 
res.  Haec  vocabantur  oblationes  et  uydTiai.  Pe 
hoc  more  loquitur  Tertullianus,  qui  adhuc  rehquus 
erat'ab  ethnico  ritu,  qui  in  natalibus  et  funeribus  da- 
bant  epulas  in  templis ,  sed  hae  postea  prohibitae 
sunt.  Ac  ex  ipso  Tertulliano  et  aliis  scriptoribus 
apparet,  sacrificia  seu  oblationem  pro  mortuis  non 
dici  usum  Missae,  sed  preces  et  gratiarum  actio- 
nem.  Sic  enim  inquit  Tertullianus  ad  Scapulam: 
Sacrificiamus  pro  salute  Imperatoris,  scilicet  Deo 
nostro  et  ipsius,  sed  quomodo  praecipit  Deus,  fide 
pura.     Sic  et  de  martyribus  ait  Cyprianus :  Sacrifi- 


cia  pro  eis  oiferimus  etc.  quia  in  precationil)us  fie- 
bat  martyrum  mentio,  et  agebantur  gratiae  Deo, 
quod  eos  adiuvisset.  Et  Augustinus  ad  quaestiones 
Dulcitii:  Cum  sacrificia  sive  aharis,  sive  quarum- 
cunque  eleemosynarum  pro  baptizatis  defunctis  of- 
ferimus,  gratiarum  actiones  sunt  etc.  Sicut  et  de 
ceremoniis  funerum  scribit  Dionysius,  quod  popu- 
lus  iussus  sit  gratias  ageie  in  precibus,  quod  (jui 
defunctus  erat,  pie  decessisset  ex  hac  vita.  Haec 
plane  dissentiunt  ab  impiis  commentis  recentiorum 
de  purgatorio  et  oblatione  Missarum,  ad  redimen- 
das  poenas  mortuorum. 


DE  MISSA  THEATRICA. 


Existimamus  autem  mediocriter  eruditos  non 
defensuros  inipiam  ophiionem  de  applicatione,  sed 
decursuros  ad  quandam  subtiliorem  interpretationem, 
dicent,  se  hanc  ceremoniam  retinere,  tion  ut  appli- 
cent  pro  aliis,  sed  ut  ibi  agant  gratias.  Disputa- 
bunt  iicere  uni  gratias  agere  hoc  spectacuh>,  ut  si 
unus  lcgeret  Psahnum  aliquem,  Postea  addunt  pre- 
ces  pro  mortuis  et  aliis.  Has  aiunt  valere  per  mo- 
dum  suffragii. 

Hac  subtilitate  pingunt  abusus,  et  magnam  in- 
genii  laudem  putant  talia  sophismata  excogitare. 
Clamitant  stohdos  esse,  qui  hos  fucos  non  admi- 
rantur.  Deinde  saevitiam  adversus  pios  exercent, 
qui  ingenue  profitentur,  se  abhorrere  ab  idolola- 
tria  Missarum.  Te  autem  invocamus  Domine  lesu 
Christe  Fili  Dei,  qui  orans  pro  Ecclesia  dixisti: 
Pater  sanctifica  eos  in  veritate,  sermo  tuus  veritas 
est,  ac  precamur,  utEcclesiam  hberes  ab  omni  so- 
phistica:  Semper  enim  haec  pestis  offiidit  tpnebras 
veritati.  Oramus  etiam,  ut  mentem  des  Principibus 
et  ahis  gubernatoribus  amantem  veritatis,  et  gloriae 
Dei  servientem,  in  rehgione  constituenda,  non  ahis 
utihtatibus :  Saepe  enlm  accidlt,  ut  Principes  infle- 
ctant  religiones  ad  suam  utihtatem.  Pontifices  vo- 
lunt  defensam  Missam,  propter  dignitatem  suam  et 
quae.stum.  Vulgus  amat  Missas,  quia  putat  esse 
praesens  remedium  adversus  omnia  mala,  sicut  na- 
tura  hominum  prona  est  ad  idololatriam  et  fiduciam 
operum,  cum  veram  fidem  nec  intelligat,  nec  reti- 
nere  studeat.  Serviunt  autem  Principes  pfTectibus 
Pontificum  et  populi,  defendunt  eosdem  errores 
propter  tranquillitateni.  Ideo  omnibus  temporibus 
magna  pars  Prineipum,  Pontificum  et  populi,  ad- 
versata  est  veritati.  Sed  tamen  Deus  restituens 
Ecclesiam,  aliquos  ex  omnibus  ordinibus  vocat, 
qui  emergenti  veritati  patrocinentur:  quo  in  nume- 
ro  utinam  etiam  nunc  aUqui  Keges  esse  velhit,   ut 


gloriank  Christi  ornent,  et  suae  et  Ecclesiae  ^^aluti 
consnlant,  nec  adiuvent  impios,  qui  bellum  adversus 
Christum  gerunt,  et  idololatriam  defendunt. 

Nunc  adiiciemus  brevem  et  perspicuam  refuta- 
tionem  lUius  sophisticae  excusationis  Missarum. 


Prima  Ratio. 


Haec  sophistica  tantum  est  simulatio,  et  re  ipsa 
manent  priora  vitia ,  applicatio  et  opinio  operis 
operati :  Retinent  enim  Canonem,  in  quo  cxpressis 
verbis  fit  appHcatio.  Item  donec  manet  hic  mos 
sacrificandi,  non  potest  non  accedere  opinio,  quod 
sit  opus  commune  valens  pro  aliis,  et  quidem  ex 
opere  operato.  Ah'oqui  cur  fieret?  cur  sacerdotes 
retinerent  peculiarem  ritum  distinctum  a  populi 
communione?  Talis  autem  Missa  Papistica  est  haud 
dubie  idololatrica,  procul  enim  receditur  ab  institu- 
to  Christi.  Ut  autem  de  statuis  dicitur:  Deus  non 
magis  exaudit  ad  certaui  statuam  quam  alibi,  quia 
non  est  alligandus  eo,  quo  se  non  alligavit  verbo 
suo,  Ita  Sacramenta  extra  usum,  ad  quem  instituta 
sunt,  non  sunt  Sacramenta,  sed  otiosa  et  impia 
spectacula,  ut  nunc  ludaica  aut  Turcica  Circumci- 
sid.  Qualis  igitur  sit  adoralio  in  Missa  Papistica, 
facile  iudicari  potest ,  ubi  concurrunt  tani  multa 
aliena  ab  instituto,  oblatio,  applicatio,  meritum  ex 
opere  operato.  Haec  omnia  maitent,  duraiste  ritu 
Papistico,  et  retento  Canone.  Haec  sunt  claris- 
sima. 


719 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


720 


Secunda  Ratio. 


Finge  autem  posse  tolli  opinionem  applicatio- 
nis,  tamen  vellent  illi  conservari  oblatior.em,  quae 
etiam  non  est  instituta  in  his  verbis  Ctiristi.  Et 
Christus  solus  ipse  sese  obtulit,  non  vult  a  nobis 
offerri.  Item,  Non  licet  institui  cultum  siiie  man- 
dato  Dei.  At  tali  Missa  relenta,  maneret  cultus 
non  mandatus,  maneret  enim  opus  distinctum  a  po- 

fmli  communione,  quod  omnes  haberent  pro  singu- 
ari  et  necessario  cultu  in  Ecclesia.  Cum  autem 
non  sit  instituendus  ritus  sine  mandato,  retineamus 
formam  traditam  in  Evangelio,  praesertim  cum  Pau- 
lus  expressis  verbis  praecipiat,  ut  plurium  sit  com- 
munio,  et  utamur  coena  Domini  tanquam  Sacra- 
mento  ad  {idem  excitandam  et  erigendam  recorda- 
tione  beneficiorum  Christi,  ac  deinde  agamus  gra- 
tias  Christo,  pro  liberatione  tanta.  Non  fingamus 
ceremoniam  ipsam  ex  opere  operato  esse  cultum 
aut  sacrificium.  Haec  fuit  consuetudo  veteris  Ec- 
clesiae:  Nam  fere  usque  ad  Gregorium  nuUae  fue- 
runt  privatae  Missae.  Adversarii  nostri  clamitant^ 
nunc  nos  disccdere  ab  Ecclesiae  consuetiidine,  et 
magnifieri  exempla  Ecclesiae  postulant.  Sed  nobis 
iniuriam  faciunt:  Nam  ipsi  a  verae  Ecclesiae  more 
et  exemplo  discesserunt,  novos  cultus  receperunt, 
humana  temeritate  excogitatos,  igbotos  veteri  Ec- 
clesiae. 

Dionysius  describens  ritum  Synaxeos,  nc  qui- 
dem  nominat  oblationem,  cum  quidem  in  describen- 
dis  ceremoniis  admodum  diligens  fuerit.  Et  appli- 
catio  prorsus  ignota  est  veteribus:  Nam  Latinus 
Canon  nova  quaedam  Rhapsodia  est,  paulatim  au- 
cta,  ut  Gregorius  testatur,  qui  hanc  formam  inquit 
coUectam  esse  a  quodam,  quem  vocat  Scholasti- 
cum.  Et  differt  in  locis  insigiiibus  a  Graecis  Ca- 
nonibus,  sunt  enim  duo,  qui  et  ipsi  inter  se  in  lo- 
cis  insignibus  differunt.  Illud  autem  quod  in  Lati- 
no  Canone  ponitur,  offerri  hoc  sacrificium,  ut  redi- 
mantur  vivi  et  mortui,  nusquam  est  in  Graeco  Ca- 
none.  Repudiandus  est  igitur  Latinus  Canon,  in 
quo  traditur  applicatio,  contra  doctrinam  de  sacrifi- 
cio  Christi,  et  de  iustitia  fidei:  et  insunt  alia  quae- 
dam  absurda,  mentio  intercessionis  sanctorum.  Et 
Sacerdos  cum  dicat  se  offerre  Eilium  Dei,  petit  ut 
oblatio  haec  perinde  placeat,  ut  sacrificium  Abel. 
Haec  confuse  et  inerudite  ab  indocto  aliquo  conge- 
sta  apparet.  et  opus  liabere  emendatione  omncs 
eruditi  intelligunt.  Ac  profecto  repreliendenda  est 
Episcoporum  negligentia,  qui  tot  seculis,  cum  vide- 
rent   manifestos    esse  Missarum    abusus    plurimos, 


nunquam  de  emendatione  uUa  cogitaverunt.  Quan- 
tum  autem  scelus  sit  abusus  huius  Sacramenti, 
Paulus  non  obscure  significat,  cum  ad  Ccrinthios 
inquit:  Probet  se  ipsum  homo:  qui  indigne  mandu- 
caverit,  reus  erit  corporis  et  sanguinis  Domini. 
Nec  dubium  est,  multis  publicis  et  privatis  calami- 
tatibus  hunc  abusum  puniri :  Deus  enim  graviter 
idololatriam  punire  solet.  Quare  toto  pectore  ora- 
mus  Deum,  ut  mentem  det  etiam  aliis,  utEccIesiae 
in  hac  tanta  re  consulere  incipiant. 

Quanquam  autem  haec  ipsa  causa  de  Missa 
prolixius  disputari  posset,  tamen  hic  fundamenta 
breviter  complexi  sumus.  Ritus  noster  congruit 
cum  inslitutione  Christi,  cum  Paulo,  cum  tota  ve- 
teri  Ecclesia.  Ratio  dc  usu  Sacramenti  ex  vera 
doctrina,  de  sacrificio  Christi,  et  de  iustitia  fiJei, 
sumpta  est.  Haec  sunt  certa,  firma  et  perspicua, 
nec  everti  possunt,  etiamsi  fortassis  aliqui  sophisti- 
cis  argumentis  excusare  et  fucare  Missas  volent. 
Scinms  enim  homines  callidos  solere  errores  fucis 
quibusdam  pingere.  Sed  qui  volent  gloriae  Dei 
servire,  et  Ecclesiae  saluti  consulere,  vcritatem  an- 
teferant  fucosis  et  sophisticis  rationibus.  Id  decet 
omnes  qui  Deum  timent,  qui  recte  invocare  Deum, 
et  consulere  Ecclesiae  cupiunt. 

Valde  mirati  sumus  Anglicum  decretum,  cura 
nulla  emendatio  abusuum  Missae  proponatur,  ta- 
raen  simpliciter  ibi  stabilitur  privata  Missa.  Mira- 
mur  Episcopos  affirmare  Missam  necessariam  es- 
se,  cum  circiter  annos  quadringentos  fuerit  ignota 
primae  et  puriori  Ecclesiae.  An  illa  res  necessa- 
rias  ignorabat?  In  Ecclesia  verecundius  pronuntian- 
dum  erat :  Sl  privatae  Missae  sunt  necessariae,  to- 
ta  vetus  Ecclesia  damnatur.  Qnod  vero  additur, 
populo  eas  Missas  ad  pietatem  prodesse,  ambigue 
posita  est  sententia,  ut,  etsi  applicatio  non  nomina- 
tur,  tamen  error  in  animis  populi  confirmetur.  De- 
inde  etiamsi  non  volunt  confirmare  applicationem, 
sed  tantum  ita  prodesse  exemplum  censent,  quia 
populus  admonetur,  ut  cogitet  de  passione  Christi, 
tamen  plus  nocet  hoc  spectaculura ,  quia  in  Missis 
Papisticis  haud  dubie  multiplex  inest  idoiolatria, 
qnare  populus  ibi  adigitur  ad  idololatricam  adora- 
tionem :  Nam  Sacramentum  extra  usum  institutum, 
non  est  Sacramentura.  Haec  sententia  verissiraa 
est.  Ideo  cptamus,  ut  liberetur  Ecclesia  ab  idolo- 
latria,  et  veri  cultus  restituantur,  propter  gloriam 
Dei  et  salutem  populi. 


721  REFUTATIO  ABUSUUM  IN  COENAE  DOMINI.  722 

Praeter  haec  qiiatuor  scripta  dogmatica,  quae  inde  a  pag.  585.  ex  libro  Llbelli  aliquot  utUes  PhiL 
Melanthonis  inscripto  exhibuimus,  in  eodem  coDtiaentur  haecce  quinque  scripta  iam  in  aliis  huius  Corporis  Vo- 
luminibus  recusa: 

1.  DE  POTESTATE  ET  PRIMATU  PAPAE,    ET  DE  POTESTATE  ET  lURIS- 

DICTIONE   EPISCOPORUM. 

AUCTORE  PHILIPPO  MELANTHONE. 

Hi  duo  tractatus  Melauthonis  exstant 

1.  in  utraqne  Editione  CoIIectionis  scriptorum  supra  p.  667  sq.  recenslta,  ei  Argentoratensi  anni  1540. 
8.,  et  Witebergensi  anni  1549.  8.,  in  quibus  sic  inscripti  sunt:  De  Polestate  et  Primatu  Papae. 
adianoiov.  —  De  Potestate  et  lurisdictione  Episcoporum. 

2.  in  utraque  Editione  Witebergensi  v^wnQ^vivn  1560.  et  1561.  supra  p.  585  sqq.  descripta  Collectionis, 
cuius  titulus  est:  Libelli  aliquot  utiles  Philippi  Melanthonis,  in  quibus  sic  inscriptl  sunt:  De  po- 
testale  Pontifxis  et  Episcoporum,  et  alijs  quibusdam  conirouersijs,  collecta  opera  et  studio  Cas- 
paris  Crucigeri  Doctoris  Theologiae,  partim  anno  1540.  in  conuentu  Schmalcaldensi,  partim  an- 
no  sequenti  in  conuentu  Ratisbonensi.  —  In  Peucerianae  Collectlonis  Operum  Mel.  Parte  II.  p. 
181.  extr.  eadem  quidem  inscriptio  legitur,  ut  ipsi  tractatus  illic  desunt. 

3.  in  Melanthonis  Consiliis  a  Christoph.  Pezelio  Neustadii  a.  1600.  8.  editis  P.  I.  p.  272 — 287. 

4.  in  pluribus  peculiaribus  Editt.  Articulorum  Schmalcaldicorum*)  et  in  Libris  symbolicis  Ecclesiae 
Lutheranae,  quorum  varias  Editiones  alio  loco  recensebo**).  Uterque  enim  tractatus  Articulis 
Schmaicaldicis  annexus  et  simul  cum  illis  iterum  iterumque  editus  est. 

5.  in  fine  Commentariorum  Chytraei  in  Apocalypsin,  teste  Mylio  in  Chronologia  Scriptor.  Ph.  Mel. 
fol.  D  4». 

6.  in  huiu^  Corporis  Volumine  III.  p.  271 — 286. 

7.  Hi  tractatus  etiam  a.  1784.  reeusi  sunt,  teste  Henr.  Guil.  Rotermundio,  qui  in  I.  QSft^eic^ni^  bott 
ben  berfdjiet».  QtuSgaben  Der  famtl.  @ci)riften  $^.  9Jce(anf*it^onS  p.  31.  nr.  133.  haec  refert:  „Libelh'.s  de  po- 
testate  papae,  item  de  iurisdictione  episcopoium,  ift  nitt  bem  93et)enfen,  bon  falferlidjer  unt»  $a6ftlt(^er 
©ercalt  nebft  einer  ^ifiorifc^en  Sinteitung  toon  23eranlaffung  biefer  ©ci^rift,  abgebrurft:  Sranff.  unb  iieipjig. 
1784.  9  aSog." 

Uterque  tractatus  a  Vito  Theodoro  in  germanicam  linguam  translatus  est.  Haec  interpretatio  pri* 
mum  a.  1541.  prodiit  sic  inscripta: 

a3on  be§  a3a)3fts  genjatt,  |  rceW^cS  er  ftd^  anmaffet  roifcer  bie  ®ot-  |  tid^en  @d&rifft,  bnb  ber  erfien  j  Jtircfien  trauc^.  | 
3teni  tion  ber  33ifct?offen  Suri^biction ,  ®e=  I  ftetlet  burcl^   ^errn  5I3^itiV)3uni  5Ufetan=  |  tt)on,  »nb  Sjerbeutfdjet 
turc^  I  ^itum  2)ietl)ericl).  |  1541.     sine  loci  iiidiclo.  3  plagg.  litt.  a — c  sign.,  11   foll.  non  num.,  ult. 
fol.  albuni,  4.  (fol.  a  2-^  ~  6  4*    QSon  beni  33fpfiticf)en  geTOalt;    fol.  6  4''  —  c  3»  med.     5>on  ber  Si» 
fct)off  gercalt  fnb  3uri6Eiiction;  fol.  c  Z^ — ^*»  vacant.).  ***) 


•)  Vide  Feuerlini  Biblioth.  symbol.  ed.  Riederer  Tom.  I.  p.  154  sqq. 

•*)  Conf.  e.  c.  Librl  symbol.  Eccles.  evan?.  ed.  I.  A.  Henr.  Tlttmann  Ed.  2.  (1827.  8.)  p.  262  sqq.,  Libri  symbol.  Ecclesiae  La- 
ther.  ed.  H.  A.  Guil.  Meyer  (Gotting.  1830.  8.)  p.  206  sqq.  et  al. 

*•*)  Hanc  interpretationem  ipse  possideo.  Etiam  ia  Biblioth.  Ponickaviana  Halensi  exstat. 

MELANTH.  OVKH.  VOL  XXIll.  -16 


723  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA.  724 

Alia  fuerit  huius  interpretationis  Editio,  quam  Hardtius  in  Autographis  Lutheri  et  al.  Tom.  I.  p.  410. 
commemorat,  ubi  Wittebergae  diserta  fit  mentio ;  sic  enim  1.  1.  eam  reconset : 

93on  t>e8  ^aSfiS  ©enjaft,  trelc^eS  er  fic^  anniaffet  «iber  bte  ©otttic()e  ©c^rifft,  bnb  ber  erften  ^ffirc^en  58rau(^. 
Item,  QJon  ber  SSifc^offen  lu-risdiction ,  gefleUet  burcl;  ^.  53i^il.  3)Jet.  lonb  Derbeutfc^t  burc^  Vitum  2)ieteric^. 
SBtttenb.  1541.  4. 

Alias  translationes  editionesque  Feuerlinus  1.  1.  p.  155  sq.  recensuit,  ex  quarum  una  recusa 
esse  videtur  haecce: 

$^ilt^^3  2J?eTanc^t:^on  uber  be8  ^a^jfteg  unb  ber  95ifd)6fe  2Jfad^t.  ^ux  baS  beutfc^e  aSoIf  aufS  ncue  gebrudt  tm 
Sa^r  1845.     Seipjig :  ernfl  ©oe^.     24  pagg.  nuni.,  8.  min.*) 

De  anno,  quo  Melanthon  hos  tractatus  scripserit,  dissensio  est.  Nonnulli  enim  putant,  eos  in  conventu 
t^chmalcaldensi  anni  1540.  esse  exaratos,  ut  Chytraeus  1.  1.  eos  ad  hunc  annum  refert,  etiam  in  inscriptione  ho- 
rum  tractatuum  supra  allata  ad  eundem  annum  rcferuntur,  quam  ob  causam  a  Mylio  1.  1.  ad  hunc  annum  me- 
morantur;  at  ipse  h.  1.  recte  adnotavit,  ex  Melanthonis  epistola  ad  Camerarium  Schmalcaldiae  Cal.  Mart.  1537. 
data  (in  huius  Corp.  Vol.  III.  p.  291 — 294.  recusa)  apparere,  eos  ad  priorem  conventum  Schmalcaldensem  anni 
1537.  esse  referendos,  in  qua  re  plurimi  cum  illo  conseitiunt.  Conf  e.  c.  Articulorum  Smalcaldicorum  Berolini 
1817.  4.  denuo  editorum  praefatio  p.  10  sq.  et  inscriptiones  his  tractatibus  in  Librorum  symbol.  Editicnibus 
praefixae. 

Hos  tractatus  ipsos  hic  praetermitto,  quippe  qui  iam  in  huius  Corporis  Vol.  III.  p.  271  sqq.  ad  an- 
num  1537.  exhibiti  sunt. 


2.     SCRIPTUM  IN  CONVENTU  SCHMALCALDENSI 

propositum  a  Theologis,  qui  ibi  adfuerunt,  contra   Schwenkfeldium,  Sebastia- 
num  Francum  et  nonnullos  erroues  alios,  Mense  Martio,  Anno   1540. 

Hoc  scriptum  invenitur 

1.  in  libro,  qui  inscriptus  est:  Libelli  aliquot  utiles  Philippi  Melanthonis  fol.  S  ^*'  —  6». 

2.  iD  Peucerianae  Colleclionis  Operum  Mel.  Parte  I.  pag.  200  med.  —  203  med. 

3.  in  Melanthonis  Consiliis  a  Pezelio  editis  P.  I.  p.  385  med.  —  389  med. 

4.  In  Seckendorfii  Commentario  de  Lutheranismo  Ed.  2.  (Lips.  1694.  Fol.)  p.  268  sq. 

5.  in  huius  Corporis  Vol.  III.  p.  983—986. 

6.  Altera  huius  scripti  pars  inde  a  verbis:  Sebastianus  Francus  fingit  etc.  etiam  ex  chirographo  vetusto 
edita  est  in  I.  Unfc^ulbige  91ac^ric^ten  anni  1742.  p.  387—390. 

De  huius  quoque  scripti  anno  est  dissensio  ;  in  duobus  enim  primis  libris  modo  memoratis,  scilicet 
Lihellls  etc.  et  Peuceriana  Collectione  in  inscriptione  pro  anno  1540,  adscriptus  est  annus  1537.,  ergo  refertur 
ad  priorem  conventum  Schmalcaldensem  illius  anni ;  in  reliquis  vero  llbris  ad  conventum  anni  1540.  est  relatus. 

Scriptum  ipsum,  quod  iam  in  hoc  Corpore  1.  1.  datum  est,  h.  1.  omittitur. 


")  Haec  M.  in  meb  libris  est. 


725  REFUTATIO  ABUSUUM  COENAE  DOMINI.  726 

3.     DE  EUCHAKISTIA  NON  ADMINISTRANDA,  NISI  ADSINT  QUIBUS  EA 

DISTRIBUATUR. 

Hoc  scriptum,  quod  Melanthon  in  Conventu  Ratisbonensi  7.  lunii  a.   1541.  exaravit,  invenitur 

1.  in  libro:  Libelli  aliquot  utiles  fol.   142''  —  144''  init. 

2.  in  Peucerianae  Collectionis  Operum  Mel.  Parte  II.  pag.  203  sq.,  ubi  sic  inscriptum  est:    Testimo- 
nia  de  Eucharistia  non  administranda,  nisi  adsint  quibus  ea  distribuatur. 

3.  in  huius  Corporis  Vol.  IV.  p.  387—389. 

In  (luabus  prioribus  Collectionibus  hoc  scriptum  subsequuntur: 

4.     Annotata  a  Doctore  Caspare  Crucigero 
Ratisbonae  ad  refutandas    praestigias  Sophismatum  Eccianorum  in  praecipuis  doctri- 

nae  Christianae  capitibus. 

Ilsql  dtxaiocvvfjg  x^g  ix  itCGxmg. 

Haec  quoque  annotata  iam  in  huius  Corporis  Vol.  IV.  p.  242 — 250.-recusa  sunt,    Hanc  ob  causam 
utrumque  scriptum  hic  praetermittitur. 


5.     Responsio  Philippi  Melanthonis  de  controversiis  Stancari 

quaeprimum  seorsim  prodiit  Lipsiae1553.  2  J/,  P^^oS-  ^-  *),  deinde  in  quibusdam  Editionibus  Examinis  Ordinandorum 
recusa  est,  atque  in  libro:  Libelli  aliquot  utiles  Ph.  Mel.,  extreni6  loco  fol.  153''  —  167^  (adiunctis  duabus 
quaestionibus  et  verbis  Ambrosii)  exhibetur,  iam  supra  in  hoc  Volumine  p.  87  —  102.  Examini  Ordinandorum 
annexa  est. 


*)  Haec  peculiaris  Ed.  in  Bibliolh.  senat.  Norimb.  asservatur. 


-16' 


SENTENTIAE  VETERUM  ALIQUOT  SCRI 
PTORUM  DE  COENA  DOMINL 

BONA  FIDE  EECITATAE  A  PHILIPPO  MELANTHONE. 


A  scripto  proxime  praecedente  De  usu  integri  Sacramenti  etc.  ad  hoc  transgredimur ,  quoniam  in  utroque 
de  Coena Doniini  agitur.  Huius  libelli  historiam  Strobelius  in  1.  aRtfceOanfen  ?iterarifd)en  3nt)alt3.  5.  (Sainmluni}  p. 
221  —  230.  enarravit  inscriptam  :  „9Racl)ric^t  ton  9)?eIandjtbon8  libello:  Sententiae  Patrum  de  S.  Coena,"  ex  qua  elucet, 
lohannem  Oecolampadiuni  huius  scripti  exarandiansamMelanthoni  dedisse,  conf.  etiam  Melanthonis  epistolae  adillum 
d.  8.  April.  1529.  et  12.  lanuar.  1530.  datae,  in  huius  Corp.  Vol.  I.  p.  1048—1050.  et  Vol.  II.  p.  11  sq.  recu- 
sae.  Oecolampadius  enim  in  epistola  pridie  Cal.  April.  1529.  scripta  Melanthonem  tunc  Spirae  propter  Comitia 
rersantem  rogaverat,  ut  prospiceret,  ne  Sacramentarii  in  illis  Comitiis  damnarentur  atque  ex  imperio  expelleren- 
tur.  Ad  hanc  epistolam  Melanthon  respondit  illa  d.  8.  April.  eiusdem  anni  scripta,  quae  primum  separatim  pro- 
diit:  Epistola  PhiUppi  Melanchthonis  ad  lohnnnem  Oecolampadium  de  coena  domini  Haganoae  per  Jo.  Se- 
cer.  Anno  M.D.XXIX.  1  plug  .8.  Huic  epistolae  Oecolampadius  opposuit  responsum,  quod  Melanthoni  in  conventu 
Mar])urgeK'Si  1  —  3.  Octobr.  eiusdem  anni  ipse  tradidit.  Hac  re  Melanlhon  commotus  est,  ut  ex  quorundam 
Patrum  locis  publice  ostenderet,  hos  de  coena  sacra  eandem  tenuisse  sententiam,  quaxn  Lutherus  eiusque  socii 
docerent. 

Hic  libellus  primum   1530.  prodiit  sic  inscriptus: 

Sen'  1  tenciae  vete-  \  rum  aliquot  scriptorum,  \  de  Coena  Domini,  \  bona  fide  re-  \  citatae.  \  Phi- 
li]>.  Mclan  \  Yuitehergae.  \  MDXXX.  (Hic  titulus  figuris  ligno  inrisis  clnctus  est.)  —  (In  fine:) 
Impressrm  Witel)er-  \  gae  per  losephum  Clug.  Anno  \  MD.XXX.  2%  plagg.  litt.  A — C  (Cy^ 
plag.)  sign.,  22  fidl.  non.  num.,  8.  niin.  (fol.  A  2=*  —  4'^  Mel.  epistola  ad  Fridericum  Myconium; 
fol.  A  5=^  —  C  G*  Sententiae  Cyrilli,  Chrysostomi,  Vulgarii ,  Hilarii,  Cypriani,  Irenaei,  Am- 
brosii  et  Aoguslini  de  Coena  Domiui^  subiuncta  Clausula;  fol.  C  6**  vacat.).  *) 

Deinde  recusus  est  in  CoUectlonis  Operum  Mel.,  quae  Bosilene  npud  lo.  Ilervagium  1541.  Fol. 
prodiit,  Tomo  I.  p.  415 — 430.;  iterum  cura  Nicolai  Galli,  qui  suam  Ed.  sic  inscripsit : 


•)  Haer  Ed.  in  Bibliotli    senat.  Norirab.  et  in  mcis  libris  cst. 


729  SENTENTIAE  VETERUM  ALIQUOT  SCRIPTORUM  DE  COENA  DOMINl.  730 

Senten-  |  itae  vetervm  ali-  |  qnot  scriptorum,  de  coena  domini,  bona  fide  recitatae  et  editae  \  Wit- 
tebergae.  \  h  \  PhlUppo  Melanchthoae  \  Anno  1530,  |  lam  vero  recvsae  \  cum  praefatione  Nicolai 
Galli,  I  quae  secundae  hnius  edilionis  \  caiisam  ostendit^  et  alia  j  continet  lectu  \  uti/ia.  |  Jiaiis- 
ponae  ex  Of-  \  ficina  Typoffraphica  loamds  \  Carbonis.  Anno.  \  LIIII.  4  plagg.  litt.  A — D 
(B  %  plag.,  D  1  %  plagg.)  sign.,  32  foll.  non  num.,  8.  niin.  (fol.  A  2^  —  B  4"  med.  Nic.  Galli 
praefatio  ad  Lectoreni  Ratisponae  Cal.  lan.  1554.  scripta;  fol.  B  5  vacat;  fol.  B  6*  —  C  ^^*  Me- 
lanthonis  praefatlo  ad  Frid.  Myconiurn;  fol.  C  ^**  extr.  —  D  10'  Sententiae  Cyrilli  etc.  de  Coena 
Domini;  fol.  D  10''  vacat.).  *) 

Praeter  has  tres  Editiones  notae  sunt  haece  quatuor: 

Sententiae   \   Sancto-  \  rvm  Patrvm  \   de  Coena  Domini,  bo-  \  na  fide  recitatae,  et  edi-  |  tae   Vuite- 
berfjae  \  A  \  Philippo  Me-  |  lanchthone  Anno  \  1530.  |  Nvnc  itervm  \  excusae.   \  Anno  \  M.D.LXI. 
3  plagg.  litt.  A— C  sign.,  24  foll.  non  num.,  8.  min.  (fol.  A  2'  —  5*  med.     Melanthonis    praefa-» 
tio  ad  Frid.  Myconium;  fol.  A  5*  med.  —   C  8*  Sententiae  Cyrilli  etc.  de  Coena  Domini;   fol.  C 
S*"  vacat.). 

In  hac  Ed.  nonnulla  ab  editore  ignoto  in  fine  addita  sunt.  Ipsius  enim  Melanthonis  libellus  fol. 
C  6**  init.  finitur  verbis :  illnm  sententiam  ad  hanc  controversiam  nihil  pertinere.  His  editor,  ne  reliqua  huius 
plagulae  pars  vacaret,  nonnullos  Patrum  locos  eiusdem  argumenti  addidit,  hisce  verbis  praefixis :  „(?um  aliquot 
pagellae  vacarent,  adiecimus  etiam  alia  loca  veterum,  quibus  praesentia  Christi  in  coena  Dominlca  affirmatur." 
Hanc  praemonitionem  sequuntur  fol.  C  6''  nied.  —  8^  5  loci  sic  inscripti :  Chrysostomus  Homilia  LI.  in  XIIII. 
capiit  Matthaei.  —  Verba  Anibrosii  obiurgantis  Theodosium  Imperatorem,  et  arcentis  illum  a  communione.  Theo- 
doretus  Lib.  5.  cop.  18.  —  lastinus  in  secunda  Apologia  pro  Christianis.  —  Augusiinus  conira  Fulgeniium 
Donatistam.  —  Idem. 

■ (Idem  Index)   Vitebergae  1574.  3  plagg.  8.**) 

(Idem  Index)  Heidelbergae  1584.  4,***) 

Sententiae  \  Sanctorvm  \  Patrvm,  de  Coena  \  Domini,  bona  fide  reciiatae  \  et  editae  Wittebergae,  \ 
A  I  Philippo  Melanchthone  \  Anno  M.D.XXX.  \  Qvibvs  addita  \  Ejnstola  Philippi  Me-  \  lan- 
chthonis,  |  Sf  \  loannis  Brentii  \  eodem  an.io  scripta.  \  15  (Ornamentum  typogr.)  87.  (  Witebergae  | 
Matthaeus  Welack  excudebat.  ^y^  plngg.  litt.  A —  E  (E  •/,  p'ag.)  sign.,  j)rimum  fol.  non  nuni,, 
seqq.  69  pagg.  nuni.,  ult.  pag.  alba,  8.  min.  (fol.  A  1''  Editoris  praefatiuncula  ad  Lectorem;  pag. 
1  —  9  nied.  Melanchthonis  praefatio  ad  Frld.  Myconium;  p.  10 — 62.  Sententiae  Cyrilli  etc.  de 
Coena  Domini,  rum  ilsdem  additamentis  et  praemonitione,  quae  in  Ed.  anni  1561.  inveniuntur; 
p.  G3 — 69.  Epistola  Phil.  Melanchthonis  ct  loh.  Brentii:  scripta  ad  illustr.  Principem  Philippum 
Landgravium  Hassiae,  anno   1530.;  ult.  pag.  vacat.) -}-) 

Hic  libellus  aMichaele  Meurero,  Concionatore  Lebenigio,  in  linguam  vernaculam  translatus  et 
(a.   1532.)  editus  est  cum  hocce  titulo: 

g3om  ■](beni?=  |   mal  L«e§  ^ejHSRa^t,   j    etlldie  fprucfte  ber  al-   |   ten  9?eter,  trero»  |  lirf)  angejo^  |  gen,  |  bur^  \ 
*3^iUvi.  3)JeIancl).  (  QBitteniberg.  (Hic  titulus  figuris  ligno  incisis  cinctus  est.)  —  (In  fine:)  ®et»rucft  ju 
SBittem    (    berg  burcl)  cyeor^    j  gen  Oit)aTO.   8  plagg.  litt.  "21 — ^  sign.,  32    foll.  non  num,,  4.  (fol.  ■}{  Ib 
— 4}"  SKict).  3)?eurer'§  iion  ^enictjen,  5l»farrer8  jm  >ie6entgf,  SSorreDc  an  «&.  "JUbredjtcn^  SJiarggraucn  ^u  93ran* 
benburg,  ©eben  jn  .Rijnig|>erg  inn  Q3reuffcn  1532.  am  14.  SKart.;  fol.  33  1»  —  6  P  ^\^.  5WcIan^t^on'a 


•)  Ilaec  Ed.  et  snbsequens  in  Blblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  sunt. 
**)  Haec  E(l.  in  eadem  Bibliotli.  senat.  exstat. 
•**)  Hanc  Ed.  cum  ceteris  Strobelius  1.  1.  p.  229.  memorat. 
■j-)  Haec  Ed.  in  meis  llbris  est. 


731  PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DO(tMATICA.  732 

SSorrebe  an  i5rtb.  a)?^cotiiu3;  fol.  6  P  —  •§  2^  Cyrilli    etc.   sententiae  de  Coena  Domini  germanice; 
fol.  ^  3^  Clausulam  cont.;  fol.  ^  3"  —  4"^  vacant.).  *) 

Haec  interpretatio,  teste  Strobelio  1.  1.  p.  230.,  ter  recusa  est;  1)  2)re§ben  1574.  4.  2)  5lBittem6erg. 
1575.  SVo  plai^g.  4.**)  3)  ©rfforbt  1591.  9  plagg.  4.  In  hac  tertia  repetitione  huius  interpretationis  epistola 
nuncupatoria  Meureri  omlssa  et  nova  praefatio  praefixa  est,  in  qua  affirmatur,  Melanthonem  in  doctrina  hic  p-o- 
posita  usque  ad  diem  extremum  perseverasse.  In  fine  addita  sunt  9)felanct)ti)ong  ^gerirbt  l^om  Gonoquio  ju  a)?arburg 
an  (Sburfiirft  3of)ann,  et  Scriptunj  trium  delectorum  ex  iiostra  parte  exhibitum  Praesidentibus  VVormatiae  a,  1540. 
in  quo  continetur  sententia  eorum  et  coniunctorum  praedicatorum  de  Coena  Domiui. 

Ab  hoc  libello  omnino  diflfert  hicce  a  loachimo  Westphalo  ex  Melanthonis  scriptis  compositus : 

Reveren-  I  di  et  clarissi-  \  mi  viri  D.  Philippi  Melan-  \  thonis  sententia  de  coena  \  Domini,  ex  scri- 
ptis  ei-  I  us  collecta  j  Per  lcachinium  Vuestphaluni.  \  I.  Corinth.  III.  j  Sapientia  mundi  huius 
stuliiria  \  est  a^md  Deum.  \  Noribergae.  \  Anno  M.D.LVII.  —  (In  fine:)  Noribertjae,  in  Officina 
loannis  \  Montani,  %■  Vlrici  Neuberi.  2 '/2  plagg.  litt.  A — C  (C  '/2  P^ag)  ^'§n»  24  foll.  non 
nuni.,  8.  mi»i.  (fol.  A  2^  —  2''  med.  Praefatio  ad  Lectorem ;  fol.  A  3*  —  B  8''  loach.  Westphali 
epistola  ad  viruni  N.  ministrum  in  Ecclesia  N.  Hamburgl  m.  Sept.  1556.  data,  in  qua  Melantho- 
nis  sententiam  de  coena  Domini  proponit;  fol.  C  1*  —  3*  med.  Melanthonis  epistola  ad  Bernar- 
dum  Rothmannum  pridie  Natalis  Domini  1532.  data;  fo).  C  ?>^  Locus  ex  Mel.  Scholiis  in  Epiyt. 
ad  Colos.;  fol.  C  4'*  cont.  Insigne  typ.,  Locum  Psahni  89.  et  Clausulam;  fol.  C  4^^  vacat.).  ***) 

Ad  illum  ipsius  Melanthonis  libelhim:  Sententiae  veterum  aliquot  scriptorum  de  Coena  Domini, 
O  ecolampadi  us  ,  qui  eius  scribendi  ansam  dederat,  eodem  anno  1530.,  quo  ille  primum  prodiit,  respondit  in 
hoc  Dialogo,  denuo  Heidelbergae  a.   1572.  et  Basileae  1590.  recuso  cum  hocce  titulo: 

Dialogus,  in  quo  ostenditur  quid  de  Eucharistia  mteres  Ecclesiae  Doctores  tum  graeci  tum  latini 
senserint,  et  de  hac  eorundem  testimonia  olim  a  Ph.  Melanchthone  collccta  accurate  et  placide 
expenduniur  — .  Ileidelbergae  1572.   isy^  plagg.  8.  f),  in  quo  Melanthonis  llber  repetitus  est. 

Hoc  Dialogo  Melanthon  commotus  esse  videtur,  ut  in  Praefatione  CoUectionis  Basileensis  Operum 
suoruni,  etiam  hunc  libelium  continentis,  de  suo  ipsius  libello  sic  iudicet :  ,,Sunt  et  sententiae  recentes  coUectae 
TtfQl  dfmvov  xvQiaxov.,  quarum  aliquae  in  illis  auioribus  qui  citnntur,  s.int  siipposititiae.  Haec  et  similia  quae- 
dam  mallem  omissa  esse.  —  Memini  olim  TulMUgae  Lempum  nobis  pingere  in  tabula  transsubstantiationem,  ut 
vocant.  Mirabar  insulsitatem  hominis  tum  quoque,  neque  iam  velim  citatis  nothis  sententiis,  titulo  Cypriani, 
aut  Ambrosii,  aut  Theophylacti,  confirmari  abusus  Sacramenti.  Comperi,  miiam  fuisse  audaciam  et  irRpuden- 
tiam  describentiurn  veteres  libros,  qui  ut  imponerent  doctis,  miilta  de  suo  adscripserunt  pugnantia  cum  autori- 
bus.''  Ad  hoc  Melanthonis  de  suo  libello  iudicium  aliaque  similia  spectant,  quae  Bullingerus  in  Respon- 
sione  ad  lac.  Andreae  suggestionem  p.  IG.  dicit :  ,,Liber  Oecolampadii  tantam  apud  pios  et  &fo8iSdxiovg  viros 
autoritatem  meruit,  \\i  Phil.  Melanchthon  ab  eo  tempore,  quo  llle  editus  est,  nobis  et  doctrinae  nostrae  aequior 
factus  nobiscum  familiarius  agere  coeperit,  et  tandem  litteras  quoque  ad  «os  dare  sit  dignatus,  quibus  nos  pro 
amicis  et  fratribus  agnovit." 

Hanc  ob  causam  Melanthnn  novam  huius  libri  editionem  uunquam  ipse  curavit. 

Hic  libelhis  h.  1.  recuditur  ex  Editione  Witebergensi  cnni  1530.,  omissa  vero  epistola  nuncupatoria 
nd  Fridericum  Mycoaiura,  quippe  quae  iam  in  huius  Corporis  Vol.  II.  p.  29 — 32.  data  est. 


•)  Haec  interpretatlo  in  Biblioth.  senat.  Norimti.  et  in  meis  libris  est. 

•*)  Haec  Ed.  et  subsequens  in  Bibliolli.  senat.  Norimb.  asservantnr. 

*'*)  Hoc  scriptum  in  Biblioth.  senat.  Norimb.  et  in  meis  libris  est. 

t)  Sic  haec  Ed.,  qiiae  in  Bibliolh.  senat.  Norinib.  exstat,  a  Strobelio  1.  1.  p.  227.  recensetur.  —  Etiam  Ed.  Basileensis  a.  1590. 
18  plagg.  8.  olim  in  eadem  Biblioth.  erat. 


SENTENTIAE  VETERUM  ALIQUOT  SCRI- 
PTORUM  DE  COENA  DOMINI. 

RECITATAE  A  PHILIPPO  MELANTHONE. 

Ex  Editione  Witebergensi  anni  1530. 


CYRILLUS 

in  Cap.  XV.  lohannis,  ubi  tractantur  haec 
verba :  Ego  sum  vitis  vera  etc. 

Non  tanien  negamus  recta  nos  fide,  charitate- 
que  sincera  Chrlsto  spintuallter  coniungi,  sed  nul- 
lam  nobis  coniunciionis  ratlonem  secundum  car- 
nem  cum  illo  esse,  id  profecto  pernegamus,  idque 
a  divinis  scripturis  omnino  alienum  dicimus.  Quis 
enim  dubitavU  Christum  etiam  sic  vitem  esse,  nos 
vero  palmit^s  qui  vitam  inde  nobis  acquirimus? 
Audi  Paulum  dicentem,  quia  omnes  unum  corpus 
sumus  in  Christo,  quia  et  si  multisumus,  unum  tanien 
in  eo  sunms,  omnes  enini  uno  pane  participamus.  An 
fortassis  putat  ignotam  nobis  mysticae  benedictio- 
nis  virfutem  esse?  quae  cum  in  nobis  fiat,  nonne 
CORPOftALlTER  quoque  facit  communicatione 
carnis  Christi,  Cbrislum  in  nobis  habitare?  Cum 
enim  membra  fidelium  membra  Chrlsti  sunt?  Ne- 
scitis ,  inquit ,  quia  membra  vestra  membra 
sunt  Christi?  membra  igitur  Christi,  meretricis  fa- 
ciam  membra?  absit.  Salvator  etiam:  qui  mandu- 
cat  carnem  meam,  ait,  et  bibit  sanguinem  meam, 
in  me  manet  et  ego  in  eo.  Unde  considerandum 
est,  non  habitudine  solum,  quac  per  charitatem  in- 


telligitur,  Christum  in  nobis  esse,  verum  etiam  et 
PARTICIPATIONE  NATURALI.  Nam  quemadmo- 
dum  si  quis  igne  liquefactam  ceram  alii  cerae  si- 
militer  liquefactae  ita  miscuerit,  ut  unuin  quid  ex 
utrisque  factum  videatur,  sic  communicatione  corpo- 
ris  et  sanguinis  Christi  ipse  in  nobis  est  et  nos  in 
ipso.  Non  poteratenim  aliter  corrupfibnis  haec  na- 
tura  corporis  ad  incorruptibihtatem  et  vifam  tra- 
duci,  nisi  naturalis  vitae  corpus  ei  coniungeretur. 


CYRILLUS 

in  Cap.  sexto  lohannis,  ubi   reprehenduntur  lu- 

dei,  quod  olTensi  essent  sermone  Christi, 

de  manducatione  carnis. 

Nam  cum  oporteret  eos,  qui  divinam  virtutem 
salvatoris  ac  potestatem  signorum  miraculo  perce- 
perunt,  sermonem  eius  libenter  suscipere,  et  si  qua 
ditticilia  videbantur,  eorum  solutionem  quaerere, 
contra  onusino  laciunt,  et  quomodo  potest  hic  car- 
neui  suam  nobis  dare?  de  Deo  non  sine  magna 
impietate    conclamant,  nec   in    mentem  venit  nihil 


735 


PKIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


736 


esse  impossibile  apud  Deum.  Nam  cum  animales 
essent,  ut  ait  Paulus,  spiiitualia  iiitelligere  nou  po- 
tei-ant.  Sed  fatuitas  quaedam  tam  magnum  sibi 
videtur  mysterium,  sed  nos  magnum  quaeso  a  pec- 
catis  aliorum  profeclum  facianms,  et  iirmam  fidem 
mysteriis  adbibentes,  nunquam  in  tam  sublimibus 
rebus,  illud  quomodo,  aut  cogitemus  aut  profera- 
mus.  ludaicum  enim  lioc  verbum  est,  et  extremi 
supplicii  causa.  Ideo  Nicodemus  eiiam  cum  dice- 
ret,  quomodo  haec  fieri  possunt?  merito  audivit: 
Tu  es  Magister  in  Israel,  et  haec  ignoras?  Alio- 
rum  igitur,  ut  diximus,  culpa  perdocti  cum  Deus 
operetur,  non  quaeramus  quornodo,  sed  operis  sui 
viam  atque  scientiani  illi  soli  concedamus.  Nam 
quemadmodum,  quamvis  nuUus  novit  quidnam  se- 
cundum  naturam  Deus  sit,  iustificatur  tameii  per 
fidem,  cum  credat  praenrla  ilhnn  redditurum  quae- 
rentibus  eum,  sic  et  operutn  eius  rationem  ignorat, 
cum  tamen  fide  omnia  illum  posse  ncn  dubitet,  non 
contemnenda  probitatis  huius  praemia  consequetur, 
ita  profecto  nos  affici  p6r  Prophetam  Esaiam,  Do- 
minus  ipse  hortatur,  non  enim  suntconsihamea  inquit, 
ut  consilia  veslra,  nec  sicut  viae  vestrae  viae  meae 
sunt,  dicit  Dominus,Sed  sicutexaltaturcoelumaterra, 
sic  exaltata  esunt  viae  meae  a  viis  vestris,  et  cogitatio- 
nes  meae  a  cogitatlonibus  vestris,  Qui  autem  sapien- 
tia  et  virtute  adeo  excellit,  quomodo  non  operabi- 
tur  ita  miraculose,  ut  operum  suorum  ratio  men- 
tem  nostram  effugiat?  Nonne  vides,  quid  sepe  nu- 
mero  mechanici  faciunt?  Incredibilia  videntur  no- 
bis  nonnunquam  enarrare,  sed  tamen,  quia  similia 
ipsos  fecisse  vidimus,  posse  peragi  ab  ipsis  facile 
credimus.  Quomodo  igitur  summis  cruciatibns  di- 
gni  non  erant,  qui  rerum  omnium  opificem  Deum 
ita  contemnunt,  ut,  Quomudo,  in  operibus  suis  di- 
cere  audeant?  quem  totius  sapientiae  largitorem 
esse  non  ignorant,  quem  omnia  posse  scriptura 
nos  docuit.  Si  vero  tu  o  ludaee,  quomodo,  etiam 
nunc  clamas,  hanc  tuam  imperitiam  cgo  quoque 
secutus,  libenter  quomodo  ex  Aegypto  exivisti  ro- 
gabo,  quomodo  in  serpentem  Mosaica  fuit  virga 
conversa,  quomodo  lepra  manus  affecta,  uno  mo- 
mento  temporis  in  pristinum  statum  restituta  iterum 
fuit?  quomodo  in  naturam  sanguinis  aquae  transie- 
runt?  quomodo  patres  tui  per  mcdia  marja  ut  per 
aridam  effugerunt?  quomodo  per  lignum  amariludo 
aquarum  in  dulccdinem  recidit,  quomodo  e  lapide 
fontes  aquarum  fluebant?  quomodo  stetit  lordanis? 
quomodo  solo  clamore  inexpugnabilis  lericho  ceci- 
dit?  Innumerabilia  sunt,  in  quibus  si,  quomodo, 
quaeris,  universam  evertere  tibi  seripturam  neces- 
se  erit,  Prophetaium  doctrinam  et  ipsius  Mosi  scri- 
pta  contemnenti.  Quare  crjdidisse  Cluisto  potius 
vos  oporluit?  et  si  quid  arduum  videbatur,  ab  eo 
humiliter  petere,  quaui  velut  iiemulentos  exclamare: 
quomod^    potest    hic   nobis    suam    carneni    dare? 


Nonne  videtis,    quia  cum  haec  dicatis,   statim  cum 
ista  voce,  arrogantia  magna  significatur? 


E  t   D  e  i  n  d  e. 

Amen  amen  dico  vobis,  nisi  manducaveritis 
carnem  filii  hominis,  et  biberitis  eius  sanguineni, 
non  habebitis  vitam  in  vobis  etc. 

Misericors  certe  ac  mitis  Christus  est,  ut  a 
rebus  ipsis  videre  licet,  non  enim  aspere  ad  crude- 
litatem  eorum  respondit,  iiec  uUo  modo  contendit, 
sed  vivificantem  huius  mysterii  cognitionem  iterum 
atque  iterum  in  mentibus  eorum  imprlmere  studet, 
et  quomodo  quidem  carnem  suam  dabit  ad  mandu- 
candum,  non  docet,  quia  intelfigere  illi  non  potue- 
runt.  Quam  magna  vero  bona,  si  cum  fide  man- 
ducabunt,  adipiscentur.  Id  iterum  atque  iterum  ape- 
rit,  ut  aeternae  desiderio  vitae  ad  fidem  compellan- 
tur,  per  quam  etiam  doceri  facilius  poterunt.  Sic 
enim  Esaias  dixit,  si  enim,  inquit,  non  credideritis, 
nec  intelligetis.  Oportebat  igitur  fidei  primum  ra- 
dices  in  animo  iacere,  deinde  illa  quaerere  quae 
homini  quaerenda  sunt.  llli  vero  antequam  crede- 
rent,  importune  quaerebant:  Hac  igitur  de  causa 
Dominus,  quomodo  it  fieri  possit,  non  enodavit, 
sed  fide  id  quaerendum  hortatur,  sic  credentibus 
discipulis,  fragmenta  panis  dedit  dicens:  Accipite 
et  mandncate,  hoc  est  corpus  meum.  Calicem  eti- 
am  simihter  circumtulit  dicens :  Bibite  ex  hoc 
omnes,  hio  est  calix  sanguinis  mei,  qui  pro  multis 
effundetur  in  remissionem  peccatorum.  Perspicis, 
quia  sine  fide  quaerentibus  mysteril  modum  nequa- 
quam  explanavit,  credentibus  auteni  etiam  non  quae- 
rentibus  exposuit.  Audiant  haec  qui  ex  arrogan- 
tia  nondum  Christi  fidem  suscipere  volunt,  nisi 
manducaveritis,  inquit,  carnem  filii  hominis,  et  bi- 
beritis  eius  sanguinem,  non  habebitis  vitam  in  vo- 
bis.  Non  enim  possunt  cum  sanctificatione  beatae 
vitae  fieri  participes,  qui  per  mysticam  benedictio- 
nem  lesum  non  susceperunt,  vita  enim  secundum 
naturam  ille  est,  qui  ex  vivo  patre  genitus  est,  sed 
non  minus  corpus  quoque  suum  vivificat.  Con- 
iunctum  enim  ineffabiliter  est  filio  Dei,  a  quo  uni- 
versa  vivificantur,  id  circo  corpus  suum  dicitur,  et 
unus  cum  eo  est.  Nempe  post  incarnationem  unus 
est,  et  unus  manet  absque  divisione  ulla^  praeter- 
quam  quod  Dei  patris  verbum  et  templum  a  virgi- 
ne  sumptum,  idem  natura  non  sunt.  Non  enim  est 
eiusdem  substantiae  verbo  Dei  homo  assumptus, 
unus  tamen  cum  illo  est  coniunc;ione  uieffabili. 
Quoniam  igitur  salvatoris  coro  verbo  Dei,  quod 
naturahter  vita  est,  coniuncra,  vivifica  effecta  est, 
quando  eam  comedimus,  tunc  vitam  habenms  in  no- 
bis,  illi  coniuncti,  quae  vita  effecta  est.       Hac  de 


737 


X.  SENTENTIAE  VETEKUM  ALIQUOT  SCRIPTORUM  DE  COENA  DOMINI. 


738 


causa  in  exiiscifandis  niortuis  non  solummodo  ver- 
bo  atque  iinperio,  ut  Deus,  utebatur,  verum  etiam 
carnenj  suam  «juasi  cooperatricem  nonnunquani  ad- 
hibebat,  ut  re  ipsa  ostei.deret,  carnem  quoque  su- 
am,  quoniam  siGi  coniuncta  est,  viviHcam  esse,  at-- 
que  lideles  doceret  suum,  non  alterius  corpus  es- 
se.  Nam  quando  synagogae  principis  fiiioiam  su- 
scital)at,  manum  eius  appreliendit,  ut  scribitur,  et 
erexit  dicens:  Puella  surge,  ita  ut  j)eus  et  verbo 
et  carnis  suae  tactu  eam  excitavit,  unam  ab  uno 
se  Ciinsto,  Deo  videlicet  atque  iionnne,  operatio- 
nem  producens.  Quando  etiam  in  civitatem  Naim 
vocatam  ingrediebatur,  et  offerebatur  unigenitus  ma- 
tris  lilius  iam  morluus,  teliTit  corpus  eius  dicens: 
Adolescens  dico  tibi,  surge.  Non  ergo  verbo  so- 
lum  senjper,  ut  diximus,  verum  etiam  tactu  mor- 
tuos  excitabat,  ut  ostenderet  corpus  quoque  suum 
vivificare  posse,  quod  si  solo  taclu  suo  corrjpta 
redinte  grantur,  quomodo  non  vivemus  QUI  CAR- 
NEM  ILLAM  ET  GUSTAMUS  ET  MANDUCA- 
MUS?  Reformabit  enim  omnino  ad  immortaiitatem 
suam  participes  sui.  Nec  velis  ludaice,  quomodo, 
quaerere,  sed  recordare,  quamvis  iiaturaliter  aqua 
iiigi«lior  sit,  adventu  tanien  ignls,  irigiditatis  suae 
obiita  aestuat.  Hoc  sane  modo  etiam  nos,  quam- 
vis  propter  naturam  carnis  corruptibiies  simus,  par- 
ticipatione  tamen  vitae  ab  imbecillitate  nostra  re- 
vocati,  ad  proprietatem  iilius  ad  vitam  reformamur. 
Oportuit  enim  certo  ut  non  solum  anima  per  Spiri- 
tum  sanctum  in  beatam  vitam  ascei:d»jret,  verum 
etiaui  ut  rude  atque  terrestre  iioc  corpus  cognato 
sibi  gustu,  tactu,  et  cibo  ad  immortaiitatem  redu- 
ceretur. 


CHRYSOSTOMUS 
in  VI  Cap.  lOHAN.  Homilia  XLV. 

Quando  enim  subit  qnaestio,  quomodo  aliquid 
fiat,  simui  subit  incredulitas.  Ita  et  Nicodemus 
pertu-rbatus  est,  inquiens:  Quomo«lo  potest  Ijomo 
in  ventrem  matris  suae  iterato  introireV  Itiden:  et 
hi  nunc:  Quomodo  potest  iiic  nobis  carnem  suani 
dare  ad  manducanduin?  Kara  si  hoc  in  uiris,  cur 
non  idem  in  quinque  panum  miracuio  dixisti  ?  quo- 
modo  eos  in  tantuui  auxit?  Quia  tunc  tanluni  sa- 
turari  curabant,  non  considerare  miracuium.  Sed 
rcs  ipsa  tunc  docuit,  inquies,  Ergo  ex  eo  et  liaec 
credere  oporiuit  ei  faciiia  facfu  esse.  Proplorea  id 
prius  fecit  miraculum,  ut  per  iilud  non  essent  am- 
piius  incrcduli  iiis,  quae  postmodum  diceret.  liil 
quidem  tunc  teinporis  niiiil  ex  his  dictis,  nos  ipsius 

URLAMTU.  OPEU.  >0L.  XXiJI. 


beneficii  utiiitatem  cepimus.  Quare  necessario  di- 
cendum  quaiii  a»lmiraii(la  mysteria,  et  cur  data  sint, 
et  quaenam  eorum  utiiitas.  Uimm  corpus  sumus, 
et  niembra  ex  caiiie,  et  ossibus  eius.  Quare  ini- 
tiati  eius  praeceptis  parere  debent.  Ut  aiitem  non 
solum  per  dilectionem,  sed  RE  IPSA  in  iliaiu  car- 
nem  convertaniur,  per  cibum  id  enicitur,  quem  no- 
bis  largitus  est.  Cum  eniin  suum  in  nos  amo- 
rem  indicare  vellet,  per  corpus  suum  se  nobis 
commiscuit,  et  in  unum  nobiscum  redegit,  ut  cor- 
pus  cum  capite  uniretur.  Uoc  enim  ainantiuni 
maxime  est. 


CHRYSOSTOMUS 
in  Cap.  XXVL   MATTHAEI.  Homilia  LXXXIIL 

Vigiiandum  igitur  est,  non  enim  parvuin  sup- 
plicium  iiuligne  cominunicanfes  expectat.  Cogita 
quanta  indignatione  adversus  proditorem,  adversus 
eos,  qui  crucifixerunt  ipsum,  movearis,  et  cave  ne 
tu  quoque  corpovis  et  sanguinis  Chrisii  reus  effi- 
ciaris.  liii  acerbissime  trucidarunt,  tu  post  tot  tan- 
taque  beneficia  sordida  suscipis  omnia.  Non  eiiim 
sufficit  ipsi  hominem  fieri,  ilagellis  interim  caedi, 
sed  nos  secum  in  unam,  ut  ita  dicam,  massam  re- 
ducit,  neque  id  fide  solum,  sed  re  ipsa  nos  corpus 
suum  efficit.  Qua  igitur  re  mundiorem  esse  non 
oportet  eum,  qui  iioc  sacrificio  paTticlpaturus  est, 
quos  radios  soiares  non  deberet  excedere  manus 
ilia,  que  hanc  coronam  pertractat,  os  quod  igne 
impietur  spirituaii,  iingua  quae  crucntatur  iioc  ad- 
mirabiii  sanguine?  Veniat  in  mentem  tibi,  quo  sis 
honore  honoratus,  qua  mensa  fruaris.  Ea  namque 
re  nos  aiimur,  quam  angeii  videntes  tremunt,  nec 
absque  pavore  propter  fulgorem,  qui  inde  resilit, 
aspicere  possunt,  et  nos  in  unam  cum  iiio  massant 
reducimur,  Christi  corpus  unum,  et  caro  una.  Quis 
ioquetur  potentias  Domini?  auditas  faciet  omnes 
lautles  eius?  quis  pastor  unquam  membiis  suis 
oves  suas  nutrivit?  Muitae  matres  post  partum 
aliis  nutricibus  iafantes  dederunt,  quod  ipse  facero 
noiuit,  sed  proprio  corpore  nos  aiit,  ct  sibi  con- 
iung't,  atque  conglutinat.  Consideremus  autem, 
inquies,  iicet  aperte  ad  omnes  periineat.  Nam  si 
ad  naturam  nostram  descendit,  patet  quoniam  ad 
oinnes,  quod  si  ad  oinnes ,  et  ad  unumqueruqua 
profecto.  Sed  cur  non  omnes  inde  iucrum  conse- 
cuti  sunt,  inquies?  Id  certe  non  illius  causa,  qui 
maxime  hoc  optat,  accidit,  sed  eorum  cul])a,  qui 
eum  suscipere  nolunt.  Siiiguiis  enim  fideiibus  per 
hoc  mysterium  se  coniungit,  ct  quos  peperit,    nott 

47 


739 


PHIL.  MEL    SCKIPTA  DOGMATICA. 


740 


alii  nufiiendos  traflit,  sed  ipse  studiosissime  alit. 
Hac  etiani  le  tibi  persuadens  cainem  illiini  tuani 
assumpsisse.  Tanta  igitur  cliaritate,  atque  honore 
affecti  non  torpeanuis.  Non  videli>;,  quanta  infan- 
tes  aninn  alacritate  manjillas  arripiunt,  qua  pres- 
sione  papillis  intigunt  labia,  non  niinore  cupiditate 
nos  quoque  ad  hanc  ir.ensani,  et  ad  huius  calicis 
spiritualeni  accedanuis  papillani,  ininio  vero  niaiore 
desiderio  quasi  lactf^ntes  pueri  gratiam  spiritus  su- 
ganius,  unus  sit  noLis  dolor,  una  moestitia,  si  hoc 
alimento  spirituali  privamur.  Non  su/it  humanae 
virlutis  haec  opera,  quae  tunc  in  illa  coena  confe- 
cit,  ipse  nunc  quoque  operatur,  ipse  perfieit,  mini- 
strorum  nos  ordinem  tenemus,  qui  vero  hacc  san- 
ctificat,  et  transmutat,  ipse  est. 


I  iungendo.  HOC  EST  corpus  meum,  hoc,  inquam, 
quod  sumitis.  Non  enim  figura  tantum  et  exem- 
plar  quoddam  Dominici  corporis  panis  est,  sed  in 
illum  convertitur  corpus  Christi.  Dominus  enim  di- 
cit:  Panis  quem  ego  dabo,  caro  mea  est,  non  di- 
xit:  Figura  est  carnis  nieae,  sed  caro  mea  est.  Et 
iterum:  Nisi  ederitis  carnem  filii  hominis.  Et  quo- 
modo  inquis:  caro  non  videtur?  O  homo  pro[>ter 
nostraminfirmitatem  istud  fit,  quia  enini  paiiis  qui- 
dem  et  vinum  ex  his  sunt,  quibus  assuevimus,  ea 
non  abhorremus,  sanguinem  vero  propositum  et 
carnem  videntes,  non  lerremus,  sed  abliorreremus. 
Idcirco  misericors  Deus,  nostrae  infirmitati  condes- 
cendens,  speciem  quidem  panis  et  vini  sevvat,  in 
virtutem  autem  caniis    et  sanguliiis  transelementat. 


CHRYSOSTOMUS 

de  dignitatc  sacerdotum. 

Si  Tov  ^avfiaxog  m  ztjg  lov  &fov  fiXav&QtOTriag, 
6  fitrd  jov  naiqiig  avbi  xad Ti(jiivog  ^  xatd  xrjv  mqsv  ix(C- 
vr,v  xatg  dnovKov  xajixnai,  x^Q^'")  *"*  SlSmaiv  auiov 
%otg  ^ovlofitvoig  nfQimv^aaSat  xal  nfQiXa^etv. 

O  ingens  miraculum.  O  magnam  Dei  benevo- 
lentiam  erga  nos.  Is  qui  sedet  supra  cum  patre, 
il!a  hora  omnium  manibus  dctinetur,  et  dat  se  vo- 
lentibus  circumdare  et  complecti. 


VULGARIUS 

i  n    M  a  1 1  h  e  u  m. 

Ov  yaQ  ilxt,  rovio  ion  ctfi^olovy  dXXd  jovio  fiov 
iOTi>  To  GtSfja^  dtixjixcSg^  iva  fitj  vofiicfj  ztg  xvnov  tivat 
%d  (paivofitva. 

Id   est. 

Non  cnim,  dixit,  hoc  est  symbolum,  .sed  hoc 
est  corpus  meum,  demonstrative,  ne  quis  putaret,  ea 
quae  cernuntur,  typum  esse. 

VULGARIUS 
in  Marcum. 

Cum  benedixissct,  hoccst,  gratias  egisset,  fre- 
git  panem,  id  quod  eliam  nos  facimus,  preces  ad- 


HILARIUS 

libro  octavo  de  trinitate. 

Si  vere  igitur  carnem  corporis  nostri  Christus 
assumpsit,  et  vere  homo  ille,  qui  ex  Maria  natus 
fuit,  Chrislus  est,  nosque  vere  sub  mysterio  car- 
nem  corporis  sui  sumimus ,  et  per  hoc  unum  eri- 
mus,  quia  pater  in  eo  est,  et  ille  in  nobis,  quomodo 
voluntatis  unitas  asseritur,  cum  naturalis  per  sacra- 
mentum  proprietas  perfectae  sacramentum  sit  uni- 
tatis?  Ncn  est  humano  aut  seculi  sensu  in  Dei  re- 
bus  loquendum,  neque  per  violentam  atque  impu- 
dentem  praedicationem  coeiestium  dictorum  sanitati, 
alicnae  atque  impiae  intelligentiae  extorquenda  per- 
versitas  est.  Quae  scripta  sunt  legamus,  et  quae 
legerimus,  intelligamus,  et  tunc  perfectae  fidei  olfi- 
cio  fungamur.  De  naturall  enim  in  nobis  Christi 
veritate  quae  dicimus,  nisi  ab  co  dis<:imus,  stulte 
atque  impie  dicimus.  Ipse  enim  ait.  Caro  niea 
vere  est  esca,  et  sanguis  meus  vere  est  potus. 
Qui  edit  carnem  meam,  et  bibit  sanguinem  meum, 
in  me  manet,  et  cgo  in  eo.  De  veritate  carnis  et 
sanguinis  non  reiictus  est  ambigendi  locus.  Nunc 
enSm  et  ipsius  Doniini  professione,  et  fide  nostra, 
vere  caro  est  et  verc  sanguis  est.  Et  haec  acce- 
pta  atque  liausta  id  efCciunt,  ut  et  nos  in  Chiisto, 
et  Christus  in  nobis  sit.  Anne  hoc  veritas  non 
est?  Con'ingat  plane  liis  verum  non  esse,  qui  (^hri- 
stum  lesum  verum  esse  Deum  negant.  Est  ergo  in 
nob'iS  ipse  per  carnem,  et  suinus  in  co,  dum  secum 
hoc  quod  nos  suinus,  in  Deo  est.  Quod  autem  in 
eo  per  sacramentum  communicatae  carnis  et  san- 
guinis  sinius,  ipse  testatur,  dicens:  Et  hic  mundus 
iam  me  non  videt  vos  autem  me  videbitis,  quoniain 
ego  vivo  et  vos  vivetis,  quoniam  ego  in  patre  nieo, 
et  vos  in  me,    et  ego  in  vobis.     Si  voluatatis  tan- 


741 


X.   SENTENTIAE  VETERUM  ALIQUOT  SCRIPTORUM  DE  COENA  DOMINI. 


742 


tiim  unitatem  intelligi  vellet,  cur  gradum  quendam 
atque  onlinein  consummandae  unitatis  exposuit, 
nisi  ut  cum  ille  in  patre  per  naturam  divinitatis 
essel,  nos  contra  in  eo  per  corporalem  eius  nati- 
vitatem,  et  ille  rursum  in  nobis  per  sacramento- 
rum  inesse  mysterium  crederetur,  ac  sic  perfecta 
per  mediatorem  unitas  do.  eretur,  cum  nobis  in  se 
pern)anenlibus  ipse  maneret  in  patre,  et  in  patre 
manens  ipse  maneret  in  nobis,  et  ita  ad  unitatem 
proficeremus,  cum  qui  in  eo  naturaliter  secundum 
nativitatem  aeternam  inest,  nos  quoque  in  eo  natu- 
raliter  inessemus,  ipso  in  nobis  naturaliter  per- 
nianente.  Quod  autem  naturaliter  in  nobis  haec 
uniias  sit,  ipse  ita  testatus  est:  qui  edet  carnem 
nieam  et   bibit  sanguinem  meam,  in  me  manet  et 


ego  m  eo. 


Sicut  misit  me  pater  vivens,  et  ego  vivo  per 
patrem,  et  qui  manducat  carnem  meam,  et  ipse 
vivet  per  me,  vivit  ergo  per  patrem,  et  quomodo 
per  patrem  vivit,  eodem  modo  nos  per  carnem 
eius  vivenms.  Haec  ergo  vitae  nostrae  causa  est, 
quod  in  tiobis  manentem  per  carnem  Christum  ha- 
benms  victuri  per  eum  ea  conditione,  qua  vivit  ille 
per  patrem.  Si  ergo  nos  naturaliter  secundum 
carnem  per  eum  vivimus,  id  est,  naturam  suae  car- 
nis  adepti,  quomodo  non  naturaliter  secundum  spi- 
ritum  in  se  patrem  habeat,  cum  vivat  ipse  per  pa- 
trem?  Item,  Haec  autem  idcirco  commemorata 
siint  a  nobis,  quia  voluntatis  tantum  inter  patrem 
et  filium  unitatem  Haeretici  mentientes,  unitatis 
nostrae  ad  Deum  utebantur  exemplo,  tanquam  no- 
l)is  ad  filium  et  per  fiiium  ad  patrem  obsequio 
tanlum  et  voluntate  religionis  unitis,  nulla  per  sa- 
cramentum  carnis  et  sanguinis  naiuralis  co.mmu- 
nionis  proprietas  indiilgeretur,  cum  et  per  honorem 
nobis  datum  Dei  filii,  et  per  manentem  in  nobis 
cprnaliler  filium,  et  in  eo  nobis  corporaliter  et  in- 
separabiliter  unitis  mysterium  verae  ac  naturalis 
unitatis  sit  praedicandum. 


CYPRIANUS 

ad    Caecilium. 

Quaerendum  est  enim  ipsi  quem  sint  secuti. 
Nam  si  in  sacrificio,  quod  Christus  est,  no;i  nisl 
Christus  sequendus  est,  utique  id  nos  obaudire  et 
facere  oporlet,  quod  Christus  fecit,  et  quod  fa- 
ciendum  esse  mandavit. 


CYPRIANUS 

in  sermonc  de  Coena  Domini,   si  tamen  non  fallit 

titulus,  sed  cuiuscunque  est  autoris  opus,    apparet 

non  esse  recens  scriptura. 

Panis  iste  quem  Dominus  discipulis  porrigebat, 
non  effigle,  sed  natura  mutatus,  onmipotentia  verbi 
factus  est  caro,  et  sicut  in  persona  Christi  huma- 
nitas  videbatur,  et  latebat  divinitas,  ita  sacramento 
visibili  ineffabiliter  divina  se  infudit  essentia,  ut 
esset  religioni  circa  sacramenta  devotio,  et  ad  ve- 
ritatem,  cuius  corpus  sacramenta  sunt,  sinceiior 
pateret  accessus,  usque  ad  participationem  spl- 
ritus. 


IRENAEUS 

Lib.  V.  Contra  V  a  1  e  n  t  i  n  u  m.  Pag.  294. 

Vani  autem  omni  modo,  qui  universam  dispo- 
sitionem  Dei  contemnunt,  et  carnis  salutem  negant, 
et  regenerationem  eius  spernunt,  dicentes,  non 
eam  capacem  esse  incorruptibilitatis.  Sic  autem  se- 
cundum  haec  videlicet,  nec  Dominus  sanguine  suo 
redemit  nos,  neque  calix  eucharistiae,  communica- 
tio  sanguinis  eius,  neque  panis,  quem  frangiinus, 
communicatio  corporis  eias  est.  Sanguis  eniin 
non  est  nisi  a  venis  ct  carnibus,  et  a  reliqua  quae 
est  secundum  hominem  substantia,  qua  vere  fa- 
ctum  verbum  Dei,  sanguine  suo  redemit  nos.  Quem- 
adinodum  et  apostolus  eius  ait:  In  quo  habemus 
redemptionem  per  sanguinem  eius,  et  remissionem 
peccatorum.  Et  quoniam  membra  eius  sumus,  et 
per  creaturam  nutrimur.  Creaturam  autcm  ipse  no- 
bis  praestat,  solem  suum  oriri  faciens,  et  pluens 
quemadinodam  vult  euin  calicem,  qui  est  creatara, 
suum  corpus  confirmavit,  ex  quo  nostra  auget  cor- 
pora.  Quando  ergo  et  mixtus  calix,  et  factus  pa- 
nis  percipit  verbum  Dei,  fit  eucharistia  sanguinis 
et  corporis  Christi,  ex  quibus  augetur  et  consistit 
carnis  nostrae  substantia.  Quoinodo  carnem  ne- 
gant  capacem  esse  donationis  Dei,  qui  est  vita  ae- 
terna,  quae  sanguine  et  corpore  Christi  nutritur. 

Ad  hunc  modum,  et  alio  loco  Irenaeus  ratio- 
cinatur  non  posse  carnem  prorsus  |ierire,  quia 
corpore  Christi  nutriatur,  lib.  4.  contra  Valent, 
Pag.  237. 

Quomodo  autem  rursus  dicunt  carnem  in  cor- 
ruptionem  devenire,  et  non  percipere  vitam,  quae 
a  corpore  Domini  et   sanguine  aiitur?     £t   paulo 

47' 


743 


PHIL.  MEL.  SCKIPTA  D0(;MATICA. 


744 


post:  QuemaflniOfliim  onim  qui  est  a  terra  panis 
perfipieiis  vocalionem  Dei,  iam  non  communis  pa- 
nis  est,  sed  eurliotisfia  ex  duabus  rebus  cou- 
stans,  terrena  et  coelesd,  sic  et  corpora  nostra 
pcrcipientia  euclxari&tiauij  tam  non  sunt  corrupti- 
biiia,  etc. 

Extnnt  inter  Ambrosii  libros,  duo  libelli, 
quorum  allpr  {ilulnm  habet  (\e  mysteriis  inifiandis, 
alfer,  de  saciamentis,  in  iiis  palam  affirtnatur^  quoJ 
non  tantimi  signilicet  panis  corpiis  Dnmini,  serl  re 
ipsa  corpus  Cisristi  delur  in  coena.  Ego  hos  Iibel- 
los  vifieo  non  admofhim  dissinn*Jes  esse  aJiorum 
Ambrosii  scrij)torum.  Et  in  posteriorc  cltatur  gi-ae- 
ca  figura  T>/r  fVfovffK^' >/;U6yft*',  more  Ambrosii,  sed  ut 
non  sint  Ambrosii,  sanT,  enini  sic  satis  confuse  scri- 
pti,  ajparet  tamen  circiter  illa  1emj)ora  natos  esse, 
receii.seiur  enim  velus*nios,  qui  solitus  est  obser- 
vari  in  l»aptixandi.s  his,  qui  iam  grandes  natu  reci- 
piel.ant  Kvar.gelium.  Et  lanlum  duoriim  sacr?n»en- 
tcrum  nientio  fit,  Baptismi,  et  Coenae  Domini.  Ibi 
sic  legitur: 

Fortc  dicas.  Aliud  video,  quomodo  tu  mihi 
asseiis,  quod  Christi  corpus  acci])iam?  Et  hoc  no- 
bis  adiiuc  superest  ut  probemus.  Quantis  igitur  uti- 
jnur  exemjihs?  ut  proben.us  non  hoc  esse  quod  na- 
tuva  fornia\it,  sed  quod  benedictio  consecravit,  ma- 
ioremque  vim  esse  benedictionis,  quam  naturae, 
quia  bcnedictione  etiam  natura  ipsa  niutatur.  Vir- 
gam  tenebat  Moises,  pioiecit  eam,  et  facta  est  ser- 
pcns^.  Rurstis  appre])cndit  caudam  seiiicntis,  et  in 
\i  gae  naluram  revertilu:'.  Vides  igitur  propholica 
gralia  hi?;  mutatam  esse  nafuram ,  et  seijienlis  et 
virgae.  Currebant  Aegypti  llumina  ])uro  aquarum 
meatu ,  subilo  de  ibniium  venis  sangnis  coepit 
ernmpere.  Non  erat  jiotiis  in  fluvils,  Rursus  ad 
Propheiae  preces  cruor  cessavit  fliiniinum,  aquaium 
iiatura  remeavit.  Circumclusus  undique  erat  popu- 
lus  Ebraeorum,  hinc  Aegyj^tiis  vallatus,  inde  mari 
clausus  ^irgam  levavit  iMoises,  separavit  se  aqua, 
et  in  murorum  speciem  congelavit,  atque  inter  un- 
das  via  ptdestris  apparuit,  lordanis  retrorsum  con- 
versus  contra  naturam  in  sui  fontis  revertilm'  ex- 
crdiunj.  Nonne  claret  naturam  vel  marinoium  flu- 
ctuum,  vel  fluvialis  cursus  esse  mutatam?  Sitiebat 
popolus  pafruni,  tefigit  Moises  petram  et  aqua  dc 
petra  Paixit.  Numquid  non  praefer  nafuram  operata 
e.st  gratia,  ut  aquam  vomeret  petra,  quam  non  ha- 
hel.at  nafura?  Marath  fluvius  amarissimus  erat,  ut 
.sitiens  populus  bibere  non  po.vset.  Misit  Moises 
lignum  in  aquam,  et  amaritudinem  suam  aquarum 
natura  dejx^suif,  quam  iniusa  subito  graJia  tempe- 
ravit.  Sub  Elisaeo  Propheta  uni  ex  tiliis  P;ophe- 
tarura    excussuu;    est   fenum  de  sccuri,    et  statim 


mersum  est,  Kogavit  Elisaeum  qui  amiserat  ferrum, 
misit  efian»  I'>Iisaeus  lignum  in  anuam,  et  ferrum 
natavit,  utique  et  hoc  praeler  naturam  factum  esse 
cognoscimus.  (Iravior  est  enim  ferri  species,  qiiam 
aquarum  liquor.  Advertimus  igitur  maioris  esse  vir- 
tutis  gratiam,  quam  nafuram.  Et  adhuc  fantum 
Propheticae  benedictionis  nuineramus  grafiam.  (^uod 
si  tanlum  valuit  humana  benedictio,  ut  naturam 
converteret,  quid  dicenius  de  ipsa  consecratione  di- 
vina,  ubi  verba  ipsa  rJomini  Salvaforis  operantur? 
Nam  sacramentum  isiud  quod  accipis,  Cliristivser- 
nione  cojificilur.  Quod  si  tantum  valuit  sermo 
I  Eliae,  ut  igneui  de  coelo  deponeret,  non  valebit 
Cliiisti  sermo,  ut  specie»  mufet  elementorum?  De 
fotius  mundi  oi^eribus  legisti.  Quia  ipse  dixit,  et 
facta  sunt,  ipse  iMan'!a\it  et  creata  sunt.  Sermo 
ergo  Christi,  qui  jiotuit  ex  niliilo  facere,  quod  non 
erat,  non  potest  ea  quae  sunt,  in  id  mutare,  quod 
non  erant?  etc. 

Raec  tam  longa  recitatio  exemplorum  clare 
oslendit  auforem  sensisse,  panem  non  esse  tantum 
Kignum,  sed  naturam  panis  mutari. 

Gratianus  citavitlocum  ex  Augustino,  qui 
male  dcfortus  ad  coenam  Dominicam  muljos  ofien- 
dit.  Quare  ne  quis  imprudens  falleretur,  duxi  eum 
ascnbendum  ac  reponendum  esse,  prius  recifabo 
totum  caput,  ut  exlat  in  libro  Decretorum. 

Prima  quidem  Ilaeresis  in  discipulis  Chrisfi, 
velut  a  duriiia  etus  sernifuiis  facta  e^t.  Cum  enim 
diceret:  Nisi  quis  manducaverit  carnem  meam,  et 
biberit  sanguinem  meum,  non  habebit  vitam  aeter- 
nam.  Ilii  vero  non  infclligentes  dlxerunt  ad  invi- 
cem:  Durus  est  hic  sermo.  Quis  eum  potest  n)an- 
ducare?  Dicentes,  duriis  est  hic  sermo,  separave- 
runt  se  ab  illo,  et  remansit  cum  duod^-ciin  discipu- 
lis.  Discedentibus  illis  instruxit  eos  qui  remanse- 
runt,  Spirilus  est,  inquit,  qui  vi\ificat.  Caro  nihil 
])iO(iest.  Verba  quae  lociitus  sum  ad  vos  spiritus  et 
vlla  sunt.  Intellexisfis  s])irifualiter,  spirifus  et  vita 
sunt.  Infellixisfis  carnaliter,  efiam  sic  illa  s{)irifus 
ct  vita  sunf,  sed  fibi  non  sunt  spirilus  et  vita,  qui 
sjtirifualile»-  non  infelligis,  Splriiualifer  ihtelligite 
quae  loculus  sum.  Non  hoc  corpus,  quod  videlis, 
n".anducafuii  esiis,  et  bibifuii  illum  sanguinem,  quem 
effusuri  sunt,  qui  me  crucifigent,  Sacramentum  ali- 
quod  vobis  commendavi,  spirifiialiter  intellectuni 
vivificat  vos.  (>aro  autem  non  prodest  quidquam, 
Sed  quomodo  illi  infellexeRint,  sic  responderunt. 
Carnem  quij.pe  sic  intellexerunt,  sicut  in  macello 
venditur,  aut  in  cadavere  dilaniatur.  Sciens  aufem 
lesus,  ait:  huc  vos  scandalizat,  quia  dixi,  do  vobis 


745 


X.    SENTENTIAE  VETERUi^I  ALIQUOT  SCRIPTORUM  DE  COENA  DOMINI. 


746 


carnem  nieam  mandncare.  et  san2;uinem  meuni  bi- 
bere.  Si  ergo  videritis  filium  lioniinis  asccndentem, 
ubi  prius  erat.  Quicl  est  hoc?  hic  solvit  quod  ilics 
moverat.  liinc  apparebi»,  unde  /uerant  scandalizati, 
hic  plane  inlelligent.  llli  autem  putabant  erogatu- 
rum  corpus  suum,  llle  dixit  se  ascensurum  in 
coehnn,  utique  integruin.  Cum  videritis  lilium  ho- 
rainis  ascen«lentem  ubi  erat  prius,  certe  vel  tunc 
videbitis,  quia  non  eo  modo,  quo  putatis,  erogat 
covpus  suum,  vel  tunc  inieUigetis,  quia  gratia  eiiis 
non  consinnitur  morsibus.  Item,  donec  seculjm 
finiatur,  Domirms  sursum  est^  Sed  tamen  etiam  hic 
nobiscum  est  veritas  Domini,  Cotpus  enim,  in  quo 
resurrexit,  in  uno  loco  esse  oportet,  veritas  autem 
eius  ubique  diftusa  est. 

Hactenus  recensui  totum  caput  eo  ordlne,  quo 
apud  Gratianum  extat.  Est  autem  ex  variij  locis 
consutum,  quorurn  aliqui  intempestive  detorquentur 
ad  coenam  Dominicam.  Nemo  ignorat,  quantum 
referat,  quo  loco,  qua  occasione  aliqui<l  dicatur,  aut 
muha  aliter  dic?,  cum  obiler  ad  aliquam  rem  alhi- 
dirnus,  quam  ubi  tota  de  re  instituitur  integra  ora- 
tio.  Qnare  et  nos  experulere  convernt,  quo  in  loco, 
quo  consilio  hae  sententiae  ab  Augustino  dic?»ntur', 
quod  cum  fiet,  intelligemus  eas  non  refragaii  re- 
ceptae  sententiae  de  coena  Dornini.  Ac  iure  de- 
sider'aii  diligentia  potest  in  his,  qui  tot  seculis  do- 
cuerunt  Ecclt^sias,  et  infinitas  disputationes  de 
coena  Domini  reliquerunt,  neque  tamen  dederunt 
operani,  ut  huiusmodi  locos,  qui  poterant  lectorem 
non  stultum  oflendere,  vel  patefacerent,  vel  refuta- 
rent.  Ego  Gratianum  existimo  piivati  usus  causa 
hos  centorres  collegisse,  qui  postea,  quia  pontitices 
non  curaverunt,  ut  haberet  Ecclesia  aliquam  sum- 
maui,  vei  dogmatum,  vel  ordinationunr  Ecclcsiasti- 
carum,  ab  omnibus  avide  recepti  surit.  Nnsquam 
enim  ahbi  extabat  ullius  synodi  memoria,  nusquam 
ordinationes  Ecclesiasticae  pciirrde  !n  unum  acer- 
vum  ccllcctae  1'eperiebantur.  Porro  nemo  non  cu- 
piebat  veteiis  Kccksiae  acta  et  decreta  cognoscere. 
Sed  adparet  'stunr  bonum  viium ,  dum  onmia  con- 
veiTit,  quaedam  parum  congruentia  interdurTx  con- 
texere.  Ceite  hoc  caput  ex  dissimilibus  locis  coa- 
cervatum  est. 

Nam  inrtio  versus  aliqiiot  sumpti  sunt  ex  enar- 
ratione  Psalmi  «juinquagesimi  quarti,  ubi  i.aec  ex- 
tant  verba:  Prima  hyeresis  in  discipvlis  Chrlsti  ve- 
lut  ad  duritiam  sermonis  ipsius  facta  est.  Cum 
crrim  diceret:  Nisi  quis  manducaverit  carnem  nream, 
et  biberit  sanguinein  meum ,  non  habebit  vitam  in 
se,  ille  non  inlelligentes  dixeiurrt  ad  invicenr:  Du- 
ru.s  est  bic  sernio,  quis  potest  eum  audire?   dicen- 


tes,  qnia  durus  est  .*;ermo  hic,  separaverunt  se  ab 
illo.  Et  remansit  cum  aliis  duodecirn.  Taiitum 
sumpsit  ex  enarratione  Psalnii  quinquagcsimi  quaiti, 
caetera  quae  sequuntur  usque  ad  postrenraj»»  pe- 
rioduin,  niutuatus  est,  partim  ex  enarratinne  Psalmi 
norragesimi  octuvi,  partim  ex  commertario  in  sex- 
tum  capui  lohannis.  ubi  Augnstinus  de  fructu  sa- 
cramerrti  sea  de  manducatione  spiritnali  mulla  di- 
cit,  quae  nos  non  inviti  anrplectiinur'.  Atqui  haec 
non  impediunt  manducationem  cereuionialem.  Navn 
ut  usus  sacramenfi  cognoscendus  est,  ita  etiani  ri- 
tus  a  Chrjsto  institutus  retineri  debet,  sicut  verburn 
oportet  retinere.  Paulus  enini  inquit,  Evangelium 
esse  poteniiam  Dei  ad  salutem  omni  ciedenli,  hoc 
est,  fidem  et  Spiritum  sanctum  concipi  per  Evan- 
gelium,  per  verbum  et  per  saciamenta.  Neqire 
enira  sunt  instiiuta  sacramet;ta  tantum  «t  sint  pio- 
fessionis  nostrae  signa  coram  liominibus,  sicut 
toga  signunr  Ronrani  ci*i>«  erat,  sed  sunt  tradita, 
ut  per  ea  coram  Deo  eiigantur  corda  nostia,  et 
fidem  concipiant.  Adest  Deus  et  impellit  ac  movet 
corda  per  haec  quae  aurrbus  atque  ocuMs  percipi- 
nms.  Itaque  quae  de  manducaticnc  spirituali  ali- 
cubi  dicuntur,  non  impediunt  cerenronialem.  Nec 
ideo  abroganda  e>t  Clrristi  inslitutio,  quia  .sine  Spi- 
ritii  sancto  inulilis  est,  sed  IDikI  magis  consideian- 
dum  est,  nec  Spiiitunr  sancfum  contingere,  nisi 
cunr  verbo  ac  sacramein.is  corda  coircipiunt  conso- 
lationem. 

Sed  postrema  periodus  magrs  offendit,  quam 
tamen,  cnm  vidpiirnns,  unde  .'-umpta  sit,  intellige- 
mus  nihil  ad  hanc  rem  facere.  E.st  autem  sumpta 
ex  commentario  in  sept?mum  Caput  lohannis,  ex 
I  initio  tricesiiiri  tractatiis.  Et  ut  intelligi  possit  nul- 
lam  ibi  mentionenr  coeiiae  fici,  integra  sententia 
porrenda  est,  sic  inquit  i*  u^ivstinus. 

Evangelii  sancti  lectionem,  de  qua  pridem  cha- 
ritati  vestrae  locuti  sumus,  ista  quae  modo  lecta 
est,  hodierira  consequiiur.  Donrinum  loquentem 
audiebant  et  discipuli  et  ludaci,  veritatem  loquen- 
tem  audiebant  et  veraces  et  mondaces,  charitatem 
loquentem  audiebent  ot  arnici  et  inimic!,  Bonum 
loquentem  audiebant  et  boni  et  mali.  Illi  audiebant, 
sed  ille  disce:'nebat.  Et  quibus  sermo  prodesset, 
et  profutuius  esset,  videbat  et  praevidebat.  In  iilrs 
enim  qui  tunc  erant,  vi'U'bat,  In  nobis  qui  futuri 
eramus,  praevidebat.  Nos  itaqtje  sic  audiamus 
Evangeiium  quasi  prae.sentem  Dominum,  nec  di- 
camus.  0  illi  foelices,  qui  eum  videre  ](Otuerunr, 
qu'a  mulii  in  eis  qui  videiunt,  et  occirlerunt.  Multi 
autem  in  nobis,  qui  non  viderunt,  et  ciedideiunt, 
Quod  eniin  preliobutn  soaabat  dc  ore   Domiui,    et 


747 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


748 


propter  nos  scnptum  est,  ct  nobis  servatum  est, 
et  propter  nos  rccifafur  et  propter  posteros  recita- 
bitur,  et  donec  seculum  finiatur,  sursum  est  Domi- 
nus,  sed  etiam  hic  est  veritas  Domini^  Corpus 
enim  Domiiii,  in  quo  resurrexit,  in  uno  loco  esse 
oportet,  veritas  eius  ubique  dittusa  est.  Dominum 
ergo  audiamus,  et  quod  ipse  donaverit,  de.  verbis 
eius  et  nos  dicamus,  etc.  Vulgati  codiees  habent, 
hic  est  veritas  Dominus,  corpus  enim  Domini  in 
quo  resurrexit,  uno  loco  esse  potest,  sed  homines 
non  omiiino  rudes  literarum  facile  iudicare  possunt, 
hanc  lectioncm  mendosam  esse.  Plane  habet  ali- 
quam  sedulitatis  laudem  Gratianus,  quod  non  gra- 
vatus  est  tot  autores  excutere  et  hunc  sententia- 
rum  acsrvum  undique  ex  lam  variis  locis  conge- 
rere,  sed  cuin  in  hoc  nefi;otio,  conscientiae  in  dis- 
crimen  vocentur,  non  est  tutuin  huiusmodi  excerptis 
fidem  habere.  Interdum  sententiae  sunt  mutilarae, 
interdum  male  detortae.  Idem  enim  aho  dictum 
loco,  non  semper  idem  valet.  Neque  opus  est  pro- 
cul  exempla  quaerere,  vel  haec  una  Augustini  sen- 
tentia  ostendit,  quantum  suo  posita  loco  distet  ab 
intellectu,  queui  parit  in  alio  loco. 

Palam  est  Augustinum  hic  prorsus  nullam  men- 
tionem  coenae  Doinini  facere,  lubet  audire  Clwi- 
stum  in  Evangelio  loquentem,  quia  ipse  coram 
nuno  non  doceat  homines.  Loquitur  igitur  de  con- 
versatione  visibili,  qualem  oporfet  esse  docentis. 
Hanc  negdt  competere  Christo  passim  inter  homi- 
nes,  quia  oporteat  uno  in  loco  videiicet  in  coelis 
perpetuam  eius  esse  conversationem. 

Ne  verbum  quidcm  liic  de  coena  Domini  dici- 
tur.  Tantum  negat  conversationem  visibilem,  qua- 
lis  est  docentis,  competere  Christo  passim.  Hoc 
mihi  quidein  non  videfur  apte  ftd  coenam  Domini 
detorqueii.  Ac  si  quis  est,  cui  hic  iocus  persua- 
det,  Augustiimm  sensisse  quod  corpus  Christi  non 
sit  in  coena,  is,  meo  iudicio,  ufitur  coniectura  le- 
viore,  quam  res  tanta  posfulat.  Ego  quidem  novum 
dogma  in  Ecclesia  secutus  hanc  coniecturam  pro- 
literi  non  veiim.  Tota  orafio  de  perpetua  conver- 
safione  ioquifur,  Ex  qua  si  unuin  versum  transtu- 
lerimus  ad  alios  praesentiae  modos,  quomodo  scie- 
mus  Augustinum  voiuisse  liunc  de  alia  re  intelligi, 
quam,  de  qua  in  praesenfia  loquebatur.  Vulgo 
aiunt  verba'  secundum  subiectam  materiam  acci- 
pienda  esse,  quod  si  hic  faciinus,  facile  poterit  in- 
teliigi  hunc  iocum  non  patrocinari  his,  qui  negant 
corpus  Domini  adesse  in  coena. 

Non  ignoro  muita  passim  occurrere  dicta  in 
scriptoribus,  quae  suspicax  ingenium  varie  afficere 


argumento  obiter  hanc  rem  atfingunt,  sed  non  cst 
iudicanda  coniecturis  haec  causa,  certa  et  clara 
testimonia  proferenda  sunt,  ex  quibus  veteris  Ec- 
clesiae  sententiam  coiligamos.  Si  in  religione  va- 
lebunt  coniecturae,  omnia  poterunt  labefactari, 
Haec  eo  dico,  ut  lector  expendat,  quomodo  in 
hoc  loco  aiiud  Augustinus  dicat,  aliud  per  conie- 
cfuram  rafiocinentur  isti,  qui  eum  ad  coenam  Do- 
mini  transferunt.  Cum  autcin  Augustinus  hic  nul- 
lam  mentionem  coenae  Domini  fecerit,  non  est 
causa,  cur  hic  locus  offendat  quenquam. 

Nuiiam  hic  disputationem  institui,  neminem  de- 
crevi  laedere,  neque  quidquam  dixi  ad  uliius  cou- 
tumeiiam.  Tantum  hunc  locuin  Augustini  patefacere 
volui,  de  quo  saepe  interrogatus  sum,  Neque  quis- 
quam  aegre  ferre  debet,  quod  in  re  tanta  iudicavi, 
non  temere  fidem  habendam  esse  vulgo  citaiis  te- 
stimonJis,  sed  considerandum  esse,  quo  loco, 
quo  consiiio,  dicfa  sint,  Uaec  cura  mea  non  est 
reprehendenda  in  liis,  qui  verifatem  quaerunt,  Nam 
si  in  foro  arbitrantur  inciviie  esse,  non  inspccta 
tota  lege  pronunfiare,  muito  magis  in  controversiis 
reiigionis,  decet  nos  integra  testimonia  requirere. 
Nequevero  quisquam  milii  persuaseiit,  Augustinum 
hoc  ioco  sic  alligarc  corpus  Christi  ad  unum  lo- 
cum,  ut  nusquam  alibi  esse  posse  confirrnet,  prae- 
sertim  cum  scriptura  nusquam  affirmet  Christum 
ita  uno  in  loco  esse,  ut  alibi  esse  non  possit. 
Quid  enim  afferri  potest,  praeter  humanae  rationis 
iudicium,  cur  hoc  modo  includamus  Christum  in 
unum  locuin?  Quod  si  satis  esse  putassent  vete- 
res,  nunquam  extifissent  uilae  controversiae  de 
praesenfia  corporis  Doniini  in  coena.  Quis  enim 
non  vidit  absurda  quae  consequebantur?  sed  omnes 
ita  senserunt,  iudicium  rationis  debere  scripturae 
cedere.  Et  irlem  aufor  lohannis  sexto  de  Cliristo 
inquif,  fiiium  iiominis,  tametsi  versaretur  in  terra, 
tamen  in  unitate  personae  in  coeio  fuisse,  verba 
eius  haec  sunt,  Christus  ergo  unus  est  verbum, 
anima  et  caro.  Unus  Christus  fiiius  Dei  et  lilius 
hominis,  Unus  Chrisfus  filius  Dei  semper,  fiiius  iio- 
minis  ex  tcmpore.  Tamen  unus  Chrisfus  secundum 
unifafem  personae  in  coeio  erat,  quai.ulo  in  terra 
ioquebatur,  sic  erat  fijius  hominis  in  coeio,  quem- 
admodum  fiiius  Dei  erat  in  terra,  Filius  Dei  in 
terra  in  suscepta  carne,  FiUuS  hominis  in  coelo  in 
unitate  personae. 

Ego  igitur  moneo  lectorem,  primum  ut  memi- 
neril  non  posse  de  coena  Dornini  ex  hoc  Augustini 
ioco  iudicari,  cum  eius  rei  nuiia  fiat  Ibi  nientio, 
Quoquo  modo  autorifas  huius   loci  defendatur,    ta- 


,  men    non    debet    plus   vaiere   quam    aiia    ciara    et 
queant.    Nam   alias  aliter  loquuntur,    cum  in  alio  j  aperta  testimonia  Hiiarii  aut  Cyrilli,  quae  manifeste 


749 


X.   SENTENTIAE  VETEKUM  ALIQUOT  SCRIPTORUM  DE  COENA  DOMINI. 


750 


affirniant  corpus  Chri.sti  adesse  in  coena.  Neque 
ego  ullan»  satis  firmam  lationem  invenio,  cur  ab 
liac  seutentia  discedamus.  Fieri  potest,  ut  alia 
sentenUa  blandiatur  otioso  aiiimo,  quae  est  magis 
consentanea  huiiiano  iucficio,  praesertim  sic  in- 
structa  et  ornata  arguineniis  erudite  cogitatis.  Sed 
quid  iiet  in  tentatione,  cum  disputabit  conscienlla, 
qiiam  habuerit  causam  dissentiendi  a  recepta  sen- 
tentia  in  Ecclesia?  Tunc  ista  verba,  Hoc  est  cor- 
pus  meum,  fulmina  erunt.  Quid  hls  opponet  mcns 
perterrefacta,  quibus  scriptuiis,  qua  voce  Dei  niu- 
niet  se,  ac  sibi  persuadebit  necessjtrio  luisse  hic 
interpretandam  metaplioram?  Non  satis  periti  vi- 
dentur  horum  certaminum  isti  qui  tam  facile  se- 
runt  nova  dogmata,  qui  sic  delectantur  ingenio,  ut 
magis  admirentur  vafie  cogitatas  rationes,  quam 
verba  scripturae  Ego  scio,  quam  leviter  in  tenta- 
tioiie  excutiantur  nobis  e  manibus,  rationes  illae 
dissentientes  a  scriptura,  quantumvis  antea  visae 
plausibiies,  Et  accedit  hoc  in  ista  controversia 
niagis,  quam  in  ah'is,  quod  universae  Ecclesiae,  ac 
toti  imperio  minatur  horribilem  mutatiofiem.  Tanti 
scandali  conscientiam  sustinere  sine  claro  et  certo 
testimonio  srripturae,  quis  possit?  Ego  itaque  se- 
quor  vcteris  Ecclesiae  sententiam,  quae  affirmat 
adesse  corpus  Christi  in  coena,  ac  iudico  hanc 
habere  scrij)turac  tesMmonium.  Non  eniir.  invenio 
firmam  rationem,  cur  nomine  corporis  in  verbis 
coenae  oporteat  tantum  absentis  corporis  signum 
intelligi.  Quanquam  enim  sermu  in  sacris  literis 
plenus  sil  figuraium  omnis  generis,  tamen  plurimum 
inter  narrationes  rerum  gestarum  interest,  et  inter 
ordinaliones  divinas,  seu  dogmata  de  natura,  «eu 
voluntate  Dei.  In  narrationibus  exponuntur  res 
inter  homines  gestae,  ubi  series  factorum  subiecta 
sensui,  cogit  nos  absurde  dicta  figurate  interpr*- 
tari.  Si  in  praeceptis  seu  dogmatibus,  quae  de 
natura  et  voluntate  Dei  loquuntur,  idem  conenmr 
facere,  quid  con!?ecuturum  sit,  facile  possunt  ho- 
mines  eruditi  existimare.  Hic  cum  absurditas  im- 
pingit  in  alios  clariores  locos  sciipturae,  sien  fidei 
articulos,  corrigenda  est  bene^cio  figurarum,  sed 
ei  tantum  in  rationem  impingat,  non  in  scripturas, 
convenit  praeferre  verbum  Dei  iudicio  raiionis. 
Necesse  est  enim  certam  esse  sententiam  illorum 
locorusn,  unde  dogmata  seu  articuli  sumuntur. 
Quod  si  noI)is  Vicet  hos  quoquo  modo  interpretari, 
depravari  poterunt  omna.  Fnerunt  olim  astuti  ho- 
mines,  qui  hac  ratione  totam  doctrinam  Christianam 
transformaverunt  in  Philosophiam.  Hi  iudicabant 
Chiistianos,  homines  illiteratos,  qu'a  parum  astute 
intelligerent  ea,  quae  figurate  ac  tecte  dicta  essent, 
multa  absurda  dogmnta  sine  causa  amplexos  esse, 
Possem  exempla  recitare,  sed  habenda  est  ratio  in- 
firmi  lectoris,  facile  enim  pciturbantur  imperitorum 


mentes.  An  nemo  fuit  nostris  temporibus,  qui 
significavit  huiusinodi  callida  inlerpretatione  plera- 
que  dogmata  mitigari  posse? 

Abrahae  mandatum  est,  ut  circumcideret  prae- 
putium.  Quis  non  i.risit  inter  Etlinicos?  Neque 
tamen  licuit  illi,  cum  institueretur  ritus,  aliud  suspi- 
cari,  quam  quod  verba  son  tnt.  Homo  astutus  po- 
terat  disputare,  rem  tam  ridiciilam  nullo  modo  prae- 
cipi  a  Deo,  sed  significari,  libidines  esse  cohercen- 
das  ac  frenandas.  Hoc  sum  Usus  exeniph),  cum 
al'a  multa  reperiantur  magis  illustria,  sed  non  ve- 
lim  sciei.s  perturbare  iinbecilles  aniinos.  Nullus 
autem  locus  scrlpturae  proferri  potest,  qiii  testetur 
Christum  non  adesse  in  coena,  qui  cogat  interpre- 
tari  verba  coenae  allegorice.  Nec  usus  Ecclesiae 
veteris  cogit  ea  interpretari  allegorice.  Tantum 
repugnat  verbis  absurditas,  quae  impingit  in  iudi- 
cium  rationis,  Haec  non  est  satis  niagna  causa, 
cur  a  veibis  discedamus.  Si  hoc  genere  absurdi- 
tatis  patiemur  nos  abstrahi  a  scfipturis,  nihil  ha- 
bebimus  praesidii  in  uUa  tentafione.  In  afllictioni- 
bus  iubemur  petere,  sperare,  et  expectare  auxilium 
a  Deo.  An  nihil  causae  habet  hic  ratio,  cur  recla- 
met?  Non  cernitur  praesentia  Dei,  si  quid  promi- 
sit  boni,  videtur  aliis  promisisse,  videtur  enim  irasci 
nobis  propter  peccata.  Hic  maxima  rationi  dissen- 
sio  est  cuin  promissionibus. 

Qunm  difficulter  persuaderi  potest  rationi,  quod 

Deo  simus    curae,    quod    afficia.tur    nostris    malis, 

Uoc  vero  niulto  etiam  difficilius  persuadetur,  quod 

propter    Cliristum    gratis,    sine    nostris   meritis    in 

gratiam    rccipiamur,    exaudianmr,    defendamur    et 

adiuvemur,  Itaque  si  hic  vinccnt  absurda,  quae  sic 

rationi  videntur,  si  plaris  fient  quam   verbuin  Dei, 

nullam   consolationem  iii  afflictionibus   habebimus. 

Nec  pauciora  absurda  in  tali  cerlamine  incurrunt 

in  oculo3,    quam  in  quaeslione   de  coena  Doniini, 

sed  haec  non  movent   otiosos    animos.     Illae  geo- 

metricae  et  physicae  speculationes  magnum  tumul- 

tum  excitant  in  animo  vacuo  et  qui   consuevit  ra- 

tiones  quaerere  de  doctrina  religionis.     Et  id  faci- 

mus  omnes  paulummodo  studiosi,  sed  recurrendum 

est  ad  scripturas,    ubi  cum  non  inveniam  testimo- 

nium,  qucd  corpus  Christi  neget  adesse  in  coena, 

aut  interprctetur  verba    coenae    aliter,    quam    sO- 

nant  verba,  non  habeo  rationem  satis  firinam    no- 

vae    sententiae    docendac,   praesertim    quac    tanta 

scandala   excilat,  quac    ego   scio    non  posse  per- 

fejri,  nisi  habeainu$  firma  et  certa  scripturac  testi- 

monia. 

«  ^" 

Me  vero  etiam  alia  multa  in  scripturis  movent, 

de  Christo  dicta,  ut  vere  eum  adcsse  posse  sacra- 


751 


PHIL.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


752 


mento  sentiam.  Nec  video  caiisam,  cur  non  ibi 
vere  adesse  possit,  ubi  vere  aliqaid  efficit.  Constat 
auteni  sacranienia  ad  i^oc  iiistituta  esse,  ut  per  ea 
Deus  moveat  et  exuscitet  mentes  ad  credenduni. 
Non  enim  sunt  inslituta,  ut  tantuni  sint  notao  ac 
signa  professionis,  quae  discernant  nos  ab  aliis 
gentibus,  ut  Toga  Romanos  discernebat  a  Graecis, 
aut  varietas  vestitus  discernit  Monachos.  Neque 
parum  refert  in  hac  controversia,  verum  usnm  sa- 
cram.entorum  tenere,  de  quo  magis  proderat  Eccle- 


siae  fideliter  docere,  quam  de  geometricis  specula- 
tionibus,  quae  tantum  reddunt  mentes  prophanas, 
non  alunt  tidem  aut  timorem  Dei,  sed  facio  finem, 
non  eniin  institui  dispiualionem,  sed  dum  Angu- 
stini  locum  repono,  haec  dicenda  fuerunt,  ut  clare 
appareret  illam  sententiam  ad  hanc  controversiam 
niuil  perlinere. 

FINIS. 


XI.  SENTENTIAE  EX  SACRIS  SCRIPTU- 

RIS  COLLECTAE, 

QUAE  DOGENT  PRAECIPUUM  CULTUM  DEI  ESSE,  PROMOVERE 

EVANGELIUM. 

AUCTORE  PHILIPPO  MELAjS^THONE. 

Hoc  scriptuni  primuin  prodiit  a.   1539.  cum  hocce  iitulo: 

Senten-  \  tlae  e.v  .mcris  |  Scripturis  coflectae,  qiiae  docsnt  \  praecipuum  cultnm  Dei  esse,  pro-  (  mo- 
uere  Euangeiium.  \  Pli.  Melanthon.  \  (Insigne  typogr. :  Allare  rotundum,  in  quo  cor  flammis  cinctum 
est.)  Francoforti.  apud  Christia-  \  num  Efjenolphum.  —  (In  fine:)  1539.  1  plag.  litt.  A  sign., 
8  foU.  non  num.,  8.  (fol.  A  2^  —  3"  Mel.  Praefatio ;  fol.  A  4=*  —  «"  Sententiae  Scripturae  S.  de 
promovendo  Evangelio:  fol.  A  8''    vacat.).  *) 

Hoc  srriptum    recusum   est    in  Collectioms  Basileensis  Operum  Melanthonis   Tomo    1.  (Basil.  1541. 
Fol.)  p.  487—490. 

In  gennanicafn  linguam  translatum  atque  editqm  est  a.  1539.  mc  in.«criptum: 

@tti(i^e  (S^jrui?  |  ©ottlicl^er  «Sctjrifft,  liie  ijn6  |  cermanen  ju  furDerung  CeS  i^eipli  j  gen  SuangeUj,  on  bj  bifen 
@otc8  i  bienft,  aUe  menfci^en  oor  al  |  ten  bingen  fc^uttig  jint».  |  ^^iti)).  SWetant^on.  ]  1539.  \%  plagg.  litt. 
0,  6  (b'/.,  plag.)  sign.,  12  foH.  non  num.,  8.  min.  (fol.  0  2"  — 6"  med.  aSorreC  ^^it.  3)?et.;  fol. 
a  6»  raed.  —  b  4»  (Stticfce  3))rud;e  etc. ;  fol.  S  ^*»  vacat).  **) 

Hoc  scriptum  integrum  h.  1.  transcriblmus,  quia  praefatio  eius  oondum  in  huius  Corporis  Vol.  III.  inter 
praefationes  anni   1539.  data  est. 


*),  Hanc  Ed.  px  Biblioth.  acad.  Halensi  in  manibus  habeo. 
••)  Haec  interpretatio  in  meis  libris  est. 

iaiLAATH.OPEK.VOL.XXlU.  48 


75o 


PHIL.  MKL.  StRIPTA  OOGiMATICA. 


756 


SENTENTIAE  EX  SACRIS  SCRIPTURIS  COLLECTAE,  QUAE  DOCENT 
PRAECIPTOM  CULTUM  DEI  ESSE,  PROMOVERE  EVANGELIUM. 

PRAEFATIO. 


In  (Jenesi  describitur  odium  et  saevitia  diaboli 
adversus  Christuin  ct  membra  Christi,  cum  inquit 
Scriptura:  Serpeiis  mordebit  calcaneum  eius.  Hic 
niorsus  quam  sit  atrox,  nulla  humana  vox  eloqui 
potest. 

Incendii  diabolus  impios,  ut  lacerent  Ecclesiam 
horribilibus  parricidiis,  serit  scandala,  insidicitur  san- 
ctis,  ut  eos  in  errores  e(  peccata  praecipitet,  ut 
Davidem  traxit  in  adulteiium.  Id  peccatum  secuta 
est  seditio,  deinde  fujz;a  Davidis,  cacdes  civium,  et 
alia  ingentia  peccata.  Sic  omni  teni|)ore  diabolus 
et  defctimare  et  delere  variis  modls  Ecclesiam 
Christi  conatur,  ut  aboleat  veram  doctrinam,  et  ve- 
ros  Dei  cultus  Adversus  hunc  lam  rabidum  ho- 
stem  arinari  nos  verbo  Dei  et  fide  oportet.  Cum 
igitur  tyrannis  impionim  multos,  qui  norunt  piam 
doctrinam,  delerreat,  quo  minus  confiteri  ausint, 
collegi  sentenMas,  et  ad  confirmandos  eos,  qui  con- 
fitentur,  e(  ad  erudiendos  et  excitandos  segniores, 
ut  sciant  Deum  praecipue  flagitar-  hunc  cultum, 
ut  coiifitea)nui ,  u(  conferamus  consiliunt,  et  studium 
ad  illustrandam,  ad  propagaadam  puram  Evangelii 
doctrinam.  j\ec  ab  hoc  officio  deterreri  nos  nilis 
periculis  publi(;is  aut  privatis  sinauius.  In  quocun- 
que  vitae  genere  versaris,  efficc,  ut  luceat  confes- 
sio,  ut  aliquid  consilii  el  opeiae  conferas  ad  pro- 
vehendum  Evangelium.  Si  geris  magistratum,  si 
gubernas  aliorum  consilia,  si  civis  e.s,  meniineris 
totam  hanc  vitae  societatem  principaliter  ad  hunc 
finem  divinitus  institutan.  esse,  ut  Deus  innofescat, 
ut  alii  alios  de  veia  religione  doceant  Sine  hac 
confessione  caetera  officia  Deo  non  placcnt.  Ifa- 
que  in  ipsis  precilms,  quas  recitamus,  Scriptura 
nos  admonet,  invocationem  sine  hoc  cultu  confn- 
melio.sam  esse,  adversus  Deum.  Quo  ore,  qua 
conscienfia  potes  dicere:  Sanctificetur  nomen  tuum, 


id  est,  effice,  at  recte  agnoscatur,  et  praedicetur 
nonien  tuum,  si  tu  ipse,  sciens  verifatem,  sinis  eam 
opprimi,  aut  confirmas  impios  cultus,  non  confars 
sfudium  ad  illustrandos  veros  cultus.  Quo  animo 
audes  invocare  Deimi,  si  ipse  adiutor  es,  ut  eius 
notilia  obruafur  tenebris? 

Nam  exaudit  Deus  eos.  qui  ipsius  gloriam  il- 
lustrarl  et  conspi(M  nolunt,  sicut  Psalin.  Ifi.  ait: 
Non  ero  memor  noininis  eorum  etc.  Hoc  horren- 
dum  peccatum  cum  pauci  intelligant,  admonendae 
sont  Ec^Iesiae.  Qua  conscientia  legis  in  Psalmo: 
Laudationem  Doniini  loqucfur  os  meum,  Si  r.on  cu- 
ras  celebrari  veras  Dei  laudes?  Nemo  existimet 
hanc  curam  niliil  ad  se  pertinere,  sed  tantum  ad 
doctores.  Omnes  ad  hoc  praec^ipue  conditi  sumus, 
ad  hoc  renafi  sunnis,  ut  per  nos  luceat  vera  Dei 
notifia,  sicut  Paulus  vocat  Thes.saIonicenses,  lucer- 
nas  mundi.  Ft  Petrus  ait,  nos  ideo  ex  tenebris 
vocafos  esse,  ut  annuniiemus  ac  celebremus  doctri- 
nam  coelestenv. 

Hunc  finem  et  scopum  onniium  negotiarum  at- 
que  acfionum  nobis  proponanm^,  ut  in  omni  viia 
emineat  studium  iuvandae,  ornandae,  celebrandae 
verae  docfrinae  e^  verae  pietatis.  Pro  hac  profes- 
sione  subire  et  pericula  ei  certamina,  etiain  mortem 
oppetere,  summum  est  sacrificiuni,  et  I)eo  gratissi- 
nuim,  in  his,  qui  credunt  Christo.  Ad  huius  tanti 
officii  cogifationem  uf  accendantur  animi,  collectae 
sunt  hae  Senientiae,  quae  non  ab  huinana  aritori- 
fafe  ortae  .sunt,  sed  slmt  voces  coelestes,  quaruni 
contenipfum  Deus  i^igentibus  poenis  in  hac  vita,  et 
post  hanc  vitam  punire  solet.  Ut  igitu-  in  invoca- 
tione  non  reclamet  tibi  conscientia,  ut  preces  tuas 
exaudiat  Deus,  hunc  cultum  de  adiuvanda  st  pro- 
movenda  Evangelii  propagatione  praest.ato. 


SENTENTIAE  DE  PROMOVENDO  EVANGELIO. 


ExodH  XX.  j  Non  assnmes  nomen  Dcmini  Dei  tui  in  vanum, 

'  nec  enini  habebit    insontem  Dominus,    qui    assum- 
Ego  sum  Dominus  Deus    tuus.     Non    habebis     pserit  nomen  Doujini  Dei  sui  frustra. 
deos  aliencs  coram  nie.  ! 


757 


XI.     SEN TENTIAE  S.  S.  DE  PROMOVENDO  EVANGELIO. 


758 


Ex^di  XIII. 


Narrabisque  filio  tuo  dicens:  Hoc  est  quod 
fecit  rnihi  Doniinus,  quando  egressus  sum  de 
Egypto.  Et  eri»  quasi  signum  in  manu  tua,  et 
quasi  monumentum  ante  oculos  toos,  et  ut  lex  Do- 
niini  semper  sit  in  ore  tuo  etc. 

Deut.  VI. 

Dicesqne  filio  tuo:  Praecepit  nobis  Dominus, 
ut  faciamus  onniiri  legitinia  haec,  et  timeamus  Do- 
minum  Denm  nostrum,  ut  bene  sit  nobis^ ,  cunctis 
diebus  vitae  nostrae,  sicut  est  hodie.  Eritque  no- 
stri  misericors.  Si  (usiodieiimus  et  fecerimus  omnia 
praecepta  eius,  corani  Domino  Deo  nostro,  sicut 
maiidavit  nobis. 

I.  Regam  11. 

Quicunque  honoriticaverit  nie,  glorificabo  eum. 
Qui  autem  contenmunt  me,  erunt  ignobiles. 

Psalmo  II. 

Et  nunc  Reges  nitelligite,  Erudimini  qui  iudi- 
catis  terram.  Servite  Doniino  in  tiinoi-e,  et  exul- 
tate  ei  cum  tremore  etc. 

Psalmo  VIII. 

Ex  ore  infantium  et  lacrentium  perfecisti  lau- 
dem  propter  inimicos  tuos,  iit  destruas  inimicum  et 
ukoreui. 

Psalmo  XXI. 

Narrabo  nomen  tuum  fratribus  meis,  in  medio 
Ecclesiae  laudabo  te  etc. 

Psalmo  XXIUI. 

Aperite  porta  <  Piincipes  vestras,  et  elevamini 
portae  muiidi,  et  intt  oibit  Rex  gloriae. 

Psalmo  XXXIIII. 

Confitebor  tibi  in  Ecclesla  magna,  in  populo 
gravi  laudabo  te. 

Psalmo  XLVII. 

Psallite  Deo  nostro.  Psallite  psalliteRegi  no- 
stro  psallite. 

Principes  populorum  congregati  sunt  cum  Deo 
Abraham,  quia  Deus  elevabitur  valde,  apud  Prin- 
cipes  terrae. 


! 


Domine  labia  mea  aperies,  et  bs  imeuin  an- 
nuntiabit  laudem  tuarn. 

Psalmo  LXXXIIL 

Quam  dilecta  taberisacula  lua  Domine  virtu- 
tum,  concupiscit  et  deficit  anima  mea  in  atria  Do- 
mini  etc. 

>  '  i  ■• 
Psalmo  CXIX. 

Introite  portas  eius  in  confessione.  Atria  eius 
in  hymnis.     Confitcmini  illi  etc. 

-  .i<> 
Psalmo  CI. 

Ut  annuntient  in  Sion  nomen  Domihi,  et  lau- 
dem  eius  in  lerusaleni.  In  conveniendo  populos  in 
unum,  et  Reges,  ut  serviant  Domino. 

Psalmo  CXV. 

Credidi  propter  quod  loquutus  sum  etc.  Tibi 
sacrificabo  hostiam  laudis  etc. 

Psalmo  CXVIL 

Aperite  mihi  portas  iustitiae,  et  ingressus  in 
eas  confitebor  Domino.  Ilaec  porta  Doinini,  iustl 
intrabunt  in  eam. 

Psalmo  CXVin. 

Beati  immaculati  in  via ,  qui  ambulant  in  lege 
Domini.  Beati  qui  scnitantur  testimonia  eius,  in 
toto  corde  exquirunt*  euni  etc. 

Psalmo  CXXI. 

Laetatus  sum  iii  iis  qnae  «licta  sunt  mihi,  in 
domum  Domini  ihimus. 

Isaiae  LXI. 

Et  vocabuntur  in  ea  foites  iustitiae,  plantatio 
Domini  ad  glorificandum. 

Oseae  XIIII. 

Omnem  aufer  iniquitatein.  et  benefac,  et  redde- 
mus  vitulos  laoiorum  nostrormn. 

Psalmo  CXLIIL 

Reges  terrae  et  omnes  populi,  Principes  et 
omnes  Indices  terrae,  luvenes  et  virgines,  Senes 
cum  lunioribus  laudent  nomen  Domini. 


48» 


759 


PHUi.  MEL.  SCRIPTA  DOGMATICA. 


760 


Psalmo  CXLIIIi.  f 

Gloriana  regni  tui  dicent,    et   potentiam   tuam  j 
loquentur.  I 

Ut  notam  faciant  filiis  hominum  potentiam 
taam.     Laudationem  Domini  loquetur  os  meum. 

Matthaei  VI. 

Primum  quaerite  regnum  Dei,  et  caetera  adii- 
cientur  vobis. 

Matthaei  X. 

Omnis  qui  me  confessus  fuerit  coram  homini- 
bus,  confitebor  et  ego  eum  coram  patre  meo.  Qui 
autem  negaverit  me  coram  hominibus,  negabo  eum 
coram  patre  meo. 

loan.  Vin. 
Qui  ex  Deo  est,  verbum  Dei  aadit. 

loan.  X. 
Oves  meae  vocem  meam  audiunt  etc. 

Marci  X. 

Discipuli  indignabantur  offerentibus  parvulos, 
Quos  cum  videret  lesus,  indigne  tulit  et  ait:  Sinite 
parvulos  venire  ad  me,  et  ne  prohibueritis  eos, 
talium  est  enim  regnum  coelonim  etc. 

Lucae  XI. 

Qui  non  est  mecum,  contra  me  est,  et  qui  non 
colligit  mecum,  dispergit. 


Ulud. 


Lucae  XI. 
Beati  qui    audiunt   verbum  Dei,    et  custodiunt 


Itom.  X. 

Corde  creditvir  ad  iustitiani,  et  ore  fit  confes- 
sio  ad  saluiem. 

Macth.  XVUI 

Qui  susceperit  unum  parvnlum  taiem  in  no- 
mine  meo,  me  suscipit. 

Qui  autem  scandalizaverit  unum  de  pusillis  il- 
lis,  qui  in  me  credunt,  expedit  ei,  ut  suspendatur 
mola  asi;iaria  in  collo  eius,  et  submergatur  in 
profundo  maris. 

Ephes.  VI.  et  Coloss.  III. 

Patres,  nolite  ad  indignationem  et  iracundiam 
provocare  filios  vestros,  ne  pusillo  animo  fiant.  Sed 
educate  illos  in  disciplina,    et  correctione  Doinini. 

Coloss.  ill, 

Verbum  Dei  abundet  inter  vos,  cum  omni  sa- 
pientia. 

Ebraeos  XIII. 

Per  ipsum  ergo  offerannts  hostiam  laudis 
seinper  Deo,  id  est,  fructum  labiorum  confitentium 
nomini  eius. 

Ad  b«is  sententias  pertinent  exempla,  in  quibus 
ostendit  Deus  se  benefaoere  iis,  qui  abolent  idolo- 
latriam,  et  restituant  veram  doctrinam,  et  pios  cul- 
tus.  Econtra  vero  punit  impios  qui  stabiliunt  ido- 
lolattiam  et  impiam  doctrinam,  ut  Abia,  Asa,  lo- 
sapiiat,  Ezechias,  iosias,  Machabcus.  Constantiuus, 
Theodosius,  defensi  sunt  divinitus,  et  ornati  claris- 
simis  victoriis.  Econtra  horribiliter  puncii  sunt 
leroboam,  Achab,  lesabel,  Manasse,  Antiochus, 
Nero,  et  similes. 


BruDS  vigae, 

Typis  ezpiessum  M.  Brahnii. 


BRIGHAM  YOUNG  UNIVERSITY 


3  1197  21 


023  4966